جلسه 1397/09/24

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / نظريه حضرت امام(ره)

محتويات
1خطوط فارق نظریه حضرت امام(ره) از محقق اصفهانی و آخوند
1.11. خطوط فارق نظریه حضرت امام(ره) از نظریه محقق اصفهانی
1.1.11. مراد از «فرد»، «وجود طبیعی» نیست
1.1.22. عدم ابتنای بحث بر «اصالت وجود»
1.1.33. متعلق امر، «ماهیت» است نه «عنوان وجود»
1.1.44. تمرکز بر «بعث حقیقی»
1.1.55. تفکیک میان «تحقق تکلیف» و «امثتال»
1.1.66. تفکیک «بعث» و «امر»، از «حکم شرعی»
1.1.77. کالحقیقیه بودن قضایای فقه
1.22. خطوط فارق نظریه حضرت امام(ره) از آخوند
1.2.11. تمرکز بر «بعث حقیقی»
1.2.22. تفکیک «تعلق تکلیف» از «امتثال تکلیف»
1.2.33. لزوم تفکیک «حکم شرعی» از «امر» و «طلب»
1.2.44. اثباتی بودن بحث متعلق اوامر و نواهی
1.2.55. انکار قضیه حقیقیه
1.3آنچه خواهد آمد...

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / نظریه حضرت امام(ره)
خلاصه مباحث گذشته:
در جلسه گذشته پس از اینکه نظریه مختار حضرت امام(ره) مطرح شد، به هشت ویژگی و رکن اساسی نظریه ی ایشان اشاره شد.
 
1خطوط فارق نظریه حضرت امام(ره) از محقق اصفهانی و آخوند
 
از نکاتی که درباره نظریه حضرت امام(ره) بیان شد معلوم می شود که نظریه مختار ما ـ که نظریه حضرت امام بود، البته با توضیحاتی که حول آن داده شد ـ تفاوت هایی با نظریه محقق اصفهانی و آخوند دارد.[1]

