مشخصات کتاب

سرشناسه : قرشی، باقرشریف، 1926 - م.

Qarashi, Baqir Sharif

عنوان قراردادی : موسوعة الامام امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام .فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه امام امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام/ مولف باقرشریف القرشی ؛ مترجم سیدمحمد صالحی ؛ زیر نظر آیت پیمان ؛ [برای] مجمع جهانی شیعه شناسی.

مشخصات نشر : قم: دارالتهذیب، 1400.

مشخصات ظاهری : 11ج.

شابک : 7400000 ریال (دوره، گالینگور) ؛ 5200000 ریال (دوره، شومیز) ؛ ج.1 978-600-94930-2-9 : ؛ ج.2 978-600-94930-7-4 : ؛ ج.3 978-600-94930-7-4 : ؛ ج.4 978-622-99684-5-1 : ؛ ج.5 978-622-94029-2-4 : ؛ ج.6 978-622-99684-1-3 : ؛ ج.7 978-622-94029-2-4: ؛ ج.8 978-622-97793-5-3 : ؛ ج.9 978-622-97793-8-5 : ؛ ج.10 978-622-97793-9-2 : ؛ ج.11 978-622-94029-1-7 :

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. زندگانی و فضایل امام علی علیه السلام در قرآن و سنت.- ج.2. امام علی علیه السلام در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله و دوران خلافت.- ج.3. تفسیر قرآن از قرآن کریم.- ج.4.از ادعیه امام علیه السلام.- ج.5. مسند امام علیه السلام.- ج.6. وصایای تربیتی و مواعظ او.- ج.7. علم و تعلیم و ناپیداها.- ج.8. احتجاجات و مناظرات امام علیه السلام.-ج.9. قضاوتهای امام علی علیه السلام است.-ج.10. فرمانروایان و کارگزاران او علیه السلام.- ج.11. حکومت امام علیه السلام.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق.

موضوع : 'Ali ibn abi-Talib, Imam I, 600-661

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Biography

شناسه افزوده : صالحی، سیدمحمد، 1313 -، مترجم

شناسه افزوده : پیمان، آیت، 1339-

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه شناسی

شناسه افزوده : The World Center for Shite Studies

رده بندی کنگره : BP37

رده بندی دیویی : 297/951

شماره کتابشناسی ملی : 8689790

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

(وإذا سألک عبادی عنِّی فإنّی قریبٌ أجیبُ دعوةَ الدّاعِ إذا دَعان)

(بقره / آیه 186)

«و چون بندگان من از تو درباره ی من بپرسند؛ [به آنان بگو] همانا من به آنان نزدیک هستم و دعای دعا کننده را وقتی که مرا بخواند، پاسخ می دهم.»

(وإذا مسَّ الانسانُ الضُّرَّ دعانا لجنبه أو قاعداً أو قائماً)

(یونس / آیه 12)

«چون انسان را آسیبی رسد ما را به پهلو خوابیده یا نشسته یا ایستاده می خواند.»

(أمَّن یُجیبُ المُضطَرَّ إذا دعاهُ ویَکشفُ السُّوء)

(نمل / آیه 62)

«آیا کیست آن کس که درمانده را چون وی را بخواند، اجابت می کند.»

(وإذا مسَّ النّاس ضُرٌّ دَعَوا رَبَّهُم مُنیبین إلیه)

(روم / آیه 33)

«وچون مردم را زیانی رسد پروردگار خود را با حال انابه می خوانند.»

فهرست مطالب

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته... 10

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی... 14

تقدیر و تشکر... 18

مقدمه مؤلف... 19

پیشگفتار... 27

در صحنه دعا... 32

فایده دعا... 32

دعا سلاح مؤمن است... 34

فضیلت دعا... 35

روی آوردن به دعا... 35

اوقات استجابت دعا... 35

گشایش آستان اجابت... 36

دعا مغز عبادت است... 37

نیاز مردم به دعا... 37

حمد و ثنای الهی قبل از دعا... 38

درود بر پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از دعا... 39

استجابت دعای اطفال علویان... 39

دعای او در استجابت دعا...40

باخدا در آیات و توحید او...42

دعای او علیه السلام در توحید خدا و ثناء بر او...42

دعای حضرت علیه السلام در توحید خداوند و تعظیم او...51

دعای او علیه السلام در توحید و عظمت قدرت باری تعالی...65

تضرع و خشوع امام در برابر خدای متعال...70

دعای او علیه السلام در تضرع و خشوع به سوی خدای متعال...76

دعای او علیه السلام در تذلل در پیشگاه خدای متعال...88

دعای او علیه السلام در تضرع به سوی خدای متعال...88

دعای حضرت علیه السلام در تضرع و فروتنی در برابر خدا...95

دعای او علیه السلام در خشوع و تضرع به درگاه الهی.. 99

از دعاهای امام علیه السلام دعای کمیل است... 103

با خدا در شعائر دینی... 121

وضوء...121

نماز...124

دعای امام علیه السلام قبل از نماز...124

دعای او علیه السلام در سجود... 125

دعای او علیه السلام بعد از سجود... 126

دعای او علیه السلام در قنوت نماز صبح... 128

دعای او علیه السلام بعد از نماز صبح... 130

دعای او علیه السلام در استغفار نماز صبح... 134

دعای او علیه السلام بعد از نماز ظهر... 171

دعای او علیه السلام در تعقیب نماز عصر... 173

دعای او علیه السلام در تعقیب نماز مغرب... 176

دعای او علیه السلام در تعقیب نماز عشاء... 179

دعای او علیه السلام بعد از هر نماز واجب... 182

دعاهای او علیه السلام در تعقیب نمازهای مستحبی... 183

دعای او علیه السلام قبل از نماز شب... 183

دعای او علیه السلام بعد از دو رکعت از نماز شب... 185

دعای او علیه السلام بعد از نماز شب... 188

دعای او علیه السلام در تعقیب همه نمازها... 189

دعای او به دنبال هر نماز... 194

دعای او علیه السلام بعد از نماز فرج... 195

دعای او علیه السلام بعد از نماز در مسجد جُعفی... 196

دعاهای امام علیه السلام در ماه مبارک رمضان... 203

دعای او علیه السلام هنگام دیدن هلال... 203

دعای او علیه السلام هنگام افطار... 204

با خدا در صبح و شام... 205

دعای او علیه السلام هنگام طلوع خورشید... 205

از دعای امام علیه السلام دعای صباح است... 207

دعاهای او علیه السلام در صبحگاهان... 215

دعای او علیه السلام در شب... 217

دعای او علیه السلام در صبح و شب... 217

مناجات او علیه السلام ... 219

مناجات اول... 219

مناجات دوم... 234

مناجات سوم... 239

دعاهای رحمت برای زنده کردن زمین با گیاهان... 244

دعای اول... 244

از دعاهای امام علیه السلام دعای دوم... 245

از دعاهای امام علیه السلام دعای سوم... 248

دعا برای دفع بحران ها و حوادث... 251

دعای او علیه السلام هنگام سختی... 251

دعای او علیه السلام در هنگام صبر... 269

دعای او علیه السلام در زمان نزول هر بلایی... 270

دعای او علیه السلام در دفع غم واندوه... 270

استغفار و توبه امام به سوی خدا... 273

دعای او علیه السلام در استغفار و بازگشت به سوی خدا... 273

دعای او علیه السلام در استغفار... 281

دعای او علیه السلام برای در امان ماندن از دشمن... 285

دعاهای او در روزها و شب های مبارکه و غیر آن... 293

دعای او علیه السلام در شب جمعه... 293

دعای او علیه السلام در شب عید فطر... 296

دعای او علیه السلام در نیمه رجب... 299

دعای او علیه السلام در نیمه شعبان... 300

دعاهای حضرت علیه السلام در طول هفته... 308

دعای او علیه السلام در روز جمعه... 309

دعای او علیه السلام در روز شنبه... 309

دعای او علیه السلام در روز یکشنبه... 314

دعای او علیه السلام در روز دوشنبه... 318

دعای او علیه السلام در روز سه شنبه... 323

دعای او علیه السلام در روز چهارشنبه... 327

دعای او علیه السلام در روز پنجشنبه... 331

با مخالفین و دشمنان... 338

دعای او علیه السلام بر علیه قریش... 338

دعای او علیه السلام نیز بر علیه قریش... 339

دعای او علیه السلام بر علیه طلحه و زبیر... 339

دعای او علیه السلام بر علیه خوارج. 341

دعای او علیه السلام بر سست ارادگان در یاری او 345

از دعاهای امام علیه السلام در مواضع مختلف... 346

دعای امام علیه السلام هنگام تناول طعام... 346

دعای امام علیه السلام هنگام خواب... 346

دعای امام علیه السلام بعد از خواب... 347

دعای امام علیه السلام در پناه بردن به خدا از ریا... 347

دعای امام علیه السلام هنگام مدح مردم به او... 348

دعای امام علیه السلام وقتی وارد بازار می شد... 348

دعای امام علیه السلام وقتی در آینه نگاه می کرد... 349

دعای امام علیه السلام در حفظ قرآن... 349

دعای امام علیه السلام در خروج برای سفر... 350

دعای امام علیه السلام که به فرزندش حسن علیه السلام آموخت... 350

دعای امام علیه السلام که به فرزندش حسین علیه السلام آموخت... 351

دعای امام علیه السلام در طلب رزق... 352

دعای امام علیه السلام وقتی میت را در قبر نهادند... 352

دعای امام علیه السلام هنگامی که بر قبرستان می گذشت... 353

دعای امام علیه السلام در درخواست کمک از خدا... 353

دعای امام علیه السلام در طلب فقر... 355

دعای امام علیه السلام در طلب مال... 355

دعای امام علیه السلام هنگام قصد ازدواج... 355

دعای امام علیه السلام در شکر و رفع ناراحتی ها... 356

دعای امام علیه السلام در خواست خیر... 358

با رسول اعظم صلی الله علیه و آله... 360

از دعاهای امام علیه السلام دعای دوم... 362

دعاهائی که پیامبر صلی الله علیه و آله به امام علیه السلام آموخت... 365

از دعاهای امام علیه السلام دعای اول... 365

از دعاهای امام علیه السلام دعای دوم... 367

از دعاهای امام علیه السلام دعای سوم... 370

از دعاهای امام علیه السلام دعای چهارم... 374

از دعاهای امام علیه السلام دعای پنجم... 378

فهرست منابع 381

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته

بسم الله الرحمن الرحیم

از عهد امیرالمؤمنین ولی المتقین قائد الغر المحجلین علی بن ابی طالب «علیهما افضل صلوات الملک المنان»چهارده قرن می گذرد.

این بزرگ مرد تاریخ اسلام که پیامبر گرامی اسلام| با خطاب «انت میزان الاعمال» او را اسوه و الگوی جاودانه انسان مسلمان و واجد همه فضیلت های الهی و انسانی قرار داد. فرق سرش را در حال نماز و در مسجد که برپائی این هر دو وامدار تلاش ها و مجاهدات او بود، شکافتند و شخصیتی که تنها یک حرکت او در جنگ احزاب بر همه عبادات جن و انس فضیلت یافت، غریبانه و مظلومانه رخ در نقاب خاک کشید.

این غربت و مظلومیت که سابقه در دوران بیست و پنج ساله خانه نشینی او داشت و حتی در دوران خلافتی که با اصرار مردم بر عهده او قرار گرفت، هرگز رهایش نکرد؛ در سطحی وسیع تر بعد از شهادت جانسوزش بر سر او و فرزندان و همه دلباختگانش سایه افکند و سوگمندانه هنوز پس از گذشت چهارده قرن از سایه این مظلومیت چیزی کاسته نشده است.

در روز عاشورا و در میدان کربلا، فرزند والا شأن او امام حسین بن علی سید الشهداء (علیه افضل الصلوه والسلام) را تنها به جرم بغض و کینه ای که از پدر بر دل داشتند، محکوم به مرگ کردند و این محکومیت همه اصحاب و همراهان و برادران و فرزندان او را شامل شد.

و بعدها خلافت و حکومت اسلامی متجاوز از شصت سال لعن و بدگوئی و برائت از او را به صورت رسمی بر سر منبرها و از حلقوم خطبای جمعه فریاد زد و بیزاری از او به شعار رسمی حکومت اسلامی بدل شد. دورانی سیاه که لکه ننگی بر دامن تاریخ ماست و یادآور تلاش نیروهای حاکم بر جامعه اسلامی بر محکومیت همه ارزش ها و اصالت هائی که رسالت مبارک پیامبر گرامی برای جامعه منحط جاهلی به ارمغان آورد و حتی تلاش های مثل عمر بن عبدالعزیز در زدودن این ننگ از دامان جامعه با موفقیت قرین نبود.

نام علی و یادآوری و بیان فضیلت های او حتی از زبان پیامبر| و انتساب به او و عشق به او سالیان سال جرمی نابخشودنی به حساب می آمد که تنها جزایش مرگ بود و حتی بعد از سلطه آل امیه که تجلی دوباره جاهلیت در لباس اسلام بود، آل عباس نیز تندتر از سلف خود بر این رویه پای فشردند و محکومیت علی بن ابی طالب علیه السلام و برائت از او در گفته و عمل، همچنان رسم نامبارک حاکمیت و سلطه در جامعه اسلامی ماند.

و اسفناک آنکه این رویه نامیمون حتی تا روزگار ما ادامه یافته است و کشتار و قتل عام های پیروان علی علیه السلام حتی تا دوران معاصر و عصر خلافت عثمانی، دل هر انسان منصفی را به درد می آورد.

هنوز در مکتب ارباب تکفیر، نام علی جرمی است که جز قتل و کشتار جزائی ندارد و در حوادث سوریه، عراق، پاکستان و افغانستان نشان آن را بسیار برجسته می بینیم.

و تا آنجا که دلباختگان علی علیه السلام همچون حجر بن عدی بعد از نزدیک به چهارده قرن هنوز برای عشق و محبت او هزینه می دهند و کسانی که بغض علی و آل او را در دل دارند، مزار مطهر او و همراهانش را در مرج عذرا، مورد تعرض و تخریب قرار می دهند.

و این رنجنامه تاریخ ما، تا به امروز است. و سایه این مظلومیت در تاریخ آن چنان بلند است که دل غیر مسلمانان را به در می آورد و مانند جرج جرداق به دفاع از نام و یاد او و در پاسخ به بغض و کینه معاندان «صوت العداله الانسانیه» را می نویسد و وجدان انسانی را در مورد او به داوری می خواند.

آری، خورشید را که نمی توان در پس پرده های کینه و بغض و بی مهری از نظرها پنهان نمود و نور، قابل پای مالی نیست و پایمال نور اگر نیکو بنگرد، خود پامال نور است.

و به گفته خلیل بن احمد: «هرچند دوستان و دلباختگان او از بیم سرکوب و مجازات از بیان فضائل او دم فرو بستند؛ و دشمنان و معاندان با پشتوانه قدرت و حاکمیت، تلاش در منع از گسترش فضائل او داشتند؛ اما علی رغم همه این بی مهری ها، بی انصافی ها و ترس ها، فضائل و مکارم او شرق و غرب عالم را فرا گرفت».

و اینک سؤالی مطرح است، آیا گذشت هزار و چهارصد سال از شهادت مظلومانه این شخصیت عظیم، کافی نیست که جامعه اسلامی در مورد او، به قضاوتی تازه بنشیند و محکومیتی را که تاریخ ظالمانه بر حضرتش تحمیل کرده است، مورد تجدید نظر قرار دهد و به ارزیابی دوباره جرم و یا جرائمی بپردازد که در طول تاریخ به محکومیت او و آل او و پیروان و دلباختگان او منجر شده است.

ما که در درازای تاریخ قرائت های گوناگون از اسلام را از زبان هر کس و ناکس شنیده ایم و هر ادعائی را در تبیین قرآن و سنت نبوی شریف، مورد توجه و یا قبول قرار داده ایم؛ یک بار هم اسلام و وحی و قرآن را با برداشت و قرائت او که به اعتراف دوست و دشمن، نزدیک ترین و همراه ترین و پیوسته ترین شخص به نبی گرامی اسلام بوده است، بشنویم و سخن او و نهج البلاغه او و معارف عرضه شده، به وسیله ائمه هداه از آل او را نیز در کنار سایر گفته ها و قرائت ها مورد توجه قرار دهیم و در این مسیر تنها از عقل، انصاف و وجدان داوری بخواهیم؟

و نیز ما و همه کسانی که به امامت و ولاء او باور داریم و عشق او را نسلاً بعد نسل در دل و جان خود جای داده ایم، قدری فراتر از شیعه جغرافیائی او، گام برداریم و اضافه بر محبت او، که خود سرمایه ای عظیم و موهبتی بزرگ از جانب مبدأ هستی است، قدری رنگ و بوی آن وجود مطهر را در عینیت زندگانی فردی و اجتماعی خود برجسته کنیم و در برابر آنها که در مقام قضاوت بر معیارها و اصالت ها، جدا از ادعاها و لاف زدن های ظاهری تکیه ندارند، نمونه ای عینی از عدل او و از فضائل اخلاقی و مکارمی که آن بزرگ مرد در تمام زندگی پربرکتش ذره ای از آن عدول نکرد و قدمی در مسیر خلاف آن برنداشت، در زندگی فردی و اجتماعی خویش متجلی سازیم، شاید بتوانیم ذره ای از بار این مظلومیت سنگین را از چهره او و خاندان او بزدائیم و تجلی عینی راه و روش او در عرصه معالم وحی باشیم.

و چه بجاست که همه جامعه اسلامی بخصوص عالمان و محققان با هر تفکر، بعد از گذشت این همه سال از شهادت مظلومانه اش، به پیشگاه مقدس او و نیز پیشگاه مولی و مراد و محبوب او حضرت خاتم النبیین| و در نهایت به پیشگاه خداوند خالق علی و منت گذارنده بر همه هستی به خلق او، عذر تقصیر بیاوریم که در شناخت او کوتاهی کردیم و از فرصت درک راه و مشی او، غافل ماندیم.

دانشنامه وزین ارزشمند که به قلم پرتوان مورخ و متکلم و محدث شهیر مرحوم علامه باقر القرشی اعلی الله درجاته تالیف شده است، یکی از آثار ممتازی است که گوشه ای از حق سترگ آن ولی اعظم الهی را ادا کرده است.

برای آن مولف فقید تغمده الله برحمته الواسعه و همچنین برای مترجم فارسی این دانشنامه جناب سید محمد صالحی کاشانی و دبیر کل و اعضای محترم مجمع جهانی شیعه شناسی که این اثر را به زیور طبع آراسته و به تشنگان معارف علوی ارائه نموده اند طلب اجر مضاعف و دوام توفیقات دارم.

و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته

محمد جواد علوی بروجردی

جمعه 15 ربیع الاول 1443

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی

سخن گفتن درباره شخصیت امیرالمؤمنین علی علیه السلام کاری بس سترگ و با عظمت است که پایانی برای آن متصور نیست. علی علیه السلام در لسان نبی|، معیار حق و میزان سنجش عمل است. مواجهه ی بایسته و عالمانه با آن حضرت، سیره ای سرتاسر ستودنی و کلماتی مشحون از حکمت را به ارمغان می آورد. شخصیت این حجت بزرگ الهی، آنچنان بلندمرتبه است که به تعبیر پیامبر اعظم| جز او و خدا، کسی علی علیه السلام را نشناخت. با این حال در همه ی اعصار، هر انسان مشتاق و اندیشمند نامداری به قدر ظرف خویش از این دریای کرامت و عدالت جرعه ای نوشیده است و وصفی شنیدنی از لذت آن را به عنوان سند افتخار خویش در قالب شعر و کتاب و مقاله به همگان عرضه کرده است. علامه ی فقید باقر شریف قرشیرحمة الله علیه در پژوهشی استوار با عنوان «موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام » گوشه ای از دریای بی کران سیره و سخنان و مرام امیرمومنان علی علیه السلام را به زبان عربی تألیف نموده است. لازمه بهره برداری حداکثری از این اثر گرانسنگ نزد میلیون ها فارسی زبان، ضرورت ترجمه این اثر را روشن می سازد. دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، ترجمه شیوای این کتاب به زبان فارسی است که به همت فاضل ارجمند جناب استاد سیدمحمد صالحی کاشانی به سرانجام رسیده است. سعی بلیغ و اهتمام روحانی جانباز شهید شیخ علی انصاری بویراحمدی جهت تسریع در فرایند ترجمه این اثر

مشکور و نزد امیرمؤمنان علیه السلام مأجور است. علو درجات آن عزیز فقید را از خداوند متعال خواستاریم.

کتاب «دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام » در یازده عنوان به طور مفصل فرازهایی از زندگی و سخنان امیرمومنان علیه السلام را گردآوری و شرح کرده است. نویسنده در مقدمه کتاب در ضمن یازده شماره ویژگی های شخصیتی امام علی علیه السلام را برشمرده است. پس از مقدمه، نسب شناسی آن حضرت و توصیف خاندان پرکرامت بنی هاشم قرار دارد. تاکید بر موحد بودن پدران امیرمؤمنان علیه السلام از جناب ابوطالب گرفته تا عبدالمطلب و عبدمناف و هاشم از دیگر مباحث این بخش است. توصیف تاریخ و چگونگی ولادت معجزه گون آن حضرت نیز در همین بخش قرار دارد.

در بخش دوم کتاب، سیر تاریخی زندگی آن حضرت ارائه شده است. مجاهدات امیرمؤمنان علیه السلام در رکاب پیامبر عظیم الشأن اسلام|، حوادث پیش و پس از رحلت پیامبر|، داستان حجة الوداع و غدیر خم و نزول آیه اکمال دین، موضوع سقیفه و سیره آن حضرت در چگونگی تعامل با حکومت خلفای سه گانه، بخشی از مهم ترین مباحث این بخش است. سخنان آن امام همام پیرامون قرآن کریم و تفاسیر آن حضرت از آیات قرآن بخش سوم کتاب را شکل می دهد؛ چنانکه برشمردن فواید دعا و اهمیت آن از زبان مبارک امام و بخشی از ادعیه و مناجات های آن حضرت در موضوعات، مکان ها و زمان های مختلف در بخش چهارم کتاب مطرح شده است. نقل تعدادی از روایات پیامبر| توسط امیرمؤمنان علیه السلام تحت عنوان «مسند الامام» در بخش پنجم کتاب گرد آمده است. وصایا، مواعظ و حکمت های ارزشمند آن حضرت به تفکیک در بخش ششم و سیره ی علمی امیرمؤمنان علیه السلام ، بخشی از خطبه ها و سخنان آن حضرت مورد

تکریم علم و عالم و مذمت جهل و جاهل در بخش هفتم نقل شده است. بخش هشتم کتاب، شامل احتجاجات آن حضرت با خلفا، مهاجرین، شورای شش نفره، عایشه، طلحه، زبیر و معاویه، همچنین مناظره با مسیحیان، یهودیان و زنادقه و منجمین است. قضاوت های آن حضرت در زمان رسول اکرم| و خلفا و ایام حکومتشان در بخش نهم و موضوع حکومت، حقوق حاکمان بر مردم و حق مردم بر حاکمان در بخش دهم قرار دارد. در آخرین بخش کتاب به جنگ های سه گانه امام بر ضد منحرفین از حق پرداخته شده است.

مؤلف کتاب آیت الله باقر شریف القرشی در سال1344ق. در شهر نجف متولد شد. پدرش شیخ شریف از علمای نجف و جدش شیخ مهدی قرشی از شاگردان میرزای بزرگ شیرازی بود. باقر شریف از کودکی به تحصیل مشغول شد و پس از طی کردن دروس اولیه و آموختن ادبیات، از سال 1380 قمری به درس خارج فقه و اصول پرداخت. او از محضر اساتید بزرگی همچون سید موسی البعاج، شیخ بشیر العاملی، شیخ محمد تقی الایروانی، سید محمود مرعشی نجفی، شیخ محمد طاهر آل شیخ راضی، آیت الله خویی و آیت الله سید محسن حکیم بهره برد. به گفته خود وی، بیست سال در دروس مرحوم خویی حاضر شده و مباحث علمی و مهم وی را در فقه و اصول نوشته است که به صورت خطی در کتابخانه امام حسن علیه السلام در نجف نگهداری می شود.

مرحوم باقر شریف قرشی، به همراه برخی علما و طلاب مانند محمدحسین حرزالدین به مقابله با کمونیسم و طرفداران آن پرداخته و با سخنرانی ها و اعلامیه های مختلف سعی بر آگاه کردن اقشار و عامه مردم داشته اند. وی در پی گفتگو با شهید محمدباقرصدر رحمة الله علیه مصصم به تألیف کتبی روشمند در زمینه اهل بیت شد. به همین جهت تا کنون از حدود پنجاه اثر منتشر شده از او 46 اثر راجع به اهل بیت علیهم السلام است. قرشی بارها به ایران سفر کرد و جایزه پنجمین سال

کتاب ولایت در سال 1382ش به وی اهدا شد. وی سرانجام در روز یکشنبه 26 رجب 1433ق برابر با 28 خرداد 1391ش در نجف درگذشت و آیت الله سید محمدسعید حکیم رحمة الله علیه بر پیکر او نماز گزارد.

مترجم ارجمند کتاب پیش رو استاد سیدمحمد صالحی کاشانی است. وی در سال 1313 شمسی متولد شد و پس از گذراندن تحصیلات کلاسیک خود در شهر کاشان، ادبیات عرب را نزد حجج اسلام حاج سید عزیز الله حسینی و حاج سید حسین مناقب و حاج شیخ جعفر صحافی آموخت. وی پس از ورود به قم مکاسب را نزد حضرات آیات حاج آقا مصطفی نورانی، سیدمحمد جواد ذهنی تهرانی و محمد ابراهیم جناتی گذراند و فلسفه را از محضر آیت الله سیدمحمد فاطمی ابهری فراگرفت. این پژوهشگر تحصیلات کلاسیک خود را تا درجه کارشناسی ارشد در رشته تاریخ تمدن بین الملل اسلامی ادامه داد و سالها در سمت استادی دانشگاه مشغول فعالیت بود. عمده فعالیت علمی جناب صالحی در تالیف کتب سیره اهل بیت علیهم السلام و ترجمه کتاب متعدد دینی رقم خورده است.

در پایان از همه عزیزانی که به سهم خود در نشر و ترویج معارف اهل بیت علیهم السلام قدمی برداشته است و مجمع جهانی شیعه شناسی را در آماده سازی این اثر یاری کردند، سپاسگزارم و دوام توفیق همگان را در مسیر ولایت علوی از خداوند رحیم خواهانم.

دبیرکل مجمع جهانی شیعه شناسی

آیت پیمان

تقدیر و تشکر

وقتی فردی تصمیم می گیرد فضایل سید اوصیا علیه السلام را بیان کند یا برای شناساندن صفات پسندیده ی آن آیت کبری و خبر بزرگ، صفحاتی را بنویسد، متوجه می شود که این ادعایی بزرگ و افتخار و عزتی عظیم است که اگر کسی موفق شود آن را انجام دهد، به خدا و رسول او نزدیک شده است (پیامبری که دنیا به وجود او و خاندان پاک و مطهرش افتخار می کند). در صدر این خاندان، امیر مؤمنان علی علیه السلام است که طبق نص قرآن، جان پیامبر| و دروازه ی شهر علم اوست.

این مجموعه، از چهره ی درخشان مولی الموحدین و افق های روشن زندگی مبارکش سخن می گوید که مشحون از نمونه های کرامت و صفات زیبا و جنبه های گوناگون انسانی است.

سپاس خدای عزوجل، که به ما توفیق گردآوری و نظارت بر پیگیری انتشار این مجموعه را عطا فرمود تا به گونه ای جدید، به خوانندگان گرامی و مشتاق، شناخت این سیره ی خوشبو را تقدیم کنیم.

اگر همکاری و مساعدت برادرانی که در آماده کردن این پژوهش همت کردند، نبود، امروز شاهد این اثر مفید و نورانی نبودیم. بنابراین بر ما لازم است از زحمات تمام برادران تقدیر و تشکر بنمایم.

و در پایان از خداوند متعال درخواست می کنم این تلاش را از ما قبول کند همانا که او شنوا و اجابت کننده است.

مهدی باقر قرشی

11 ذی حجه 1422 هجری

مقدمه مؤلف

از جهاد رسول اکرم علیه السلام و مبارزه برادر و وصی اش امام امیرمؤمنان علیه السلام ، پرتو نوری جستن کرد و تابید که سراسر آسمان جزیره العرب را فراگرفت و امواج درخشانش به همه مردم دنیا و انسان های روی زمین رسید و آن پیام آزادی برای فکر انسان، اراده ی او و رفتارش بود. این پیام، روشی پیشرفته و اصلاحاتی را تقدیم می کرد که تمام مراحل زندگی را در بر می گرفت؛ از آن جمله ترویج علم و از بین بردن جهل، رشد و شکوفایی عقل، برطرف کردن کمی و کاستی های زندگی انسان و هدایت به سوی زندگی شکوفا و آگاهی و نور بود.

از دهان مبارک رسول الله| کلامی به بلندای آسمان در عالم وجود خارج شد که آن کلمه ی توحید بود و تمام آزادی های انسانی را در بر داشت و نقطه ی پایان هر نوع بندگی به جز پرستش خدای متعال و زندگی بخش بود.

رسول خدا| کلمه ی توحید را به صورت ایجابی، اصل و اساس قرار داد و اعلان کرد؛ پرچمش را وصی اش و دروازه ی شهر علمش برافراشت و در مکه ای به اهتزاز درآورد که محل استقرار بت و بتکده و مرکز جهل و خرافه بود.

عده ای از افراد قبیله ی متجاوز قریش برای خاموش کردن نور رسالت و درهم پیچیدن پرچم قرآن و برگرداندن جاهلیت به جامعه، در مقابل پیامبر ایستادند ولی قهرمان جاوید اسلام، امیرمؤمنان علیه السلام ، با شجاعت بی نظیر خود از پیامبر پشتیبانی کرد؛ با نیروی کوبنده اش از او دفاع و حمایت کرد؛ در کنارش ایستاد و او را از شر آن وحوش درنده حفظ نمود.

در دنیای اسلام و غیر آن، شخصیتی وجود ندارد که بتواند با شخصیت ابوالحسن در شجاعت و فداکاری و سایر صفات افتخارآفرین و شریف برابری کند و دانشمندان با تعجب و عظمت از آن سخن می گویند.

از جمله هدیه های خداوند به ابوالحسن که شاخص و بارز بود، احاطه کامل به اسرار شریعت و احکام دین بود. موهبت های الهی و توان علمی او در فقه شریعت و احکام دین خلاصه نمی شد، بلکه شامل همه ی امور عالم وجود در تمام کرات و آسمان ها و کهکشان ها و فضا بود، او می گفت: «از راه های آسمان از من بپرسید چون به آن ها داناتر از راه های زمینی ام...».

این سرآمد دوران، که عالم را با علوم و بخشش های بی شمارش مات و مبهوت کرده بود، تصمیم گرفت در سرزمین شرق و عربستان، پایگاهی برای تمام علوم برپا کند؛ مراکزی برای دگرگونی و پیشرفت تکنولوژی تأسیس کند و علم و معرفت را در تمام جهان اسلام گسترش دهد.

اما سرکشان ستمکار در برابر آرزوها و آرمان هایش ایستادند همان گونه که قبل از آن در برابر برادر و پسرعمویش، رسول خدا|، ایستادند. آن ها با هم متحد شدند و موانعی را پیش روی او ایجاد کردند و برای تضعیف نقشه های او کوشش فراوان کردند.

مهم ترین چیزی که امام باید اجرا کند و به آن برسد این است که حکومتی بر پایه ی عدالت ناب و حق محض برقرار کند و نعمت های خداوند را به گونه ای بین بندگانش تقسیم کند که به گروهی خاص تعلق نداشته باشد؛ مردم در سایه حکومت او در رفاه بوده و هیچ محروم و نیازمند در مملکت وجود نداشته باشد. در شریعت امام، مبارزه با کفر و فقر، مساوی است و همانگونه که مبارزه با کفر واجب است، مبارزه با فقر نیز واجب است.

امام علی برادر فقرا و پدر بیچارگان و آرزوی محرومان و رنج کشیدگان روی زمین بود، او برای خوشبختی و رفاه آن ها می کوشید، ولی نیروهای متجاوزی که امویان تربیت کرده بودند به جنگ و دشمنی با او پرداختند و مانع سیاست او و رسیدن به اهدافش شدند، اگر زمان به او فرصت می داد که طرح هایش را پیاده کند مردم اقسام عدالت در میدان ها و عرصه های حکومتی و اداری را مشاهده می کردند به طوری که در طول تمام تاریخ مانند آن را ندیده بودند.

