جلسه 1397/09/19

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / نظريه حضرت امام(ره)

محتويات
1تبیین نهایی نظریه مختار حضرت امام(ره)
1.1آنچه گذشت...
1.2بررسی موضع سوم مناهج
1.2.1تا توجه به معدومیتِ «ماهیت» نباشد، داعی در آمِر محقق نمی شود
1.2.2نیازمندی به «داعیِ امر»، سرّ لزوم خروج از فضای مدلول تصوری
1.2.3فرق وعاء تحقق تکلیف با وعاء امتثال
1.3آنچه خواهد آمد...

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / نظریه حضرت امام(ره)
خلاصه مباحث گذشته:
امام در سه موضع از مناهج نظریه ی مختار خود در بحث متعلق اوامر و نواهی را مطرح می کنند. در جلسه ی گذشته موضع اول و دوم بررسی شد. در موضع اول حضرت امام این نکته را مطرح کردند که صلات، در هیچ وعائی متصف به وجوب نمی شود، از سوی دیگر در موضع دوم به خوبی میان دو مبنا تمایز گذاشتند: مبنایی که «ایجاد» و «وجود» را در موضوع له هیئت افعل می داند، و مبنایی که «ایجاد» و «وجود» را نه به خاطر «وضع»، بلکه به خاطر قرینه ی عقلی مطرح می کند.
 
1تبیین نهایی نظریه مختار حضرت امام(ره)
 
1.1آنچه گذشت...
بحث به اینجا رسید که در بحث مره و تکرار، در این نزاع که آیا مراد از «مره و تکرار»، «دفعه و دفعات» است یا «فرد و افراد» صاحب فصول و آخوند اختلاف نظر داشتند. صاحب فصول نزاع را «دفعه و دفعات» دانست تا بدین وسیله بحث «مره و تکرار» مستقل از بحث «متعلق اوامر و نواهی» باشد. زیرا در بحث متعلق اوامر و نواهی، بحث می کنیم که آیا متعلق امر، طبیعی است یا فرد، لذا کسی که متعلق امر را «طبیعی» بداند، بی معناست که از او بپرسیم که امر آیا دلالت بر فرد می کند یا بر افراد. آری اگر کسی متلعق امر را «فرد» بداند، جا دارد که از او بپرسیم که «یک فرد» یا «چند فرد». لذا اگر بحث «مره و تکرار» را «فرد و افراد» بدانیم، این بحث، ادامه ی بحث «متعلق اوامر و نواهی » می شود. ایشان پیشنهاد می دهد بحث «مره و تکرار» را «دفعه و دفعات» بدانیم تا دو بحث مستقل شکل بگیرد.
آخوند نمی پذیرد و می گوید اگر در بحث متعلق اوامر و نواهی، مراد از «طبیعی»، «طبیعی» باشد حق با صاحب فصول است، اما حق این است که مراد از «طبیعی»، «وجود طبیعی» است، لذا در هر صورت، دو بحث مستقل خواهیم داشت. یعنی اگر متعلق اوامر و نواهی را چه فرد بدانید، چه طبیعی، در هر صورت، قابل بحث است که از امر آیا «یک فرد و یک وجود طبیعی» فهمیده می شود یا «چند فرد، و چند وجود طبیعی».
حضرت امام(ره) معتقد شدند که برای قضاوت بین آخوند و صاحب فصول، بایستی میان دو مسأله تفکیک کنیم: اینکه «ایجاد» و «وجود» را آیا همان گونه که صاحب فصول گفته است، دخیل در مفاد لفظی هیأت می دانیم، یا اینکه «وجود» و «ایجاد»، از یک قرینه ی عقلی ـ نظیر الماهیه من حیث هی لیست الا هی، و لایتعلق بها الطلب ـ بدست می آید. سخن دوم، همان سخنی است که حضرت امام آن را تقویت می کنند.
حضرت امام(ره) در ادامه ی بحث به هر دو فرض اشکال می کنند که فعلاً محل بحث ما نیست، فعلاً با این تفکیک کار داریم؛ اینکه اگر «ایجاد» در مفاد هیئت باشد، دیگر در طبیعی، «وجود» و «ایجاد» نداریم، زیرا اگر در طبیعی، «وجود» و «ایجاد» داشته باشیم، به معنای این است که «وجود» دوبار تکرار می شود: یک بار از ناحیه ی «هیئت»، و یک بار از ناحیه ی «ماده». لذا «صلِّ» به معنای «ایجاد کن وجود صلات را» می شود که قابل قبول نیست. نتیجه اینکه اگر مبنای صاحب فصول مبنی بر اینکه «ایجاد» در مفاد هیئت باشد، متعلق «طبیعی صرف» خواهد بود. امام در ادامه توضیح می دهد که در این صورت، بحث «مره و تکرار» در هر صورت خراب خواهد شد، چه متعلق امر را «فرد» بدانیم، چه «طبیعی»، همچنین چه مره را «فرد» معنا کنیم، چه «دفعه».[1]

