جلسه 1397/10/01

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / ثمره

محتويات
1دخالت «سرایت یا عدم سرایت تکلیف» در ثمره
1.1تکمله بیانات خوئی در ثمره
1.1.1اشکال آیت الله سبحانی به خوئی
1.1.2واردنبودن اشکال آیت الله سبحانی (استاد)
1.2دخالت بحث «سرایت تکلیف از عنوان به معنون و عدم آن» در ثمره
1.2.1دلیل آخوند برای قول به «امتناع»
1.2.2راهکار تلامذه آخوند برای قول به «جواز»
1.2.2.1الف. عنوانی شدن (محقق اصفهانی)
1.2.2.2ب. انضمامی دانستن واقعیت خارجی (نائینی)
1.2.2.2.1نقد نائینی(استاد)
1.2.2.2.2تکمله ای بر سخنان آخوند و نائینی(خوئی)
1.3جمع بندی بحث «ثمره»
1.4آنچه خواهد آمد...

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / ثمره
خلاصه مباحث گذشته:
سه نقد کلی به سخنان آقای خوئی در بحث «ثمره» مطرح شد؛ اولاً ایشان فرمایش آخوند مبنی بر اینکه در مجمع، با «ایجاد» سر و کار داریم، لذا بایستی امتناعی شویم را بررسی نکرده اند. ثانیاً این سخن که «هم طبیعی موجود است، هم فرد» با مبانی فلسفی و دقت عقلی قابل قبول نیست. ثالثاً نسبتی که به استادشان زدند که ایشان عوارض را مشخِّص می دانند، نسبت ناروایی است و با مراجعه به تقریری که خودشان از فرمایشات استادشان ارائه کرده اند، نادرستی این نسبت دیده می شود.
 