این امام بزرگوار، اول مظلوم در دنیای اسلام است، بعد از رحلت برادر و پسرعمویش سیل بحران و مشکلات پی در پی به سوی او گسیل شد. نیروهای کینه توز، شعار داغی سر دادند و گفتند: «نبوت و خلافت در یک خاندان جمع نمی شود...». امام را از خلافت و ریاست امت دور نموده و او را خانه نشین و منزوی کردند. و غم و حزن و اندوه، خواب را از چشمان امام گرفته بود و مردم با او مثل هموطنی عادی رفتار می کردند و وصایای رسول خدا را درباره ی او، نادیده می گرفتند.

بعد از کشته شدن عثمان - پیشوای قبیله اموی - خلافت به امام رسید. قریش که در آن هنگام مست غرور بودند قیام کردند، زیرا از دست رفتن امتیازات و مصالحشان و ثروت کلانی که در زمان حکومت عثمان از بیت المال غارت کرده بودند می ترسیدند. پس با تمام نیرو و توان مادی و سیاسی برای نابودی حکومت او کوشیدند و چون منافع و مصالح آن ها را تأمین نمی کرد به دشمنی و مبارزه با او پرداختند. او خالص برای حق بود و برای برپایی عدالت کوشش می نمود؛ محرومین و بیچارگان را حمایت می کرد و در هر کاری رضای خدا را می طلبید.

دشمنان و کینه توزان، یقین داشتند: امام هیچ گامی به مصلحت و میل آن ها برنخواهد داشت که بر خلاف روش اسلام و مصلحت مسلمانان باشد، چون او را خوب شناخته، با او بزرگ شده و شاهد کودکی و جوانی و پیری او بودند. آن ها می دانستند: امام در برابر امور خدایی بسیار سرسخت است و با شدت برخورد

می کند. ضربات کوبنده ی او در ابتدای دعوت اسلامی را دیده بودند؛ آن هنگام که سرهای بزرگانشان را درو می کرد و مصیبت و اندوه را در خانه هایشان منتشر می کرد. آن ها دشمن او بودند قبل از این که خلیفه باشد و بعد از آن که خلیفه و حاکم آن ها شد.

لازم است حوادث بزرگی که امام علی علیه السلام بعد از وفات برادر خود، رسول اعظم| به آن مبتلا شد به طور عمیق و دقیق بررسی شود و بر اساس تحقیقات علمی و فارغ از عواطف و احساسات و هواهای نفسانی، ابعاد آن مورد توجه قرار بگیرد. این حوادث در روند حوادث دیگر در جهان اسلام رها شده و مسکوت مانده اند و به همین دلیل غرق در انبوه مشکلات شده است.

جای تأسف است که در قرون اولیه، تاریخ اسلام نوشته نشده است تا تحقیقی آگاهانه و فراگیر و دور از جریانات دینی پیرامون آن صورت گیرد.

در حقیقت به این برهه خاص از زمان، بعد از وفات رسول الله| باید توجه خاص شود و تحقیقی عمیق درباره ی مسائل پوشیده ی آن انجام گیرد چون این برهه از تاریخ، به قید و بندهای دست و پاگیر محدود شده و در هاله ای از سانسور و ابهام و اغماض واقع شده است.

در عصر نهضت فکری، زمینه برای هرگونه تحقیق علمی آماده است؛ در واقع تمام راه ها باز و بستر فکری برای هر کار تحقیقی آماده است، مگر تاریخ اسلام که در قید و بند طائفه ای و تقلیدهای کورکورانه ی موروثی قرار گرفته و به دور از تحقیق و دقت است.

مهم ترین حادثه ای که در عصر اول اسلامی اتفاق افتاد ماجرای بنی ساعده و شورای حکومتی بود که در آن، سرنوشت ملت اسلامی و امور سرنوشت ساز، اهمیت نداشت، بلکه رعایت مصالح شخصی و تمایلات خاص در آن مقدم بر سایر

امور بود. هدف این شورا، دور کردن امام از حکومت، ابعاد حکومتی و از تمام امور متعلق به دولت اسلامی و امور سیاسی و لشکری بود.

این هدف به وضوح و روشنی محقق شد و امام خانه نشین و گوشه گیر گردید و مردم از موهبت او محروم شدند؛ همچنین از پیشرفت، تحوّل و برتری بر همه ی عالم و تمام ملت های روی زمین که او می خواست.

جهان اسلام به دلیل دور ماندن امام علیه السلام از رهبری امت با حوادث وحشتناکی روبرو شد، از فجیع ترین دردها و سخت ترین بلاها این بود که خلافت اسلامی که سایه ی خدا در روی زمین است به دشمن ترین دشمنان رسول خدا| و کینه توزترین افراد به او و خشمناک ترین مردم نسبت به اصول و ارزش های دینی، یعنی به بنی امیه رسید.

بنی امیه ضربات کوبنده ای بر اهل بیت و خاندان پیامبر وارد آوردند - خاندانی که ودیعه و مخزن علم آن حضرت بودند - شیعیان و طرفدارانشان را پراکنده کردند و فساد و خلاف را در زمین منتشر کردند.

پس از آن که حکومت امویان در هم پیچیده شد و عباسیان بر حکومت مستولی شدند آن ها نیز ظلم و جور را ادامه دادند و امور اقتصادی امت را به دست گرفته، به خوشگذرانی و عیاشی های شبانه پرداختند. آن ها خشم خود را بر سر سادات علوی یا همان دعوت کنندگان به اصلاح جامعه ریختند و بسیار فجیع تر و هولناک تر از امویان با شیعیان رفتار کردند. بدون شک، تمام بحران ها و مصایبی که مسلمانان در زمان حکومت های اموی و عباسی متحمل شدند، نشأت گرفته از شورای سقیفه بود که ما در بحث های این کتاب از آن استفاده می کنیم.

امام علیه السلام نهال دست پرورده ی نبوت و از نور درخشان آن بود. از درخت مبارکی که اصلش ثابت و شاخه هایش در آسمان است و هر وقت دیگران بخواهند با اجازه ی پروردگار، از میوه ی آن می توانند استفاده کنند.

تاریخ زندگی امام، ارتباط محکمی با سیره ی رسول الله| دارد؛ در واقع او بخش جدا نشدنی از سیره و مبارزات پیامبر و نمونه ای اعلی برای اوست. او پشتوانه ی محکم برای پیامبر، هنگام غربت اسلام و زمان دردها و ناراحتی ها بود؛ همگام با پیامبر در بزرگ ترین جهاد شرکت کرد تا اسلام توانست روی پای خود بایستد؛ آگاهی را نشر داد؛ دروازه های اندیشه و روشنایی را به روی زندگی گشود و برای نابودی جهل و شرک، کوشش فراوان نمود.

شخصیت این امام الهام گرفته و بزرگ، افکار علما و محققین مسلمان و غیر مسلمان از همه ی اعصار و شهرها را به خود مشغول داشته، آثار علمی و معارفی که از او باقی مانده، همه را مات و مبهوت کرده است. نه شرق عربی او را شناخت و نه غیر آن، همه در تحیر و شگفتی اند از قضاوت های عجیب او، علو بلاغتش، اعجاز فصاحتش و همچنین آنچه از او به یادگار مانده از ستارگان ادب و ذخائر فکر و بیان. ابن ابی الحدید می گوید: «چه بگویم درباره مردی که تمامی فضیلت به او نسبت داده می شود، هر جماعتی به او می رسد و هر طایفه ای او را جذب می کند، او سردسته همه فضایل و منابع آن است، اوست رقیب میدان مسابقه و برنده میدان اسب دوانی».

عالمان و ادیبان درباره شخصیت او بحث های فراوانی کرده اند، ده ها کتاب از روش و سیره او و صدها مقاله از زندگی و آثارش نوشتند با این وجود به تمام جوانب شخصیتی او پی نبردند و فقط به پرتوی از نور او پرداختند.

دست نوشته های عربی مملو از آثار شخصیتی امام و اندوخته های فکری و علمی اوست که به صورت گنجینه ها و کتاب های خطی در کتابخانه های جهان موجود است.

به هر حال من شکی ندارم و یقین دارم که هیچ عالمی هر چند کوشش هم بکند به کنه ذات و صفات عالیه و سطح علمی این سرآمد بزرگ نمی تواند دسترسی پیدا کند، بلکه رسیدن به آن محال است.

در طول تاریخ، شخصیتی چون امام علیه السلام وجود ندارد که درباره ی او این اندازه اختلاف عقیده وجود داشته باشد. دوستان و دشمنان او نظرات متفاوتی دارند و به شدت با هم اختلاف دارند؛ عده ای در دوستی او افراط کرده، سخنان اغراق آمیزی گفته، او را مدبر این جهان و زندگی بخش انسان ها می دانند. چون درباره ی زیادی علم، پاکی ذات، شجاعت بی نظیر، رشادتش در جنگ ها و دفاعش از حق و حقیقت بسیار شنیدند و به خدایی او اعتقاد پیدا کردند.

گروه دیگری در دشمنی با او زیاده روی کردند و به کفر و خروج او از دین حکم دادند به این دلیل که امام پدران آن ها را در راه اسلام به هلاکت رساند. آنان ناصبی ها و پیروان خوارجند؛ همان افرادی که در لحظه ی پیروزی امام بر معاویه، او را وادار به پذیرش حکمیت کردند. یاران معاویه قرآن ها را بر سر نیزه کردند و بدین وسیله فتنه ایجاد شد، امام فرمود: «اینها حیله و نیرنگ به کار گرفتند، و به قرآن ایمان ندارند، و به احکامش عمل نمی کنند»، اما آن ها جواب او را ندادند، شمشیرهایشان را کشیدند، نیزه هایشان را به سوی او گرفتند و او را وادار به پذیرش حکمیت کردند، سپس چون متوجه شدند راهی که رفته اند گمراهی است، به کافر بودن او حکم دادند، چون او اول موافقت کرده بود. امام علیه السلام آن ها را آزمود، به تعبیر خود امام، او را متهم کردند و از همان وقت، امام در شهر کوفه تنها ماند و با حزن و اندوه و غم همدم شد تا به دست مجرم و گنه کاری از خوارج به شهادت رسید.

بنابراین غلات، ناصبی ها و خوارج از هدایت اسلام خارج هستند و از دین به دورند و از هدایت قرآن بهره ای ندارند.

از انصاف و وفاداری به دور است که از زحمات و الطاف برادرم جناب حجت الاسلام والمسلمین شیخ هادی شریف القرشی رحمت الله علیه یادی نکنم، چون از کودکی تا کهنسالی، در همه حال، سختی و راحتی به من کمک کرد، در نیکی و احسان به من کوتاهی نکرد و در تحقیق و تألیف یاری ام نمود. از خداوند متعالی

درخواست عاجزانه دارم که بهترین پاداش را به او عطا کند و او را مورد رحمت و مغفرت خود قرار دهد.

شایسته است از زحمات استاد بزرگوارم، حجت الاسلام و المسلمین شیخ حسین خلیفه قدردانی بکنم چون لطف همیشگی و تشویق های پی در پی او، مشوق من در خدمت به اهل بیت بود، از سعی و تلاشش در این خصوص قدردانی می کنم و از خداوند توفیق او را خواستارم.

همچنین لازم است به الطاف برادرم جناب حجت الاسلام و المسلمین سید بزرگوار سید جواد وداعی دامت برکاته اشاره کنم، که به مکتب امام حسن علیه السلام خدمت بسیاری کرده و کمک های فراوانی نیز به من نموده است. از خداوند برای او اجر جزیل می خواهم خداوند او را برای اهل علم ذخیره و حفظ کرده و به او توفیق عطا نماید.

نجف اشرف

باقر شریف قرشی

18 محرم 1418 هجری

پیشگفتار

امام در تمام لحظات عمر خود، رکنی از ارکان ایمان و کانونی از مراکز توحید بود. کلمة الله را بالا برد و به عقول نوری بخشید که راه را برای آن ها روشن و ظلمات جهل را نابود کرد و آنان را به شناخت پدیدآورنده عظیم عالم راهنمایی نمود.

این قهرمان تقوا به ما آموخت که انسان با تمام توان فکری و مادی در برابر خالق بزرگ چیزی نیست؛ این سیاره ای که انسان در آن زندگی می کند در حقیقت ذره ای است که در این فضای لایتناهی شناور است که افکار را متحیر و عقول را مشوش نموده که این خود یکی از مخلوقات خدای متعال است.

امام امیرالمؤمنین علیه السلام با دعاهای درخشان خود درهای اتصال به خدای متعال را باز کرده؛ اتصالی که بر پایه بندگی انسان نسبت به پروردگار و خالقش وجود دارد؛ زیرا که انسان مادامی که در ارتباط با خدا نباشد، ارزش و حقیقتی ندارد، خدایی که غیر از او در هستی نهایتی و هدفی وجود ندارد.

های فرهنگ است که از نظر فصاحت و بلاغت به اوج خود رسیده و در بالاترین سطح از ادب عربی قرار گرفته که جزء ذخائر و از بهترین آنها است.

لازم به ذکر است که مرحوم دکتر زکی مبارک کوشید تا درباره آداب دعاهایی که از برخی پیشوایان مذاهب اسلامی و بزرگان صوفیه رسیده مطالبی بنویسد در حالیکه از ادعیه ائمه اهل بیت (علیهم السلام) آگاهی نداشت. هنگامی که وی قصد خود را با رئیس ارتباطات ادبی در نجف اشرف و شیخ خطباء شیخ محمّد علی یعقوبی (رحمة الله علیه) در میان گذاشت وی از او پرسید که آیا از ادعیه ائمه هدی (علیهم السلام) اطلاعی دارد؟ و چون جواب منفی شنید، صحیفه سجادیه را ـ که آن را زبور آل محمّد صلی الله علیه و آله گویند ـ و بعضی از کتاب های ادعیه دیگر را به وی تقدیم کرد. وی وقتی از این ادعیه اطلاع پیدا کرد مات و حیران زده شد و با شتاب به نزد شیخ یعقوبی رفت در حالی که شگفتی و عظمت دعا، فکرش را پر کرده بود، در پیش روی اعضای دانشگاه ادبیات می گفت: ادعیه ائمه (علیهم السلام) از گنج های اسلام و از عزیزترین و پربهاترین چیزی است که مسلمین از میراث معنوی دارند.

رساله شریف خود «کشف المحجة لثمرة المهجة» که برای فرزندش تألیف کرده اشاره دارد که از جمله نعمت های الهی بر او این است که در کتابخانه اش هشتصد جلد از کتاب های ادعیه که از اجدادش ائمه طاهرین رسیده، موجود است. کتابهایی که کتابخانه های اسلامی از آن بی بهره اند و شاید بعضی از آن ها را در مخازن کتابخانه های خطی در عالم بتوان پیدا کرد.

1– شیخ عبدالله بن صالح بحرانی سماهیجی متوفی به سال 1135 هـ ⁽¹⁾: وی ادعیه امام را جمع آوری کرد و آن را «صحیفه علویه مبارکه» نامید که در سال 1325 هـ در ایران چاپ شد و برای بار دوم در بیروت توسط انتشارات دارالتعارف چاپ شد. مؤلف آن به مصادری که از آن اقتباس کرده اشاره ای ننموده و تمام آن مرسل است. علاوه بر این، بعضی از دعاهای آن ضعیف است و از جهت فصاحت و بلاغت هم سطح با دعاهای رسیده از امام نیست. همچنین سازگاری و ارتباط بین دعاها وجود ندارد.

2– علامه شیخ حسین بن محمّد تقی نوری طبرسی: وی دعاهایی را پیدا کرده است که شیخ عبدالله بحرانی به آن ها دسترسی پیدا نکرده و همه آن ها را در کتابی به نام «صحیفه علویه دوم» جمع آوری نموده است. امتیاز این کتاب بر کتاب اول درکنار برتری دعاهایی که ذکر کرده این است که در هر دعا به سند و به مصدری که از آن اخذ کرده اشاره نموده است.

3– محقق بزرگ و شیخ ما، علامه محمّد باقر محمودی حفظه الله: وی کتابی خاص و منحصر به فرد از ادعیه امام علیه السلام را در دانشنامه ارزنده «نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغة» آورده و مصادر ادعیه را ذکر کرده که این، کوششی جالب و قابل ستایش است. من در بیشتر ادعیه امام، از این منابع و منبع دیگری استفاده کردم که در حاشیه کتاب به آن اشاره شده است و ادعیه را دسته بندی و برای بسیاری از آن شرحی نوشته ام تا خواننده بهتر استفاده کند.

ما از خداوند متعال خاضعانه درخواست می کنیم که ما را از کید و مکر آن ها نجات داده و انسانیت را از شر آن ها رهایی بخشد، همانا او قادر و تواناست.

نجف اشرف

باقر شریف قرشی

10 جمادی الثانی 1419 هـ

در صحنه دعا

امام امیرالمؤمنین علیه السلام ، شیفته دعا و تضرع به سوی خدای متعال، در تمام اوقاتش بود. او مشتاق ذکر خدا در طول شب و روز و در سفر و حضر و در میدان جنگ بود. و در حال خضوع و خشوع و تذلل، عظمت قدرت خدا و مخلوقات عجیب او و وضع شگفت او و رحمت واسعه او را بر بندگانش،متذکر می شد، از امام امیرالمؤمنین علیه السلام ، دعاهای زیادی رسیده است. قبل از ذکر بعضی از ادعیه امام علیه السلام ، بعضی از احادیث او را یادآور می شویم که به فوائد دعا اشاره کرده و به میزان اهمیت آن و مطالب پیرامون آن پرداخته است:

فایده دعا

در دعا به سوی خدای متعال فوائد درخشانی از فوائد وجود دارد که امام امیرالمؤمنین علیه السلام به بعضی از آن ها اشاره می کند. حضرت می فرماید:

«جعل اللهُ فی یدیک مفاتیحَ خزائنه بما أذِنَ لک فیه من مسألته، فمتی شئتَ استفتحت بالدُّعاء أبواب نعمته، واستمطرتَ شآبیب رحمته، فلا یُقنِّطنَّک ابطاءُ إجابته، فانَّ العطیَّة علی قَدر النِیَّة، وربَّما أخَّرت عنک الاجابة لیکون ذلک أعظم لاجر السّائل، وأجزل لعطاء الامل، وربَّما سألتَ الشَّیء فلا تُؤتاه، واوتیتَ خیراً منه عاجلاً او آجلاً، أو صُرِفَ عنک لما هو خیرٌ لک، فلربَّ أمرٍ قد طلبتَهُ فیه هلاک دینک لو اوتیتَه، رَحُبَ وادیک، وعزَّ نادیک، ولا ألمَّ بک ألم، ولا طاف بک عَدَم»⁽¹⁾:

خدا کلید خزائن خود را و اجازه سؤال از خود را به تو داده است؛ هرگاه بخواهی درهای نعمت او را به روی خود می گشائی و باران رحمت را بر خود نازل می کنی و هرگز کندی اجابت تو را مأیوس نکند؛ زیرا بخشش به مقدار نیت است چه بسا اجابتی را به تأخیر می اندازد چون آن بزرگ تر از اجر سؤال کننده است و پاداش بیش از آن چیزی است که آرزو داشته. چه بسا چیزی را سؤال می کنی به تو نمی دهد و بهتر از آن در دنیا یا آخرت می دهد؛ آیا آن را از تو بر می گرداند برای آن چه آن برای تو بهتر است؟ چه بسا چیزی را که تو طلب کردی اگر به تو بدهد هلاک دین تو در آن باشد. (پس به واسطه خواست خداوند) زمینه برای تو گسترده خواهد شد و بلند آوازه خواهی گشت و هیچ دردی برای تو نمی ماند و نابودی از تو دور خواهد گشت.

این کلمات حاکی از اهمیت دعاست که کلید خزائن رحمت خدای متعال و درهای نعمت اوست و چه کسبی فائده اش برای انسان از آن بهتر است؟! همچنین این کلمات بیانگر بعضی از اسباب تاخیر در استجابت دعاست. مثلا گاهی خدای متعال بهتر از آن را که سؤال کرده است در دنیا یا آخرت به او عطاء می فرماید و یا گاهی چیزی را که بنده می خواهد، هلاکت وی در آن است و او نمی داند و بر او مخفی است ...

در حدیث دیگری از امام علیه السلام است: «لا تَعجـِزوا عن الدُّعاء، فإنّه لا یَهلِکَ مع الدُّعاء أحد»⁽¹⁾: «در دعا سستی نکنید؛ زیرا هیچ کس با دعا به هلاکت نرسیده است».

دعا سلاح مؤمن است

او علیه السلام فرمود: «الدُّعاء سلاح المؤمن، وعمادُ الدّین، ونورُ السَّموات والارض»⁽¹⁾: دعا سلاح مؤمن، پایه دین و نور آسمان ها و زمین است.

در واقع بهترین وسیله ای که انسان به آن پناه ببرد تضرع به سوی خدای متعال در دفع بدی و کراهت ها است؛ زیرا بروز تمام حوادث به دست اوست و غیر او قادر به نجات انسان از محنت های دنیا که به آن مبتلا شده ، نیست.

در حدیث دیگری آمده است که امام علیه السلام فرمود: «الدُّعاء تُرسُ المؤمن، ومتی تُکثِر قَرعَ الباب یُفتَح لک»⁽²⁾.

«دعا سپر مؤمن است؛ هرگاه درب خانه ای را زیاد بکوبی به روی تو باز خواهد شد».

در حدیث سوم از امام است: «الدُّعاء مَفاتیح النِّجاح، ومقالید الفَلاح، وخیرُ الدُّعاء ما صَدَرَ عن صدرٍ نقیِّ، وقلبٍ تقیٍّ، وفی المناجاة سببُ النِّجاة، وبالاخلاص یکونُ الخلاص، فإذا اشتدَّ الفَزَع فإلی الله المَفزَع»⁽³⁾.

«دعا؛ کلید پیروزی و رستگاری است؛ بهترین دعا دعایی است که از سینه ی پاک و قلبی پرهیزکار صادر شود، و سبب نجات در مناجات است و خلاص و رهایی در اخلاص است و وقتی فزع شدت پیدا کرد به خدا پناه ببرید»⁽⁴⁾.

فضیلت دعا

اخبار رسیده از ائمه هدی (علیهم السلام) در بیان فضیلت دعاء و تشویق بر آن فراوان است. امام امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «أحبُّ الاعمال إلی الله عزّ وجل فی الارض الدعاء، وأفضلُ العبادة العفاف»⁽¹⁾: دوست داشتنی ترین اعمال نزد خدای متعال در روی زمین، دعاست و برترین عبادت، عفاف است».

روی آوردن به دعا

روی آوردن بر دعا یکی از شرائط استجابت دعاست. امام امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «لا یَقبلُ الله عزّو جل دعاء قلبٍ لاه»:«خدای عزوجل دعای قلب غافل را نمی پذیرد»⁽²⁾.

ایشان علیه السلام در دعا برای میت، به توجه قلبی دستور می داد و می فرمود: «إذا دعا أحدکم للمیِّت فلا یَدعُ له وقلبه لاهٍ عنه، ولکن لِیَجتهد له فی الدُّعاء»⁽³⁾. «وقتی یکی از شما برای میت دعا می کند، نباید طوری دعا کند که قلبش از او غافل باشد، اما باید در دعا برای او کوشش کند».

اوقات استجابت دعا

امام امیرالمؤمنین علیه السلام اوقاتی را که دعا در آن مستجاب می شود، بیان فرموده است:

«إغتنموا الدُّعاء عند أربعٍ: عند قراءة القرآن، وعند الاذان، وعند نُزول الغیث، وعند التقاء الصَّفَّین لِلشَّهادة»⁽⁴⁾:

«دعا را در چهار وقت غنیمت شمارید؛ هنگام قرائت قرآن؛ هنگام اذان؛ هنگام نزول باران و هنگام برخورد دو صف برای شهادت».

گشایش آستان اجابت

چون خدای متعال بندگانش را به دعا فرا خواند، برای آنها درب اجابت را گشود. امام علیه السلام فرمود: « ما کان الله لِیَفتح باب الدُّعاء ویُغلق علیه بابَ الاجابة»⁽¹⁾: «خدا وقتی درب دعا را می گشاید، درب اجابت را نمی بندد».

و او علیه السلام فرمود: «من أعطی الدُّعاء لم یُحرَم الاجابة»⁽²⁾: «به کسی که دعا عطاء شد، از اجابت محروم نمی شود».

خدا در قرآن کریم می فرماید: {وإذا سألک عِبادی عنّی فإنّی قریبٌ أجیبُ دَعوةِ الدّاعِ إذا دَعانِ}:«اگر بندگان من از تو درباره من سؤال کردند، من به آنها نزدیک هستم اگر کسی مرا بخواند او را جواب می دهم».

از وصایای پیامبر صلی الله علیه و آله به امام امیرالمؤمنین علیه السلام است:

«یا علیّ! أوصیک بالدُّعاء؛ فإنّ معه الاجابة، و بالشُّکر؛ فإنّ معه المزید، وأنهاک عن أن تَحفِز عهداً وتُعین علیه، وأنهاک عن المکر؛ فإنّه لا یَحیقُ المَکر السیِّئ إلا بأهله، وأنهاک عن البَغی؛ فإنّه مَن بُغی علیه لِیَنصُرَنَّه الله»⁽³⁾:

«ای علی! تو را به دعا سفارش می کنم؛ چون اجابت همراه آن است و به شکر سفارش می کنم، چون زیاد شدن نعمت همراه آن است و نهی می کنم از این که

عهد بشکنی و بر علیه آن عمل کنی و تو را از مکر نهی می کنم؛ چون نیرنگ بد به اهلش بر می گردد و تو را از تجاوز و ظلم نهی می کنم؛ چون کسی که بر علیه او ظلم شده است، خدا او را یاری می کند».

سفارش پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام سرشار از مکارم اخلاق و محاسن آداب است و همانا نمونه ای از اخلاق اسلامی متکامل است.

دعا مغز عبادت است

دعا اگر از نیت صادق و قلب سرشار از ایمان باشد، روح عبادت است.

امام علیه السلام فرمود:

«الدُّعاء مُخُّ العبادة»⁽¹⁾: «دعا مغز عبادت است».

نیاز مردم به دعا

امام علیه السلام فرمود: «ما المُبتلی الَّذی قد اشتدَّ به البلاء بأحوج إلی الدُّعاء مِن المعافی الّذی لا یَأمنُ البلاء»⁽²⁾:

آن کسی که سختی بلا به او روی آورده است نیازمندتر از آن کسی نیست که به بلا مبتلا نشده ولی ایمن از بلا هم نیست.

همه مردم چه سالم و چه گرفتار، نیازمند به دعا و تضرع به خدا هستند تا از آن ها، سختی ها و بدی ها را دور گرداند.

حمد و ثنای الهی قبل از دعا

امام علیه السلام روشی را برای دعا کردن قرار داد به این شکل که انسان ابتدا حمد و سپاس الهی را قبل از دعا به جای آورد. امام ابو صادق علیه السلام روایت کرده و فرمود:

«إنّ فی کتاب أمیر المؤمنین: إنّ المِدحة قبل المسألة، فإذا دعوتَ الله عزَّوجل فـَمَجِّدْهَ»: «در کتاب امیرالمؤمنین است که قبل از درخواست حمد خدای را به جای بیاور و زمانی که خدای عزوجل را می خوانی او را تمجید کن».

گفته شد چگونه او را تمجید نمائیم؟ فرمود:

«تقول: یا من هو أقرب إلیَّ مِن حبل الورید! یا فعالاً لما یرید! یا من یَحولُ بین المرء وقلبه! یا مَن هو بالمنظر الاعلی! یا من هو لیس کمثله شیء»⁽¹⁾. می گویی: ای کسی که از رگ گردن به من نزدیک تر است و ای کسی که آنچه را اراده کنی انجام می دهی. ای کسی که بین انسان و قلب او حائل هستی ای کسی که از جایگاه اعلی می نگری و ای کسی که چیزی همانند او نیست.

امام علیه السلام در حدیث دیگری بر این تأکید کرده و فرمود:

«السُّؤال بعد المَدح، فامدحوا الله عزَّوجل ثمَّ اسألوا الحوائج، أثنوا علی الله عزَّوجل وامدحوه قبل طلب الحوائج»⁽²⁾: «سؤال بعد از مدح است، خدای عزوجل را مدح کنید سپس حوائج خود را بخواهید؛ قبل از طلب حوائج خدای عزوجل را ثناء گویید و او را مدح کنید».

درود بر پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از دعا

امام علیه السلام دعا کنندگان را در برآوردن حاجات آنها راهنمائی کرده که قبل از دعا به محمّد و آل محمّد درود فرستند که آن به اجابت نزدیک تر است. ایشان علیه السلام فرمود: «إذا کانت لک إلی الله حاجةً فابدأ بمسألة الصَّلاة علی النبیِّ صلَّی الله علیه وآله، ثمَّ سَل حاجتک، فإنَّ الله أکرم مِن أن یُسأل حاجتین فیَقضی إحداهما ویَمنعُ الاخری»⁽¹⁾: «اگر حاجتی از خداوند دارید با درود بر محمّد و آلش آغاز کن، سپس حاجتت را بخواه؛ زیرا خداوند متعال کریم تر از آن است که از او دو سؤال کنی یکی از آن ها را اجابت کند و دیگری را رد نماید».

امام علیه السلام فرمود: «کلّ دعاءٍ محجوبٌ عن السَّماء حتّی یُصلّی علی محمّد وآله»⁽²⁾: «هر دعائی محجوب از آسمان است تا درود بر محمّد و آل محمّد بفرستید».

پیامبر صلی الله علیه و آله مصدر خیر و رحمت برای کائنات است و درود بر او سبب استجابت دعا و تقرب به خدای متعال است.

استجابت دعای اطفال علویان

امام علیه السلام تأکید فرموده که دعای اطفال سادات مستجاب است. فرمود: «دعاءُ أطفالِ ذُریَّتی مستجابٌ ما لم یُفارقوا الذُّنوب»⁽³⁾: «دعای اطفال ذریه من مادامی که مرتکب گناهی نشده باشند، مستجاب است».

سادات علوی -که خدا آن ها را عزیز بدارد- نزد خدا منزلت کریمه و اهمیت زیادی دارند و این بخاطر پدران بزرگوارشان است که خدمات زیادی به اسلام و مسلمین کردند و خدای متعال اجابت دعا را برای فرزندانشان تضمین کرد تا پاداشی عظیم از کرامات آن ها باشد.

دعای او در استجابت دعا

معاویة بن عمار از امام صادق علیه السلام روایت می کند که به او گفت: ای معاویه آیا نمی دانی که مردی به نزد امیرالمؤمنین علیه السلام آمد و از کندی استجابت دعا شکایت کرد. امام فرمود: چرا دعای سریع الاجابة را نمی خوانی؟ آن مرد گفت: آن چه دعائی است؟ فرمود: بگو:

«اللّهم! إنّی اسألک باسمک العظیم الاعظم، الاجل الاکرم، المخزون المکنون، النور الحق، البرهان المبین، الَّذی هو نورٌ مع نور، ونورٌ مِن نور، ونورٌ فی نور، ونورٌ علی نور، ونورٌ فوقَ کلِّ نور، ونورٌ یُضیءُ به کلَّ ظـُلمة، ویَکسِرُ به کلَّ شِدّة وکلَّ شیطانٍ مَرید، وکلَّ جبّار عنید، لا تَقِرّ به أرض، ولا تقومُ به سماء، و یَأمنُ به کلَّ خائف، ویَبطلُ به سحرُ کلَّ ساحر، وبَغیُ کلَّ باغٍ، و حسد کل حاسدٍ، ویَتصدَّع لعظمته البر والبحر، ویَستقلُّ به الفُلک حین یتکلَّم به المَلَک، فلا یکونُ للموج علیه سبیل، وهو اسمک الاعظم الاعظم، الاجل الاجل، النور الاکبر الَّذی سَمَّیتَ به نفسک، واستویتَ به علی عرشک، وأتوجَّه الیک بمحمّد وأهل بیته، اسألک بک و بهم أن تصلِّی علی محمّد وآل محمّد...»:

«بار خدایا! از تو می خواهم به حق نام بزرگ و بزرگ تر و والاتر و ارجمندتر تو که نهان است و در پرده است؛ نور و حق و برهان مبین است؛ آن نامی که نور

است همراه نور؛ و نور است از نور؛ و نور است در نور؛ و نور است بر نور؛ و نور است بالای هر نور؛ نوری است که روشن می شود بدان هر تاریکی؛ و شکسته شود بدان هر سختی؛ و هر شیطان سرکش و هر جبار لجباز؛ نامی که زمین زیر آن بر جای نماند؛ و آسمان از سنگینی آن بر جا نایستد؛ و هر ترسانی با آن آسوده شود، و جادوی هر جادوگری بدان بیهوده و باطل گردد؛ و ستم هر ستمگر و حسد هر حسود بدان محو شود؛ از بزرگی آن هر بیابان و دریا بترکد و چون ملک بدان تکلم کند، فلک بر جا ایستد؛ هیچ موج پریشانی را بدان راه نیست؛ آن نام اعظم اعظم اجل اکرم توست؛ نور اکبر است که خود را بدان نامیدی؛ بدان بر عرش خود استوار شدی؛ به تو روی آورم به محمّد و خاندانش؛ از تو خواهم به حق خودت و به حق آنان که رحمت فرستی بر محمّد و آل محمّد و با من چنین و چنان کنی...». و حاجتت را ذکر کن⁽¹⁾.