اما اگر «ایجاد» در مفاد هیئت و ماده نباشد[2]
، «ایجاد» به خاطر قرینه[3]
است که مطرح می شود، در این صورت، بحث «مره و تکرار» مشکل پیدا می کند از این حیث که بحث «مره و تکرار» بحثی عقلی می شود، نه بحثی لغوی. در حالیکه آقایان این بحث را لغوی دانسته اند.[4]

امام بحث را میان صاحب فصول و آخوند مرتب می کند و نشان می دهد که هر دو در هر دو فضا گیر می کنند، و خودشان راه حل ارائه می کنند که فعلا محل بحث ما نیست. محل بحث ما تمایزی است که میان دو نحوه ی مطرح شدن «ایجاد» بیان می کنند.
1.2بررسی موضع سوم مناهج
عبارت سوم، عبارت مهمی است که همه اش بایستی یکجا فهم شود، سپس با دو عبارت قبلی ایشان جمع بندی صورت بگیرد. تحلیل حضرت امام چنین است:
1.2.1تا توجه به معدومیتِ «ماهیت» نباشد، داعی در آمِر محقق نمی شود
امر، فعل آمِر است. آمِر یا با دالّ لفظی (ماده امر، یا هیئت یا جمله خبریه) یا با دالّ غیر لفظی نظیر اشاره امر می کند. این امر، زمانی از آمِر صادر می شود که آمِر توجه کند، «ماهیت» در خارج معدوم است. کاری هم ندارد که اثری که در خارج هست، آیا ناشی از وجود آن است یا ناشی از ماهیتش. او امر می کند تا مأمور این طبیعی را در خارج محقق کند. یعنی چون آمِر دیده است که این طبیعی در خارج نیست، و اثر از آنِ شئ خارجی است، لذا امر می کند تا مأمور «طبیعی» را در خارج محقق کند.
1.2.2نیازمندی به «داعیِ امر»، سرّ لزوم خروج از فضای مدلول تصوری
کسی که مسأله را وارد فضای مدلول تصوری می کند، خلط کرده است. اشکال تلامذه ی امام همین یک جمله است. خلط مهم چنین کسانی این است که بایستی توجه داشته باشند که از امر آمِر، بعث و طلب شکل می گیرد. بعث و طلب زمانی شکل می گیرد، که «داعیِ امر»، بعث باشد.
توضیح اینکه وقتی «بعث و طلب به حمل شایع» محقق می شود که آمِر بداند آن ماهیت در خارج نیست و آن را بخواهد. لذا بایستی از بحث های تصوری کاملاً بیرون بیاییم. زمانی بعث و طلب شکل می گیرد که از فضای تصوری بیرون بیاییم.
اگر همین نکته را بخواهیم بر اساس ادبیات آخوند مطرح کنیم، بحث چنین می شود: مدلول صیغه ی افعل، «طلب انشائی» است. «طلب انشائی»، غیر از «طلب حقیقی» است. نظیر اینکه استفهام انشائی غیر از استفهام حقیقی است.[5]