1دخالت «سرایت یا عدم سرایت تکلیف» در ثمره
 
1.1تکمله بیانات خوئی در ثمره
در حال بررسی ثمره بحث «متعلق اوامر و نواهی» بودیم. عبارات محقق نائینی در «اجود التقریرات» بیان شد. گفتیم که محقق خوئی به محقق نائینی این نسبت را دادند که ایشان معتقد است کسانی که متعلق امر را «فرد» می دانند، امر را به «طبیعی» و به «مشخِّص»ی که از طبیعی دیگر است سرایت می دهند. یعنی معتقدند که در امر به «صلات»، به «صلات» و تشخِّصات آن از جمله «أین» ـ که اکنون «غصب» می باشد ـ امر شده است.
ما این نسبت را ناصحیح دانستیم. به نظر ما سخن نائینی این بود که کسی که متعلق اوامر را «فرد» بداند، و فرد را «طبیعیِ به همراه مشخِّصات» بداند، او می تواند در بحث ثمره چنین سخن بگوید که در مسأله ی اجتماع «امر و نهی» «امتناعی» است. همانگونه که بررسی کردیم، محقق نائینی تفسیر «فرد» به «طبیعیِ به همراه مشخِّصات» را سخن صحیحی ندانست.
1.1.1اشکال آیت الله سبحانی به خوئی
با توجه به سخنانی که در جلسه ی گذشته مطرح شد، روشن می شود اشکالی که آیت الله سبحانی به آقای خوئی گرفته اند وارد نیست. آیت الله سبحانی در بحث «ثمره»، ابتدا فرمایش محقق خوئی را نقل می کنند، سپس می خواهند آن را نقد کنند. اما به نظر می رسد که نقد مذکور، وارد نباشد.
آنچه که ایشان نقل می کنند این است که محقق خوئی به محقق نائینی می گویند معنا ندارد که «فرد» را «طبیعی به همراه مشخِّصات» بدانیم و بگوییم «امر به فرد»، به معنای این است که «صلات» به همراه طبیعیِ دیگری نظیر «غصب» خواسته شده است! لذا محقق خوئی تفسیر صحیح از فرد را «فرد نامعین از طبیعیِ صلات» می داند نه «طبیعیِ به همراه مشخِّصات».
آقای سبحانی در ادامه به تفسیر ادّعای محقق خوئی می پردازد. از نگاه ایشان تحلیل محقق خوئی مبتنی بر این است که «فرد» را «فرد خارجی» بداند. توضیح اینکه مثلاً در امر به صلات، مراد از «فردِ صلات» «فرد خارجیِ طبیعیِ صلات» است. «فرد خارجیِ طبیعیِ صلات» نیز دوگونه قابل تصور است: «فرد خارجیِ معین صلات» و «فرد خارجیِ نامعین صلات». آقای خوئی تفسیر درست از «فرد» را «فرد خارجیِ نامعینِ طبیعی» می داند و اشکالش به محقق نائینی این است که متعلق امر را چه «طبیعیِ صلات» بدانیم، چه «فردِ صلات»، در هر حالت هیچ کاری به طبیعیِ دیگری نظیر «غصب» نداریم.
اما آقای سبحانی به چنین تفسیری از «فرد» اشکال می کند و آن را ناصحیح می داند. از نظر آقای سبحانی هیچ کس «فرد» را «فرد خارجی» نمی داند. معنای درست از فرد، همانی است که آقای نائینی گفته است؛ «طبیعی به همراه مشخِّصاتش». لذا اولاً: در تفسر «فرد»، حق با محقق نائینی است. ثانیاً: بحث متعلق امر و نهی، در بحث «اجتماع امر و نهی» اثرگذار است و ثمره ی ادعائیِ محقق نائینی وجود دارد.
1.1.2واردنبودن اشکال آیت الله سبحانی (استاد)
این نقد به محقق خوئی وارد نیست. زیرا بنای محقق خوئی از ابتدا بر دو نکته اساسی بود:
یک ـ کسی که متعلق اوامر و نواهی را «فرد» می داند، کاری به خارج ندارد، زیرا خارج، ظرف سقوط تکلیف است.
دو ـ کسی که متعلق اوامر و نواهی را «فرد» می داند، کاری به خصوصیات غیر دخیله در غرض ندارد.
لذا به چنین کسی نمی توان گفت که شما از «فرد»، «فرد خارجی» را اراده کرده ای. تفسیر صحیح از کلام محقق خوئی این است که ایشان حقیقتاً کاری به خارج ندارد، بلکه تصویر ایشان از نزاع «متعلق اوامر و نواهی» این است که متعلق امر آیا «طبیعی» است یا «مشخِّص طبیعی»؟
تا اینجای بحث نیز با محقق نائینی همراهی می کرد، اما از آنجا که معتقد بود مبنای استادش این بوده که «اعراض» را سبب تشخص می دانسته است، لذا عوارض را هم مورد امر و طلب می دانست. اما خودش در مقابل معتقد بود که عامل تشخص وجود است، و آنچه مورد امر و طلب است، صرفاً تشخِّص همان طبیعی است، نه چیز دیگر.
به عبارتی سخن محقق خوئی این بود که چون تشخص به عوارض نیست، لذا آنچه در مقابل «طبیعی» است، «احدی التشخصاتِ طبیعی» است، نه «فرد خارجی». اما استادم ـ محقق نائینی ـ تشخص را به عوارض می داند، لذا آنچه در مقابل «طبیعی» قرار می دهد «طبیعیِ به همراه اعراض» است.