در اینجا سخن ما در مورد بعضی سخنان امام امیرالمؤمنین علیه السلام در فضیلت دعا و اهمیت آن و برخی مطالب مربوط بدان، به پایان می رسد.

با خدا در آیات و توحید او

بیشتر دعاهای امام امیرالمؤمنین علیه السلام سرشار از توحید خدای متعال و تمجید اوست و آن نشانه اخلاص و بندگی مطلقه برای خدای واحد قهار است و ادعیه او حاکی از خضوع مستمر او در برابر خدای متعال و تضرع و شناخت او از خداست. و این نمونه ای از آن است:

دعای او علیه السلام در توحید خدا و ثناء بر او

الحمدلله اوَّل محمودٍ، وآخِر معبودٍ، وأقربَ مَوجودٍ، البدیء بلا معلومٍ لازلیَّته، ولا آخر لاوَّلیَّته، والکائن قبل الکون بغیر کِیانٍ، والموجودِ فی کلِّ مکانٍ بغیر عیانٍ، والقریبِ مِن کلِّ نجوی بغیر تَدانٍ، عَلَنَت عنده الغُیوب، وضَلَّت فی عظمته القلوب، فلا الابصار تُدرک عظمتَه، ولا القلوبُ علی احتجابه تُنکر معرفته، تَمَثَّل فی القلوب بغیر مِثالٍ تَحُدُّه الاوهام، أو تُدرکه الاحلام، ثم جعل من نفسه دلیلاً علی تکبّره عن الضّد و النِّد والشَّکل والمِثل، فالوحدانیَّةُ آیةُ الرُّبوبیَّة، والموت الآتی علی خَلقه مُخبرٌ عن خَلقه وقُدرته، ثمَّ خَلْقَهُم من نُطفةٍ ولم یکونوا شیئاً، دلیلٌ علی إعادتهم خَلقاً جدیداً بعد فَنائهم کما خلقهم أوَّل مرَّةٍ... .

ستایش خاص خداوندی است که نخستین ستوده و آخرین پرستیده شده و نزدیک ترین موجودات است؛ آن پدیدآورنده ای که ازلیت او معلوم نیست؛ آغاز او انجام ندارد؛ آنکه پیش از هستی بی آنکه آفریده شده باشد بوده و در هر جائی بدون آنکه دیده شود، موجود است؛ آن که به هر راز درگوشی نزدیک است؛ نه به نزدیکی تن و مکان. هر نادیده ای نزدش عیان و آشکار؛ دل ها در عظمتش حیران و سرگردان؛ دیده ها به عظمتش پی نبرند؛ دل ها با اینکه از

آن ها در حجاب است، نتوانند معرفت او را انکار کنند؛ در دل ها خود را بنماید نه بدانسان که پندارها آن را محدود ساخته و اندازه گیرند و یا افکار درکش کنند. آنگاه از پیش خود نشانه ای برای برتری اش بر هر ضد مانند هم شکل و مشابهی قرار داد پس یگانگی اش نشانه ربوبیت اوست. مرگی که گریبانگیر خلق او می شود، گزارش دهنده ای از وضع آفرینش و قدرت او و آفریدنشان در قطره ای نطفه در صورتی که هیچ نبودند، دلیلی است بر آن که پس از نابودی شان آن ها را دوباره بیافریند چنانچه نخستین بار آفرید...

این بخش حاکی از نهایت تعظیم امام علیه السلام به خدای متعال است که او را به این صفات ستوده است که ناشی از شناخت او از این حقیقت است که عقل را حیران کرده و او قبل از هر چیز بوده است و در همه مکان ها موجود است و به هر رازی نزدیک است؛ عقولی که در ادراک و شناخت، توانشان محدود است چگونه می تواند به ادراک خداوند تعالی برسد؟ امام دعا را ادامه می دهد و می گوید:

والحمدلله ربِّ العالمین، الّذی لم یَضُرُّه بالمعصیة المُتکبِّرون، ولم یَنفعه بالطّاعة المُتعبّدون، الحلیم عن الجبابرة المدّعین، والمُمهّل للزّاعمین له شریکاً فی ملکوته، الدائم فی سلطانه بغیر أمَد، والباقی فی مُلکه بعد انقضاء الابد، والفَردِ الواحد الصَّمد، والمتکبّر عن الصّاحبة و الولد، رافع السَّماء بغیر عَمَد، ومُجری السَّحاب بغیر صَفـَد، قاهر الخلق بغیر عَدَد، لکنَّ الله الاحد، الفرد الصَّمد، الَّذی لم یلد ولم یولد، ولم یکن له کفواً احد.

والحمدلله الَّذی لم یَخلُ من فضله المُقیمون علی مَعصیته، ولم یُجازه لاصغر نعمه المجتهدون فی طاعته، الغِنی الَّذی لا یَضِنُّ برزقه علی جاحده، ولا یَنقُصُّ عطایاه أرزاق خلقه، خالق الخلق ومُفنیه، ومُعیده، ومُبدیه، ومُعافیه، عالم ما أکنَّتَه السَّرائر، وأخبَتهُ الضَّمائر، واختَلَفت به الالسن، وآنَسَتهُ الازمن، الحیُّ الَّذی لا یموت، والقیُّوم الَّذی لا یَنام، والدّائم الَّذی لا یَزول، والعدل ِ الَّذی لا یَجور، والصّافح عن الکبائر بفضله، والمُعذِّب مَن

عَذَّب بعدله، لم یَخَف الفوت فـَحَلـُم، وعَلِمَ الفقرَ إلیه فـَرَحِم، وقال فی محکم کتابه: (ولو یُؤاخذُ الله النّاسَ بما کسَبوا ما ترک علی ظهرها مِن دابَّةٍ)⁽¹⁾...

ستایش خاص خدائی است که گردنکشان با نافرمانی بدو زیانی نرسانند و پرستش کنندگان با فرمانبرداری خویش سودی به او نرسانند؛ آنکه با سرکشان پر مدعا بردبار است و به آنانکه برایش در فرمانروائی شریکانی پندارند فرصت داده و مدارا کند؛ خدائی که سلطنتش همیشه پایدار بوده و انتهائی ندارد. پس از گذشت هر زمانی در فرمانروائی خویش پا برجا و باقی است؛ آن یگانه یکتای بی نیاز فرازمند از همسر و فرزند، بر فرازنده آسمان بی ستون و روان کننده ابرها بدون زنجیر و وسیله، قاهر بر خلق بدون لشکر و عدد، خدای یکتای فرد یگانه ای که نزاده و زائیده نشده و هیچ کس همتایش نیست.

ستایش خاص خدائی است که فضل خود را از اصرارورزان در نافرمانی اش دریغ ندارد و پاداش کوچک ترین نعمتش را تلاش کنندگان در طاعتش نتوانند بدهند؛ آن بی نیاز توانگری که روزی خود را حتی از منکرش دریغ ندارد و روزی های خلق از عطایای او نکاهد؛ آفریدگار آفریدگان و نابود کننده بازگرداننده و آغازنده و از پی درآینده آن ها؛ دانای به هر چیزی که نیت های دل بپوشانندش، نهادها پنهانش دارند؛ زبان ها در بیانش اختلاف پیدا کنند؛ زمین آن ها را از یاد ببرد؛ آن زنده ای که نمیرد؛ آن پاینده ای که نخوابد؛ آن جاویدانی که زوال نپذیرد؛ آن عادل و دادگری که ستم نکند؛ آن که به فضل خویش از گناهان بزرگ چشم بپوشد و هر که را عذاب کند از روی عدل اوست؛ آن که اگر درباره کسی حلم ورزد نه از باب این است که می ترسد (آن شخص) از تحت فرمان و قدرتش به در رود و اگر رحم کند نه از آن جهت است که نیازمندی اش را به خویش دانسته است. در آیه محکم قرآنش فرموده است: «و اگر خدا مردم را به کردار و رفتارشان مؤاخذه می فرمود، جانوری بر پشت زمین به جای نمی گذارد»...

این بخش از دعای امام علیه السلام پر از ستایش خدای متعال و ذکر بعضی از صفات عظیم اوست، صفاتی که آسمان و زمین را روشن کرده است.

امام در ادامه دعایش می گوید:

أحمده حمداً أستزیده فی نِعمته، وأستجیر به مِن نِقمته، وأتقرَّب إلیه بالتَّصدیق لِنبیِّه المصطفی لِوَحیه، المُتَخَیِّرُ لِرسالته، المُختُصِّ بشفاعته، القائم بحقِّه، محمّد صلَّی الله علیه وآله وعلی أصحابه، وعلی النَّبیین والمرسلین، والملائکة أجمعین، وسلَّم تسلیماً.

إلهی! دَرَست الامال، وتغیَّرت الاحوال، وکذبت الالسن، وأخلِفَتِ العِدَة إلا عِدَتَک، فإنَّک وعدتَ مغفرةً وفضلاً.

اللّهم صلّ علی محمّد وآله وأعطِنی مِن فضلک، وأعِذنی مِن الشَّیطان الرَّجیم، سبحانک وبحمدک ما أعظمک! وأحلمک! وأکرمک! وَسِعَ بفضل حِلمک تَمَرُّد المستکبرین، واستغرقتَ نعمتک شُکر الشّاکرین، وعَظُمَ حِلمک عن إحصاء المُحصین، وجلَّ طولک عن وصف الواصفین، کیف – لو لا فضلک – حَلُمتَ عمَّن خلقته مِن نطفةٍ ولم یکُ شیئا، فربَّیتَه بطیب رزقک، وأنشأته فی تواتر نِعَمِک، ومکنتَ له فی مِهاد أرضک، ودعوته الی طاعتک، فاستنجد علی عصیانک بإحسانک، وجَحَدَکَ وعَبَدَ غیرَک فی سلطانک؟... کیف – لولا حِلمک – أمهلتنی، وقد شملتنی بسترک، وأکرمتنی بمعرفتک، وأطلقتَ لسانی بشکرک، وهدیتنی السَّبیل إلی طاعتک، وسَهَّلتَنی المسلک إلی کرامتک، وأحضرتَنی سبیل قـُربتک، فکان جزاؤک منّی أن کافأتُک عن الاحسان بالاساءة، حریصاً علی ما أسخطک، مُتنقـِّلاً فیما أستحقُّ به المزید من نِقمتک، سریعاً إلی ما هو أبعد عن رضاک، مُغتبطاً بغرَّة الامل، مُعرضاً عن زواجر الاجل، لم یَنفَعنی حِلمک عنّی، وقد أتانی تـَوعُّدک بأخذ القُّوَّة منّی، حتّی دعوتُک علی عظیم الخطیئة، أستزیدک فی نعمک غیر متأهّب لما قد أشرفتُ علیه من نقمتک، مستبطئاً لمزیدک، ومُتسخّطاً لمَیسور

رزقک، مُقتضیاً جوائزک بعمل الفـُجّار، کالمُراصد رحمتک بعمل الابرار، مُجتهداً أتمنّی علیک العظائم کالمُدلِّ الامن مِن قصاص الجرائم، فإنا لله وإنّا إلیه راجعون...:

ستایشش می کنم ستایشی که افزایش نعمتش را خواهم و بدان سبب از نقمت او و عذابش پناه گیرم و تقرب جویم به درگاه او به تصدیق پیامبرش؛ آنکه برای وحی خویش وی را برگزید؛ برای رسالت خود اختیارش فرمود؛ به شفاعت ویژه اش نمود؛ آن که به حق او قیام فرمود؛ حضرت محمّد| که درود و سلام خدا بر او و خاندان و یارانش و بر پیامبران و رسولان دیگر و همه فرشتگان باد.

معبودا! آرزوها کهنه شده؛ احوال دگرگون گشته؛ زبان ها دروغ گویند و وعده ها به خلف گرائیده و تنها وعده توست که خلف ندارد؛ تو وعده آمرزش و فضل داده ای. خدایا! پس درود فرست بر محمّد و آلش و از فضل خویش به من عطا فرما و از شیطان رانده شده درگاهت مرا پناه ده؛ منزهی تو و من به ستایشت مشغولم؛ چه اندازه بزرگ و بردبار و کریمی بردبار است حتی سرپیچی گردنکشان را نیز فراگرفته؛ نعمت سپاسگزاران را در خویش فرو برده، حلم تو از شماره و حساب شمارندگان بیشتر عطایت از توصیف اهل توصیف برتر گشته است. به راستی اگر فضل تو نبود چگونه حمل می ورزیدی نسبت به کسی که از نطفه او را آفریدی و پیش از آن هیچ نبود؟ پس او را به روزی پاک خود پروریدی، در میان نعمت های پی در پی ات پرورش دادی، در زمین چون بسترت جایش دادی و به طاعت خویش خواندی ولی او به وسیله احسان تو بر نافرمانی و عصیانت نیرو گرفت، تو را انکار کرده و در سایه سلطنت تو دیگری را پرستش کرد. به راستی اگر حلم و بردباری ات نبود چگونه به من مهلت می دادی با این که پرده خویش بر من پوشاندی به وسیله شناساندن خود و معرفت مرا گرامی داشتی و زبانم را برای سپاس گذاری ات باز و آزاد گذاردی، به راه رسیدن به طاعتت راهنمائی کردی، طریق وصول به کرامت خویش را برایم هموار، و وسیله تقرب به درگاهت را آماده ساختی.

ولی در برابر، پاداش تو از من این بود که احسان تو را به بدی کیفر دادم بر آنچه تو را به خشم می آورد حریص و آزمند گشتم؛ آنچه را موجب فزونی عذاب و عقوبتت گردد اندک شمردم؛ بدانچه مرا از خشنودی ات دور کند شتابان گشتم؛ به آرزوی گول زن شادان گشتم و از هشدار دهندگان عمر رو گرداندم؛ حلم و بردباری ات نسبت به من مرا قانع نکرد در صورتی که تهدیدت با گرفتن نیروی تنم به من رسید تا آنجا که با آلودگی به خطای بزرگ باز هم تو را خواندم؛ همواره فزونی نعمتت را جویم در حالی که برای آن عذاب و عقوبتت که نزدیکش رفته ام خود را آماده نکرده ام؛ عطای فراوانت را دیر رس دانستم و روزی اندازه ات خشمگینم ساخت؛ با کردار مردمان بدکار جایزه شایانت را خواستار گشتم همانند آن کسی که با کردار نیکان چشم به راه رحمت تو نشسته است، با تلاش گناهان بزرگ را آرزو کنم چنانکه کاملاً از خود مطمئن گشته و از کیفر جرائم آسوده خاطر شده است، همانا ما از خدائیم و به سوی او بازمی گردیم...

این بخش حاکی از میزان الطاف خدا و فضل و احسان بزرگ او بر بندگان او است. با اینکه از آن ها اعمال بد و مکروه در برابر نعمت ها و الطاف خدا سرمی زند، باز با نیکی زیاد و فضلش با آن ها برخورد می کند.

امام به تضرع خود ادامه می دهد و می گوید:

مصیبة ٌ عَظـُم رُزؤها، وجلَّ عِقابها، بل کیف – لو لا أملی، ووعدُک الصَّفح عن زَللی – أرجو إقالتک، وقد جاهرتک بالکبائر، مُستخفیاً عن أصاغر خلقک؟ فلا أنا راقبتک وأنت معی، ولا راعَیتُ حُرمة سترک علیَّ.

بأیِّ وجهٍ ألقاک؟ وبأیِّ لسان ٍ أناجیک؟ وقد نقضتُ العهود والایمان بعد توکیدها، وجعلتک علی کفیلاً، ثمَّ دعوتُک مُقتحماً فی الخطیئة فأجبتنی، ودعوتنی وإلیک فقری؟ فوا سوأتاه وقـُبح صنیعاه؟

سبحانک أیَّة جُرأةٍ تجرّأت، وأیُّ تغریر غَرَّرتُ نفسی؟ سبحانک! فبک أتقرّب الیک، وبحقِّک أقسم علیک، ومنک أهرب إلیک، بنفسی استخففتُ عند معصیتی لا بنفسک، وبجهلی اغتررت لا بحلمک، وحقّی أضعتُ لا عظیم حقِّک، ونفسی ظلمتُ، ولرحمتک الان رجوتُ، وبک آمنتُ، وعلیک توکلتُ، وإلیک أنبتُ وتضرّعتُ، فارحم إلیک فقری وفاقتی، وکبوَتی لِـحُرِّ وجهی وحیرتی فی سوأة ذنوبی، إنّک أرحم الراحمین.

وای بر این مصیبت؛ مصیبتی که ناگواری اش سخت و کیفر و عقابش زیاد است؛ به راستی اگر آرزوی من همراه با وعده چشم پوشی تو از لغزشم نبود، چگونه من امید بازگشت و توجه مجدد تو را داشتم؟ در صورتی که گناهان بزرگی را که از فروترین بندگانت پنهان می کنم به عیان در حضورت انجام دادم. با اینکه با من بودی تو را از نظر دور داشتم، و حرمت پرده پوشی ات را بر خویشتن مراعات نکردم.

با چه روی تو را دیدار کنم و با چه زبان با تو راز گویم، در حالی که هر عهد و پیمان محکمی را که با تو بستم و تو را هم بر آن گواه گرفتم بشکستم؟ در همان وقتی که غرق در گناه و خطا بودم تو را خواندم و تو اجابت کردی ولی تو در حال نیازمندی ام به تو مرا خواندی و من اجابتت نکرده و نپذیرفتم. ای بدا به حال من! با این کارهای زشتم، چه جرأتی کردم و چگونه خود را گول زدم؟!

ای خدا! منزهی تو و من اینک به وسیله خودت به تو تقرب جویم؛ به حق خودت تو را سوگند دهم و از تو به سوی خودت بگریزم، در هنگام گنهکاری و نافرمانی ام خودم را زبون و خوار کردم، نه آنکه تو را کوچک و خوار بشمرم، به نادانی ام مغرور گشتم نه بردباری تو، حق خود را تباه ساختم نه حق بزرگ تو را، و به خود ستم کردم و اینک امیدوار رحمت توام، به تو ایمان آورده و گرویدم، بر تو توکل کنم و به درگاه تو بازگشته و زاری کنم، پس ای خدا! به بی نوائی من، نیازم به روی افتادنم و به سرگردانی ام در بدی گناهانم بر من ترحم فرما که به راستی توئی مهربان ترین مهربانان.

این فقرات از دعای امام بیانگر میزان خوف او از خدای متعال و تضرع و انابه وی به خداست و اینکه او به غیر از خدا امیدی ندارد، و این نهایت طاعت و آخرین درجه اخلاص است.

امام به دعای خود ادامه می دهد:

یا أسمع مَدعُوِّ! وخیر مَرجُوِّ! وأحلم مُغض ٍ! وأقرب مُستغاثٍ! أدعوک مستغیثاً بک، استغاثة المُتَحیِّر المستیئس مِن إغاثة خلقک، فـَعُد بلطفک علی ضعفی، واغفر لی بسعة رحمتک کبائر ذنوبی، وهب لی عاجل صُنعک، إنّک أوسع الواهبین، لا إله الا انت، سبحانک إنی کنت من الظالمین، یا الله یااحد، یاالله یاصمد، یا من لم یلد ولم یولد، ولم یکن له کفواً أحد.

اللّهم! أعْیَتْنی المطالب، وضاقت علی المذاهب، وأقصانی الاباعد، ومَلـَّنی الاقارب، وأنت الرَّجاء إذا انقطع الرَّجاء، والمستعان إذا عظم البلاء، واللَّجاء فی الشِّدة والرَّخاء، فـَنـَفِّس کُربَةَ نفس ٍ إذا ذکرها القنوط مساوئها أیِسَت مِن رحمتک، ولا تُؤیسنی من رحمتک یاأرحم الراحمین⁽¹⁾.

ای بهترین خوانده شدگان! بهترین مایه امید، بردبارترین، چشم پوش ترین و نزدیک ترین فریادرس، تو را در حال فریادرسی خوانم، فریادرسی شخصی سرگردان ناامید از فریادرسی خلق و آفریدگانت، پس ای خدا! به لطف خویش بر ناتوانی من عنایت فرما با فراخ رحمتت گناهان بزرگم را بیامرز و سازندگی زودرس خود را به من ببخش، که بخشش تو فراخ ترین بخشش هاست.

معبودی جز تو نیست، منزهی تو، به راستی من از ستمکارانم، ای خدا! ای یگانه! ای خدا ای بی نیاز! ای که نزاده و نه زائیده شده و کسی همتایش نیست.

خدایا! مطالب و کارها خسته ام کرده، راه ها بر من تنگ گشته و آن ها که از همه دورتر بودند، مرا به خود نزدیک کرده و خویشان مرا ملول و خسته کرده اند، آنگاه که امیدها قطع شود تنها تو مایه امیدی، هرگاه بلا و گرفتاری سخت شود، تنها تو کمک کاری و در سختی و خوشی تنها پناه تو هستی.

پس ای خدا! برطرف کن اندوه کسی را که چون ناامیدی اش او را به یاد بدی هایش می اندازد یکسره از خویش مأیوس می گردد و از رحمت خویش ناامیدم مکن ای مهربان ترین مهربانان.

امام از هر گرایش مادی به دور بود و به منافع دنیا و تمایلات آن نمی اندیشید و با تمام وجود خود را وقف عبادت خدا می کرد و غیر از او پناه و ملجأی را نمی دید و در تمام عمر با خدای متعال این گونه بود.

دعای حضرت علیه السلام در توحید خداوند و تعظیم او

از دعاهای امیرالمومنین علیه السلام در توحید و تعظیم خداوند این دعای شریف است:

اللّهم! إنّک حیٌّ لا تموت، وصادقٌ لا تَکذب، وقاهرٌ لا تُقهر، وخالقٌ لا تُعان، وقریبٌ لا تَبعُد، وقادرٌ لا تُضاد، وغافرٌ لا تَظلِم، وصمدٌ لا تُطعَم، وقیُّومٌ لا تَنام، ومجیبٌ لا تَسأم، وبصیرٌ لا تَرتاب، وجبّارٌ لا تُعان، وعظیمٌ لا تَرام، وعلیمٌ لا تُعَلَّم، وقویٌّ لا تَضعُف، وحلیمٌ لا تَعجل، وعظیمٌ لا توصف، ووفیٌّ لا تُخلِف، وعادلٌ لا تَحیف، وغالبُ لا تُغلـَب، وغـَنیٌّ لا تَفتَقِر، وکبیرٌ لا تَصغَر، وحکیمٌ لا تَجور، ومَنیعٌ لا تُقهَر، ومعروفٌ لا تُنکر، ووِترٌ لا تَستَأنِس، وفـَردٌ لا تَستشیر، ووهّابُ لا تَمَلُّ، وسیمعٌ لا تـَذهَل، وجوادٌ لا تَبخَل، وعزیزٌ لا تَذِلُّ، وحافظٌ لا تَغفَل، وقآئِمٌ لا تَسهو، وقـَیُّومٌ لا تَنام، ورفیقٌ لا تَعنِف، وحلیمٌ لا تَعجل، وشاهدٌ لا تَغیب، ومُحتَجـِبٌ لا تُری، ودآئمٌ لا تَفنی، وباقٍ لا تَبلی، وواحدٌ لا تُشَبَّه، ومقتدرٌ لا تُنازَع...:

خدایا! تو زنده ای که نخواهی مرد؛ راستگوئی که دروغ نخواهی گفت؛ چیره ای شکست ناپذیر؛ آفریننده ای که کسی کمک ندهد؛ پدید آورنده ای که پایان نداری؛ نزدیکی که دور نشوی؛ توانائی که ضدی برایت نیست؛ آمرزنده ای که ستم نکنی؛ بی نیازی که خوراک نداری؛ پاینده ای که نخوابی؛ پاسخ دهنده ای که خسته نگردی؛ بینائی که در کارها شک و تردید نکنی؛ سلطانی که کسی بر تو چیره نگردد؛ بزرگی که مورد دستبرد و سوء قصد کسی قرار نگیری؛ دانائی بی معلم؛ توانائی که ناتوان نشوی؛ بردباری که شتاب نکنی؛ بزرگواری که به وصف در نیائی؛ وفاداری که هرگز خُلف وعده نکنی؛ دادگری که ستم نکنی؛ پیروزمندی که مغلوب نشوی؛ توانگری که نیازمند و بینوا نشوی؛ بزرگی که کوچک نگردی؛ حاکمی که خلاف حق رفتار نکنی؛ وکیلی که بی قدر نشوی؛ فرازمندی که مقهور نگردی؛ آشنائی که انکار نشوی؛ تک و تنهائی که انیس و

همدم نخواهی؛ یکتایی که مشورت نکنی؛ بخشنده ای که خسته و ملول نشوی؛ شنوائی که غافل نشوی؛ جودمندی که بخل نورزی و عزیزی که خوار نشوی؛ نگهدارنده ای که غافل نشوی؛ پایداری که لهو نداری؛ پاینده ای که نخوابی؛ شنوائی که شک و تردید نکنی؛ رفیقی که زور نگویی؛ بردباری که شتاب نکنی؛ حاضری که پنهان نشوی؛ در پرده ای که دیده نشوی؛ جاویدانی که فانی نشوی؛ ماندگاری که کهنگی نداری؛ یگانه ای که به چیزی شبیه نباشی؛ نیرومندی که ستیزه جویی نداری...

این کلمات به بعضی از صفات خالق عظیم اشاره دارد، صفاتی که آن را می شناسد و امام متقین و سید العارفین به آن احاطه دارد. سپس امام ادامه می دهد:

یا کریم، یا جواد، یا متکرِّم، یا قریب، یا مُجیب، یا متعالی، یا جلیل، یا سلام، یا مؤمن، یا مهیمن، یا عزیز، یا متعزِّز، یا جبّار، یا متجبِّر، یا کبیر، یا متکبِّر، یا قادر، یا مقتدر، یا من یُنادی مِن کلِّ فجِّ عمیق ٍ بألسنةٍ شتّی، ولغاتٍ مختلفة، وحوائجَ متتابعة، لا یَشغَلُک شیءٌ عن شیء.

أنت الَّذی لا تَبید، ولا تُفنیک الدُّهور، ولا تُغَیِّرُک الازمنة، ولا تُحیط بک الامکنة، ولا یَأخذک نومٌ ولا سنة، ولا یُشبهک شیء، وکیف لا تکون کذلک وأنت خالق کلِّ شیء لا إله إلا انت، کلُّ شیء هالک إلا وجهک أکرم الوجوه.

سَبُّوح ذکرُک، قُدُّوس أمرک، واجبٌ حَقُّک، نافذُ قضاؤک، لازمة طاعتک، صلِّ علی محمّد وآل محمّد، ویسِّر لی من أمری ما أخافُ عُسره، وفرِّج عنّی وعن کلِّ مؤمنٍ ومؤمنة ما أخافُ کَربَه، وسَهِّل لی ما أخافُ صعوبته، وخَلِّصنی مِمّا أخافُ هلکته، یا أرحم الراحمین.

یا ذا الجلال والاکرام، لا إله إلا انت سبحانک! إنّی کنت من الظالمین، وصلَّی الله علی محمّد وآله الطیبین الطاهرین...⁽¹⁾.

ای کریم؛ ای بخشنده؛ ای دارای جود و کرم؛ ای نزدیک؛ ای اجابت کننده؛ ای والا مقام؛ ای بزرگ؛ ای سلام؛ ای امان بخش؛ ای نگهبان؛ ای نیرومند؛ ای دارنده عزت؛ ای با جبروت؛ ای صاحب جلال و شوکت؛ ای بزرگ؛ ای دارنده کبریاء و بزرگی؛ ای پاک؛ ای پاکی بخش؛ ای نیرومند؛ ای با اقتدار؛ ای که از هر دره ای عمیق به زبان های گوناگون و گویش های مختلف و خواسته های پی در پی آوازش دهند؛ هر چیزی تو را از چیز دیگر سرگرم نکند؛ توئی که هلاک نشوی و روزگاران تو را فانی نسازد؛ زمان ها در تو تغییری پدید نیاورد، مکان ها تو را احاطه نکند، تو را خواب فرا نگیرد و چیزی شبیه تو نباشد.

چگونه چنین نباشی که تو آفریننده هر چیزی هستی؛ معبودی جز تو نیست؛ هر چیزی به هلاکت رسد جز روی تو که گرامی ترین روهاست؛ ذکر و یاد تو تسبیح است؛ امر و فرمانت مقدس؛ حق تو واجب؛ قضا و حکمت تو نافذ و روا و اطاعتت لازم است.

خدایا! بر محمّد و آل محمّد درود فرست و بر من آسان گردان آنچه را که از دشواری اش هراس دارم؛ از من و از هر مرد و زن با ایمانی آنچه را که از گرفتار شدن به آن ترس دارم؛ آنچه را که از ناهمواری اش ترس دارم بر من هموار ساز؛ از آنچه ترس نابودی اش را دارم مرا رها ساز؛ ای مهربان ترین مهربانان؛ ای صاحب جلال و بزرگواری؛ معبودی جز تو نیست؛ منزهی تو و من از ستمکارانم و درود خدا بر محمّد و خاندان پاک و پاکیزه اش باد.

دعای حضرت علیه السلام در توحید و عظمت الهی است

از دعاهای امام امیرالمؤمنین علیه السلام این دعای شریف است که از عالی ترین دعاهای ایشان بوده که در روز جمعه می خواندند و شامل توحید خدا و تنزیه او از شباهت به مخلوقاتش است و این متن دعاست:

الحمدلله الَّذی لا مِن شیء کان، ولا مِن شیء کوَّن ما قد کان، مستشهداً بحدوث الاشیاء علی أزلیَّتِه، وبما وَسَمَها به من العَجز علی قدرته، وبما اضطرّها إلیه من الفناء علی دوامه، لم یَخلُ منه مکان فیُدرک بأینیَّتِه، ولا له شَبَهٌ ولا مثالٌ فیوصف بکیفیَّتِه، ولم یَغِب عن شیء فیعلم بحیثیَّته، مُبائِنُ لجمیع ما أحدث فی الصِّفات، وممتنع عن الادراک بما ابتدع مِن تصرُّف الذَّوات، وخارج بالکبریاء والعظمة مِن جمیع تصرُّف الحالات، ومحرَّم علی بوارع ثاقبات الفِطن تحدیده، وعلی عوامق ثاقبات الفکر تَکییفـُه، وعلی غوایص سابحات النَّظر تصویره، ولا تحویه الاماکنُ لعظمته، ولا تذرعه المقادیر لجلاله، ولا تقطعه المقاییس لکبریائه، ممتنع عن الاوهام أن تکتنهه، وعن الافهام أن تَستغرقه، وعن الاذهان أن تُمَثِّله، قد یَئِسَت عن استنباط الاحاطة به طوامح العقول، ونَضَبَت عن الاشارة إلیه بالاکتناه بحار العلوم، ورَجَعَت بالصِّغر عن السُّموِ إلی وصف قدرته لِطائف الخصوم، واحد لا مِن عدد، ودائم لا بأمد، وقائم لا بعمد، لیس بجنس ٍ فتُعادله الاجناس، ولا بـِشبح ٍ فـَتُضارعه الاشباح، ولا کالاشیاء فتقع علیه الصِّفات، قد ضلَّت العقول فی أمواج تَیار إدارکه، وتحیَّرت الاوهامُ عن إحاطة ذکر أزلیَّته، وحصرت الافهامُ عن استشعار وصفِ قـُدرته، وغـَر ِقـَت الاذهانُ فی لـُجج بحار أفلاک ملکوته، مقتدرٌ بالالاء، وممتنع بالکبریاء، ومُتََمَلِّک علی الاشیاء، فلا دهرٌ یخلقه، ولا وصف یحیط به، قد خـَضَعت له رقاب الصِّعاب فی محلِّ تُخوم قرارها، وأذعـَنَت له رَواصِن الاسباب فی منتهی شواهق أقطارها، مستشهداً

بـِکـُلیة الاجناس علی ربوبیَّته، وبعجزها علی قدرته، وبفطورها علی قـُدمته، وبزوالها علی بقائه، فلا لها محیصُ عن إدراکه إیّاها، ولا خروج عن إحاطته بها، ولا احتجاب عن إحصائه لها، ولا امتناع من قدرته علیها، کفی بإتقان الصُّنع له آیةً، وبترکیب الطـَّبع علیه دلالة، وبحدوث الفِطـَر علیه قـُدمة، وبإحکام الصَّنعة علیه عبرة، فلیس الیه حَدٌّ منسوب، ولا له مَثَلٌ مضروب، ولا شیء عنه بمحجوب، تعالی عن ضرب الامثال له والصِّفات المخلوقة علوّاً کبیراً...