1.11. خطوط فارق نظریه حضرت امام(ره) از نظریه محقق اصفهانی
مهمترین تفاوت های نظریه حضرت امام(ره) با نظریه محقق اصفهانی به شرح ذیل است:
1.1.11. مراد از «فرد»، «وجود طبیعی» نیست
بر اساس نظریه محقق اصفهانی، مراد از «طبیعی» در تحریر محلّ نزاع، همان «طبیعی» است، اما مراد از «فرد»، «وجود طبیعی» است. اما حضرت امام(ره) مراد از «طبیعی» و «فرد» را همان «طبیعی» و «فرد» دانستند.
امام به صراحت متعلق امر را «طبیعی» دانستند و به چند دلیل، متعلقِ امر را «فرد» ندانستند:
1. فرد، مناط ندارد. لذا بعث حقیقی بدان پیدا نمی شود.
2. طبیعی، مرآت فرد نیست، بلکه طبیعی متحد با فرد است.
3. مدرِک طبیعی، مرتبه ای از نفس است که با مرتبه ای که مدرِک فرد است تفاوت دارد.
1.1.22. عدم ابتنای بحث بر «اصالت وجود»
محقق اصفهانی مسأله را مبتنی بر «اصالت وجود» کرد، لذا «عنوان وجود» را متعلق بعث و طلب دانست. اما به نظر ما بحث اصالت وجود، یک بحث عقلی است[2]
در حالیکه بحث ما، بحثی عقلائی است.
1.1.33. متعلق امر، «ماهیت» است نه «عنوان وجود»
محقق اصفهانی، متعلق را «عنوان وجود» دانست. اگر مسأله به اصالت وجود برگردد، کاملاً به جاست که «عنوان وجود» را در مقابل «ماهیت» مطرح کرد؛ اینکه مکانیسم طلب را این گونه تحلیل کنیم که متعلق طلب که در صقع نفس مولاست «وجود» است. اما بحث ما عقلائی است و از دیدِ عقلاء از حیث عدم ترتب اثر، فرقی میان «عنوان وجود» و «عنوان ماهیت» وجود ندارد. کما اینکه عقلاء التفاتی به «عنوان وجود» ندارند، چرا که مسأله ی آنها «اصالت وجود» نیست، بلکه صرفا بدنبال ترتب اثر هستند.
البته دقت آقای اصفهانی را توجه داشتیم، و به عدم دقت شاگردان ایشان نظیر آقای مظفر و آقای خوئی اشکال گرفتیم. ما حتی به آقایان سبحانی و فاضل نیز اشکال گرفتیم. آقای سبحانی و آقای فاضل در جایی که امرشان میان «عنوان وجود» و «ماهیت» دائر می شد، می گفتند وقتی قرار است که اثری مترتب نشود، چرا «عنوان وجود» را مطرح کنیم؟ چرا «ماهیت» را مطرح نکنیم؟! اشکال ما به ایشان این است که اگر در فضای عقلی بحث می کنید، اشکال شما به محقق اصفهانی وارد نیست، زیرا ایشان در فضای «اصالت وجود» سخن گفته اند، و اگر وارد بحث عقلائی نشویم، سخن محقق اصفهانی به حق است. تنها اشکال استدلال محقق اصفهانی این است که بنا به تبیینی که از محلّ بحث شد، «اصالت وجود» خارج از محطّ بحث است.
1.1.44. تمرکز بر «بعث حقیقی»
شکل گرفتن «بعث حقیقی»، منوط به این است که آمِر به معدومیتِ ماهیت در خارج توجه کند. این مسأله ی بسیار مهمی است که بایستی بر سر آن تمرکز کرد، اما ما این را در نظریه محقق اصفهانی شاهد نیستیم.
1.1.55. تفکیک میان «تحقق تکلیف» و «امثتال»
دخالت ایجاد و وجود در وادی «اطاعت»، ربطی به دخالت ایجاد و وجود در مرحله «تحقق تکلیف» ندارد. تحقق تکلیف و بعث و امر بایستی از «اطاعت تکلیف» تفکیک شود. از نظر عرف، «ایجاد» در وادی «اطاعت» مطرح می شود، نه در وادی «تحقق تکلیف». در وادی تحقق تکلیف، صرفاً شاهد تعلق یافتن بعث مولا به «ماهیت» هستیم. حضرت امام(ره) به این نکته توجه داشته اند، اما در عبارات محقق اصفهانی اثری از آن دیده نمی شود.
1.1.66. تفکیک «بعث» و «امر»، از «حکم شرعی»
متعلق «امر حقیقی» و «بعث حقیقی»، «ماهیت» است.[3]
اما متعلق «وجوب»، «ماهیت» نیست. دلیل این تفکیک چیست؟
آقایان می گویند: «هیچ شکی وجود ندارد در اینکه متعلق احکام شرعی[4]
«فعل مکلف» است. دیگر بحث مفصل و فلسفی نمی کنند.» ما قبول نکردیم و گفتیم که این نیازمند توضیح است. «وجوب» را در هیچ وعائی نمی توان به «ماهیت» یا «وجود ذهنی» یا «وجود خارجی» مرتبط کرد. «وجوب» را به «ایجاد» نیز نمی توان مرتبط کرد، چون «ایجاد» مربوط به وادی اطاعت است که ظرف سقوط تکلیف است. در اینجا حضرت امام(ره) تعبیر خوبی دارند. از نظر ایشان تنها چیزی که می توان گفت این است که مولا به ماهیت که الان در خارج معدوم است نظر می کند، و بدان بعث می کند، به این اعتبار می توان گفت «صلات»، واجب است. عین عبارت حضرت امام(ره) چنین بود: «أنّ الآمر نظر إلى الماهيّة و بعث المكلّف نحو إيجادها، و بهذا الاعتبار يقال: إنّها واجبة، لا بمعنى اتصافها بالوجوب في وعاء من الأوعية، و وعاء الاعتبار ليس خارجاً عن الخارج و الذهن»[5]