نتیجه اینکه آن نقدی که بر محقق خوئی وارد است، نقد آیت الله سبحانی نیست، بلکه این نکته است که تفسیری که به محقق نائینی نسبت داده شده، ناصحیح است. آنچه مد نظر خودِ نائینی است چیز دیگری است. آری فضایی که نائینی برای سخنِ دسته ی مقابلِ خودش تصویر می کند، همان چیزی است که شما تصور کرده ای نظر مختار نائینی است.
1.2دخالت بحث «سرایت تکلیف از عنوان به معنون و عدم آن» در ثمره
برای اینکه بحث «متعلق امر و نهی» در مسأله «اجتماع امر و نهی» اثرگذار و دارای ثمره باشد، بایستی یک بحث دیگر هم مطرح شود؛ بحث «سرایت و عدم سرایت». یعنی متعلق امر و نهی را هر چه که بدانیم، بایستی این را روشن کنیم که آیا از کسانی هستیم که تکلیف را تا متن خارج می بریم یا نه. اگر از کسانی باشیم که تکلیف را تا متن خارج می برند، ما از زمره ی قائلین به «سرایت تکلیف از عنوان به معنون» هستیم. اما اگر کسانی باشیم که تکلیف را در سطح ذهن نگه می دارند، از زمره ی قائلین به «عدم سرایت تکلیف از عنوان به معنون» خواهیم بود.
بحث سرایت و عدم سرایت، و اینکه به متن خارج می رسیم یا نه، بحثی متفاوت از بحث «متعلق اوامر و نواهی» است. بحث سرایت و عدم سرایت، یکی از مقدماتی است که طرفین نزاع در بحث «اجتماع امر و نهی» بایستی موضع خود را نسبت بدان مشخص کنند. بنابراین این دو مقام را بایستی از هم تفکیک کنیم: مقام ثمره ی بحث متعلق اوامر و نواهی، مقام اختیار مبنا در بحث اجتماع امر و نهی. در مقام اخیر، برای اینکه به نتیجه برسیم بایستی مقدماتی را بررسی کنیم: یکی بحث متعلق اوامر و نواهی، یکی هم بحث سرایت و عدم سرایتِ تکلیف از عنوان به معنون.
1.2.1دلیل آخوند برای قول به «امتناع»
آخوند هنگام بحث اجتماع امر و نهی، هنگامی که می خواهد ثمره را انکار کند به صراحت به بحث سرایت می پردازد و قائل می شود که تکلیف، سراغ واقع خارجی می رود. لذا در «اذا عرفت ما مهدناه»[1]
با همین مقدمه نتیجه خود را مطرح می کند. بیان ایشان این بود که تکلیف بایستی سراغ واقع خارجی برود، واقع خارجی نیز صرفاً یک امر است، لذا بایستی «امتناعی» شد. دقت کنیم که ایشان در اینجا از بحث «سرایت» استفاده کرده اند، نه از بحث «متعلق اوامر و نواهی».
به همین خاطر است که محقق نائینی، محقق خوئی و حضرت امام(ره) هنگامی که بحث از متعلق اوامر و نواهی می کنند، اصلاً کاری به فرد خارجی ندارند، اما زمانی که وارد بحث اجتماع امر و نهی می شوند، این بحث را دارند که آیا «عنوانی» هستیم یا «معنونی»؟ یعنی بحث می کنند که متعلق «وجوب» آیا «عنوانِ صلات» است یا «معنونِ صلات»؟ اگر متعلق «وجوب» «معنونِ صلات» باشد که همان واقع خارجیِ صلات است، حتماً بایستی قائل به «امتناع» شویم.
1.2.2راهکار تلامذه آخوند برای قول به «جواز»
از این رو تلامذه ی آخوند در مقام جواب دهی به ایشان و طرفداری از قول به «جواز»، بحث «عنوان» و «معنون» و سرایت و عدم سرایت را بررسی می کنند. آقای نائینی «معنونی» می شود، اما محقق اصفهانی، «عنوانی».
1.2.2.1الف. عنوانی شدن (محقق اصفهانی)
محقق اصفهانی معتقد بود که طلب و شوق از امور ذات اضافه اند، لذا طرف اضافه نیز بایستی در صقع نفس تحقق داشته باشند. منتهی در تحلیل آن امر ذهنی، آن را «وجود» دانست و نتیجه گرفت که «عنوان وجود» متعلق امر و طلب است، اما شاگردشان آن را «ماهیت» دانست.[2]
به هر حال قائل به «جواز» شدند زیرا متعلق امر و نهی، دو عنوان جداگانه است. «خارج» نیز صرفاً ظرف سقوط تکلیف است. نتیجه اینکه محقق اصفهانی و همراهان او معتقد می شوند که بحث «متعلق اوامر و نواهی» دارای ثمره است و در بحث «اجتماع امر و نهی» اثرگذار است، منتهی با اضافه کردن این مقدمه که قائل به «عدم سرایت» شده اند.
1.2.2.2ب. انضمامی دانستن واقعیت خارجی (نائینی)
محقق نائینی با آخوند همراهی می کند و قائل به «سرایت» می شود و تکلیف را به متن واقع می کشاند، منتهی هنگامی که سراغ «واقع خارجی» می رود، تحلیل متفاوتی از «واقع خارجی» ارائه می کند.