ستایش خدایی را که از چیزی بوده و نه آنچه موجود کرده است آن ها را از چیزی بوجود آورده؛ با ایجاد موجودات به ازلی بودنش گواه آورده؛ با مهر (و علامتی) که از عجز بر آن ها زده بر قدرتش راهنمائی کرده؛ با سرنوشت فنا و نیستی که برای آن ها به طور ناچاری مقرر فرموده دوام خود را ثابت کرده است؛ نه جائی از وی خالی است تا از موضع مکانی وی بدو پی برند؛ نه نمونه و شبیهی دارد تا کیفیتش به توصیف در آید؛ نه از چیزی غائب است تا چگونگی اش معلوم گردد، با تمام آنچه بوجود آورده از نظر صفات جدائی دارد با تغییراتی که در پدید آوردن اشیاء به کار برده ادراک وی ممتنع گشته است به سبب بزرگی و عظمت از همه تصرفات حالات بیرون است؛ هوش وی تیزفهم را بر تحدید (و درک حقیقت او) راهی نیست؛ اندیشه های عمیق النظر چگونگی اش را ندانند؛ غواصان شناور دریای دقت و نظر تصویر او را نتوانند به خاطر عظمتی که دارد هیچ مکانی احاطه اش نتواند؛ به جهت جلال و شکوهش به وسیله ذرع اندازه گیری نشود؛ عظمت مقامش آن چنان است که با هیچ مقیاسی سنجش نشود؛ پندارها به درک کُنه او نرسند؛ هیچ فهمی نتواند وی را فراگیرد و هیچ ذهنی قادر نیست نمونه ای برایش تصویر کند.

خردهای سرکش از احاطه بدو مأیوس گشته، دریای دانش از اشاره به کنه و حقیقت وی خشک گردیده، از دست اندازی به وصف قدرتش نفوس دشمنان به طور خواری و سرافکندگی بازگشته یکتاست. (اما) نه از روی شماره و عدد،

جاوید است نه به حساب زمان و مدت پا بر جاست. (اما) نه به تکیه گاه (و ستون) جنس نیست تا اجناس برابرش باشند، شبح نیست تا اشباح دیگر شبیه او باشند، مانند چیزها نیست تا متصف به اوصاف گردد.

خردها در امواج خروشان ادراکش گم گشته، پندارها از احاطه ذکر ازلیت او سرگردان شده، فهم ها از پی بردن به وصف قدرتش بازمانده، ذهن ها در میان اقیانوس های چرخ ملکوتش غرق گردیده است، به نعمت های خود مقتدر به کبریا و عظمتش خود نگهدار و فرمانروا بر هر چیز است، نه روزگاری است که کهنه اش سازد و نه وصفی تواند به او احاطه پیدا کند.

گردن های سرکش در آخرین سر حد قرارگاه اصلی خود برای وی خاضع گشته و کوه های محکم در منتهی سرحد قرارگاه اصلی خود به عظمت او اعتراف کرده است.

با خلق همه اجناس به پروردگاری خود گواه آورده، به عجز و ناتوانی آن ها به قدرت خویش دلیل آورده، با خلقت آن ها بر دیرینه بودن خود و به نابود شدن آن ها بر بقای خویش گواه آورده است، آن ها راه چاره و گریزی از ادراک حق (بدانها) نیست، از احاطه ی او نتوانند بیرون روند از شماره و احصای او در پرده نشوند و از تعلق قدرتش بر آن ها سرپیچی نتوانند، ساختمان محکم اشیاء برای راهنمایی به سوی او کافی است ترکیب سرشتهای مختلف برای نشان دادن او بس است؛ همان پیدایش مخلوقات از عدم برای دلالت دیرینه و قدیم بودنش کافی است؛ همان سخت بنیانی کارها برای اعتبار او کفایت کند، نه حد و اندازه ای دورسائی دارد که بدان منسوب باشد و نه نمونه ای برای او متصور است که مثلش را بدان زنند، بلکه او به کمال برتری برتر از مثل و نمونه و صفاتی است که پدید و آفریده اوست.

این فقره از کلام امام الموحدین سرشار از توحید خدا و تنزیه او از هر صفتی از صفات ممکن که نمایانگر زوال و فنا است، می باشد و این که خداوند تعالی بی نیاز از هر حدی است، چه حدود و مشخصات موجودات خارجی و چه غیر آن باشد و این که

او قدرت مطلقی است که نهایتی برای آن نیست و به همه جوانب مخلوقاتش احاطه دارد. از جمله این کهکشان های عجیبی که در این فضای بی انتها شناورند، پس چه بزرگ است قدرت او، و عالی است امر او و آشکار است عظمت او.

این قسمت از دعای امام علیه السلام از بزرگ ترین و عالی ترین مطالبی است که در علم توحید، تدوین و نوشته شده است و تحلیل این کلمات و تحقیق آن صفحات زیادی را در بر می گیرد. امام بزرگوار در ادامه دعا، می فرماید:

وسبحان الله الذی خلق الدنیا للفناء والبیود، والاخرة للبقاء والخلود.

وسبحان الله الَّذی لا یَنقُصُه ما أعطی فأسنی، وإن جاز المدی فی المُنی، وبلغ الغایة القُصوی، ولا یَجور فی حُکمه إذا قضی.

وسبحان الله الذی لا یُرَدُّ ما قضی، ولا یَصرف ما أمضی، ولا یَمنع ما أعطی، ولا یَهفو، ولا یَنسی، ولا یَعجَل، بل یَمهِل ویَعفو، ویَغفِر، ویَرحم ویَصبـِر، ولا یُسأل عمّا یَفعل وهم یُسألون.

ولا إله إلا الله، الشاکر للمطیع له، المُملی للمشرک به، القریب ممّن دعاه علی حال بُعده، والبَرُّ الرَّحیم بمن لجأ إلی ظلِّه، واعتصم بحبله.

ولا إله إلا الله المجیب لمن ناداه بأخفض صوته، السمیع لمن ناجاه لاغمِض سرِّه، الرؤوف بمن رجاه لتفریج همِّه، القریب ممّن دعاه لتنفیس کَربِه وغَمِّه.

ولا إله إلا الله الحلیم عمَّن ألحد فی آیاته، وانحرف عن بیِّناته، ودان بالجحود فی کلِّ حالاته.

والله أکبر القاهر للاضداد، المتعالی عن الانداد، المتفرِّدُ بالمّنَّة علی جمیع العباد.

والله اکبر المحتجب بالملکوت والعِزَّة، المتوحِّد بالجبروت والقدرة، المتردّی بالکبریاء والعظمة.

والله أکبر المتقدس بدوام السُّلطان، والغالب بالحجّة والبرهان، ونفاذ المشیئة فی کلِّ حین ٍ وأوان.

اللّهم صل علی محمّد عبدک ورسولک، وأعطه الیوم أفضل الوسائل، وأشرف العطاء، وأعظم الحباء، وأقرب المنازل، وأسعد الجدود، وأقرَّ الاعین.

اللّهم صل علی محمّد وآل محمّد الذین أمرتَ بطاعتهم، وأذهبت عنهم الرجس، وطهَّرتَهُم تطهیرا.

اللّهم صلِّ علی محمّد الذین ألهَمتَهُم علمک، واستحفظتهم کتُبک، واسترعَیتَهُم عبادک.

اللّهم صلِّ علی محمّد عبدک ورسولک ونبیِّک وحبیبک وخلیلک، وسیِّد الاوَّلین والاخرین من الانبیاء والمرسلین والخلق أجمعین، وعلی آله الطیبین الطاهرین الذین أمرتَ بطاعتهم، وأوجبت علینا حقَّهُم ومَوَدَّتَهُم...:

منزه است خدایی که دنیا را برای فنا و نیستی وآخرت را برای بقاء ودوام جاویدان خلق کرد؛ منزه است خدایی که هر چه از خزانه اش عطا کند چیزی کم نشود، اگر چه عطائی سنگین و بیش از آرزوهای خلق او باشد و به حد نهائی رسد و چون حکمی فرماید، به ستم حکم نکند.

منزه است خدایی که حکمش بازنگردد وآنچه را که امضا کرده است کسی نتواند از انجامش جلوگیری کند، آن را که اعطاء فرموده است کسی نتواند منع کند، لغزش و نسیانی در دستورش نیست، شتاب نکند بلکه مهلت دهد ودرگذرد، بیامرزد و رحم کند و شکیبائی نماید، هر کاری بکند مورد بازخواست و پرسش واقع نشود، بلکه بندگانش در کارها بازخواست شوند.

معبودی نیست جز خدایی که فرمانبردارش را تقدیر کند؛ به آنکه بدو شرک ورزیده مهلت دهد؛ در عین دوری بدان که دعا به درگاهش کند نزدیک است به کسی که به سایه رحمتش پناه برد و به ریسمان او چنگ زند، رحیم و مهربان است.

معبودی جز خدا نیست؛ هر که با آهسته ترین صدای خود او را ندا دهد اجابت کند، هر که با پیچیده ترین و غامض ترین سخنان سری با او راز گوید بشنود، نسبت به کسی برای زدودن اندوهش بدو امیدوار گشته مهربان است، به کسی که برای برطرف گشتن غم و محنتش وی را خوانده نزدیک است.

و معبودی جز خدا نیست که بردبار است نسبت بدان کس که به آیاتش ایمان نیاورد و از دلیل های روشنش منحرف نشود و راه انکار را در هر حالی بپیماید.

خدا بزرگ تر از توصیف است؛ آن که بر اضداد خود چیره گشته از اشیاء و امثال برتر است و به وسیله نعمت بخشی بر بندگان یکتاست.

خدا بزرگ تر از توصیف است، آن که به وسیله سلطنت و عزتش در پرده است و آن که به جبروت و قدرتش یگانه است و بزرگی و عظمت ردای اوست.

خدا بزرگ تر از توصیف است؛ آن که به دوام سلطنتش منزه گشته به حُجب و برهان و انجام خواسته اش در هر حین و زمان غالب آمده است.

خدایا! بر محمّد بنده ات و رسولت درود فرست و بهترین وسیله ها و شریف ترین عطیه ها، بزرگ ترین جایزه ها، نزدیک ترین جایگاه ها، سعادتمندترین بهره ها و بهترین چشم روشنی ها را به وی عطاء کن.

خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و مقام و وسیله برتری جایگاه والا خوشی حال، سرمنزلی با شرافت، کامل ترین بهره و آخرین حد آن، والاترین مقام را به وی عطاء فرما تا آنجا که خشنود گردد و پس از خشنودی نیز بر رفعت او بیفزای.

خدایا! بر محمّد و آل محمّد درود فرست؛ آنان که دستور پیروی شان را دادی؛ پلیدی را [تنها] از آنان دور ساختی و به خوبی پاکیزه شان کردی.

خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست؛ آنان که علم ودانش خود را در سینه آنان افکندی؛ نگهداری کتاب های خود را از آنان خواستی و رعایت حال بندگانت را به آنان واگذاردی.

خدایا! بر محمّد بنده و رسول و دوست و خلیل خود سرور پیشینیان و پسینیان از پیامبران و رسولان و همه آفریدگان درود فرست و بر خاندان پاک

و پاکیزه اش آنان که به فرمان برداریشان دستور فرمودی و حق آن ها و دوستی آنان را بر ما واجب کردی...

امام علیه السلام در این فقره از دعایش، قدرت خدای بزرگ و الطاف و فضل زیاد او به بندگانش را بیان کرده، و این که او به کسی که او را بخواند، نزدیک است و به کسی که به او پناه ببرد رحیم است و حتی به منکرین ربوبیتش لطف و احسان دارد. و بعد از آن بر پسرعمو و برادرش، رسول خدا صلی الله علیه و آله درود می فرستد، سپس بر ابواب حکمت رسول صلی الله علیه و آله و خزانه علمش درود می فرستد. امام در ادامه دعایش می گوید:

اللّهم إنّی أسألک سؤال وَجِلٍ من عقابک، حاذرٍ من نقمتک، فزع ٍ إلیک منک، لم یجد لفاقته مجیراً غیرک، ولا لخوفه أمناً غیر فنائک وتطوُّلک.

سیِّدی ومولای! علی طول معصیتی لک أقصدنی إلیک، وإن کانت سبقتنی الذُّنوب، وحالـَت بینی وبینک؛ لانّک عماد المعتمد، ورصد المرتصد، لا تنقصک المواهب، ولا تغیظک المطالب، فلک المنن العظام، والنعم الجسام.

یا من لا تنقص خزائنه! ولا یُبید مُلکه، ولا تَراه العیون، ولا تعزُب منه حرکة ولا سکون، لم تزل سیِّدی ولا تزال، لا یَتواری عنک متوار ٍفی کنین أرض ولا سماء ولا تُخوم، تکفَّلت بالارزاق یا رزّاق، وتقدَّست عن أن تتناولک الصِّفات، وتعزَّزت عن أن تحیط بک تصاریف اللُّغات، ولم تکن مستحدثاً فتوجد مُتنقـِّلاً عن حالة إلی حالة، بل أنت الفرد الاوَّل والاخر، وذو العزِّ القاهر، جزیل العطاء، سابغ النَّعماء، أحقُّ مَن تجاوز وعفا عمَّن ظلم وآساء بکلِّ لسان.

إلهی تُهَجَّد، وفی الشدائد علیک یعتمد، فلک الحمد والمجد لانّک المالک الابد، والرَّبُّ السَّرمد، أتقنت إنشاء البرایا فأحکمتها بلطف التَّدبیر والتَّقدیر، وتعالیت فی

ارتفاع شأنک عن أن ینفـُذ فیک حکم التغییر، أو یحتال منک بحال ٍ یصفک به الملحد إلی تبدیل، أو یوجد فی الزیادة والنُّقصان مساغ فی اختلاف التَّحویل، أو تلتثق سحائب الاحاطة بک فی بحور همم الاحلام، أو تمتثل لک منها جِبِلَّةُ تضلُّ فیها رَوِیات الاوهام، فلک الحمد مولای! إنقاد الخلق مستخذئین بإقرار الربوبیَّة، ومعترفین خاضعین لک بالعبودیة...

خدایا! من از تو درخواست می کنم؛ درخواست کسی که از عقاب تو بیمناک و از خشم و انتقام تو ترسان است؛ از هراس تو به درگاه خودت پناه آورده برای درماندگی اش پناه دهنده ای جز تو نیافته و به غیر از سایه امید و نعمت بخشی تو جای امنی پیدا نکرده است.

ای آقای من! ای مولای من، با درازای نافرمانی ام نسبت به تو به درگاهت آمده ام گرچه گناهان بر من پیشی جُسته و میان من و تو حائل گشته؛ زیرا تکیه گاه هر تکیه خواه و امید هر چشم به راهی تو هستی؛ فراوانی بخشش ها از تو چیزی نکاهد، کثرت درخواست ها از تو چیزی کم نکند، منتهای بزرگی و نعمت های کلان تو راست، ای که خزینه هایش کم نشود و پادشاهی اش زوال نپذیرد و دیدگان او را نبینند و هیچ جنبش و سکونی از علم او به در نرود (و بر او پنهان نماند) ای آقای من! تو پیوسته بوده ای و همیشه خواهی بود.

هیچ کس نتواند نه در مخفی گاه های زمین و نه در آسمان و نه در طبقات آن خود را از تو پنهان سازد، تو روزی بندگان را به عهده گرفته ای، ای روزی دهنده! منزهی از این که صفات بتواند تو را فراگیرد، شکوهمندتری از این که الفاظ و لغات مختلف به تو احاطه یابد و تو حادث نیستی تا از انتقال حالی به حالی دیگرتو را دریابند بلکه تو یکتای نخست و پایان دارای عزت قاهر، عطای شایان و نعمت های کامل هستی، از هر کسی به گذشت و عفو نسبت به کسی که ستم و بدی کرده سزاوارتری.

معبودا! بنده ات به هر زبان تو را مدح گوید و در سختی ها بر تو اعتماد کند، ستایش و بزرگواری خاص توست که تو فرمانروای همیشگی و پروردگار جاویدان هستی؛ خلقت موجودات را محکم کردی و به لطف و تقدیر استوارشان ساختی؛ در بلندی شأن خود والا و برتر گشتی از این که حکم تغییر در تو راه یابد یا آن کس که منکر توست حالتی از تو به دست آورد که آن را راهی برای توصیف تو به تبدیل پندارد یا در اثر عروض کمی و فزونی بر تو راهی برای بحث از اختلاف حالات تو پیش آید یا ابرهایی که از دریاهای افکار خردها برای احاطه تو برخیزند بتوانند نمی بر تو بارند یا به حقیقتی از تو پی برند که پندارها با مجسم ساختن آن حقیقت بتوانند به معرفت تو راه یابند. پس ای مولای من! تو را ستایش می کنم به خاطر فرمانبرداری خلق و خضوعشان در مورد اقرار و اعتراف آن ها به پروردگاری تو و فروتنی ایشان برای پرستش در پیشگاهت.

اوائل این فقره شامل تذلل و اظهار عبودیت مطلقه برای خدای متعال و بیان عظمت و قدرت او و مواهب بیکران و عطایای او و تکفل ارزاق بندگان صالح و بندگان تبهکار اوست، همچنین به عظمت شأن خدای متعال پرداخته و اینکه وصف واصفین به کُنه ذات او نمی تواند راه یابد. سپس به این اشاره کرده که خدای متعال محل امن و پناهگاه در هر حادثه ای است که برای انسان روی دهد. امام به دعای خود ادامه می دهد و در حمد و سپاس الهی می گوید:

سبحانک ما أعظم شأنَک! وأعلی مکانَک! وأنطق بالصِّدق بُرهانَک! وأنفذ أمرَک! وأحسن تقدیرَک! سمکتَ السَّماءَ فرفعتها، ومهَّدت الارض ففرَّشتَها، فأخرجتَ منها ماءً ثجّاجاً، ونباتاً رَجراجاً، فسبَّحَک نَباتُها، وجَرَت بأمرک مِیاهُها، وقاما علی مُستقرِّ المَشِیَّةِ کما أمرتَهُما.

فیا مَن تعزَّز بالبقاء، وقَهَرَ عبادَه بالفَناء، أکر ِم مثوای، فإنَّک خیرُ مُنتجع ٍ لکشف الضُّر، یا مَن هو مأمولٌ فی کل عُسر، ومُرتجی لکلِّ یُسر، بک أنزلت الیوم حاجتی، وإلیک أبتهل فلا تَرُدَّنی خائباً مِمّا رجوت، ولا تحجُب دعائی عنک إذ فتحتَه لی فدعوت.

وصلِّ علی محمّد وآل محمّد، وارزُقنی من فضلک الواسع رزقاً واسعاً سائغاً حلالاً طیِّباً هنیئاً مریئاً لذیذاً فی عافیة...

منزهی تو و چه بزرگ است مقامت؛ والاست جایگاهت؛ به صدق و راستی گویاست برهان و حجتت؛ مطاع و نافذ است دستورت؛ نیکوست تقدیرت؛ آسمان را به خوبی بالا بردی؛ و زمین را به خوبی گسترانیده ای؛ از آن آبی فراوان و گیاهی لرزان بیرون آوردی که گیاهش تسبیح تو گوید و آبش به فرمان تو روان گردد و همان طور که مأ مورشان ساخته ای بر قرارگاه اراده ات؛ پابر جا شدند؛ ای که به وسیله بقای جاویدان عزیز گشته ای؛ و بندگانت را به فنا و نیستی مقهور ساخته ای؛ جایگاه مرا گرامی گردان که تو برای رفع محنت و سختی بهترین مرجع هستی؛ ای که در هر دشواری آرزوی تو کنند و در هر آسانی روی امید به تو آرند، در این روز بار حاجت خود را به درگاه تو فرود آوردم و به سوی تو راز و نیاز می کنم، پس بعد از آنکه باب دعا را به رویم باز کردی و من هم دعا کردم مرا ناامید از درگاهت بازمگردان و دعای مرا از اجابت خود محروم مکن. بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و به ترسم آسایش بخش، عیبم را بپوشان و در حال تندرستی ام از روزی فراوان وسیع ریزان، گوارا، دلچسب و لذیذ روزی ام گردان.

این فقره شامل توحید خدا و ذکر بعضی از آیات اوست؛ از برافراشتن آسمان، خلقت شگفت آور زمین، به اخراج آب و رویش گیاهان از آن و غیر از آن از نشانه های عظمت او.

امام تمام امور خود را به ساحت خدای متعال عرضه می کند و انجام آن را از خدا طلب می کند. در ادامه دعا می گوید:

اللّهم اجعَل خیر أیّامی یوم ألقاک، واغفر لی خطایای فقد أوحشتَنی، وتجاوز عن ذنوبی فقد أوبَقـَتنی، فإنَّک مُجیبٌ مُنیبٌ رَقیبٌ قَریبٌ قادرٌ غافرٌ قاهرٌ رحیمٌ کریمٌ قَیُّومٌ، وذلک علیک یَسیر، وأنت أحسن الخالقین.

اللّهم افتَرَضت علیَّ للاباء والامّهات حقوقاً فـَعـَظَّمتَهُنَّ، وأنت أولی مَن حَط َّ الاوزار وخَفـَّفها، وأدّی الحقوق عن عبیده، فاحتَمِلهُنَّ عَنّی إلیهما، واغفر لهما کما رجاک کلُّ مُوحِّدٍ مع المؤمنین والمؤمنات والاخوان والاخوات، وألحِقنا وإیّاهم بالابرار، وأبـِح لنا ولهم جنّاتک مع النُّجباء الاخیار، إنّک سمیع الدُّعاء، وصلّی الله علی النَّبی محمّد وعترته الطیِّبین، وسلَّم تسلیما⁽¹⁾.

خدایا! بهترین روزهای مرا روز دیدارت قرار ده، خطاهایم را ببخش که به درستی آن ها مرا به وحشت انداخته است، از گناهانم درگذر که مرا به هلاکت کشانده است؛ تو به راستی اجابت کننده؛ پاداش نیک دهنده؛ مراقب و نزدیک هستی؛ به هر چیز قادر؛ آمرزنده (گناه)؛ مسلط؛ مهربان؛ بزرگوار و پاینده ای، این کار برای تو آسان است؛ تو بهترین آفریننده هستی.

خدایا! تو برای پدران و مادران حقوقی را بر من واجب فرمودی و آن حقوق را بزرگ کردی؛ تو برای ریختن گناهان و از بین بردن آن ها و ادای حقوق بندگان از هر کس سزاوارتری، پس آن حقوقی که از پدر و مادرم به گردن من است، ادای آن ها را تو بر عهده گیر و چنانچه هر یکتاپرستی به تو امید دارد که آمرزش تو شامل حالش گردد، آن دو را بیامرز و هر مرد و زن باایمان و همچنین برادران و خواهران ما را بیامرز و ما و آنان را به نیکان ملحق گردان؛ باغ های بهشت خود را برای ما و ایشان به همراه بندگان نجیب و برگزیده ات مباح فرما، که به راستی تو شنوای دعایی. درود خدا بر نبی اکرم محمّد و خاندانش باد.

این دعای شریف که از درخشان ترین دعای امام علیه السلام و شامل توحید خدای عزوجل و تنزیه او از صفات مخلوقاتش و تذلل در برابر عظمت او و امید آمرزش و عفو او و طلب خشنودی اوست، در اینجا به پایان رسید.

امام متقین در تمام ایام زندگی اش بر طاعت و عبادت و مناجات خدای متعال مشغول بود و دعاهای او روش کاملی از شناخت خدا و تذلل در برابر اوست.

دعای او علیه السلام در توحید و عظمت قدرت باری تعالی

از دعاهای درخشان امام این دعای گرانقدر است که بیانگر قدرت عظیم خدا و ایجاد خلقت اشیاء است:

الحمدلله الَّذی لا إله الا هو الحیُّ القیُّوم الدّائم، المَلِکُ الحقُّ المُبین، المدبِّر بلا وزیر، ولا خلقٍ مِن عباده یَستشیر، الاوَّل غیرُ مَوصوف، الباقی بعد فناء الخلق، العظیم الربوبیَّة نور السَّموات والارضین وفاطرهما ومُبتدعهما، خلقهما بغیر عمدٍ تَرَونها وفتقهما فـَتقاً، فقامت السّموات طائعاتٍ بأمره، واستقرَّت الارضون بأوتادها فوق الماء، ثم علا ربُّنا فی السَّموات العُلی، الرَّحمن علی العرش استوی، له ما فی السموات وما فی الارض وما بینهما وما تحت الثـَّری.

فأنا أشهد بأنّک أنت الله لا إله إلا أنت، لا رافع لِما وضعت، ولا واضع لِما رفعت، ولا مُعزَّ لِمَن أذللت، ولا مُدِلَّ لِمَن أعززت، ولا مانع لِما أعطیت، ولا مُعطی لِما منعت.

وأنت الله لا إله إلا انت کنت إذ لم تَکن سماءُ مَبنِیَّة، ولا أرضُ مَدحیَّة، ولا شمسُ مُضیئة، ولا لیلُ مُظلِم، ولا نهارُ مُضیء، ولا بحرُ لُجّی، ولا جبلُ راس ٍ، ولا نجمُ سار ٍ، ولا قمرُ مُنیر، ولا ریحُ تَهُب، ولا سحابُ یَسکُب، ولا برقُ یَلمَع، ولا رعدُ یُسَبِّح، ولا روحُ تَنـَفـَّس، ولا طائرُ یَطیر، ولا نارُ تَتَوقـَّد، ولا ماءُ یَطـَّرِد.

کنتَ قبلَ کلِّ شیء، وکوَّنتَ کلَّ شیء، وقـَدَرتَ کلِّ شیء، وابتدعت کلَّ شیء، وأغنیتَ وأفقرت، وأمتَّ وأحییت، وأضحکتَ وأبکیت، وعلی العرش استویت، فتبارکت یاالله، وتعالیت یاالله.

ستایش خاص آن خدائی است که معبودی جز او نیست؛ زنده و پاینده و جاودان آن پادشاه حقیقی آشکار؛ آنکه تدبیر کند بدون وزیر و کمک کار و بی نیاز از مشورت با مخلوقی از بندگانش. آغازی که به وصف درنیاید؛ آنکه پس از فنای خلق باقی بماند و دارای مقام ربوبیتی بس بزرگ است؛ روشنی آسمان ها و زمین ها و آفریننده و پدیدآورنده آن هاست، بی ستون و پایه ای که شما بنگرید آن ها را آفرید و به طور خاصی آن ها را از هم گشود؛ آسمان ها مطیعانه به فرمانش ایستادند و زمین ها به کمک میخ های آن (که کوه ها بودند) بر روی آب پا برجا گشتند سپس پروردگار ما در آسمان های بلند برآمد؛ آن خدای بخشاینده ای که بر عرش مستولی است و هر چه در آسمان ها و زمین و ما بین آن دو و در زیر کره خاک است، از آن اوست.

گواهی می دهم که به راستی خدای بی همتا همان تو هستی، هر چه را پست کنی کسی نتواند بلندش کند و هر چه را بلند کنی دیگری نتواند پستش کند، هر که را خوار گردانی کسی نتواند عزتش دهد و هر که را عزیز کنی کسی نتواند خوارش سازد، آنچه عطا فرمودی جلوگیر ندارد و آنچه را ندادی دهنده ای ندارد.

تویی خدایی که معبودی جز تو نیست، بودی تو در آن هنگامی که نه آسمان ساخته ای بود و نه زمین گسترده ای، نه خورشید درخشنده ای، نه شب تاری و نه روز روشنی، نه دریای مواجی، نه کوه استواری، نه ستاره بسیاری، نه ماه تابانی، نه باد وزانی، نه ابر ریزانی، نه برق درخشانی، نه رعد به تسبیح غرانی، نه جان نفس کشی و نه پرنده پرانی و نه آتش روشنگری و نه آب روانی. پیش از هر چیزی بودی، همه را تو هستی بخشیدی، بر هر چیز قادر و توانا گشتی و همه را تو پدید آوردی، تویی که توانگر کنی و فقیر گردانی، بمیرانی و زنده سازی، بخندانی و بگریانی، بر عرش استیلا داری، پس منزهی تو ای خدا و برتری.

امام موحدین در این فقره از صفات خدای متعال، قدرت عظیم و وضع شگفت و عجائب خلقت او، مانند گسترش زمین و استقرار به وسیله کوه ها و مخلوقات عجیبی که غیر قابل شمارش هستند، سخن می گوید.

امام در ادامه دعایش می گوید:

أنت الله الذی لا إله إلا أنت الخلاق العلیم، أمرک غالب، وعلمک نافذ، وکیدک غریب، ووعدک صادق، وقولک حق، وحُکمک عدل، وکلامک هَدیً، ووحیک نور، ورحمتک واسعة، وعفوک عظیم، وفضلک کثیر، وعطاؤک جزیل، وحبلک متین، وإمکانک عتید، وجارک عزیز، وبأسک شدید، ومکرک مکید.

أنت یا ربِّ موضعُ کلِّ شکوی، وشاهدُ کلِّ نجوی، وحاضر کلِّ ملا ومنتهی کلِّ حاجة، وفرجُ کلِّ حزین، وغِنی کلِّ فقیر ٍ مسکین، وحِصنُ کلِّ هارب، وأمانُ کلِّ خائف، حِرزُ الضُّعفاء، کنز الفقراء، مُفـَرِّج الغـَمّاء، مُعین الصالحین، ذلک الله ربُّنا لا إله إلا هو، تَکفی مِن عبادک مَن توکل علیک، وأنت جارُ مَن لاذ بک وتضرَّع الیک، عِصمة مَن ِ اعتصم بک مِن عبادک، ناصر مَن انتصر بک، تغفر الذِّنوب لمن استغفرک، جبّار الجبابرة، عظیم العظماء، کبیر الکبراء، سید السادات، مولی الموالی، صریخ المستسرخین، مُنَفِّس عن المکروبین، مُجیب دعوةِ الُمضطَرّین، أسمع السّامعین، أبصر النّاظرین، أحکم الحاکمین، أسرع الحاسبین، أرحم الراحمین، خیر الغافرین، قاضی حوائج المؤمنین، مغیث الصّالحین...:

تویی خدایی که معبودی جز تو نیست؛ تویی آفریدگار دانا؛ فرمانت پیروز؛ دانشت نافذ؛ مکرت نزدیک؛ وعده ات راست؛ گفتارت درست؛ حکم و دستورت عدالت؛ کلامت هدایت؛ وحی تو نور؛ رحمتت پهناور؛ گذشتت بس بزرگ؛ فضل و کرمت بسیار؛ عطایت شأن؛ رشته تو محکم و امکان تو مهیا؛ پناهنده ات نیرومند؛ کیفرت سخت و کید و مکرت زیرکانه است.

تو ای پروردگار من! مرجع هر شکایتی؛ مطلع از هر سخن در گوش؛ حاضر در هر انجمنی؛ حد نهایی هر حاجت؛ برطرف کننده هر اندوه (یا گشایش هر اندوهگین)؛ سرمایه هر فقیر بینوا؛ دژ محکم هر گریزان؛ امان بخش هر (فراری) ترسان؛ پناه ناتوانان؛ گنج فقیران؛ غمگشای غمگینان؛ یاور (نیکان و) نیک

رفتارانی؛ این خدا پروردگار ماست که معبودی جز او نیست؛ بندگانت را کفایت کنی و هر که بر تو توکل کند، یاری اش دهی.