1.1.77. کالحقیقیه بودن قضایای فقه
بنا بر تحلیل مختار، قضایایی که در فقه داریم، قضیه حقیقیه و خارجیه نیستند. زیرا لازم، نه لازم «ماهیت» است، نه لازم «ماهیت به قید وجود». وجوب، مرتبط به «ماهیت» نیست، کما اینکه «وجوب» مرتبط به «ماهیتِ به قید وجود» نیز نیست. «وجود» و «ایجاد» مربوط به وادی امتثال هستند. وادی امثتال نیز همانگونه که گفته شد، غیر از وادی شکل گیری تکلیف است.
مختار حضرت امام این شد که ما با «ماهیت» کار می کنیم، اما نه به شکل قضیه ی حقیقیه. لذا قضایای بکار رفته در فقه «کالحقیقیه» هستند. قضایای هستند که «نظر إلى الماهيّة و بعث المكلّف نحو إيجادها» هستند. معنای اینکه وجوب به «ماهیت» بخورد همین یک جمله است که مولا به «ماهیت» نگاه کرده است، زمانی که التفات به معدومیت آن داشته است. و این متفاوت است با اینکه بگوییم «ماهیت»، متصف به «وجوب» شده است. لذا حضرت امام(ره) تعبیر «کالحقیقیه» را بکار می برد.
1.22. خطوط فارق نظریه حضرت امام(ره) از آخوند
نظریه ی حضرت امام، خطوط فارقی نیز با نظریه ی آخوند دارد. البته اشتراکاتی نیز دارد. اشتراکات هر دوی آنها در این امور مهم است:
1. «طبیعی» و «فرد» را هر دو به همان معنای خودش می گیرند و در آن تصرف نمی کنند.
2. هر دو مسأله را عقلائی دیده اند. آخوند در نهایت بحثش موفق به این مهم شد.
3. آخوند نیز همچون امام(ره) وارد وادی «موضوع له» نشده است.[6]