مقدمه1: به نظر ایشان مسأله ی «اجتماع امر و نهی» با حیث تقییدی کار می کند، نه با حیث تعلیلی. یعنی فعل خارجی، با «حیثیتِ صلاتی» واجب شده است. یعنی «تقید» موضوعیت دارد برای «وجوب». همچنین فعل خارجی، با «حیثیت غصبی» حرام شده است.[3]
همیشه احکام شرعی روی حیثیات تقییدی بار می شوند.
آخوند معتقد بود که «حرکت در دار»، صرفاً در یک مقوله واقع می شود. اما به نظر نائینی بایستی دید که آیا «حرکت در دار» چه حیثیاتی دارد؛ ممکن است به خاطر «حیثیت صلاتی» تحت یک مقوله قرار بگیرد، و به خاطر «حیثیت غصبی» در مقوله ی دیگری قرار گیرد! به عنوان مثال، «حرکت در دار» به خاطر حیث صلاتی، تحت مقوله «وضع» قرار می گیرد و به خاطر حیث غصبی در مقوله «أین» قرار می گیرد.
مقدمه2: در جایی که حیث تقییدی داشته باشیم، و دو عنوان ـ نظیر صلات و غصب ـ رابطه ی «عام و خاص من وجه» داشته باشند، «واقع خارجی» که مصداق هر دو باشد، ترکیب انضمامی خواهد داشت.
مقدمه3: در جایی که ترکیب انضمامی داشته باشیم، به اندازه ی اجزاء، با وجود و ماهیت روبرو خواهیم بود. بنابراین واقع خارجی آن گونه که آخوند ادعا می کرد نیست که فقط یک وجود و یک ماهیت داشته باشد. بنابراین «صلات در دار غصبی»، دو وجود و دو ماهیت جداگانه دارد که به صورت انضمامی با هم ترکیب شده اند.
نتیجه: با اینکه واقع خارجی، غصب یا صلات نیست، اما چون ترکیب انضمامی دارد، لذا قائل به «جواز» می شویم.
1.2.2.2.1نقد نائینی(استاد)
مباحث محقق نائینی در بحث اجتماع امر و نهی، سازمان منظمی دارد. جا داشت که همین مباحث را در بحث «متعلق امر و نهی» مطرح می کرد، نه اینکه بحث را به «طبیعی و فرد» بکشاند؛ کسی که به خوبی در بحث اجتماع امر و نهی به این خوبی بر اساس مبانیِ مختار خود آخوند با ایشان درگیر می شود، جا داشت که در بحث متعلق امر و نهی نیز به همین سیاق وارد بحث می شد.
1.2.2.2.2تکمله ای بر سخنان آخوند و نائینی(خوئی)
محقق خوئی در بحث «سرایت یا عدم سرایت»، نظر استاد دیگرش محقق اصفهانی را پذیرفته است و قائل به «عدم سرایت تکلیف از عنوان به معنون» است. اما در آنجا با اشکالی برمی خورد، لذا در ادامه با محقق نائینی همراهی می کند و «معنونی» می شود. به عبارتی ایشان در صدد است که میان بیان هر دو استادش جمع کند. فعلاً محل بحث ما بیان تفصیلی این نکات نیست.
گزارش خلاصه کار محقق خوئی این است که در بحث اجتماع امر و نهی با عمده ی سخنان نائینی همراهی می کند. تنها اشکالی که به استادشان می کند این است که ترکیب انضمامی را نمی توان به صورت موجبه کلیه مطرح کرد، بلکه حق این است که بایستی مورد به مورد بررسی کرد که آیا ترکیب انضمامی داریم یا اتحادی.
1.3جمع بندی بحث «ثمره»
بحث «ثمره» به پایان رسید. نظر نهایی ما این است که ثمره قابل بحث است، منتهی از سه طریق:
1. راهی که نائینی در بحث متعلق امر و نهی از طریق بحث «طبیعی» و «فرد» مطرح کرد.
2. راهی که محقق نائینی در بحث «اجتماع امر و نهی» مطرح کرد که امروز آن را بررسی کردیم.
3. راهی که محقق اصفهانی مطرح کرد.
1.4آنچه خواهد آمد...
از جلسه بعد بحث «حصه» را آغاز خواهیم کرد که در تعابیر آقاضیاء عراقی و شاگردان ایشان مطرح شده است.

[1] کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص160.

[2] همان گونه که قبلاً گفته شد این اشکال به مرحوم مظفر وارد شد که ایشان بدون اینکه پاسخ استادشان را بدهند، ادعایشان را مطرح کردند.

[3] به خلاف مواردی که حیثیت تعلیلی داشته باشیم. حیثیت تعلیلی، موضوع حکم نمی شود. به عنوان مثال، «ملاقات، سبب نجاست می شود» به معنای این است که نجاست که متوقف بر سرایت است زمانی محقق می شود که «ملاقات» رخ دهد. در اینجا «سرایت»، حیثیت تقییدی دارد، اما حیثیت «ملاقات» برای نجاست، «حیثیت تعلیلی» است. لذا اگر ملاقاتی رخ دهد و سرایت محقق شود، و بعد از آن از هم جدا شوند، از آنجا که حیثیت ملاقات، حیثیت تعلیلی بوده است، لذا پس از جداشدن نیز همچنان «نجاست» را خواهیم داشت. هر چه «موضوعِ» احکام شرعی باشد، حکم همیشه مقید به آن خواهد بود، لذا موضوع در احکام شرعی، «حیث تقییدی» دارد.