تو به راستی پناهی برای کسی که به تو پناه آورد و به درگاه تو تضرع و زاری کند؛ نگهدار آنی که از تو نگهداری خواهد؛ یار آنی که از تو یاری طلبد؛ بیامرزی گناهان کسی را که از تو آمرزش خواهد؛ تویی مسلط بر همه گردنکشان؛ برتر از همه برتران؛ بزرگ همه بزرگان؛ آقای آقایان؛ سرور سروران؛ دادرس دادخواهان؛ غمزدای غمگینان؛ اجابت کننده دعای درماندگان؛ شنواترین شنوندگان؛ بیناترین بینایان؛ عادل ترین حاکمان؛ سریع ترین حسابگران؛ مهربان ترین مهربانان؛ بهترین آمرزندگان؛ رواکننده حاجات مؤمنان؛ فریادرس نیکان و شایستگان...

در این فقره، امام علیه السلام از صفات باری تعالی، عظمت قدرت و خلقت گرانقدر و بخشش شایان او سخن گفته و دعای خود را با این جملات خاتمه می دهد:

أنت الله لا إله إلا أنت ربُّ العالمین، أنت الخالق وأنا المخلوق، وأنت المالک وأنا المملوک، وأنت الربُّ وأنا العبد، وأنت الرزّاق وأنا المرزوق، وأنت المُعطی وأنا السّائل، وأنت الجواد وأنا البخیل، وأنت القویُّ وأنا الضَّعیف، وأنت العزیز وأنا الذَّلیل، وأنت الغنیُّ وأنا الفقیر، وأنت السیِّد وأنا العبد، وأنت الغافر وأنا المُسیء، وأنت العالم وأنا الجاهل، وأنت الحلیم وأنا العجول، وأنت الرّاحم وأنا المرحوم، وأنت المُعافی وأنا المُبتلی، وأنت المجیب وأنا المضطر، وأنا أشهد بأنک أنت الله لا إله إلا انت الواحد الفرد والیک المصیر، وصلّی الله علی محمّد وأهل بیته الطیِّبین الطّاهرین⁽¹⁾:

تویی خدایی که معبودی جز تو نیست؛ پروردگار جهانیان؛ تویی آفریننده و منم آفریده؛ تویی مالک و منم برده؛ تویی پروردگار و منم بنده؛ تویی روزی ده و منم روزی خور؛ تویی دهنده و منم خواهنده؛ تویی بخشنده و منم بخیل؛

تویی خدای نیرومند و منم بنده ناتوان؛ تویی عزیز و منم زبون؛ تویی توانگر بی نیاز و منم گدای نیازمند؛ تویی آقا و منم بنده؛ تویی آمرزنده و منم گنهکار؛ تویی دانا و منم نادان؛ تویی بردبار و منم شتابکار؛ تویی بخشاینده و منم مستوجب مهر و بخشش؛ تویی عافیت بخش و منم گرفتار؛ تویی اجابت کننده و منم درمانده؛ ومن گواهی می دهم که تویی همان خدایی که معبودی جز تو نیست؛ آن یگانه یکتا؛ و بازگشت همه به سوی توست؛ درود خدا بر محمّد و خاندان پاک و پاکیزه اش؛ و بیامرز گناهان مرا و بپوشان عیب هایم؛ و بگشا برایم از نزد خویش دری از رحمت؛ و روزی فراخ ای مهربان ترین مهربانان! و ستایش خاص خدا پروردگار جهانیان است و به راستی خدا ما را بس و نیکو وکیلی است و جنبش و نیرویی نیست جز به خدای والای بزرگ.

در این فقرات میزان تذلل امام و خضوع او را در برابر خالق عظیم دیده می شود که به بندگی مطلق خود اعتراف می کند.

این بود بعضی از ادعیه امام که بیانگر آیات خدای متعال، عظمت قدرت و شگفتی های خلقت اوست و از گنج های معارف امام به خالق بزرگ است.

تضرع و خشوع امام در برابر خدای متعال

امام متقین و رهبر موحدین علیه السلام کاملا خود را وقف خدای متعال کرده بود؛ به شکل عجیبی توبه و انابه می کرد و دوستی و ترس و هراس از او در سراسر جانش و ذاتش نفوذ کرده بود و مرتب در برابر خدا تضرع نموده، توسل می جست و از او درخواست عفو و نزدیکی به او را طلب می کرد. از آن حضرت روایات زیادی از ادعیه شریفه رسیده است که میزان اخلاص و خشوع و تواضع او را در برابر عظمت خدای متعال نشان می دهد.

دعای او علیه السلام در تضرع و فروتنی وی در برابر خدای متعال

این دعای شریف از دعاهای برجسته امام علیه السلام است که از گرانقدرترین دعاهای اوست و فرزندش امام محمّد باقر علیه السلام شکافنده علوم اولین و آخرین آن را می خواند:

اللّهم أنت ربّی وأنا عبدُک، آمنتُ بک مُخلصاً لک علی عهدک ووعدک ما استطعت، وأتوبُ إلیک من سوء عملی، وأستغفرک للذ ُّنوب الَّتی لا یَغفرها غیرک، أصبح ذُلّی مُستجیراً بعزِّتک، وأصبح فقری مُستجیراً بغـِناک، وأصبح جهلی مستجیراً بحلمک، وأصبحت قلَّةُ حیلتی مستجیرةً بقدرتک، وأصبح خوفی مستجیراً بأمانک، وأصبح دائی مستجیراً بدوائک، وأصبح سَقـَمی مستجیراً بشفائک، وأصبح حَینی مستجیراً بقضائک، وأصبح ضعفی مستجیراً بقوَّتک، وأصبح ذنبی مستجیراً بمغفرتک، وأصبح وجهیَ الفانی البالی مستجیراً بوجهک الباقی الدّائم الَّذی لا یَبلی ولا یَفنی...:

خدایا!

تو پروردگار منی و من بنده تو؛ به تو ایمان دارم و خود را تا آنجا که بتوانم در عمل به پیمان و وعده ات خالص می گردانم، از کردار بدم به درگاهت توبه می کنم و از تو برای آن گناهانی که جز تو کسی آن ها را نیامرزد آمرزش می خواهم.

خدایا! خواری من اکنون خود را به عزت تو پناهنده کرده، نیازمندی من در حالی شب را به روز آورده که خود را به بی نیازی تو پناهنده کرده، نادانی من در

حال پناهندگی به بردباری و شکیب تو بامداد کرده، بیچارگی ام در حال پناهندگی به قدرت و نیروی تو صبح کرده، ترسم در حال پناهندگی به امان تو بامداد کرده، دردم در وضع پناهندگی به درمان تو شب خود را به روز آورده، بیماری من در حال پناهندگی به شفای تو صبح کرده و محنت من پناهنده به قضا و قدر تو گشته و ناتوانی من خود را به ناتوانی تو پناهنده ساخته، گناهم در حال پناهندگی به آمرزش تو بامداد کرده، روی فانی و فرسوده ام به ذات باقی جاویدان تو پناه برده است، آن ذاتی که فرسوده نگردد و فنا نپذیرد.

می بینید که چگونه امام در برابر خالق عظیم تضرع می کند و جانش در شوق الهی ذوب شده پناهگاهی غیر از خدا نمی بیند؟ امام علیه السلام در ادامه می گوید:

یامَن لا یُواری منه لیلُ داجٍ، ولا سماءُ ذاتُ أبراجٍ، ولا حُجُبُ ذاتُ أرتاجٍ، ولا ما فی قعر بحرٍ عجّاجٍ، یا دافع السَّطوات، یا کاشف الکرُبات، یا مُنزل البرکات مِن فوق سبع سموات، اسألک یافتّاح، یا مَن بیده خزائن کلِّ مِفتاح، اسألک أن تُصلّی علی محمّد وآل محمّد الطیِّبین الطّاهرین، وأن تفتح لی خیر الدُّنیا والاخرة، وأن تَحجُب عنّی فتنة الموکِّل بی، ولا تُسلِّطه علیَّ فیُهلکَنی، ولا تـَکلنی إلی أحدٍ طرفةَ عینٍ فیَعجز عنّی، ولا تـَحرمنی الجنّة، وارحمنی، وتوفـّنی مُسلماً، وألحقنی بالصّالحین، واکفـُفنی بالحلال عن الحرام، وبالطیِّب عن الخبیث یاأرحم الراحمین.

اللّهم خلقتَ القلوب علی إرادتک، وفطرت العقول علی معرفتک، فتململتَ الافئدة مِن مخافتک، وصرخت القلوب بالوَلَه إلیک، وتَقاصَر وُسعُ قدر العقول عن الثَّناء علیک، وانقطعت الالفاظُ عن مقدار محاسنک، وکلَّت الالسن عن إحصاء نِعَمِک، فإذا وَلـِجَت بِطـُرُق البحث عن نَعتک بَهَرَتها حَیرة العجز عن إدراک وصفک، فهی تتردّدُ فی التَّقصیر عن مُجاوزة ما حدّدت لها؛ إذ لیس لها أن تتجاوز ما أمَرتـَها، فهی بالاقتدار علی ما مکَّنتها تحمدک بما أنهیت إلیها، والالسن منبسطة بما تُملی علیها، ولک علی کلِّ من

استعبدت مِن خلقک ألا یَمـَلـّوا مِن حمدک، وإن قـَصُرت المحامد عن شکرک بما أسدیتَ إلیها من نعمک، فحمدک بمبلغ طاقة جهدهم الحامدون، واعتصم برجاء عفوک المقصّرون، وأوجس بالرُّبوبیَّة لک الخائفون، وقصد بالرَّغبة إلیک الطالبون، وانتسب إلی فضلک المحسنون، وکلٌّ یَتفیَّأ فی ظلال تأمیل عفوک، ویتضاءل بالذُّل لخوفک، ویَعترفُ بالتَّقصیر فی شکرک، فلم یمنعک صدوف مَن صَدَف عن طاعتک، ولا عکوف مَن عکف علی معصیتک، أن أسبغتَ علیهم النِّعم، وأجزلت لهم القسم، وصرفت عنهم النِّقم، وخوَّفتَهُم عواقب النَّدم، وضاعفت لِمَن أحسن، وأوجبت علی المحسن شُکر توفیقک للاحسان، وعلی المُسیء شکر تعطُّفک بالامتنان، ووعدت محسنهم الزِّیادة فی الاحسان منک، فسبحانک تُثیب علی ما بدؤه منک، وانتسابه الیک، والقوّة علیه بک، والاحسان فیه منک، والتوکُّل فی التَّوفیق له علیک، فلک الحمد حمد مَن عَلـِم أنّ الحمد لک، وأنّ بَدءهُ منک، ومَعاده إلیک، حمداً لا یَقصُر عن بلوغ الرِّضی منک، حمد مَن قصدک بحمده، واستحقّ المزید له منک فی نعمه.

اللّهم ولک مؤیِّداتٌ مِن عونک، ورحمةٌ تـُحَصِّن بها مَن أحببت مِن خـَلقک، فصلّ علی محمّد وآله، واخصُصنا مِن رحمتک، ومؤیِّدات لطفک أوجبها للاقالات، وأعصمها مِن الاضاعات، وأنجاها مِن الهلکات، وأرشدها إلی الهدایات، وأوقاها مِن الافات، وأوفرها مِن الحسنات، وآثرها فی البرکات، وأزیدها فی القسم، وأسبغها لِلنِّعَم، وأسترها للعیوب، وأسرّها للغـُیوب، وأغفرها للذُّنوب، إنّک قریبٌ مجیبٌ.

وصلِّ علی خیرتک مِن خلقک، وصفوتک مِن بریَّتک، وأمینک علی وحیک، بأفضل الصَّلوات، وبارک علیهم بأفضل البرکات، بما بلَّغ عنک مِن الرِّسالات، وصدع بأمرک، ودعا إلیک، وأفصح بالدَّلائل علیک بالحقِّ المبین، حتّی أتاهُ الیقین، وصلّی الله علیه فی

الاوَّلین، وصلّی علیه فی الاخرین، وعلی آله وأهل بیته الطّاهرین، واخلـُفه فیهم بأحسن ما خـَلَّفتَ به أحداً من المرسلین یا أرحم الراحمین.

اللّهم ولک إراداتٌ لا تعارض دون بلوغها الغایات، قد انقطع معارضتها بعجز الاستطاعات عن الردِّ لها دون النِّهایات، فأیةُ إرادةٍ جعلتها إرادةً لعفوک، وسبباً لنیل فضلک، واستنزالاً لخیرک، فصلّ علی محمّد وأهل بیت محمّد، وَ صِلْها اللّهم بدوام، وأیِّدها بتمام، إنّک واسعُ الحِباء، کریم العَطاء، مُجیب النِّداء، سمیع الدُّعاء⁽¹⁾.

ای آنکه شب سیاه، آسمان برج دار، پرده های لرزان و آبهای متراکم در قعر دریای خروشان چیزی را از او نپوشاند؛ ای جلوگیری کننده از حملات؛ ای برطرف کننده هر اندوه و سختی؛ ای فرو فرستنده برکات از فراز هفت آسمان.

ای کار گشا؛ ای پر جود و عطاء؛ ای فرح بخش؛ ای که به دست اوست گنجینه های هر کلید؛ از تو می خواهم که اولاً بر محمّد و آل محمّد آن پاکان پاکیزه درود فرستی؛ ثانیاً خیر دنیا و آخرت را به روی من بگشائی؛ این فتنه را که بر من موکل گشته (شیطان رانده شده) از من بپوشانی؛ و آن را بر من مسلط نگردانی که مرا به هلاکت رساند؛ و چشم بر هم زدنی مرا به کسی وامگذاری که از من ناتوان گردد؛ از بهشت مرا محروم نکنی؛ به من رحم کنی؛ مسلمانم بمیرانی؛ به شایستگی ام ملحق سازی؛ به وسیله حلال مرا از حرام کفایت فرمائی و به پاک از ناپاک باز داری؛ ای مهربان ترین مهربانان!

خدایا! دل ها را روی اراده خویش آفریدی و خردها را بر معرفت و شناسائی خودت خلق فرمودی پس خردها از ترس تو پریشان و مضطرب گشته، دل ها به اشتیاق تو بانگ برآورده، طاقت قدرت عقول از ثنای بر تو کوتاه آمده، الفاظ از مقدار خوبی های تو منقطع گشته و زبان ها از شماره نعمت های تو کند گشته است پس هرگاه به راه های بحث از وصف تو درآید، سرگردانی و حیرت عجز از

ادراک وصف تو بر او چیره گردد و همچنان در کوتاهی خود از گذشتن آن حدی را که برایش معین فرموده بودی سرگردان است؛ زیرا حق نداشت از آنچه دستورش داده بودی تجاوز کند، پس این زبان ها با همان قدرتی که بدانها داده ای به خاطر نعمت هائی که به آن ها رسانده ای تو را ستایش کنند و به واسطه همان عطائی که بر آن ها کرده ای باز است. البته تو را بر هر یک از بندگانت که او را به بندگی برگرفته ای حق مسلم است که از ستایش تو خسته نشوند و اگر چه ستایش ها کوتاه است از این که شکر تو را در برابر آن نعمت ها که به بندگانت داده ای به جا آورند ولی هر یک از ستایشگران به اندازه کوشش و طاقت خود ستایشت کنند.

تقصیرکاران به امید عفو تو چنگ زنند، ترسویان به پروردگاری تو احساس ترس کنند و جویندگان مشتاقانه تو را قصد کنند، نیکوکاران خود را به فضل تو منسوب کنند، هر کدام در سایه آرزوی عفو تو به سر برند، از روی خواری خود را به خاطر ترس از تو کوچک و ناتوان دانند، به کوتاهی کردن در سپاس گذاری تو اعتراف کنند و با این حال نه اعراض آنان که از اطاعت تو اعراض کرده و نه ملامت آنان که بر گناه ملازم گشته اند، تو را از این که نعمت های خود را برایشان فرو ریخته و کامل گردانی باز ندارد، بهره هایشان را فراخ و وافر کنی، بلاها را از ایشان بگردانی و از سرانجام ندامت زایش آنان را بیم دهی، بهره هر که را احسان کند، دو چندان کنی.

بر نیکوکاران سپاسگزاری از توفیقی که بر احسان بدانها داده ای و بر گنهکار سپاسگزاری از مهربانی است که بر نعمت بخشی بدو واجب فرمودی و به نیکوکارشان وعده زیاد در احسان دادی، پس تو را تنزیه باد که بر چیزی که آغازش از تو، انتسابش به تو و نیروی ادای آن به توفیق تو، احسان در آن نیز از جانب تو و توکل بر توفیق یافتن بدان نیز بر توست که پاداش نیکو دهی.

پس تو را ستایش می کنم؛ ستایش کسی که می داند ستایش برای تو، آغازش از تو و بازگشتش به سوی توست؛ چنان ستایشی که از کسب

خوشنودی ات در نعمت هایش قاصر و ناتوان نباشد؛ تو را کمک دهنده هائی است از کمک خود و مهر و رحمتی است که مخصوص داری آن را به هر یک از آفریدگانت که دوستش داری. پس بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و ما را مخصوص دار بدان قسمت از مهر و کمک دهنده های لطف خود که برای چشم پوشی های تو از همه کارگرتر؛ از ضایع شدن از همه محفوظ تر، از نظر هلاکت و نابودی از همه نجات بخش تر؛ از آفات از همه نگهدارنده تر و از نظر حسنات و بهره های نیکو از همه وافرتر؛ از جهت برکات از همه فزون تر؛ در بهره از همه بیشتر؛ در نعمت ها از همه ریزان تر؛ برای عیب ها از همه پوشنده تر؛ برای نادیدنی ها از همه پنهان کننده تر و برای گناهان از همه آمرزنده تر باشد که به راستی تو (به بندگان) نزدیک و اجابت کننده (دعایشان) هستی.

به برگزیده از خلق منتخب از آفریدگانت و امین بر وحیت به بهترین درودها دورد فرست و بر او به بهترین برکت ها برکت ده، به خاطر آن که پیام های تو را رساند؛ فرمان تو را با آواز بلند ابلاغ فرمود و مردم را با نشانه ها (و معجزات) با حق آشکار به سوی تو دعوت کرد تا وقتی که مرگش فرا رسید. خدا بر او در میان پیشینیان درود فرستد و خدا بر او در پسینیان و بر دودمان و خاندان پاکیزه اش درود فرستد و جانشین ساز او را در میان آنان به بهترین وجهی که یکی از رسولان خود را جانشین ساختی. ای مهربان ترین مهربانان!

خدایا!

تو را اراده هائی است که برای رسیدنش به هدف خود چیزی با آن معارضه نکند و عجز قدرت ها برای جلوگیری از رسیدن به هدف ها از معارضه آن ها مانع گشته است پس کدام یک از این اراده ها را اراده عفو و گذشت خود مقرر کرده ای و سبب رسیدن فضل و فرو ریختن خیر خود ساخته ای پس از آن که بر محمّد و خاندانش درود فرستی. خدایا! این اراده ای را که در این باره فرموده ای همیشگی و مستمر ساز و کاملش گردان که به راستی تو دارای بخششی فراوان، عطا کننده ای بزرگوار، پاسخ دهنده هر ندا و شنوای هر دعائی.

و این، پایان دعای شریف حضرت است که فروتنی و خضوع خود را در برابر خدای متعال آشکار کرد؛ کسی که در عبادت و طاعتش خالص ترین اخلاص را داشت.

دعای او علیه السلام در تضرع و خشوع به سوی خدای متعال

این دعا از درخشان ترین دعاهای امام است که جدیدترین و زیباترین کلمات در آن به کار رفته و معروف به دعای یمانی است؛ زیرا به یکی از بزرگان یمن آموخت و از این جهت به او نسبت داده اند:

اللّهم انت الملک الحقُّ الَّذی لا إله إلا أنت، وأنا عبدک، ظلمتُ نفسی، واعترفتُ بذَنبی، ولا یَغفر الذُّنوب إلا انت، فاغفر لی یا غفورُ یا شکور.

اللّهم انّی احمدک وأنت للحمد أهلٌ علی ما خصَّصتَنی به من مواهب الرَّغائب، وما وصل إلیَّ مِن فضلک السّابغ، وما أولَیتَنی به مِن إحسانک إلیَّ، وبَوَّأتَنی به مِن مَظـَنَّةِ العدل، وأنَلتَنی مِن مَنِّک الواصل إلیَّ، ومِن الدِّفاع عنّی، والتَّوفیق لی، والاجابة لدعائی حین أناجیک داعیاً، وأدعوک مُضاماً، و اسألک فأجدک فی المواطن کلِّها لی جابراً، وفی الامور ناظراً، ولذنوبی غافراً، ولعوراتی ساتراً، لَم أعدَم خیرک طرفةَ عینٍ منذُ أنزَلتَنی دار الاختبار لتَنظـُر ما أقـَدِّم لدار القرار، فأنا عتیقک مِن جمیع الافات والمصائب فی اللَّوازب والغـُموم الَّتی ساوَرَتنی فیها الهموم بمعاریض أصناف البلاء، ومصروف جُهد القضاء، لا أذکرُ منک إلا الجمیل، ولا أری منک غیر التَّفضیل، خیرک لی شامل، وفضلک علیّ متواتر، ونعمتک عندی متَّصلة، وسوابق لـَم تـُحقِّق حِذاری بل صَدَّقتَ رجائی، وصاحبتَ أسفاری، وأکرمت أحضاری، وشفیتَ أمراضی وأوصابی، وعافیتَ مُنقلبی ومثوای، ولـَم تـُشمَت بی أعدائی، ورمیتَ مَن رمانی، وکفَّیتَنی مَؤونة مَن عادانی، فحمدی لک واصل، وثنائی علیک دائم، مِن الدَّهر إلی الدَّهر، بألوان التَّسبیح، خالصاً لذکرک، ومَرضیّاً لک بـِیانع التَّوحید، وإمحاض التَّمجید، بطول التَّعدید، ومزیَّة أهل المزید، لم تـُعَن فی قدرتک، ولم تـُشارک فی إلهیَّتک، ولـَم تـُعلَّم لک ماهیَّةٌ فتکون للاشیاء المختلفة مجانساً، ولَم تـُعاین إذا حبست الاشیاء علی الغرائز، ولا خرقتِ

الاوهام حُجُب الغیوب فتعتقد فیک محدوداً فی عظمتک، فلا یَبلـُغک بُعد الهـِمم، ولا یَنالک غـَوصُ الفـِکر، ولا یَنتهی إلیک نظر ناظراً فی مجد جبروتک.

ارتَفَعَت عن صفة المخلوقین صفاتُ قدرتک، وعلا عن ذلک کبریاء عظمتک، لا یَنقص ما أردت أن یَزداد، ولا یَزدادُ ما أردتَ أن یَنقـُص، ولا أحد حـَضَرَک حین برأتَ النُّفوس.

کلَّت الاوهام عن تفسیر صفتک، وانحسرت العقول عن کُنه عظمتک، وکیف توصف وأنت الجبّارُ القـُدّوس، الّذی لم تزل أزلیّاً دائماً فی الغیوب، وحدک لیس فیها غیرک، ولم یکن لها سواک.

حار فی ملکوتک عمیقات مذاهب التَّفکیر، فتواضعت الملوک لهیبتک، وعنت الوجوه بـِذّلِّ الاستکانة لک، وانقاد کلُّ شیء لعظمتک، واستسلم کلُّ شیء لقدرتک، وخضعت لک الرِّقاب، وضلَّ هنا لک التَّدبیر فی تصاریف الصِّفات، فمن تفکر فی ذلک رجع طرفهُ إلیه حسیراً، وعقله مبهوراً، وفکرهُ متحیِّراً.

خداوندا! توئی پادشاه ثابت؛ آنکه نیست خدایی مگر تو؛ تویی پروردگار من و من بنده توام؛ به خود بدی بسیار کردم و ستم نمودم و اقرار به گناهان خود می نمایم و گناهان را جز تو نمی آمرزد. پس مرا بیامرز ای بسیار بخشنده و بسیار سپاسگزار! به درستی که من ستایش می کنم تو را و تو برای ستایش سزاواری و بر آنچه مرا به آن مخصوص ساختی از بخشش های بسیار نفیس و آنچه از احسان تو به من رسیده است که کامل است به آن نعمت ها که به من عطا کردی، خشنودی ات را که به من دادی؛ آن نعمتت که به من رسیده است به خاطر همان دفاعی است که از من کرده؛ توفیقی که به من داده و دعایم را اجابت کرده ای تا این که با اشتیاق با تو راز دل گویم؛ در کمال صفا و خلوص تو را بخوانم؛ بار امیدم را به درگاه تو فرود آرم؛ در همه جا تو را جبران کننده کارهای شکسته ام یابم؛ در هر کارم تو را ناظر علیه دشمنانم و آمرزنده گناهانم

و پوشاننده عیب هایم یابم. از آن زمان که مرا بدین سرای آزمایش درآوردی تا بنگری که من برای آن سرای ماندگار چه می فرستم، یک چشم به هم زدن هم نبوده که من خیر و خوبی تو را در وجود خویش نبینم. پس ای خدا! من آزاد شده از همه مصیبت ها، سختی ها و محنت هائی هستم که اندوه آن ها با تیرهای قضا و انواع بلاهای سخت به من حمله کرده اند. من از تو جز رفتار نیک چیزی به یاد ندارم و جز فزون بخشی چیزی نبینم.

خیر

تو مرا فزون بخشی است بر من پی در پی درآمده، نعمت هایت نزد من پیوسته و کامل است، تو ترس و بیم مرا تحقق نبخشی بلکه به امید من تحقق بخشی و در سفرها مصاحب من بودی و در حضر گرامی ام داشتی، بیماری هایم را شفا بخشیدی، به درد و رنجم بهبودی دادی، بازگشت گاه و جایگاهم را نیکو کردی، به شماتت دشمنانم دچار نساختی، هر که مرا هدف تیر (دشمنی اش) قرار داد، هدفش قرار دادی و شر آن کس را که به دشمنی ام برخاست از سرم دور کردی. پس ستایش من برای تو پیوسته است و درود من بر تو همیشگی است؛ از زمانه ای تا زمانه دیگر به انواع منزه ساختن و انواع متفاوت تقدیس بر زبان جاری سازم که همه روی خلوص برای ذکر تو و به دست آوردن خشنودی توست؛ در نیرویت کسی تو را کمک ندهد در خدائی ات شریکی نداری، هنگامی که هر یک از موجودات را بر اساس سرشت های مختلف مقرر داشتی و خلایق بر اشکال متفاوت خلق فرمودی، مورد بازدید و معاینه کسی قرار نگرفتی.

پندارها نتواند پرده های نادیده را برای رسیدن به سوی تو از هم بدرد تا بتواند به حد و اندازه ای در عظمت تو نه به کیفیتی در ازلیت و نه به امکانی در دیرینه بودنت معتقد شود، همت های بلند به درک حقیقت تو نرسند، هوش های غواص به تو دست نیابند، دید بینندگان چه در جبروت (و مقام جبار) شوکت مندت و چه در قدرت بزرگ و عظیمت به تو نرسد، وصف قدرت تو از بیان و توصیف آفریدگانت برتر و بزرگی عظمتت از آن والاتر است.

کم نگردد آنچه را که اراده فرمائی، فزون نگردد آنچه را اراده فرمائی که کم گردد، هیچ کس نبوده که ناظر کار تو باشد در آن هنگامی که خلق را آفریدی، مانندی نزد تو نبود آنگاه که نفوس خلایق از نیستی به عالم هستی درآوردی، زبان ها کند است از این که وصف تو را شرح دهند، خردها ناتوان است که به کُنه (و حقیقت) شناسائی تو دست یابد.

چگونه ممکن است توصیف اینان به حقیقت تو برسد، یا جهات (و حدود) تو را دربر گیرد در صورتی که توئی آن جبار، منزهی هستی که همیشه بوده ای و در عوالم نادیده جاویدان بوده ای و کسی جز تو در آن عالم وجود نداشته و آن عوالم کسی را جز تو ندیده است.

در مقام ملکوت (و سلطنت آسمانی) تو راه های عمیقانه فکر حیران گشته است، از درک ذرات تو چشم بینا ناتوان گردیده، پادشاهان در برابر هیبتت فروتن شده و روی ها به خواری ذلت در برابر عزتت خاضع گشته است و هر چیزی در پیشگاه عظمتت فرمانبردار شده، همه در برابر قدرتت تسلیم و رام گشته، گردن ها برای پادشاهی تو خاضع و فروتن شده و در اینجا تدبیر و اندیشه در گرداندن توصیف ها برای تو گم گشته است، هر که در این باره به تفکر پرداخت دیده اش خسته و ناتوان به سویش بازگشت و عقلش مبهوت و مغلوب و فکرش حیران شد.

این قسمت از دعای شریف بیانگر میزان پناه بردن امام علیه السلام در تمام شؤون و امور به خدای متعال و اعتماد و توکل او به خدا در حوادث است، و خدا را در دفع ستم و نعمت او سپاس می گوید. همان گونه که از عظمت خدای متعال سخن می گوید و توصیف کنندگان نمی توانند او را توصیف کنند؛ زیرا او برتر از هر چیز است و افکار خردورزان در برابر عظمت او مات و حیران است. امام علیه السلام در ادامه می گوید:

اللّهم فلک الحمدُ متواتراً متوالیاً مُتَّسقاً مُستـَوثِقاً یدوم ولا یَبید، غیرَ مفقودِ فی الملکوت، ولا مَطموس فی المعالم، ولا مُنتقص فی العرفان.

ولک الحمد ما لا تُحصی مکارمه فی اللَّیل إذا أدبر، والصُّبح إذا أسفر، وفی البراری والبحار، والعدوِّ والاصال، والعَشیّ والابکار، وفی الظـَّهائر والاسحار.

اللّهم بتوفیقک قد أحضرتَنی الرَّغبة، وجعلتنی منک فی ولایة العصمة، فلم أبرح فی سبوغ نَعمائک، وتتابع آلائک، محفوظاً لک فی المَنعة والدِّفاع، محوطاً بک فی مثوای ومُنقلبی، ولـَم تـُکلِّفنی فوق طاقتی إذ لم ترضَ منّی إلا طاعتی، ولیس شُکری – وإن أبلغتُ فی المقال، وبالغتُ فی الفعال – ببالغ أداء حقِّک، ولا مُکافیاً لفضلک، لانّک أنت الله الَّذی لا إله إلا انت، لا تـَغب ولا تـَغیب عنک غائبة، ولا تـَخفی علیک خافیة، ولـَم تـَضِلَّ لک فی ظلم الخفیّات ضالّة، إنّما أمرک إذا أردتَ شیئاً أن تقول له کن فیکون.

اللّهم لک الحمدُ مثلَ ما حَمِدتَ به نفسک وحَمِدَک به الحامدون، ومَجَّدَک به المُمَجِّدون، وکبَّرَک به المُکبِّرون، وعَظَّمَک به المُعظِّمون، حتی یکون لک منّی وحدی بکلِّ طرفة عینٍ وأقلَّ مِن ذلک مثلُ حمد الحامدین، وتوحید أصناف المُخلصین، وتقدیس أجناس العارفین، وثناء جمیع المُهَلـِّلین، ومثلُ ما أنت به عارفُ مِن جمیع خلقک مِنَ الحَیوان، وأرغَبُ إلیک فی رغبة ما أنطقتنی به مِن حمدک، فما أیسرَ ما کلـَّفتَنی به مِن حقِّک، وأعظم ما أوعدتنی علی شُکرک.

ابتدأتـَنی بالنـِّعم فضلاً وطولاً، وأمرتنی بالشُّکر حقـّاً وعدلا، ووعدتنی علیه أضعافاً ومزیدا، وأعطیتنی مِن رزقک إعتباراً وفضلا، وسألتنی منه یسیراً صغیرا، وأعطیتنی علیه عطاءً کثیرا، وأعفَیتنی مِن جُهد البلاء، ولـَم تـُسلِمنی للسُّوء مِن بلائک مع ما أولـَیتـَنی من العافیة، وسَوَّغت مِتن کرائم النـَّحل، وضاعفتَ لیَ الفضلَ مع ما

أودعتنی من المَحجّة الشَّریفة، ویسَّرتَ لی منَ الدَّرجة العالیة الرَّفیعة، واصطفیتنی بأعظم النبیین دعوة، وأفضلهم شفاعة، محمّد صلّی الله علیه وآله.