صیغه ی افعل که استعمال می شود، در معنای «طلب انشائی» استعمال می شود. گاهی این استعمال، به داعیِ طلب حقیقی انجام می شود، در اینجا «طلب به حمل شایع» خواهیم داشت. اما گاهی این استعمال به داعی تهدید انجام می شود، در اینجا «تهدید به حمل شایع» خواهیم داشت. نتیجه اینکه «طلب انشائی» که موضوع له و مستعمل فیه صیغه افعل و ماده ی امر است زمانی تبدیل به «طلب حقیقی» می شود که داعی، «طلب حقیقی» باشد.
مدعای حضرت امام(ره) این است که «طلب حقیقی» زمانی شکل می گیرد که آمِر به این توجه کند که «ماهیت» در خارج، معدوم است و بایستی محقق شود تا دارای اثر شود. بنابراین تا «طلب به حمل شایع» نداشته باشیم، نمی توانیم مکانیسم ثبوتی طلب را تحلیل کنیم. زمانی که سراغ مکانیسم ثبوتی طلب می رویم دیگر کاری به «موضوع له» و «مدلول تصوری» نداریم. مکانیسم ثبوتی طلب، در «طلب به حمل شایع» درست می شود، یعنی وقتی «داعی»، طلب حقیقی باشد، و این خارج از مدلول تصوری بدست می آید.
به عبارتی از طریق تحلیل ثبوتی طلب بود که پای «ایجاد» و «وجود» به میان آمد. طلب، ثبوتاً زمانی تحقق دارد که «طلب به حمل شایع» داشته باشیم. اگر به جای «طلب به حمل شایع»، «تهدید به حمل شایع» داشته باشیم، آیا می توانیم بگوییم مولا «ایجاد» را خواسته است؟
آنچه محل بحث ماست، «مفهوم امر» نیست. بلکه محل بحث ما جایی است که «طلب انشائی»، مصداق طلب حقیقی باشد. همین نکته درباره ی جمله خبریه نیز جاری است. مفهوم و موضوع له جمله خبریه «إخبار» است. حال اگر «إخبار» در مقام بعث داشته باشیم، آکَد در تحقق بعث است[6]
.
بنابراین سخن حضرت امام(ره) این است که تحلیل من زمانی شروع می شود که داعیِ ما «بعث و طلب حقیقی» باشد، تا «طلب و بعث به حمل شایع» داشته باشیم. لذا کاری نداریم که دالّ چه باشد، چرا که «دواعی» ربطی به مدلولات تصوری و مقام «وضع» ندارد.
آمِر زمانی بعث و طلب به حمل شایع از او صادر می شود که توجه کند به اینکه «ماهیت» در خارج منشأ آثار است، اما اکنون معدوم است، لذا بعث می کند تا مأمور آن را در خارج محقق کند. تعبیر حضرت امام چنین است: «فالأمر إنّما يتعلّق بنفس الماهيّة من غير لحاظها متّحدة مع الخارج، بل لمّا رأى المولى أنّ الماهيّة في الخارج منشأ الآثار ـ من غير توجّه نوعا إلى كون الآثار لوجودها أو لنفسها في الخارج[7]
ـ و لم تكن موجودة، يبعث المأمور إلى إيجادها و صيرورتها خارجيّة، فالمولى يرى أنّها معدومة، و يريد بالأمر إخراجها من المعدوميّة إلى الموجوديّة بوسيلة المكلّف»[8]