4. آخوند نیز ارتباط بحث را با «وجود»، «ماهیت»، «طبیعی» و «فرد» قطع کرد.
موارد فوق، نقاط قوت نظریه ی آخوند محسوب می شوند. اما نظریه ی آخوند نیز مشتمل بر اشکالاتی است که نقاط فرق نظریه ی حضرت امام(ره) با ایشان همین اشکالات است:
1.2.11. تمرکز بر «بعث حقیقی»
آخوند بر شکل گیری «بعث حقیقی» تمرکز نکرده است. هر چند می شود که این را بر اساس ذیل فرمایشات آخوند درباره ی «طلب» بازسازی کرد، اما به هر حال تمرکز لازم در کلام ایشان بر این امر دیده نمی شود.
1.2.22. تفکیک «تعلق تکلیف» از «امتثال تکلیف»
«تعلق تکلیف» مربوط به یک وادی است که عرفاً و عقلائیاً متفاوت از وادی «تحقق اطاعت و امتثال» است. برخی از فرمایشات آخوند، که «ایجاد» را مطرح کرده است، ناظر به مرحله ی امتثال است، در حالی که بحث متعلق اوامر و نواهی ناظر به مرحله ی تعلق تکلیف است.
1.2.33. لزوم تفکیک «حکم شرعی» از «امر» و «طلب»
هر چند از مجموع عبارات آخوند فهمیده می شود که ایشان متوجه تمایز «امر»، «طلب» و «حکم» بوده است، اما تمایز اینها را به صورت صریح و روشن بیان نکرده است. حضرت امام است که به صراحت بیان کرده است که «ماهیت» در هیچ وعائی متصف به حکم شرعی نمی شود. همچنین ایشان هستند که به صراحت بیان کرده اند که تعلق یافتن حکم شرعی به «فعل مکلف» (ایجاد)، مربوط به وادی امتثال است. آخوند هر چند در «ثانیتها» این تذکر را می دهد که متعلق حکم شرعی «فعل مکلف» است، اما توضیح نمی دهد که آیا در وادی تحقق تکلیف، یا در وادی امتثال؟
1.2.44. اثباتی بودن بحث متعلق اوامر و نواهی
آخوند در بحث تعلق اوامر و نواهی نهایتاً بحث را به وادی «ظهور» کشانده است. یعنی بعد از اینکه قرینه داشتیم بر اینکه «بعث حقیقی» داریم[7]
، آخوند دم از «ظهور» می زند. اما چنان چه اثبات کردیم، بحث های اثباتی نظیر «وضع» و «ظهور»، ربطی به بحث ما که بحثی ثبوتی است ندارد.
1.2.55. انکار قضیه حقیقیه
آخوند از سویی «وجوب» را به «ماهیت» مرتبط کرد، تا «قضیه حقیقیه» بشود، از سوی دیگر «وجوب» را به «فعل مکلف» که همان «ایجاد» است مرتبط کرد. اما حضرت امام(ره) هیچ کدام را نمی پذیرد. ایشان توضیح دادند که «وجوب» در هیچ وعائی عارض بر «صلات» نمی شود. به علاوه «ایجاد» نیز مربوط به «وادی اطاعت» است که غیر از محل بحث ما ـ وادی تحقق تکلیف ـ است.
نتیجه اینکه برای شکل گیری «وجوب»، به هیچ وجه شاهد شکل گیری قضیه حقیقیه نیستیم، کما اینکه قضیه خارجیه نیز شکل نمی گیرد.
1.3آنچه خواهد آمد...
بر اساس سخنان فوق معلوم می شود که تلامذه حضرت امام(ره) که در مقام دفاع از استادشان برآمدند، بحث را با تسلط کافی مطرح نکرده اند. ما معتقدیم که اگر فرمایش حضرت امام(ره) درست فهم شود ریشه ی برخی از اختلافات ما در بسیاری از استنتاجاتی که در مدرسه نجف وجود دارد معلوم می شود. به همین خاطر بود که اصرار داشتیم که نزاعی که با محقق نائینی و خوئی در باب حقیقت گزاره های شرعیه داریم، صرفاً نزاعی تسمیه ای نیست، بلکه نزاع در فهم عقلائی و در چند نکته ای که اشاره شد می باشد.
در جلسه ی بعد به «ثمره ی این نزاع» می پردازیم. قبلاً نیز به این بحث پرداخته بودیم و نظرات آخوند، نائینی و خوئی بررسی شد.[8]
آن بحث نیاز به تکمله ای دارد؛ اینکه بررسی کنیم بحث از ثمره بر اساس قول مختار ما چه وضعیتی پیدا می کند.

[1] قبلاً محقق خوئی و نائینی نیز بررسی شدند، منتهی به نظر می رسید که فرمایشات آخوند برای ردّ آنها کفایت می کرد، و نیازی به مقایسه ی نظریه آنها با نظریه ی حضرت امام نباشد.

[2] حیثیت تقییدیه قرارگرفتنِ وجود برای ماهیت، بحث عقلی دقیقی است که عرف بدان التفاتی ندارد.

[3] زیرا مولا این را لحاظ کرده است که ماهیت خارجی منشأ آثار است، اما الان در خارج، معدوم است. لذا بدان بعث می کند تا در خارج محقق شود.

[4] احکام تکلیفی خمسه.

[5] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج1، ص41.

[6] اما سخن آخوند، در نهایت، ناظر به وادی «ظهور» و «استعمال» بود.

[7] ایشان تصریح به «بعث حقیقی» نیز نکردند، اما سخن شان منافاتی نیز با طرح آن ندارد.

[8] گفته شد که نائینی قائل به ثمره بود، اما آقایان آخوند و خوئی قائل به عدم ثمره بودند.