اللّهم فاغفر لی ما لا یسعه إلا مغفرتک، ولا یَمحَقـُهُ إلا عفوک، ولا یُکَفـِّره إلا فضلـُک، وهَب لی فی یَومی یقیناً تـُهَوِّنُ علیّ به مصیبات الدُّنیا وأحزانها بشوق ٍإلیک، ورغبةٍ فیما عندک، واکتب لی عندک المغفرة، وبلِّغنی الکرامة، وارزقنی شکر ما أنعمتَ به علیّ، فإنّک أنت الله الواحد الرَّفیع المُبدئ البدیع السَّمیع العلیم، الـَّذی لیس لامرک مَدفع، ولا عن قضائک مُمتنع، أشهد أنـّک ربّی، وربُّ کلِّ شیء، فاطر السَّموات والارض، عالم الغیب والشَّهادة، العلیُّ الکبیر.

اللّهم إنـّی أسألک الثـَّباتَ فی الامر، والعزیمة علی الرَّشد، والشُّکر علی نعمتک، وأعوذ بک من جور کلِّ جائر، وبغی کلِّ باغ، وحسد کلِّ حاسد، بک أصول علی الاعداء، وبک أرجو ولایة الاحبّاء مع ما لا أستطیع إحصاءه ولا تعدیده مِن عوائد فضلک، وطـُرف رزقک، وألوان ما أولیت مِن إرفادک، فإنّک أنت الله الَّذی لا إله إلا أنت الفاشی فی الخلق ر ِفدُک، الباسط بالجود یدک ولا تـُضادُّ فی حکمک، ولا تـُنازَع فی أمرک، تملک مِنَ الانام ِ ما تشاءُ ولا یملکون إلا ما تـُرید.

قل اللّهم مالک المُلک، تؤتی المُلک مَن تشاء، وتنزع الملک مِمَّن تشاء، وتـُعـِزُّ مَن تشاء، وتـُذلُّ مَن تشاء، بیدک الخیر إنَّک علی کلِّ شیءٍ قدیر، تولج اللَّیل فی النَّهار، وتولج النَّهار فی اللَّیل، وتُخرج الحیَّ مِن المیِّت، وتُخرج المیِّت من الحیِّ، وترزق مَن تشاء بغیر حساب، أنت المنعم المـُفضل الخالق البارئ القادر القاهر المقدّس فی نور القُدس، تـَرَدَّیت بالمجد والعِز، وتعظَّمتَ بالکبریاء، وتغشَّیت بالنور والبهاء، وتجلـَّلت بالمهابة والسَّناء.

اللّهم لک الحمد العظیم، ولک المنُّ القدیم، والسُّلطان الشّامخ، والجود الواسع، والقـُدرة المُقتدرة، إذ جعلتنی مِن أفضل بنی آدم، وجعلتنی سمیعاً بصیرا، صحیحاً سویاً مَعافی، لَم تشغلنی بنقصان ٍفی بدنی، ولم تمنعک کرامتک إیایّ وحُسن صنیعک عندی وفضلُ إنعامک علیّ أن وَسَّعتَ علیّ فی الدنیا، وفضَّلتنی علیَّ کثیرٍ مِن أهلها، فجعلتَ لی سمعاً یسمع آیاتک، وفؤاداً یعرف عظمتک، وأنا بفضلک حامد، وبجُهد یـَقنی لک شاکرٌ، وبحقِّک شاهدٌ؛ فإنّک حیٌّ قبلَ کلِّ شیء، وحیٌّ بعد کلِّ حیٍّ، وحیٌّ لَم تـَرِث الحیاة َ مِن حیٍّ، ولم تقطع خیرک عنّی طرفة عینٍ فی کلِّ وقتٍ ولم تـُنزل بی عقوبات النـِّقم، ولم تُغیِّر علیَّ دقائق العِصم، فلو لَم إذکر مِن إحسانک إلا عفوک، وإجابة دعائی حین رفعتُ رأسی بتحمیدک وتمجیدک، وفی قسمة الارزاق حین قـَدَّرت، فلک الحمد عدد ما حفظه علمک، وعدد ما أحاطت به قدرتک، وعدد ما وَسِعته رحمتک.

اللّهم فـَتَمِّم إحسانک إلیّ فیما بقی مِن عمری، کما أحسنت فیما مضی، فإنّی أتوسَّلُ إلیک بتوحیدک، وتمجیدک وتحمیدک وتهلیلک وتکبیرک وتعظیمک وبنورک ورأفتک ورحمتک وعُلـُوِّک وجمالک وجلالک وبهائک وسلطانک وقدرتک وبمحمّد وآله الطاهرین ألا تـَحرمنی رفدک وفوائدک، فإنّه لا یَعتریک لکثرة ما یَتدقـَّق به عوائق البُخل، ولا یَنقـُصُ جودک تقصیر فی شکر نعمتک، ولا تـُفنی خزائن مواهبک النِّعم، ولا تَخافُ ضَیمَ إملاقٍ فـَتـُکدی، ولا یَلحَقـُک خوفُ عُدم ٍ فینقـُصُ فَیضُ فضلک.

اللّهم ارزُقنی قلباً خاشعاً، ویقیناً صادقاً، ولساناً ذاکراً، ولا تؤَمِّنی مکرک، ولا تکشف عنّی سترک، ولا تـُنسِنی ذکرک، ولا تـُباعدنی مِن جوارک، ولا تـَقطعنی مِن کلِّ رحمتک، ولا تـُؤیسنی مِن روحک، وکن لی أنیساً مِن کلِّ وحشة، واعصمنی ونجِّنی مِن کلِّ بلاء، فإنّک لا تـُخلف المیعاد.

اللّهم ارفعنی ولا تـَضَعنی، وزدنی ولا تـَنقـُصنی، وارحمنی ولا تـُعـَذِّبنی، وانصرنی ولا تـَخذُلنی، وآثِرنی ولا تُؤثِر علیّ، وصلِّ علی محمّد وآل محمّد الطیِّبین الطّاهرین وسلَّم تسلیماً کثیرا⁽¹⁾.

خدایا! پس تو راست ستایش پی در پی و پیوسته، ردیف به هم پیوسته و همیشگی که فنا نپذیرد؛ در ملکوت گم نشود؛ در جهان مضمحل نگردد و در عالم معرفت چیزی از آن کم نشود.

تو راست ستایش؛ ستایشی که خوبی هایش شماره نشود در شب چون پشت کند و در بامداد هنگامی که پرده برگیرد و در خشکی و دریا در صبح گاه و شامگاه، شبانگاه، بامداد، ظهرگاه و سحرگاه.

خدایا! به توفیق خودت نجات و رهایی را برای من حاضر کردی، مرا در ولایت عصمتت قرار دادی، بالاتر از تاب و توانم مرا تکلیف نفرمودی؛ زیرا جز به فرمانبرداری ام از من خشنود نگشتی. پس این شکر و سپاسگزاری من به هر اندازه که با زبان برای ادای آن بکوشم و به هر مقدار که در کردار برای آن سعی کنم، حق تو را ادا نکند و فضل و کرم تو را تلافی ننماید؛ زیرا تو آن خدائی هستی که معبودی جز تو نیست، هیچ نادیده ای از نظرت پنهان نماند، هیچ پنهانی بر تو مخفی نباشد و هیچ گم شده ای در تاریکی های پنهان از دید تو گم نشود، فرمان تو هرگاه اراده کنی چیزی را همان است که بدان بگوئی باش، پس وجود یابد.

خدایا! تو راست ستایش؛ ستایشی که ذات خویش را بدان ستایش کردی، چندین برابر آنچه ستایشگران تو را بدان ستایش کردند، تسبیح گویان تو را بدان تسبیح گفتند، تمجید کنندگان تو را بدان تمجید گفتند (و به بزرگی ستودند)، تکبیرگویان تو را بدان تکبیر گفتند، بزرگ شمارندگان تو را بدان بزرگ شمردند تا بدانجا که تنها من ستایش کنم تو را تنها در هر چشم بر هم

زدنی و بلکه کمتر از این مقدار به اندازه ستایش همه ستایش کنندگان، یکتاپرستی جمیع مخلصان، تنزیه گوئی تمام دوستان عارف به مقام تو، ثنای همه «لا اله الا الله» گویان و به اندازه آنچه که تو به آن عارف هستی و مورد پسند توست از همه آفریدگانت از حیوان و جماد به سوی مشتاقم. ای خدای من! برای سپاسگزاری به خاطر این که مرا به ستایش خود گویا کردی، به راستی که چه تکلیف آسانی در این باره به من کردی و چه وعده بزرگی که در برابر سپاسگزاری ات به من دادی، تو از روی فضل و کرم نعمت بر من آغاز کردی، از روی حق و عدالت به من دستور سپاسگزاری دادی، در مقابل آن به چندین برابر آن وعده (پاداش) به من دادی، روزی خود را از روی پند و آزمایش به من عطا فرمودی و در برابر آن واجبی آسان و اندک از من خواستی و برای آن نیز پاداش بسیاری به من دادی، از بلای سخت مرا نگهداری کردی و به دست بلای بد خود نسپردی، تندرستی به من ارزانی داشتی، با فراخی در زندگی و فراوانی مرا سرپرستی کردی، فضل خویش را بر من دو چندان کردی، گذشته از آن که برای آن اعمال به من وعده جایگاهی با شرافت دادی و به درجه والا و بلندی مژده ام دادی و به بزرگ ترین پیامبران از نظر دعوت و برترینشان از نظر شفاعت ـ یعنی حضرت محمّد صلی الله علیه و آله ـ مرا امتیاز دادی.

خدایا!

بیامرز از من گناهی را که جز آمرزش تو آن را فرانگیرد و جز گذشتت چیزی آن را محو نکند، ببخش به من در این روز و در این ساعت آن چنان تعینی که پیش آمدهای ناگوار دنیا و اندوه هایش را بر من آسان کند مرا بدانچه (از پاداش) که در نزد توست، مشتاق و راغب گرداند و آمرزشت را بر من ثبت فرما، مرا به کرامت برسان، سپاسگزاری از آن

نعمت ها را که به من داده ای روزی ام فرما که تو آن خدای یکتای بلند مرتبه ی به وجود آورنده ای، تو آفرین شنوای دانایی که فرمانت جلوگیر ندارد و از قضا و حکمت هیچ موجودی خودداری نتواند، گواهی دهم که به راستی تو خدا و پروردگار من و پروردگار هر چیز، خالق آسمان ها و زمین، دانای غیب و شهود، آن والای بزرگ بلند مرتبه ای.

خدایا! از تو خواهم پایداری در کار (دین)، تصمیم در رشد و هدایت، الهام سپاسگزاری در برابر نعمتت و به تو از ستم هر ستمگر و ظلم هر ظالم و حسد هر حسود پناه می برم.

خدایا! به نیروی تو بر دشمنان حمله می کنم، از تو امید دوستی دوستان را دارم، گذشته از آن بهره هائی که از فضل تو نصیبم گشته، اقسام احسان و انواع روزی تو که به من رسیده و من شماره و احصای آن را نتوانم انجام دهم. پس به راستی تو آن خدائی هستی که معبودی جز تو نیست و در میان خلق ستایش تو آشکار و به وجود و کرم دستت گشاده است کسی در فرمانت با تو ضدیت نتواند، در پادشاهی ات ستیزه جوئی نباشد و در دستورت بازگشت وجود ندارد، از مردمان هر که را خواهی مالک شوی و جز به خواست تو کسی مالک چیزی نگردد، تو نعمت دهنده فزونبخش، آفریدگار پدید آورنده، قادر، مسلط، منزه در نور قدس هستی، ردای عزت و شوکت و بلندی در بر کردی و به قدرت و کبریا بزرگی گرفتی و نور (خویش) را به بهاء پوشاندی و بهاء را به مهابت مستور داشتی.

خدایا! تو راست ستایش عظیم نعمت دیرینه، پادشاهی بلند، کرم فراخمند، نیروی ثابت، حمدی پی در پی که به سپاسگزاری همیشگی پایان نپذیرد و هیچ گاه سپری نشود به خاطر آنکه مرا از برترین فرزندان آدم قرار دادی، شنوا، بینا، سالم، درست و تندرستم ساختی مرا، نه به نقصانی در بدن، نه به آفتی در اعضاء و جوارح، نه به دردی در جان وعقل سرگرمم نمودی، بزرگواری و خوش رفتاری و فزون بخشی نعمت هایت مانع آن نشد که در دنیا به من توسعه دهی و مرا بر بسیاری از مردم دنیا برتری دهی، شنوایم ساختی تا آنچه را که بدان مکلفم ساختی بشنوم، بینایم کردی تا قدرتت را در آنچه که بر من آشکار گشته است ببینم، مراعاتم را کرده ودلی را در تنم به ودیعت نهادی که بزرگی ات گواهی دهد، زبانی که بر یکتاپرستی ات گویا باشد؛ زیرا که من کرم و فضل تو را ستایش کنم، توفیق تو را به کوشش خود سپاسگزارم و به حق تو گواهم، در پیش آمدهای سخت و مهمات کار خود به درگاه تو روی زاری و

خواری نهم؛ چون که تویی زنده پیش از هر زنده، زنده پس از هر مرده، زنده ای که زمین و هر چه بر آن است همه را ارث بری و تو بهترین ارث برندگانی.

خدایا! خیر خود را در هیچ چشم بر هم زدنی از من قطع مفرما، شکنجه های خشم خود را بر من مبار، نعمت های خود را بر من دگرگون مساز، مرا از تمسک به رشته های محکم وامگذار، اگر من همه احسان ها و نعمت هایت را از یاد بردم جز همان عفو و گذشت را از گناهانم و استجابت دعایم در وقتی که سرم به ستایش و تمجید تو بلند کنم مرا کافی است. اگر بهره مرا در تقدیر خود بیفزایی از دارائی تو چیزی کم نشود، وقتی روزی ام در وقت قسمت ارزاق تنگ مقرر داری به دارائی ات افزوده نگردد.

خدایا! تو را ستایش به اندازه آن چه دانشت بدان احاطه دارد به تعداد هر چه قدرتت آن را درک کند و به تعداد آنچه که رحمتت آن را فراگیرد و چندین برابر همه اینها (که گفتم) ستایشی پیوسته وپی در پی و هموزن با نعمت ها و نام هایت.

خدایا! احسانی را که بر من کرده ای در باقیمانده عمرم نیز کامل گردان، چنانچه در گذشته عمرم به من احسان فرموده ای؛ چرا که من به وسیله یکتاپرستی ات و تهلیل و تمجید و تکبیر و تعظیم تو به درگاه تو توسل جویم و از تو خواهم به حق آن نامت که آن را از آن ها آفریده ای و جز به نزد خود به نزد کس دیگر نرود، از تو خواهم به حق نامت آن روح پنهان در گنجینه آن، بدان نام و بدان نام و به حق ذات خودت، به حق خودت و به حق خودت که مرا از عطای خود و بهره های کرم و بزرگواری ات محروم مفرمائی، کارم را به دیگری جز خودت وامگذاری، به دست دشمنم نسپاری، مرا به خودم وامگذاری، کامل ترین احسان را در آینده و نزدیک به من بفرمایی، کردارم را در دنیا نیکو گردان و به آرزویم در این دنیا و در آن سرای برسان، خیر و خوبی را در بازگشتگاهم قرار ده؛ زیرا به هر اندازه هم که فضل و کرم تو بر بندگانت فرو بارد و از نعمت هایت بر آن ها عطا شود، تو را نیازمند و فقیر نگرداند و کوتاهی کردن من در سپاسگزاری از نعمتت از جود و بخشش تو کم نکند، بسیاری

نعمت، خزینه های نعمت های تو را زیاد نکند و بخشش های بزرگت از فراخ بخشی ات نکاهد، عطای نافذ و زیبایت در کرم عظیم و فزون و شکوهمندت تأثیرنکند، از تنگدستی بیم نداری تا بخل ورزی، از نداری ترسی نداری تا فیض و دارایی و کرمت کاهش یابد.

خدایا! دلی ترسان و یقینی راست و درست که گویای به حق باشد روزی ما گردان، از مکر خویش ما را مطمئن منما، ذکر خودت را از یاد ما مبر، پرده ات را از من مدر، کار مرا به دیگری جز خودت وامگذار، مرا از رحمت خویش مأیوس مکن، بلکه مرا به بهره های خود بپوشان، توجهات نیکویت را از من دریغ مدار، در هر وحشتی همدم من باش،درهر بی تابی پناهگاهم باش، از هر پیشامد هلاکت باری فریادرسم باش و مرا از هر بلا و خطائی برهان، از هر لغزشی نگاهم دار، بهره های خود را بر من کامل گردان، از تهدیداتت مرا محفوظ دارد، عذاب دردناکت و بلای هلاکت بارت را از من بگردان، شرافت حفظ کتابت را نصیب من فرما، کار خودم و دین و مذهبم، دنیا و آخرتم و خانواده و فرزندانم را اصلاح فرما، روزی ام را فراخ گردان و بر من فرو ببار و به من رو کن و از من روی مگردان که به راستی تو خُلف وعده نمی کنی.

خدایا! مرا بلند کن و پستم نکن، مرا مورد مهر خویش قرار ده و عذابم مکن، یاری ام ده و خوارم منما، مرا برگزین و زیردست دیگران قرار مده، در کارم گشایش و برایشی قرار داده، دعایم را زود اجابت کن و از این گرفتاری که به من رسیده نجاتم ده که به راستی تو بر هر چیزی توانایی و این کار برایت آسان است و تو بخشنده بزرگوار هستی، درود خدا بر محمّد و خاندان پاکیزه اش باد و سلامی مخصوص و بسیار.

این دعای شریف که شامل تمجید خدای متعال و تضرع به سوی او و خواستار فضل و رحمت و فیض احسان اوست، به پایان رسید. و این، از کلمات گهربار امام متقین و سید العارفین است که جانش از تقوا و اطاعت خدا لبریز بود.

دعای او علیه السلام در تذلل در پیشگاه خدای متعال

امام علیه السلام عرضه می­دارد: اللّهم إن فـَهـِهتُ عن مسألتی، أو عـَمـِهتُ عن طلِبتی فـَدُلَّنی علی مصالحی، وخـُذ بقلبی إلی مَراشدی.

اللّهم احمـِلنی علی عفوک، ولا تـَحمِلنی علی عدلک⁽¹⁾.

خدایا! اگر در خواستن از تو سستی نمودم یا از طلب آن غفلت نمودم، پس مرا به سوی مصلحت خویش رهنمون ساز و مرا به راه صحیح که خیر من در آن است، سوق ده.

پروردگارا! با عفو و بخشش با من رفتار کن و با عدل خویش با من رفتار مکن.

دعای او علیه السلام در تضرع به سوی خدای متعال

حضرت در زمان تضرع به خدا این گونه دعا می کرد:

اللّهم یا مَن برحمته یَستغیث المُذنبون، ویا مَن إلی إحسانه یفزَع المُضطرّون، ویا مَن لِخیفته ینتحبُ الخاطئون، یا أنسَ کلِّ مُستوحش ٍغریب، یا فرج کلِّ مکروب ٍ حریب، یا عونَ کلِّ مَخذول ٍ فرید، یا عاضِد کلِّ محتاج ٍ طرید، أنت الَّذی وسعتَ کلِّ شیء رحمةً وعلماً، وأنت الَّذی جعلتَ لکلِّ مخلوق ٍ فی نعمتک سهماً، وأنت الَّذی عَفوهُ أعلی مِن عِقابه، وأنت الَّذی رحمتـُهُ أمام غضبه، وأنت الَّذی إعطاؤه أکبر مِن منعه، وأنت الَّذی وسع الخلائق کلَّهم بعفوه، وأنت الَّذی لا یرغبُ فی غِنی مَن أعطاه، وأنت الَّذی لا یُفرِّط فی عقابٍ مَن عصاه... .

خدایا! ای آنکه گناهکاران از رحمت تو یاری خواهند، و ای آن که درماندگان به یادکرد احسان تو امان جویند، ای آن که خطاپیشه گان از بیم تو با فریاد بگریند، ای مونس مردم گریزان دور از دیار، ای غمگسار غم زدگان و

شکسته دلان، ای فریادرس بی کسان بی یاور، ای یاور نیازمندان رانده شده؛ تویی که رحمت و دانشت در همه فراگیر است؛ تویی که هر آفریده را از نعمت خود بهره مند کرده ای؛ تویی که بیش از آنچه کیفر می دهی درمی گذری؛ تویی که پیش از به خشم آمدن مهر می ورزی؛ تویی که افزون بر آنچه بازمی داری می بخشی؛ تویی که آفریدگان همه از رحمتت گشایش می یابند؛ تویی که چون کسی را نعمتی ببخشی پاداشی از او نخواهی؛ تویی که در کیفر دادن سرکشان اندازه نگه می داری.

این کلمات بیانگر عظمت خالق عظیم است؛ کسی که هر غمگینی به او پناه می برد و هر محرومی از او طلب فریادرسی می کند و کسی که وسعت رحمتش همه کائنات و مخلوقاتش را گرفته است. امام علیه السلام در ادامه دعا، عرضه می دارد:

وأنا یا سیدی عبدک الذی أمَرته بالدُّعاء فقال: لبَّیک وسَعدیک، وأنا یاسیدی عبدک الذی أوقرت الخطایا ظهره، وأنا الذی أفنـَتِ الذُّنوب عمره، وأنا الذی بجهله عصاک ولم یکن أهلاً منه لذلک، فهل أنت یامولای راحِم مَن دعاک فأجتهدَ فی الدُّعاء، أم أنت غافر لِمَن بکی لک فأسرع فی البکاء، أم أنت متجاوزُ عَمَّن غفر لک وجههُ متذلِّلا، أم أنت مُغن ٍ مَن شکا إلیک فقرهُ متوکلا.

اللّهم فلا تـُخیب مَن لا یـَجـِدُ مُعطیاً غیرک، ولا تـَخذُل مَن لا یستغنی عنک بأحدٍ دونک.

اللّهم لا تـُعرض عنّی وقد أقبلتُ علیک، ولا تـَحرمنی وقد رَغِبتُ إلیک، ولا تـُجَبِّهنی بـِالرَّدِّ وقد انتصبتُ بین یدیک، أنت الذی وصفتَ نفسک بالرحمة، وأنت الَّذی سمَّیتَ نفسک بالعفـُوِّ فارحمنی واعف عنی. فقد تری یا سیدی فیضَ دموعی مِن خیفتک و وجیب قلبی مِن خشیتک، وانتفاضَ جوارحی مِن هیبتک؛ کلُّ ذلک حیاءً منک بسوء

عملی، وخجلاً منک لکثرة ذنوبی، قد کـَلَّ لسانی عن مناجاتک، وخـَمِدَ صوتی عن الدُّعاءِ إلیک... .

و ای آقای من! من بنده تو هستم که به دعا فرمانش دادی پس می گوید لبیک و سعدیک؛ اینک این منم ای پروردگار من افتاده بر درگاه تو؛

این منم که بار گناهان بر پشتم سنگینی می کند؛ این منم که عمرم را در گناه به سر آوردم؛ این منم که از روی نادانی نافرمانی ات کردم حال آن که این گستاخی در حق تو روا نبود.

ای معبود من! آیا بر کسی که تو را بخواند رحمت می آوری تا من در خواندن تو سخت بکوشم؟ آیا آن کسی را که به درگاهت زار می گرید می آمرزی تا من نیز اکنون به گریه بپردازم؟ آیا از کسی که به خواری چهره بر خاک درت می ساید، در می گذری؟ آیا کسی را که از بینوائی خود پیش تو گله می کند و تنها به تو امید بسته است، بی نیاز می سازی؟

ای خدای من! آن را که جز تو بخشنده ای نمی یابد، نومید مگردان و آن را که جز از تو از هیچ کس دیگر بی نیازی نخواهد، وامگذار.

ای خدای من! پس بر محمّد و خاندانش درود فرست و از من روی مگردان که من رو به سوی تو آورده ام و از رحمت خود بی نصیبم مکن که دل به امید تو بسته ام و دست رد بر سینه ام مزن که به درگاهت به خدمت ایستاده ام.

تویی که خود را به رحمت ستوده ای پس بر محمّد و خاندانش درود فرست و بر من رحمت آور و تویی که خود را بخشنده نامیده ای پس گناهم را ببخشای.

ای معبود من! می بینی که چگونه از ترس تو اشکم روان و قلبم از بیم تو پریشان، اندامم از شکوه تو لرزان و این همه برای آن است که من از کردار بد خویش شرمنده ام و از بس به درگاه تو نالیده ام صدایم بند آمده، زبانم یاری نمی کند تا تو را بخوانم.

این فقرات از دعا میزان تضرع و تذلل امام علیه السلام در برابر خدای متعال و خوف و شدت نگرانی از عذاب الهی و پناه بردن به خدا در همه امور را نمایان می کند. امام علیه السلام در ادامه چنین دعا می کند:

یا إلهی فکم مِن عیبٍ سترتهُ علیّ فلم تـَفضحنی، وکم مِن ذنبٍ غطَّیت علیه فلم تـُشَهِّر بی، وکم مِن عائبةٍ ألمَمتُ بها فلم تهتک عنّی سِترَها، ولم تـُقلِّدنی مکروهَ شَنارها، ولـَم تُبدِ علیّ مُحرَّمات سَوآتِها، فمن یلتمسُ معایبی مِن جیرتی، وحسدة نعمتک عندی، ثمَّ لـَم ینهنی ذلک حتّی صرتُ إلی اسوء ما عهدتَ منّی، فمن أجهلُ منّی یاسیدی برشدک، ومَن أغفلُ مِنّی عن حظّه منک، ومن أبعد منّی مِن استصلاح نفسه حین أنفقتُ ما أجریتَ علیّ مِن رزقک فیما نهیتنی عنهُ مِن معصیتک، ومَن أبعد غوراً فی الباطل، وأشدُّ إقداماً علی السُّوء منّی، حین أقفُ بین دعوتک ودعوة الشَّیطان فاتَّبع دعوته علی غیر ِ عمی عن المعرفة به، ولا نِسیان ٍ مِن حفظی له، وأنا – حینئذ – مُوقنٌ أنَّ منتهی دعوتک الجنَّة، ومنتهی دعوته النار... .

پس ای معبود من! ستایش برای توست چه بسیار عیب ها که از من پوشیده ای و رسوایم نکرده ای و چه بسیار گناهان مرا که نهان داشته ای و بدانها شهرتم نداده ای و چه بسیار آلودگی ها که بدانها آلوده گشته ام و تو از آن ها پرده برنگرفته ای و نشان بدنامی بر گردنم نیفکنده ای و زشتی های آن آلودگی ها را بر همسایگان عیب جوی من و رشک بران نعمتی که به من داده ای، آشکار نساخته ای آنگاه این همه مرا از ادامه آن کارهای ناپسند که خود می دانی، باز نداشت.

حال ای معبود من! چه کسی به رستگاری خویش از من نادان تر و به نصیب خود از من غافل تر و به سامان بخشی نفس اماره از من بی اعتناتر است، آن روزی ارزانی شده ات را خرج گناهی کنم که مرا از آن بر حذر داشته ای و چه کسی بیش از من در گرداب باطل غوطه ور و به زشت کاری گردانیده تر

است که چون بر سر دو راهی دعوت تو و فراخوان شیطان می ایستم، با دیده باز و آگاهانه در پی دعوت شیطان می روم بی آنکه دشمنی او با خودم را فراموش کرده باشم؟ در همان حال یقین دارم که سرانجام دعوت تو بهشت است و فرجام دعوت او دوزخ.

در این فقرات الطاف خدای متعال و نعمت های بزرگ او بر امام علیه السلام بلکه بر توده مردم و رحمت واسعه اش به آن ها و عیب پوشی اش حتی بر آن هایی که مرتکب گناهی شده اند، ذکر می شود و از بندهای این دعای شریف است:

سبحانک فما أعجب ما أشهدُ به علی نفسی، وأعدِّدُهُ مِن مکنون أمری، وأعجبُ مِن ذلک أناتُک عنّی، وإبطاؤک عن معاجلتی، ولیس ذلک مِن کرمی علیک، بل تأتیاً منک بی، وتفضُّلاً منک علیّ لان أرتدع عن خطیئتی، ولانَّ عفوک أحبُّ إلیک مِن عقوبتی، بل أنا یاإلهی أکثر ذنوباً، وأقبحُ آثاراً، وأشنع أفعالاً، وأشدُّ فی الباطل تهوُّراً، وأضعف عند طاعتک تیقـُّظاً، وأغفل لوعیدک انتباهاً مِن أن أحصی لک عیوبی، وأقدر علی تعدید ذنوبی، وإنّما أوَبِّخ بهذا نفسی طمعاً فی رأفتک الَّتی بها إصلاح أمر المذنبین، ورجاءً لعصمتک الَّتی بها فکاکُ رقاب الخاطئین.

اللّهم وهذه رقبتی قد أرَّقـَتها الذُّنوب فأعتِقها بعفوک، وقد أثقلتها الخطایا فخفِّف عنها بمنِّک.

اللّهم إنّی لو بکیتُ حتّی تسقط أشفار عینیّ، وانتحبتُ حتّی ینقطع صوتی، وقـُمتُ لک حتّی تنتشر قدمای، ورکعتُ لک حتّی ینجذع صُلبی، وسجدتُ لک حتّی تتفقـُّأ حدقتای، وأکلتُ التُّراب طول عمری، وشربتُ ماء الرَّمادِ آخر دهری، وذکرتک فی خلال ذلک حتّی یـَکِلَّ لسانی، ثمَّ لم أرفع طرفی إلی آفاق السَّماء استحیاءً منک، لما استوجبتُ بذلک محو سیئة واحدةٍ مِن سیئاتی، فإن کنتَ تغفرُ لی حین أستوجب مغفرتک،

وتعفـُو عنّی حین أستحقُّ عفوک، فإنَّ ذلک غیر واجبٍ لی بالاستحقاق، ولا أنا أهلٌ له علی الاستیجاب، إذ کان جزائی منک مِن اوّل ما عصیتک النّار، فإن تـُعذِّبنی فإنّک غیرُ ظالم... .

پاک و منزهی تو! چه شگفت آور است که من به زیان خود گواهی می دهم و کارهای نهان خود را بر می شمارم و شگفت آورتر از این بردباری توست درباره من و درنگ توست در زود عقاب کردن من و این نه از آن روست که من پیش تو آبرو و عزتی دارم بلکه تنها مدارای توست با من و فزون بخشی تو بر من تا از آن نافرمانی که تو را به خشم آورد، پیشگیری کنم و از گناهانی که فرسوده ام سازد، دست بردارم و هم از آن روست که تو بخشودن گناه مرا از عقوبت کردنم به سبب آن دوست تر داری.

ای معبود من! گناهم بیشتر و آنچه از من بر جای مانده زشت تر و کردارم بدتر است.

در گرایش به باطل بی باک ترم، در فرمانبرداری از تو بیداری ام ناچیزتر و در برابر هشدارهای تو آگاهی و مراقبتم کمتر، چنان که در شمارش کاستی های خویش در می مانم و از یادآوری گناهان خود ناتوانم.

بدین کلمات خویش را سرزنش می کنم؛ زیرا به مهربانی که سامان کار گنهکاران بسته بدان است، امیدوارم و به رحمت تو که وسیله آگاه کردن خطاپیشه گان است، دل بسته ام.

خدایا! این گردن من است که گناهان آن را به اسارت درآورده اند. پس بر محمّد و خاندانش درود فرست و با بخشایش خود رهایش گردان، و این پشت من است که زیر بار خطاها دو تا گردیده است. پس بر محمّد و خاندانش درود فرست و به فضل خود از بار گناهانم بکاه.

ای معبود من! اگر چندان بگریم که مژگانم فرو ریزد و چندان زاری کنم که صدایم بگیرد و چندان بر درگاهت بایستم که پاهایم آماس کند و چندان پیش تو کمر خم کنم که استخوان های پشتم به در آید و چندان به سجده روم که

چشمانم از چشم خانه بیرون شود و در همه عمر جز خاک زمین نخورم و پیوسته تا واپسین روز آب خاکستر نوشم و در این میان چندان نام تو بر زبان آورم که از گفتن باز مانم و از شرم تو چشم به آسمان برندارم، باز هم سزاوار آن نخواهم بود که حتی یک گناه از گناهانم را بیامرزی.

اگر آنگاه که شایسته آمرزش تو شوم مرا بیامرزی و آنگاه که سزاوار بخشایش تو گردم ببخشائی، همانا این آمرزش و بخشایش نه از آن روست که من در خور آنم؛ زیرا سزای من آنگاه که نافرمانی تو کردم آتش بود. پس اگر عذابم کنی بر من ستم نورزیده ای.