1.2.3فرق وعاء تحقق تکلیف با وعاء امتثال
نکته ای که حضرت امام(ره) توجه می دهند این است که «بعث» مولا که شکل گرفت، شکل تحقق تکلیف اش با شکل امتثالش فرق می کند. لذا در مقام تحقق تکلیف، بعث به «ماهیت» تعلق پیدا می کند، اما این زمانی است که توجه به معدومیت ماهیت در خارج داشته باشد، تا بعث حقیقی داشته باشیم. چرا که اگر آمِر توجه کند که «ماهیت» در خارج موجود است، بعث نمی کند. همچنین اگر او به «ماهیت من حیث هی» توجه کند، بعث نمی کند، چرا که ماهیت من حیث هی را منشأ آثار نمی بیند. برای همین است که می گوییم آمِر بایستی توجه کند اولاً: به منشأ آثار بودن ماهیت در خارج، و ثانیا: به اینکه ماهیت اکنون معدوم است، تا «بعث حقیقی و به حمل شایع» بکند. فرقی نمی کند که «بعث و طلب به حمل شایع» با چه دالّ و مدلول تصوری انجام شود. این از وعاء تحقق تکلیف.
غیر از وعاء تحقق تکلیف، وعاء امتثال را داریم؛ عرف می گوید این ماهیت معدومه ای که به خاطر معدومیت اش مولا به آن «بعث» کرده است، امتثال اش به «ایجاد» آن است.
فرق وعاء تکلیف با وعاء امتثال در این است که در وعاء تحقق تلکیف، با «بعث و طلب به حمل شایع» سر و کار داریم. تحقق «طلب به حمل شایع» در وعاء تکلیف، زمانی است که مولا توجه به معدومیت ماهیت در خارج می کند. لذا حضرت امام معتقد است که «ماهیت» در هیچ وعائی متصف به «وجوب» نمی شود. اما «ماهیت» متصف می شود به اینکه مورد امر قرار گرفته است. امر، یعنی «بعث به حمل شایع» که فعل آمِر است. این فعل نیز زمانی از آمِر صادر می شود که آمِر به معدومیت ماهیت در خارج توجه کند. لذا امام تعلق بعث و امر به «ماهیت» را می پذیرد، اما تعلق وجوب به «ماهیت» را نمی پذیرد.
اما وعاء امتثال چیز دیگری است. عرف می گوید امثتال این «بعث و امر الی الماهیه»، به «ایجاد ماهیت» است. بنابراین «ایجاد»، در وعاء امتثال مطرح می شود.
1.3آنچه خواهد آمد...
بر اساس این تحلیل، حضرت امام معتقدند کسانی که وارد بحث شده اند مرتکب چند اشتباه شده اند. آقای فاضل بیان خوبی ـ خصوصاً در کتاب «سیری کامل در اصول فقه» ـ از این اشکالات را در انتهای بحث آورده اند که مراجعه کنید[9]
. بایستی خط فاصل امام با آخوند را دقیقاً مشخص کنیم. از جمله اینکه امام علاوه بر اشکال به بحث «وضع»، به بحث «ظهورِ» آخوند نیز اشکال می کنند.

[1] چون محل بحث ما نیست، متعرض بیان حضرت امام(ره) در این باره نمی شویم.

[2] یعنی مفاد ماده را «طبیعی» بدانیم، و مفاد هیئت را «طلب و بعثِ صرف» بدانیم، نه «طلب الایجاد».

[3] اینکه نمی توان «ماهیت من حیث هی» را طلب کرد.

[4] تفصیل این اشکال نیز فعلاً محل بحث ما نیست.

[5] مشهور تصور می کردند که موضوع له «مای»ی استفهامی، استفهام حقیقی است. لذا در مواردی نظیر «ما تلک بیمینک یا موسی!» «ما» در موضوع له خود استعمال نشده است، لذا قائل به «مجاز» می شدند. اما آخوند موضوع له «ما»ی استفهامی را «استفهام انشائی» دانست. این معنا در تمامی موارد یکسان است، یعنی «استفهام انشائی» همیشه موضوع له و مستعمل فیه تمامی صیغ استفهام است، منتهی این دواعی هستند که متفاوت می شوند، گاهی داعی، ابراز محبت است، نظیر آیه ی فوق، گاهی نیز داعی، استفهام حقیقی است. بنابراین از نگاه آخوند استفهام انشائی غیر از استفهام حقیقی است. اگر «استفهام انشائی»، به داعی استفهام حقیقی بکار رود، «استفهام به حمل شایع» خواهیم داشت. «استفهام انشائی» مفهوم است، و با مصداق که استفهام شایع است، فرق دارد.

[6] یعنی اگر داعی استعمال جمله ی خبریه، «بعث حقیقی» باشد، «بعث به حمل شایع» محقق می شود.

[7] این تصریح حضرت امام است مبنی بر اینکه کاری به مسأله ی «اصالت وجود و اصالت ماهیت» نداریم، زیرا در فضای عقلائی هستیم.

[8] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص68.

[9] در کنار بیان خوب شان، دو ضعف هم دارد که ان شاءالله در جلسه بعدی آن را بیان خواهم کرد. نکته ی دیگر اینکه همین حرف ها را ایشان در بحث «مره و تکرار» به صورت مرتب بیان کرده اند، که دسته بندی آنها نسبت به محل فعلی بهتر است.