این قسمت حاوی ترس و خشیت امام علیه السلام از خدای متعال است و همانا سزاوار است که از عذاب الهی پرهیز شود. امام علیه السلام در ادامه می فرماید:

إلهی فإن تغمَّدتـَنی بسترک فـَلـَم تـَفضحنی، وأمهلتنی بکرمک فـَلـَم تـُعاجلنی، وحـَلـُمت عنّی بتفضُّلک فلم تـُغیر نعمک علیّ، ولم تـُکـَدِّر معروفک عندی، فأرحم طولَ تضرُّعی وشدَّة مسکنتی وسوء موقفی، اللّهم صلّ علی محمّد وآل محمّد، وأنقِذنی مِن المعاصی، واستعملنی بالطـّاعة، وارزُقنی حُسن الإنابة، وطهِّرنی بالتَّوبة، وأیدنی بالعصمة، واستصلِحنی بالعافیة، وارزُقنی حلاوة المغفرة، واجعلنی طلیق عفوک، واکتُب لی أماناً مِن سخطک، وبشِّرنی بذلک فی العاجل دون الاجل، بُشری أعرفـُها، وعرِّفنی له علامة ً أتـَبینـُها إنّ ذلک لا یضیقُ علیک فی وُجدک، ولا یتکاءدُک فی قدرتک، وأنت علی کلِّ شیء قدیر⁽¹⁾.

معبود من! اکنون که بر گناهم پرده افکنده ای و رسوایم نساخته ای، به کرم خود با من مدارا نموده ای، در کیفر کردنم شتاب نکرده ای، به لطف خود با من بردبار بوده ای، نعمت خود را دگرگون و زلال احسان خویش را تیره نگردانیده ای، بر زاری های دراز و بیچارگی های سخت و بدحالی های من رحمت آور.

خدایا! بر محمّد و خاندانش درود فرست و مرا از گناهانم در امان دار و به فرمانبرداری خود وادار و توفیقم ده که به نیکی از بیراهه معصیت به راه طاعت بازگردم و با آب توبه پاکم ساز و یاری ام ده که گناه نکنم و به تندرستی حال و روزم را بهتر کن و شیرینی آمرزشت را به من بچشان و مرا آزاد کرده بخشایش و رحمت خود گردان و از خشم خود برای من امان نامه ای بنویس و از مژده این نعمت ها در این جهان پیش از رفتن به آن جهان شادمانم ساز؛ مژده ای که آن را بشناسم و برای من در آن نشانه ای بگذار که به آن آگاه شوم.

این خواسته ها بیش از توان تو نباشد و با وجود قدرت و بردباری ات بر تو دشوار نیاید، با آن بخشش های بزرگ که آیات قرآنت دلیل بر آنهاست، تو را به سختی نیندازد که تو هر چه خواهی همان کنی و هر چه اراده کنی، به همان فرمان دهی و تو بر هر کار توانائی.

آیا چنین ایمان محکمی دیده اید؟ آیا چنین تضرعی را در پیشگاه الهی دیده اید؟

دعای حضرت علیه السلام در تضرع و فروتنی در برابر خدا

از دعاهای امام علیه السلام این دعای شریف است که در آن خشوع و تذلل و هراس از خدای متعال آشکار است. متن دعا این است:

إلهی إن حمدتک فبمواهبک، وإن مجَّدتـُک فبمرادک، وإن سألتک فبقوّتک، وإن هلـَّلتـُک فبقدرتک، وإن نظرتُ فإلی رحمتک، وإن غضَضتُ فعلی نعمتک.

إلهی إنّه مَن لـَم یشغله الولوعُ بذکرک، ولـَم یزوه السَّفهُ بقربک، کانت حیاته علیه میتة ً، ومیتته علیه حسرة.

إلهی تناهَت أبصارُ الناظرین إلیک بسرائر القلوب، وطالت أسماع السّامعین لک بخفیات الصُّدور، فلم یلق أبصارهم ردُّ ما یریدون، وهُتِکت بینک وبینهم حـُجـُب الغفلة فسکنوا فی نورک، وتـَنفـَّسوا بروحک، فصارت قلوبهم مغارس لمحبَّتک، وأبصارهم معاکف لقدرتک، وقرَّبتَ أرواحهم مِن قـُدسک، فجالسوا اسمک بوقار

المُجالسة، وخضوع المخاطبة، فأقبلتَ إلیهم إقبال الشَّفیق، وأنصتَّ إلیهم إنصات الرَّفیق، وأحـَبتَ لهم إجابات الاحبّاء، وناجیتهم مناجاة الاخلاء، فابلـُغ بی المحلِّ الَّذی إلیه وصلوا ولا تترُک بینی وبین ملکوت عزِّک باباً إلا فتحته، ولا حجاباً مِن حـُجـُب الغفلة إلا هتکته، حتّی تـُقیم روحی بین ضیاء عرشک، وتجعل لها مقاماً نـُصب نورک، إنّک علی کلِّ شیء قدیر.

إلهی ما أوحش طریقاً لا یکونُ رفیقی فیه أملی فیک، وأبعد سفراً لا یکون رجائی منه دلیلی منک، خاب من اعتصم بحبل غیرک، وضـَعـُف رُکن مَن استند إلی غیر رکنک، فیا معلِّم مؤمِّلیه الامل فیذهب عنهم کآبة الوجل، لا تـَحرمنی صالح العمل، واکلنی کلاءة مَن فارقته الحِیل، فکیف یلحق مؤمِّلیک ذ ُلُّ الفقر وأنت الغنیّ عن مضارِّ المذنبین؟

إلهی وإنَّ کلَّ حلاوةٍ منقطعة، وحلاوة ُ الایمان تزداد حلاوتها اتصالاً بک، إلهی وإنَّ قلبی قد بسط أمله فیک فأذِقهُ مِن حلاوة بسطک إیاه البلوغ لما أمَّل، إنّک علی کلِّ شیء قدیر.

إلهی اسألک مسألة مَن یعرفک کنه معرفتک مِن کلِّ خیر ٍ ینبغی للمؤمن أن یسلکه، وأعوذ بک مِن کلِّ شرٍّ وفتنةٍ أعذتَ منها أحبّاءک مِن خلقک، إنّک علی کلِّ شیء قدیر.

إلهی اسألک مسألة المسکین الَّذی قد تحیر فی رجائه فلا یجدُ ملجأ، ولا مسنداً به إلیک، ولا یستدلُّ به علیک إلا بک، وبأرکانک ومقاماتک الَّتی لا تعطیل لها منک، فأسألک باسمک الَّذی ظهرتَ به لخاصَّة اولیائک فوحَّدوک وعرفوک بحقیقتک أن تُعرِّفنی نفسک لاُقرَّ لک بربوبِیَّتک علی حقیقة الایمان بک، ولا تجعلنی یاإلهی ممَّن یعبُدُ الاسم دون

المعنی، والحَظنی بلحظة مِن لحظاتک تـُنـَوِّرُ بها قلبی بمعرفتک خاصَّة، ومعرفة أولیائک إنّک علی کلِّ شیء قدیر⁽¹⁾.

معبودا! اگر ستایشت کنم به یُمن مواهب توست، اگر تمجیدت نمایم به (برکت) مراد و خواسته توست، اگر زبان به پاکی تو گشایم آن هم به نیروی توست، اگر به یکتائی بخوانمت آن نیز به قدرت توست، اگر به چیزی نظر افکنم نظرم به رحمت توست، اگر به چیزی چنگ زنم بر نعمت توست، به راستی کسی که شیفتگی یاد تو سرگرمش نسازد و بی خردی اش او را به مقام قرب تو نکشاند، زندگی برای او مرگ و مرگ برای او افسوس و حسرت است.

معبودا! دیده بینندگانت با نهفته های دل به تو پایان پذیرد و شنواترین شنوایانت بدانچه در سینه ها پنهان است به تو رو کنند و در نتیجه دیدگانشان را به آنچه می خواهند، بازگشتی نیست و پرده های بی خبری را میان آن ها و خود دریده ای، آن ها در نور تو سکنا گرفته و به روح تو دم زنند. به همین سبب دل هایشان کشتزار هیبت تو و دیده هایشان نشیمنگاه قدرت تو گشته، جان هایشان را به مقام قدس خود نزدیک ساخته ای تا آنجا که به وقار هم نشینی و افتادگی در هم سخن شدن با نام تو هم نشین گردیده اند و تو همچون دوستی مهربان بدان ها رو آورده و همانند همراهی دلسوز به سخن شان گوش فرا داده ای و همانند دوستان دل داده پاسخشان دادی و همچون رفیقان صمیمی با آنان راز و نیاز کنی.

خدایا! مرا نیز به آن جایگاهی که آنان رسیده اند، برسان و از یاد خویشتن به یاد خودت منتقل گردان، میان من و ملکوت عزت خود هیچ دری را وا منه جز آن که راه را باز کرده و پرده ای از پرده های بی خبری را وامگذار جز آن که آن را بدری تا آنجا که روح من در میانه درخشندگی نور عرش تو جای گیرد و جایگاهی در برابر نور برایش مقرر دار که به راستی تو بر هر چیز توانایی.

معبودا! چه هراسناک است راهی که رفیق من در آن راه دلبستگی من به تو نباشد و چه دور است سفری که راهنمای من در آن راه امید به تو نباشد؛ نومید است کسی که به ریسمان دیگری جز تو چنگ زد و سست است ستون کسی که به غیر از ستون تو تکیه کرد؛ ای آن که آرزومند خود را از راه رسیدن به آرزویش آگاه ساخته و در هم شکستگی اندوه را از او برطرف کرده ای، مرا از کار شایسته محروم مکن و مرا همانند کسی که چاره از دستش رفته و راه به جائی ندارد، نگهداری فرما. کسی که به تو امید دارد، چگونه خواری فقر و نداری به او رسد و تویی خدایی که از زیان های گنهکاران بی نیازی.

معبودا! به راستی که هر شیرینی پایان پذیرد اما شیرینی ایمان به تو پیوسته افزون گردد.

معبودا! به راستی امیدی که در دل به تو بسته ام گسترده شده پس تو نیز شیرینی گسترده رسیدن به آرزویش را به او بچشان که تو بر هر چیز توانایی.

معبودا! همانند کسی که به ژرفای معرفتت راه برده از تو هر خیر و خوبی را که شایسته است مؤمن بدان اقدام کند درخواست می کنم و پناه می برم به تو از هر بدی و فتنه ای که دوستان خلق خود را از آن پناه داده ای که تو بر هر چیز توانایی.

معبودا! از تو می خواهم همانند درمانده ای که درباره خواسته اش سرگردان است و پناهگاهی و تکیه گاهی ندارد که با آن به تو برسد یا به تو راهنمایی شود، جز ذات اقدس خودت، و تو را می خوانم به ارکان و مقام های تو که بیکاری و تعطیلی ندارد و به آن نام ویژه ات که خود را برای دوستان ویژه ات بدان آشکار ساختی و آن ها تو را به یکتایی ستودند و شناختند و حقیقت تو را پرستش کردند که خود را به من بشناسانی تا بر حقیقت ایمان به پروردگاری ات اقرار کنم و چنانم کن که تنها نام را بدون درک معنی و حقیقت پرستش کنم. چشم بر هم زدنی به من نظر افکن تا دلم به معرفت مخصوص خود و اولیای خودت منور گردد که تو بر هر چیز توانایی.

دعای او علیه السلام در خشوع و تضرع به درگاه الهی

از دعاهای امام علیه السلام این دعای شریف است که در آن گونه های تضرع و تذلل در برابر خدای متعال آمده است. متن دعا این است:

اللّهم إنی أحمدک وأنت للحمد أهلُ علی حُسن صُنعک إلیّ وتعطـُّفک علیّ، وعلی ما وصلتنی به مِن نورک، وتدارکتنی به من رحمتک، وأسبغتَ علیّ مِن نعمتک، فقد اصطنعت عندی یامولای ما یحقُّ لک به جُهدی وشُکری لحسن عفوک، وبلائک القدیم عندی، وتظاهر نعمائک علیّ، وتتابع أیادیک لدیّ، لم أبلـُغ إحراز حظّی، ولا صلاح نفسی، ولکنک یا مولای بدأتنی أوّلاً بإحسانک فهدیتنی لدینک، وعرَّفتنی نفسک، وثـَبـَّتنی فی أموری کلِّها بالکفایة والصُّنع لی، فصرفتَ عنّی جُهد البلاء، ومنعتَ مِنّی محذور القضاء، فلستُ أذکـُر منک إلا جمیلا، ولم أرَ منک إلا تفضُّلا.

یاإلهی کم من بلاء وجُهدٍ صرفته عنّی، وأریتنیه فی غیری، وکم مِن نعمة أقررتَ بها عینی، وکم مِن صنیعة شریفةٍ لک عندی.

الهی انت الَّذی تُجیب عند الاضطرار دعوتی، وأنت الَّذی تـُنـَفِّس عند الغموم کـُربتی، وأنت الَّذی تأخذ لی من الاعداء ظلامتی، فماوجدتک، ولا أجدُک بعیداً عنّی حین أریدک، ولا منقبضاً عنّی حین أسألک، ولا مـُعرضاً عنّی حین أدعوک، فأنت إلهی، أجد صنیعک عندی محموداً، وحـُسن بلائک عندی مَوجوداً، وجمیع أفعالک عندی جمیلاً، یحمدک لسانی وعقلی وجوارحی وجمیع ما أقلـَّت الارضُ منی، یامولای أسألک بنورک الَّذی اشتقـَقته مِن عظمتک، وعظمتک الَّتی اشتققتـَها مِن مشیتک، واسألک باسمک الَّذی علا أن تـَمـُنَّ علیّ بواجب شُکری لنعمتک، ربِّ ما أحرصنی علی ما زَهَّدتنی فیه، وحثـَثتـَنی علیه. إن لم تـُعـِنّی علی دُنیای بـِزُهدٍ، وعلی آخرتی بتقوای، هلکت، ربّی دعتنی دواعی الدُّنیا مِن حرثِ النِّساء والبنین فأجبتُها سریعاً، ورکنتُ

إلیها طائعاً، ودعتنی دواعی الاخرة مِنَ الزُّهد والاجتهاد فـَکـَبوتُ لها ولم أسارِع إلیها مسارعتی إلی الحطام الهامد، والهَشیم البائد، والسَّراب الذّاهب عَن قلیل.

ربِّ خوَّفتَنی وشوَّقتَنی، واحتجبتَ علیّ فما خِفتک حقَّ خوفک، وأخافُ أن أکون قد تـَثـَبَّطْتُ عن السَّعی لک، وتهاونتُ بشیء مِن احتجابک، اللّهم فاجعل فی هذه الدُّنیا سعیی لک وفی طاعتک، واملا قلبی خوفک، وحوِّل تثبیطی وتهاوُنی وتفریطی وکلَّ ما أخافهُ مِن نفسی فرقاً منک، وصبراً علی طاعتک، وعملاً به یا ذا الجلال والاکرام، واجعل جـُنـَّتی مِن الخطایا حصینة، وحسناتی مضاعفة، فإنّک تـُضاعف لمن تشاء.

اللّهم اجعل درجاتی فی الجنان رفیعة، وأعوذ بک ربّی مِن رفیع المطعم والمَشرب، وأعوذ بک ربّی مِن شرِّ ما أعلم ومِن شرِّ ما لا أعلم، وأعوذ بک من الفواحش کلِّها، ما ظهر منها وما بطن، وأعوذ بک ربّی أن أشتری الجهل بالعِلم کما اشتری غیری، أو السَّفه بالحِلم، أو الجزع بالصَّبر، أو الضلالة بالهدی، أو الکفر بالایمان، یا ربِّ مـُنَّ علیّ بذلک فإنّک تتولـّی الصّالحین، ولا تـُضیع أجر المحسنین، والحمدُ لله ربِّ العالمین⁽¹⁾.

خدایا! تو را سپاس گویم که تو شایسته سپاس و ستایشی. به خاطر رفتار نیکویت و عطوفت و مهرت نسبت به من و بر آنچه از نور خود بر من عطا فرمودی بدان مهرت که از دنبال (خلقتم) به من تفضل کردی و آن نعمتت که بر من کامل نمودی. به راستی ای آقای من! درباره من چنان بزرگی کردی که تمام کوشش و سپاس گزاری ام حق تو گشت. به خاطر آن گذشت و آزمایش نیکوی دیرینه ات نزد من، پشت هم رسیدن نعمت هایت و پی در پی آمدن کرمهایت نزد من بدان حد که به احراز بهره و اصلاح نفسم نرسد ولی تو ای آقای من، در ابتدا به احسان خویش برای من آغاز کردی؛ مرا به دین و آئین خود رهنمون

ساختی؛ خود را به من شناساندی و همه کارهایم را به کفایت تثبیت فرمودی و انجام دادی، در نتیجه سختی بلا را از من گردانیدی و گرفتاری قضا و قدر را از من بازداشتی.

بدین ترتیب من جز نیکی از تو به یاد ندارم و جز زیاده بخشی از تو ندیدم. خدایا! چه بسیار بلا و سختی را که از من گرداندی و در دیگری آن ها را به من نمایاندی؛ چه بسیار نعمتی که دیده ام را بدان روشن کردی و چه بسیار کارهای نیکی که ـ نسبت به من انجام داده ـ در پیش من داری.

خدایا!

تویی که در وقت درماندگی دعایم را اجابت می کنی؛ تویی که در وقت رسیدن اندوه ها غم را از من برطرف کردی؛ تویی که حق مرا از دشمنان بازستانی، من تو را نیافته و نیابم که هنگام دعا از من دور باشی. وقتی که از تو درخواست می کنم از من خودداری نمی کنی و وقتی که تو را می خوانم از من روی بر نمی گردانی. ای خدای من! چنان تو را یافتم که رفتارت با من پسندیده و آزمایش خوبت پیش من موجود و همه کارهایت نسبت به من زیباست. زبان، خرد، اعضا و تمامی آنچه را که زمین از من بر خود گرفته تو را ستایش می کنم. مولای من! از تو می خواهم بدان نورت که آن را از بزرگی خود جدا ساختی و بدان بزرگی که آن را از اراده خود برگرفتی، از تو می خواهم بدان نامت که برتری یافته است که بر من چنان منت نهی تا لازمه سپاسگزاری نعمتت را به جا آورم.

پروردگارا! بر آنچه مرا از آن بر کنار کرده و به دوری آن وادارم کردی چه اندازه حریصم و اگر تو به پارسائی در دنیا و پرهیزکاری در امور آخرت کمکم نکنی، هلاک می گردم.

پروردگارا! انگیزه های دنیوی همچون آمیزش زنان و نیز فرزندان مرا به سوی خود فراخواند و من به شتاب دعوتش را پذیرفتم و به دلخواه خود بدانها دل بستم و انگیزه های اخروی را همچون پارسائی و کوشش مرا (بدان) دعوت کرد و من توجهی بدان نکردم؛ چنان شتابی داشتم نسبت به متاع بی ارزش و پوسیده و خشک دنیا و آن سرائی که به زودی از بین می رود، برای آخرت مبذول نداشتم.

پروردگارا! مرا از عذاب ترساندی به پاداش نیک تشویق کردی و بر من محتجب گشتی. پس آن طور که من باید از تو بیم داشته باشم بیم نکردم، ترس آن را دارم که از کوشش درباره تو کوتاهی کرده و نسبت به یکی از حجت های تو سستی ورزیده باشم.

خدایا! از تو می خواهم که چنان مقرر داری که کوششم در این دنیا خالص برای تو و در راه اطاعت و فرمانبرداری تو باشد؛ دلم را از خوف خود سرشار گردان؛ کوتاهی، سستی، تقصیرکاری و هر آنچه را که بر خویشتن می ترسم همه را به ترس و بیم از خود و شکیبائی در مورد طاعت و فرمانبرداری و عمل بدان مبدل فرما.

ای دارای شوکت و بزرگواری! سپرم را از گناهان محکم قرار ده، کارهای نیکم را مضاعف گردان که به راستی تو چنان که اعمال هر که را خواهی، مضاعف کنی.

خدایا! رتبه و درجه مرا در بهشت بلند گردان. پروردگارا! از (شر) خوراکی و آشامیدنی خوش به تو پناه می برم، از شر آنچه می دانم و از شر آنچه نمی دانم به تو پناه می برم، از همه زشتی ها چه آشکارش و چه پنهانش به تو پناه می برم. پروردگارا! از این که نادانی را به دانائی بخرم ـ چنانچه دیگری چنین کرده ـ یا سفاهت و نابخردی را به خردورزی یا بی تابی را به بردباری یا گمراهی را به هدایت و یا کفر را به ایمان بخرم، به تو پناه می برم.

پروردگارا!

به انجام خواسته هایم بر من منت گذار که تو مردمان شایسته و صالح را دوست داری و پاداش نیکوکاران را ضایع نسازی والحمد لله رب العالمین⁽¹⁾.

این دعا بیانگر تمام مراتب طاعت و سرسپردگی در برابر خدای متعال است، همچنین پر از مطالب ارزنده ای است که جز پیشوای متقین و امام راستین و سید عارفین آن را درک نمی کند.

از دعاهای امام علیه السلام دعای کمیل است

از دعاهای مشهور که شهرتش عالم گیر است، دعای معروف به دعای کمیل است. کمیل بن زیاد نخعی از اصحاب مشهور امام و از پیروان خالص او بود.

این دعا را به او نسبت می دهند؛ زیرا وی راوی آن از امام بوده و آن را در شب های نیمه ماه شعبان می خواند. و امام دستور داد آن را بنویسد و او نیز آن را نوشت.

این دعا از نظر رقت اسلوب و شیرینی الفاظ و زیبایی مقدمه و محتوای آن بر سایر دعاها، امتیاز دارد و بهترین شکل تضرع و شگفت ترین نوع تذلل در برابر خدای متعال در آن منعکس است. مؤمنین بر تلاوت آن در شب های جمعه مبادرت می نمایند و نظر به دقت معنی و اهمیت زیاد آن به زبان های مختلف ترجمه و شرح شده و شاید مهم ترین شرح و کامل ترین آن، شرحی است که سید عزالدین بحرالعلوم نوشته و آن را «اضواء علی دعاء کمیل» نامیده است.

متن آن دعا این است:

اللّهم إنی اسألک برحمتک الَّتی وسعت کلَّ شیء، وبـِقـُوَّتک الَّتی قهرتَ بها کلَّ شیء، وخضع لها کلُّ شیء، وذلَّ لها کلُّ شیء، وبجبروتک الَّتی غلبتَ بها کلَّ شیء، وبعزَّتک الَّتی لا یقومُ لها شیء، وبعظمتک الَّتی ملات کلَّ شیء، وبسلطانک الَّذی علا کلَّ شیء، وبوجهک الباقی بعد فناءِ کلِّ شیء، وبأسمائک الَّتی ملات أرکانَ کلِّ شیء، وبعلمک الَّذی أحاط بکلِّ شیء، وبنور وجهک الَّذی أضاء له کلُّ شیء، یانورُ یاقدّوس، یاأوَّل الاوَّلین، ویاآخر الاخرین...

خدایا! من از تو می خواهم به حق آن رحمتت که همه چیز را فرا گرفته؛ به آن نیرویت که همه چیز را به وسیله آن مقهور کرده ای و همه چیز در برابر آن خاضع و در پیش آن خوار است؛ به جبروت تو که به وسیله آن بر هر چیز چیره گشتی؛ به عزتت که چیزی در برابرش نایستد؛ به آن عظمت و بزرگی ات که همه چیز را پر کرده؛ به آن سلطنت و پادشاهی ات که بر همه چیز برتری گرفته؛ به ذات پاکت که پس از نابودی هر چیزی باقی است؛ به نام های مقدست

که اساس هر موجودی را پر کرده؛ به آن علم و دانشت که بر هر چیز احاطه یافته؛ به نور ذاتت که در پرتوش هر چیز روشن شد؛ ای نور حقیقی و ای منزه از هر عیب! ای آغاز موجودات اولین و ای پایان آخرین...

این فقره شامل توسل به ذات ربوبی و عرضه اسماء و صفات عظیم او و واسطه قرار دادن آن ها برای استجابت دعاء و تقرب به او و درخواست امام از خدای متعال است که او و مسلمانان را پناه دهد:

اللّهم اغفر لی الذ ُّنوب الَّتی تهتک العِصم، اللّهم اغفر لی الذ ُّنوب الَّتی تُنزل النِّقم، اللّهم اغفر لی الذُّنوب الَّتی تـُغـَیر النِّعم، اللّهم اغفر لی الذُّنوب الَّتی تَحبِس الدُّعاء، اللّهم اغفر لی الذُّنوب الَّتی تُنزل البلاء، اللّهم اغفر لی الذُّنوب الَّتی تـَقطع الرَّجاء، اللّهم اغفر لی کلَّ ذنبٍ أذنَبتُه، وکلَّ خطیئةٍ أخطأتُها...

خدایا! برایم آن گناهانی که پرده ها را بدرد بیامرز. خدایا! بیامرز برایم آن گناهانی را که عقاب و کیفرها را فرو ریزد. خدایا! بیامرز برایم آن گناهانی که نعمت ها را تغییر دهد. خدایا! بیامرز برایم آن گناهانی را که از دعا جلوگیری کند. خدایا! برایم بیامرز آن گناهانی را که بلا نازل کند. خدایا! بیامرز برایم هر گناهی که امید را قطع کند. خدایا! بیامرز برایم هر گناهی که کرده ام و هر خطائی که از من سرزده است...

این گناهان از گناهان بزرگ است و اثرات نابود کننده ای دارد که انسان را به بدبختی و هلاکت می کشاند؛ گناهانی که امام علیه السلام آن ها را چنین برشمرده است:

1 ـ گناهی که پرده ها را می درد

اینها گناهانی هستند که حجاب بین بنده و خدا را پاره می نماید. امام صادق علیه السلام می فرماید: شرب خمر، بازی و قمار، کاری که مردم از مزاح بخندند و لهو و ذکر عیب مردم و همنشینی با اهل شک⁽¹⁾از این گناهان است.

اینها گناهانی هستند که عصمت انسان را پاره می کند و او را در شری عظیم گرفتار می کند.

2 ـ گناهانی که عقاب و کیفرها را فرو می ریزد

گناهانی است که موجب نزول عذاب بر مرتکب آن می شود. امام صادق علیه السلام به بعضی از آن ها اشاره کرده است؛ که نقض عهد، اشاعه فحشاء، دروغ و حکم به غیر از آنچه خدا نازل کرده و نپرداختن زکات و کم فروشی است؛ زیرا رسول خدا| فرمود: «پنج به پنج». گفتند: ای رسول خدا، پنج به پنج چیست؟ فرمود:

«هیچ قومی پیمانشان را نشکستند مگر این که خدا دشمنانشان را بر آن ها مسلط کرد و در بین آن ها فحشاء زیاد نشد مگر اینکه در آن ها مرگ زیاد شد و در بین آن ها دروغ و حکم به غیر آنچه خدا نازل کرده است شایع نشد مگر این که به خشک سالی و قحطی دچار شدند»⁽¹⁾.

این گناهان موجب عذاب خدا بر بندگانش و نزول عذاب بر آن ها می گردد.

3 ـ گناهانی که باعث تغییر نعمت می شود

اما گناهانی که باعث تغییر نعمت خدا و پنهان بودن آن از انسان می شود. امام صادق علیه السلام فرمود: این گناهان نعمت را تغییر می دهند:

«ترک شکر منعم، افترا و تهمت زدن به خدا و رسول، قطع صله رحم، به تأخیر انداختن نماز از وقتش، فواحش، ترک فریادرسی به بیچاره کمک خواه و کمک نکردن به ستمدیده»⁽²⁾.

4 ـ گناهانی که باعث حبس دعا می شود

گناهانی که باعث حبس دعا می شود و به خدا نمی رسد، گناهانی است که انسان از اعمال زشت انجام می دهد. مانند خوردن مال مردم از راه باطل و عدم توکل به خدا و غرور و امثال آن از گناهان کبیره.

5 ـ گناهانی که باعث نزول بلا می شود

گناهانی که باعث نزول بلا و عقاب می شود. در بعضی از اخبار آمده است که تعداد آن ها هفت گناه است: شرک به خدا؛ قتل نفسی که خدا آن را حرام کرده است؛ تهمت زدن به زن شوهردار و خوردن مال یتیم از روی ظلم و زنا و فرار از جنگ و دزدی⁽¹⁾.

6 ـ گناهانی که باعث قطع امید می شود

گناهانی که باعث قطع امید به خدا می شود: یأس از رحمت خدا و ناامید شدن از آن، تکیه بر غیر خدا و انکار کردن وعید خدا است که در حدیث آمده است.

این گناهان ارتباط بین بنده و خالقش را قطع می کند و انسان را در سیاهچال ظلمت و گمراهی رها می کند. امام علیه السلام به خدا عرض می کند:

اللّهم إنّی أتقرَّب إلیک بذکرک، وأستشفع بک إلی نفسک، واسألک بجودک أن تـُدنِینی مِن قربک، وأن توزعنی شکرک، وأن تـُلهمنی ذکرک، اللّهم إنی اسألک سؤال خاضع ٍ متذلِّل ٍ خاشع، أن تـُسامحنی وتـَرحمنی، وتجعلنی بـِقسمک راضیاً قانعاً، وفی جمیع الاحوال متواضعاً...

خدایا! من به وسیله ذکر تو به سوی تو تقرب جُسته و به درگاهت خودت را شفیع آورم، به جود و کرمت از تو می خواهم که مرا به مقام قرب خویش نزدیک سازی و شکر و سپاسگزاری ات را روزی من کنی و ذکر خود را به من الهام نمائی.

خدایا! از تو همچون شخص فروتن و خوار و ترسان درخواست می کنم که بر من آسان گیری و به من رحم کنی و مرا به آنچه برایم قسمت کرده ای، راضی و قانع سازی و در تمام حالت ها فروتنم کنی...

این فقرات از دعا بیانگر زیباترین چیزی است که عارفان به آن توسل می جویند. امام از خدای متعال می خواهد که او را به خودش نزدیک کند و شکر او و یاد او را به وی الهام نماید و او را به آنچه قسمت کرده خوشنود گرداند. امام علیه السلام در ادامه دعا عرض می کند:

اللّهم إنّی اسألک سؤال مَن اشتدَّت فاقته، وأنزل بک عند الشَّدائد حاجتُه، وعـَظـُم فیما عندک رغبته.

اللّهم عـَظـُم سُلطانک، وعلا مکانـُک، وخفی مکرُک، وظهر أمرُک، وغلب قهرُک، وجرَت قدرتک، ولا یـُمکن الفرار مِن حکومتک...

خدایا! از تو همچون کسی که سخت فقیر و بی چیز شده و خواسته اش را هنگام سختی ها پیش تو آورده و امیدش بدانچه نزد تو و بسیار بزرگ است، درخواست می کنم...

خدایا! سلطنت و پادشاهی ات بس بزرگ و مقامت بسی بلند است مکر و تدبیرت در کارها پنهان و امر تو و فرمانت آشکار است؛ قهرت غالب و قدرت و نیرویت نافذ و گریز از تحت حکومت تو ممکن نیست...

اللّهم لا أجد لذنوبی غافراً، ولا لِقبائحی ساتراً، ولا لشیءٍ من عملی القبیح بالحسن مُبدِّلاً غیرَک، لا إله إلا أنت سُبحانک وبحمدک ظلمتُ نفسی، وتـَجَرَّأتُ بجهلی، وسکنتُ إلی قدیم ذکرک لی ومَنِّک علیّ.

اللّهم مولای! کم مِن قبیح ٍ سَتَرته! وکم مِن فادح ٍ مِن البلاء أقلته! وکم مِن عِثار ٍ وقیته! وکم مِن مکروهٍ دفعته! وکم مِن ثناءٍ جمیل ٍ لستُ أهلاً له نشرته!...

خدایا! برای گناهانم آمرزنده ای و برای کارهای زشتم پرده پوشی نیابم و کسی را جز تو نیابم که عمل زشت مرا به کار نیک تبدیل کند؛ نیست معبودی جز تو. منزهی تو و به حمد تو مشغولم؛ من به خویشتن ستم کردم و در اثر نادانی ام دلیری کردم و به این که همیشه از قدیم به یاد من بوده و بر من لطف و بخشش داشتی آسوده خاطر نشستم.

ای خدا! ای مولای من! چه بسیار زشتی ها که از من پوشاندی! چه بسیار بلاهای سنگینی که از من بازگرداندی! چه بسیار لغزش هایی که مرا از آن نگه داشتی! چه بسیار ناراحتی ها که از من دور کردی! و چه بسیار مدح و ثنای خوبی که من شایسته اش نبودم و تو آن را منتشر ساختی!...

این بندهای درخشان از دعای امام علیه السلام بیانگر الطاف خدای متعال، فضل او بر بندگانش است که عبارتند از: آمرزش گناهان و پرده پوشی اعمال زشت و نشر و انتشار کارهای خوب و از بین بردن امراض و امثال آن که از الطاف اوست. امام علیه السلام در ادامه به خدا عرض می کند:

اللّهم عـَظـُم بلائی، وأفرط َ بی سوءُ حالی، وقـَصـُرت بی أعمالی، وقـَعـَدَت بی أغلالی، وحبسنی عن نفعی بُعد آمالی، وخدعتنی الدُّنیا بغرورها، ونفسی بجنایتِها، ومِطالی یاسیدی فاسألک بعزَّتک أن لا یـَحجُب عنک دعائی سوءُ عملی وفِعالی، ولا تَفضَحنی بخَفـّیٍّ ما اطَّلعتَ علیه مِن سِرّی، ولا تُعاجِلنی بالعقوبة علی ما عملتُهُ فی خَلـَواتی، مِن سوء فِعلی وإساءَتی، ودوام ِ تفریطی وجَهالتی، وکثرَةِ شَهواتی وغفلتی...

خدایا! بلای من بسی بزرگ؛ بدی عالم از حد گذشته؛ اعمالم نارسا؛ زنجیرهای علائق مرا خانه نشین کرده؛ آرزوهای دور و دراز مرا از رسیدن به منافعم بازداشته است؛ دنیا با ظواهر فریبنده اش و نفسم به وسیله جنایتش و به مسامحه گذراندنم، مرا فریب داده است.

ای آقای من! به عزتت قسم از تو می خواهم که بدی رفتار و کردار من دعایم را از اجابتت باز ندارد؛ مرا به آنچه از اسرار پنهانی من اطلاع داری رسوا نکنی؛

در عقوبتم به خاطر رفتار بد و کارهای زشتی که در خلوت انجام داده ام و به خاطر ادامه کوتاهی، نادانی، زیادی شهوت رانی و بی خبری عالم شتاب نکنی...

در این فقرات امام علیه السلام تذلل و تضرع خود را به درگاه الهی عرضه می دارد و از غرور و سبک سری در نفسشان که باعث دوری از خدای متعال است، طلب عفو و رحمت می نماید و درخواست می کند که این اعمال باعث دوری از الطاف الهی نشود. به ادامه دعای امام علیه السلام توجه کنید:

وکـُن ِ اللّهم بعزَّتک لی فی کلِّ الاحوال رَؤوفاً، وعلیَّ فی جمیع الامور عَطوفاً، إلهی وربّی مَن لی غیرک، اسألـُه کشفَ ضُرّی، والنَّظـَرَ فی أمری.

إلهی ومولای! أجریتَ علیَّ حُکماً اتِّبعتُ فیه هوی نَفسی ولـَم أحترِس فیه مِن تَزیین ِعَدُوّی، فـَغـَرَّنی بـِما أهوی، وأسعدهُ علی ذلک القضاء، فتجاوزتُ بما جری علیَّ مِن ذلک بعضَ حدودِک، وخالفتُ بعضَ أوامرک، فلک الحُجَّةُ علیَّ فی جمیع ذلک، ولا حُجَّةَ لی فیما جری علیَّ فیه قَضاؤُک، وألزَمَنی حُکمُک وبلاؤُک...

خدایا! به عزتت سوگند که در تمام احوال نسبت به من مهربان باش، در تمام امور بر من عطوفت فرما، ای معبود و ای پروردگار من! جز تو که را دارم که رفع گرفتاری و توجه در کارم را از او درخواست کنم.

ای خدا و ای مولای من! تو بر من حکمی را مقرر داشتی که در اجرای آن از هوای نفسم پیروی کردم؛ از فریب کاری دشمنم در این باره نهراسیدم. پس او هم طبق دلخواه خویش مرا فریب داد و قضا و قدر هم به او کمک کرد. در اثر همین ماجرای شومی که بر سرم آمد، از پاره ای از حدود و احکامت تجاوز کردم و در برخی از دستوراتت راه مخالفت را پیمودم. پس در تمام آنچه پیش آمده تو را ستایش می کنم. اکنون از حکمی که درباره کیفر من جاری گشته و قضا و آزمایش تو مرا بدان ملزم ساخته است، حجت و برهانی ندارم...

این کلمات از دعای امام المتقین علیه السلام مشتمل است بر توجه کامل امام به خدای متعال و توسل به او در تمام شؤون و امور و اعتراف او به تقصیر در طاعت خدا و این که حجتی برای کارش نداشته بلکه حجت بر علیه اوست. امام علیه السلام در ادامه عرض می کند:

وقد أتیتُک یاإلهی – بعدَ تقصیری وإسرافی علی نفسی – مُعتذراً نادماً مُنکسراً مُستَقیلاً مُستغفراً مُقرّاً مُذعناً مُعترفاً، لا أجدُ مَفـَرّاً مِمّا کانَ مِنّی، ولا مَفزعاً أتوجَّهُ إلیهِ فی أمری، غیرَ قبولِک عُذری، وإدخالِک إیایَ فی سَعَةٍ مِن رحمتک.

اللّهم فاقبل عُذری، وارحَم شِدَّة ضُرّی، وفُکَّنی مِن شَدِّ وَثاقی.

یاربِّ ارحَم ضعفَ بدنی، ور ِقَّةَ جِلدی، ودِقَّةَ عَظمی، یامَن بدأ خَلقی وذِکری وتَربـِیتی وبـِرّی وتَغذِیتی، هَبنی لابتداءِ کرمک وسالِفِ بـِرِّک بی.

یاإلهی وسیدی ورَبِّی، أتُراک مُعذَّبی بـِنارک بَعدَ توحیدِک، وبَعدَ مَا انطَوی علیهِ قَلبی مِن معرفتک، ولـَهـِجَ به لِسانی مِن ذِکرک، واعتقدهُ ضَمیری مِن حُبِّک، وبعدَ صِدق ِ اعتِرافی ودُعائی خاضعاً لِربوبـِیتک، هیهات أنت أکرمُ مِن أن تُضَیعَ مَن رَبَّیتَه، أو تُبَعِّدَ مُن آوَیتَه، أو تُسَلِّمَ إلی البَلاءِ مَن کفـَیتَـهُ و رَحِمتـَه.

ولیتَ شِعری یاسَیدی وإلهی ومولای، أتُسَلِّطُ النَّارَ علی وجوهٍ خَرَّت لِعظمتک ساجدة، وعلی ألسُنٍ نَطَـَقتَ بتوحیدک صادقة وبشکرک مادحة، وعلی قلوب ٍ اعترفت بإلهـِیتِک محقـِّقة، وعلی ضَمائر حَوَت مِنَ العِلم بیک حتّی صارَت خاشعة، وعلی جوارحَ سَعَت إلی أوطان ِ تَعَبُّدک طائعة، وأشارَت باستغفارک مُذعِنة، ما هکذا الظَّنُّ بک، ولا اُخبـِرنا بفضلک عنک...

ای معبود من! اینک بعد از این که درباره ات کوتاهی کرده و بر خود زیاده روی نموده ام، عذرخواه، پشیمان، دلشکسته، پوزش جو، آمرزش طلب،

بازگشت کنان و در حالی که به گناه خویش اقرار و اذعان و اعتراف دارم، به درگاهت رو آورده ام؛ راه گریزی از آنچه از من سرزده نیابم، پناهگاهی که بدان رو آورم در کار خویش ندارم، جز این که تو عذرم را بپذیری و مرا در فراخنای رحمتت درآوری.

پروردگارا! عذرم بپذیر و بر سخت پریشانی ام رحم کن و از بند سخت گناهانم رهایم ساز.

ای پروردگار من! بر ناتوانی بدن، نازکی پوست تن و باریکی استخوانم رحم کن. ای کسی که به آفرینش به یاد، به پرورش و به احسان و خوراک دادنم آغاز کردی! اکنون به همان بزرگواری و کرم نخستت و سابقه احسانی که به من داشتی، مرا ببخش.

ای معبود و آی آقا و ای پروردگار من! آیا تو به راستی چنانی که مرا پس از این که به یگانگی ات اقرار دارم و دلم به نور معرفتت آباد گشته، زبانم به ذکر تو گویا، نهادم به دوستی تو پیوند خورده و پس از اعتراف صادقانه و دعای خاضعانه ام به مقام بنده پروری و ربوبیتت به آتش عذاب کنی؟ بسیار دور است، تو بزرگوارتر از آنی که از نظر دور داری کسی را که خود پروریده ای یا دور گردانی کسی را که خود نزدیکش کرده ای یا تسلیم بلا و گرفتاری کنی کسی را که خود سرپرستی کرده ای و به لطف خود پروریده ای.

کاش

می دانستم ای آقا و معبود و مولایم! آیا چیره می کنی آتش دوزخ را بر چهره هایی که برای عظمتت به سجده افتاده؛ بر زبان هایی که صادقانه به یگانگی ات گویا و سپاسگزارانه به شکرت باز شده؛ بر دل هایی که از روی یقین به خدائی ات اعتراف کرده اند؛ بر نهادهایی که علم و معرفتت آن ها را فراگرفته تا به جایی که در برابرت خاشع گشته و بر اعضا و جوارحی که مشتاقانه به پرستش گاههایت شتافته و با حال اقرار به گناه جویای آمرزش تو هستند؟ چنین گمانی به تو نیست و از فضل تو چنین خبری به ما نرسیده است...

آیا چنین درخواست همراه با عطوفت و فروتنی و تواضع را در پیشگاه رب العالمین با این ادب بسیار از قلبی که جز محبت خدا در آن وجود ندارد، دیده

اید؟ سلام خدا بر تو ای امام متقین و سید موحدین که در طاعت و دوستی به خدا خالص شدی؛ خلوصی که برتر از آن نیست... به ادامه دعا توجه کنید:

یاکریمُ یارب، وأنت تعلمُ ضَعفی عن قلیل ٍ مِن بلاءِ الدُّنیا وعقوباتِها، وما یجری فیها مِنَ المکارهِ علی أهلها، علی أنَّ ذلک بلاءٌ ومکروهٌ قلیلٌ مَکثـُه،یسیرٌ بقاؤه، قَصیرٌ مُدَّتُه، فکیف احتمالی لِبلاء الاخرة وجلیل ِ وقوع ِ المَکاره فیها، وهو بلاءُ تطولُ مُدَّتُه، ویدومُ مَقامُه، ولا یخَفـَّفُ عن أهله، لانـَّهُ لا یکونُ إلا عن غضبک وانتقامک وسخطک، وهذا ما لا تقومُ له السَّمواتُ والارض.

یاسیدی فکیف بی وأنا عبدُک الضَّعیفُ الذَّلیلُ الحَقیرُ المِسکینُ المُستـَکین...

ای خدای کریم! ای پروردگار من! تو ناتوانی مرا در مقابل اندکی از بلای دنیا و کیفرهای ناچیز آن و ناملایماتی که معمولا بر اهل آن می رسد، می دانی در صورتی که این بلا و ناراحتی دوامش کم، دورانش اندک و مدتش کوتاه است. پس چگونه تاب تحمل بلای آخرت و آن ناملایمات بزرگ آنجا را دارم در صورتی که آن بلا مدتش طولانی و دوامش همیشگی است و تخفیفی برای مبتلایان به آن نیست؛ زیرا آن بلا از خشم و انتقام و غضب تو سرچشمه گرفته است و آن هم چیزی است که آسمان ها و زمین تاب تحمل آن را ندارند.

ای آقای من! تا چه رسد به من بنده ناتوان، خوار، ناچیز، مستمند، بیچاره...

این فقرات بیانگر خوف زیاد و وحشت امام از خدای متعال و درخواست عفو و آمرزش از خدا و نجات از هول روز قیامت، و تضرع در برابر خدای متعال است. در ادامه دعا خاشعانه عرض می کند:

یاإلهی وربی وسَیدی ومولای، لایّ الامور ِ إلیک أشکوا، ولِما مِنها أضِجُّ وأبکی، لالیم ِ العذابِ وشِدَّتِه أم لِطولِ البلاءِ ومُدَّتِه، فلئن صَیرتـَنی لِلعُقوباتِ مع أعدائک، وجمعتَ بینی وبین أهل ِ بلائک، وفرَّقتَ بینی وبین أحِبّائِک وأولیائک، فـَهـَبنی یاإلهی وسیدی ومَولای وربّی، صبرتُ علی عذابـِک فکیفَ أصبرُ علی فِراقک، وهَبنی صبرتُ

علی حرِّ نار ِک فکیفَ أصبرُ عن النـَّظـَر ِ إلی کرامتک، أم کیف أسکنُ فی النّار ِ ورجائی عفوُک، فبعزّتک یاسیدی ومولای اُقسمُ صادقاً، لـَئِن ترکتـَنی ناطقاً لاضِجَّنَّ إلیک بین أهلِها ضجیج الاملین، ولاصرُخنَّ إلیک صُراخ َ المُستـَصرِخین، ولابکینَّ علیک بُکاءَ الفاقدین، ولانادِینـَّک أین کنتَ یاولیّ المُؤمنین، یاغایة آمال ِ العارفین، یاغیاثَ المستغیثین، یاحبیب قلوب الصّادقین، ویاإله العالمین.

أفتُراک سُبحانک یاإلهی وبحمدک تَسمعُ فیها صوتَ عبد ٍ مسلم ٍ سُجِنَ فیها بمخالفته، وذاق طعمَ عذابـِها بمعصیته، وحُبـِس بین أطباقها بـِجُرمه وجریرته، وهو یضِجُّ إلیک ضجیج مُؤمِّل ٍ لرحمتک، وینادیک بلسان أهل توحیدک، ویتوسَّلُ إلیک بربوبیتک.

یامولای فکیف یبقی فی العذاب وهو یرجو ما سَلـَف مِن حلمک، أم کیف تؤلـِمُهُ النّارُ وهو یأمُلُ فضلک ورحمتک، أم کیف یحرقهُ لهیبُها وأنت تسمع صوتَهُ وتری مکانَه، أم کیفَ یشتَمِلُ علیه زَفیرُها وأنت تعلمُ ضَعفـَه، أم کیف یتقلقلُ بین أطباقِها وأنت تعلمُ صِدقـَه، أم کیف تَزجُرُهُ زبانِیتُها وهو ینادیک یاربّاه، أم کیف یرجو فضلک فی عِتقهِ مِنها فـَتـَترُکهُ فیها، هیهات ما ذلک الظَّنُّ بک، ولا المَعروفُ مِن فضلک، ولا مُشبـِهُ لِما عاملتَ به الموحِّدین مِن بـِرِّک وإحسانک...

ای معبود و پروردگار و آقا و مولای من! برای کدام یک از گرفتاری هایم به تو شکایت کنم و برای کدام یک از آنها شیون و گریه کنم؟ آیا برای عذاب دردناک و سخت یا برای بلای طولانی و مدید؟ پس اگر بنا شده مرا به خاطر کیفرهایم در زمره دشمنانت درآوری و مرا با گرفتاران در بلا و عذابت در یک جا گردآوری و میان من و دوستانت جدائی اندازی.

ای معبود و آقا و مولا و پروردگارم! گیرم که من بر عذاب تو صبر کنم اما چگونه بر دوری از تو طاقت آورم. ای معبود من! گیرم که حرارت آتشت را تحمل کنم، چگونه چشم پوشیدن از بزرگواری ات را بر خود هموار سازم یا

چگونه در میان آتش بمانم با این که به عفو تو امیدوارم؟ پس به عزّتت سوگند ای آقا و مولای من! به راستی سوگند می خورم که اگر زبانم را در آنجا باز بگذاری به طور حتم در میان دوزخیان به سویت همچون اشخاص آرزومند شیون سر دهم و به طور مسلّم چون فریادرس خواهان به درگاهت فریاد برآورم و به طور قطع مانند عزیز گمگشتگان بر دوری تو گریه و زاری کنم و با صدای بلند تو را می خوانم و می گویم: کجایی ای یار و نگهدار مؤمنان! ای منتهای آرمان عارفان، ای فریادرس درماندگان، ای محبوب دل راستگویان و ای حیران کننده عالمیان.

آیا به راستی چنان می بینی ای منزه و معبودم که به ستایشت مشغولم که بشنوی در آن آتش صدای بنده مسلمانی را که در اثر مخالفتش در آنجا زندانی شده و مزه عذاب آتش را به خاطر نافرمانی اش چشیده و در میان طبقات دوزخ به واسطه جرم و جنایتش گرفتار شده و در آن حال همچون شخصی آرزومند رحمتت به درگاهت شیون کند و به زبان یگانه پرستان تو را فریاد زند و به بنده پروری تو متوسل گردد.

ای مولای من! پس چگونه در عذاب بماند با این که به بردباری سابقه دار چشم امید دارد؟ چگونه آتش او را بیازارد با این که آرزوی فضل و رحمت تو را دارد؟ چگونه شعله آتش او را بسوزاند با این که تو صدایش را بشنوی و جایش را ببینی؟ چگونه شراره های آتش او را دربر گیرد با این که تو ناتوانی اش را می دانی؟ چگونه در میان طبقات آتش دست و پا زند با این که تو صدق و راستگویی او را می دانی؟ چگونه موکلان دوزخ او را با تندی برانند با این که او تو را به پروردگاری بخواند؟ چگونه ممکن است که امید فضل تو را در آزادی خویش از آن آتش داشته باشد و تو او را به حال خود واگذاری؟

چه بسیار از تو دور است و چنین گمانی به تو نیست، فضل تو اینسان معروف نیست و با رفتار تو نسبت به یگانه پرستان شباهت ندارد با آن نیکی و احسانت که نسبت بدانها داری.

امام علیه السلام با ایمان و یقین و فروتنی و هراس، پروردگار مناجات می کند و از او درخواست پناه کرده از خدا می خواهد تا او را از وحشت روز قیامت و عذاب آخرت نجات دهد.

این کلمات درخشان امام بیانگر عظمت امام و سید متقین و امام موحدین بودن اوست. او اول کسی است که با تمام وجود با خدای خود راز و نیاز می کند. در ادامه دعا عرض می کند:

فـَبالیقین أقطعُ، لو لا ما حَکمتَ به مِن تعذیبِ جاحدیک، وقضیتَ به مِن إخلادِ مُعاندیک، لجعلتَ النّارَ کلَّها بَرداً وسلاماً، وما کانَت لاحدٍ مقرّاً ولا مُقاما، لکنّک تَقـَدَّسَت أسماؤک أقسمتَ أن تملاها مِن الکافرین، مِن الجِنَّة والناس أجمعین، وأن تُخَلـِّدَ فیها المُعاندین، وأنت جلَّ ثناؤک قـُلتَ مُبتدئاً، وتَطـَوَّلتَ بالانعام مُتکرِّماً، أفمن کان مُؤمناً کمن کان فاسقاً لا یستوون...

من به طور قطع می دانم که اگر فرمان تو در معذب ساختن منکرانت صادر نشده بود، حکم تو به همیشه ماندن در عذاب برای دشمنانت در کار نبود، به طور حتم آتش دوزخ را هر چه هم بود به تمامی سرد و سالم می کردی و هیچ کس در آن منزل و مأوا نداشت ولی تو ای خدایی که تمام نام هایت مقدس است! سوگند یاد کرده ای که دوزخ را از کافران از پریان و آدمیان پر کنی و دشمنانت را برای همیشه در آن جای دهی؛ تو که حمد و ثنایت برجسته است در ابتدا بدون سابقه فرمودی و به این انعام از روی بزرگواری تفضل کردی که فرمودی آیا کسی که مؤمن است مانند کسی است که فاسق است؟ نه یکسان نیستند...

امام علیه السلام در این بخش به وسعت رحمت خدای متعال و لطف و عفو او اشاره می کند. اگر او حکم به عذاب منکرین ربوبیت او و منکرین توحیدش نکرده بود، احدی را در آتش جهنم جاودانه نمی گذاشت و آن را سرد و سالم برای همه بندگان قرار می داد. امام علیه السلام با حال تضرع و زاری به خدا عرض می کند:

إلهی وسیدی، فأسألک بِالقـُدرة الَّتی قـَدَّرتَها، وَبـِالقـَضِیةِ الَّتی حَتَمتَها وحَکمتَها، وَغـَلـَبتَ مَن علیه أجرَیتَها، أن تَهَبَ لی فی هذه اللَّیلـَة وفی هذه السّاعة، کلَّ جُرم ٍ أجرَمتُه، وکلَّ ذنبٍ أذنَبتُه، وکلَّ قَبیح ٍ أسرَرتُه، وکلَّ جَهل ٍ عَمِلتُه، کتَمتُهُ أو أعلـَنتُه، أخفـَیتُهُ أو أظهَرتُه، وکلَّ سَیـِّئةٍ أمرتَ بإثباتِها الکرامَ الکاتبین، الَّذینَ وَکلتَهُم بِحِفظ ما یکونُ مِنّی، وجَعـَلتَهُم شُهوداً عَلـَیَّ مَعَ جَوارِحی، وکنتَ أنت الرَّقیبُ عَلَیَّ مِن ورائهم، والشّاهِدُ لِما خَفِیَ عَنهُم وبرحمتک أخفـَیتَه، وبفضلک سَتَرتَه، وأن تُوفـِّرَ حَظّی مِن کلِّ خیر ٍ تـُنز ِلُه أو إحسان ٍ فـَضَّلتَهُ، أو بِرٍّ نَشَرتَه، أو رزق ٍ بَسَطتـَه، أو ذنبٍ تـَغفِرُه، أو خطأٍ تـَستـُرُه...

ای معبود و ای آقای من! به حق آن نیرویی که مقدرش کردی و به فرمانی که مسلمش داشتی و صادر فرمودی و بر هر کس آن را اجرا کردی، مسلط گشتی. از تو می خواهم که ببخشی بر من در این شب و در این ساعت هر جرمی را که مرتکب شده ام، هر گناهی را که از من سرزده، هر کار زشتی را که پنهان کرده ام، هر نادانی که انجام داده ام، چه کتمان کردم و چه آشکار، چه در پنهان کردم و چه در عیان، هر کار بدی را که به نویسندگان گرامی ات دستور یادداشت کردنش را دادی؛ همان نویسندگانی که آن ها را بر یادداشت اعمال من موکل کردی و آن ها را به ضمیمه اعضا و جوارحم گواه بر من کردی و اضافه بر آن ها خودت نیز مراقب من بودی و گواه اعمالی بودی که از آنها پنهان می ماند. البته به واسطه رحمتت بود که آن ها را پنهان داشتی و از روی فضل خود پوشاندی. و از تو می خواهم که بهره ام را وافر و سرشار گردانی از هر خیری که فرو ریزی یا احسانی که بفرمائی یا نیکی هایی که پخش کنی یا رزقی که بگسترانی یا گناهی که بیامرزی یا خطایی که بپوشانی...

امام در این مقطع، از خدای متعال می خواهد تا او را عفو و رحمت و آمرزش و رضوان خود را نصیب او گرداند تا صفحه اعمالش خالی از کارهایی باشد که او را از

خدا دور کند و فضل خود را که شامل بندگانش می کند، شامل او نیز گرداند، از رزقی که بر آن ها مبذول می کند، او را بهره مند نماید امام با توسل به خدای متعال، عرض می کند:

یاربِّ یاربِّ یاربِّ، یاإلهی وسیدی ومولای ومالِک رقـّی، یا مَن بیدهِ ناصِیتی، یاعلیماً بِضُرّی ومسکنتی، یاخبیراً بفقری وفاقـَتی.

یاربِّ یاربِّ یاربِّ، اسألک بحقـِّک وقـُدسِک وأعظم صِفاتک وأسمائک، أن تجعلَ أوقاتی فی اللَّیلِ والنَّهار بذکرک معمورة، وبخدمتک مَوصولة، وأعمالی عندک مقبولة، حتّی تکونَ أعمالی وأورادی کلِّها ورداً واحداً، وحالی فی خدمتک سرمداً.

پروردگارا؛ پروردگارا؛ پروردگارا؛ ای معبود؛ ای آقا و مولا و ای مالک من! ای کسی که اختیارم به دست اوست! ای دانای هر پریشانی و بی نوائی ام؛ ای آگاه از بی چیزی و نداری ام.

پروردگارا؛ پروردگارا؛ پروردگارا؛ از تو می خواهم به حق خودت و به ذات مقدست و به بزرگ ترین صفات و اسمائت که اوقاتم را در شب و روز به یاد خودت معمور و آباد گردانی و به خدمتت پیوسته داری؛ اعمالم را مقبول درگاهت گردانی تا اعمال و گفتارم همه تنها برای تو باشد و حالم همیشه در خدمت تو مصروف گردد.

امام از خدای متعال درخواست می کند که اوقاتش به ذکر خدا و طاعت او وآنچه او را به خدا نزدیک می کند، مشغول باشد. امام در دعایش عرض می کند:

یاسیدی یامَن علیه مُعـَوَّلی، یامَن إلیه شکوتُ أحوالی.

یاربِّ یاربِّ یاربِّ، قـَوِّ علی خدمتک جوارحی، واشدُد علی العزیمة جوانِحی، وهب لی الجِدَّ فی خَشیتک، والدَّوامَ فی الاتِّصال بخدمتک، حتّی أسرح إلیک فی میادین السّابقین، واُسرعَ إلیک فی البارزین، وأشتاق إلی قـُربک فی المُشتاقین، وأدنـُوَ منک دُنُوَّ المخلصین، وأخافک مخافة الموقِنین، وأجتمعَ فی جوارک مع المؤمنین..

ای آقای من، ای کسی که تکیه گاهم اوست، ای کسی که شکایت احوال خویش به درگاه او برم.

پروردگارا،

پروردگارا، پروردگارا، بر انجام خدمتت اعضای مرا نیرو ده، دلم را برای عزیمت به سویت محکم گردان، به من کوشش در ترس و خشیت و مداومت در پیوستن به خدمتت را عطا فرما تا تن و جانم را در میدان های پیشتازان به سویت برانم و در زمره شتابندگان به سویت بشتابم، در صف مشتاقان تقربت را با اشتیاق بجویم، چون نزدیک شدن مخلصان به تو نزدیک گردم و چون یقین کنندگان از تو بترسم و در جوار رحمت تو با مؤمنان در یکجا گرد آیم.

امام در این فقرات از خدای متعال می خواهد تا او را برای خدمت به او نزدیک گرداند، و به او کوشش در ترس و خشیت و ترس از او ببخشد تا از پیشتازان در خدمتش و پیروزان به خوشنودی و طاعت او گردد. امام علیه السلام با خضوع وصف ناشدنی عرضه می دارد:

اللّهم ومَن أرادَنی بسوءٍ فأرده، ومَن کادَنی فـَکِده، واجعَلنی مِن أحسن عبیدک نصیباً عندک، وأقربـِهـِم منزلة ً مِنک، وأخَصِّهـِم زُلفة ً لدیک، فإنَّهُ لا ینال ذلک إلا بفضلک، وجُد لی بجودک، واعطِف علیّ بمجدک، واحفـَظنی برحمتک، واجعَل لِسانی بذکرک لَهـِجا، وقَلبی بحُبِّک مُتَیما، ومُنَّ عَلیّ بـِحُسن إجابتک، وأقِلنی عَثرَتی، واغفِر زَلَّتی، فإنَّک قـَضَیتَ علی عبادک بعبادتک، وأمَرتَهُم بدعائک، وضَمِنتَ لهم الاجابة...

خدایا! هر که بد مرا خواهد بدش را بخواه، هر که به من مکر کند به مکر خویش دچارش کن، نصیبم را پیش خود بهتر از دیگر بندگانت قرار ده، منزلتم را نزد خود نزدیک تر از ایشان کن، رتبه ام را در پیشگاهت مخصوص تر از دیگران گردان که به راستی جز به فضل تو کسی به این مقام نرسد، به جود و بخشش خود بر من جود کن، به مجد و بزرگواری خود بر من توجه فرما، به رحمت خود مرا نگهدار، زبانم را به ذکرت گویا گردان، دلم را به دوستی ات بی قرار و شیدا بفرما و با اجابت نیکت بر من منت بنه، لغزشم را نادیده گیر و

گناهم را بیامرز؛ چرا که تو خودت بندگان را به پرستش خویش فرمان دادی و به دعا کردن به درگاهت مأمور ساختی و اجابت دعایشان را ضمانت کردی.

در این قسمت از دعا امام علیه السلام از خدا درخواست می کند که او را از هر ظالم و متجاوزی حفظ نماید، او را از هر خیر و فضلی بهره زیادی عطا کند و به او منت گذارد و او را از مقربین قرار دهد. و اما ادامه دعای امام:

فإلیک یاربِّ نَصَبتُ وَجهی، وإلیک یاربِّ مددتُ یدی، فبعزَّتک استجـِب لی دُعائی وبلِّغنی مُنای، ولا تَقطـَع مِن فضلک رجائی، واکفِنی شرَّ الجـِنِّ والانس مِن أعدائی.

یاسریع الرِّضا، إغفِر لِمَن لایملِک إلا الدُّعاء، فإنَّک فـَعّالٌ لِما تَشاء، یامن اسمهُ دواء، وذِکرُهُ شِفاء، وطاعتُهُ غِنی، ارحَم مَن رأسُ مالِهِ الرَّجاء، وسِلاحُهُ البُکاء.

یاسابـِغَ النِّعَم، یادافـِعَ النِّقـَم، یانورَ المُستَوحِشینَ فی الظُّلَم، یاعالماً لا یُعَلَّم، صلِّ علی محمّد وآل محمّد، وافعَل بی ما أنت أهلـُه، وصَلَّی اللهُ علی رسولهِ والائمَّة المَیامین مِن أهله وسلَّمَ تَسلیماً کثیرا⁽¹⁾.

ای پروردگار من! به سوی تو روی کردم و به درگاه تو ای پروردگارم دست حاجت دراز کردم. پس به عزتت دعایم را مستجاب فرما؛ به آرزویم برسان، امیدم را از فضل خویش قطع نفرما، و شر دشمنانم را از جن و انس کفایت فرما.

کسی را که جز دعا چیزی ندارد، بیامرز. به راستی تو هر چه را خواهی انجام دهی، ای کسی که نامش دوا و یادش شفا و طاعتش توانگری است، بر کسی که سرمایه اش امید، و ساز و برگش گریه و زاری است، ترحم فرما، ای تمام دهنده نعمت ها، ای برطرف کننده گرفتاری ها، ای روشنی وحشت زدگان در تاریکی ها، ای دانای بی معلم، بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و درباره من آنچه را که تو شایسته آنی انجام بده، درود خدا بر پیامبر و پیشوایان با برکت از خاندانش و سلام فراوان.

این دعای شریف که صفحاتی درخشان از عبادت امام امیرالمؤمنین علیه السلام است، به پایان رسید. در این دعا توجه کامل او به خدا و دوستی و عبادت خالصش که بالاترین اخلاص است، مشهود است.

با خدا در شعائر دینی

مهم ترین چیزی که امام متقین علیه السلام به آن توجه داشت، دعای در هنگام ادای مراسم دینی بود. دوستی خدای متعال، قلب و هوش او را پر کرده و بهترین زمان و محبوب ترین چیز نزد او، ادای مراسم دینی، اعم از واجبات ومستحبات بود و با شوق و رغبتی انجام می داد که نزد او از تمام دنیا و بهره مندی های آن بهتر بود

و این صفحات درخشنده به روح تقوا و ایمان ، از دعاهای شریفه ای است که در موقع انجام بعضی از عبادت ها می خواند:

وضوء

اما وضو از مقدمات نماز است و نماز بدون آن صحیح نیست، مگر با تیمم هنگام نبودن آب یا عدم امکان دسترسی به آن و در حدیث آمده که نماز ادا نمی شود مگر با طهارت. آن گونه که فقها بیان کرده اند، وضو هنگامی که مقدمه برای عمل واجب باشد واجب است و هنگامی که فقط برای طهارت باشد مستحب است.

امام علیه السلام دعا را در تمام اعمال وضو، اعم از اعمال واجب و مستحب، ضمیمه می کرد و که در ادامه به برخی اشاره می شود:

1 ـ مضمضه:

از مقدمات وضو و مستحبات آن مضمضه کردن است که هدف از آن نظافت دندان و شستن دهان از آلودگی هاست. امام علیه السلام هنگام شروع به مضمضه کردن این دعا را می خواند:

اللّهم لـَقـِّنی حُجَّتَک یوم ألقاک، وأطلِق لِسانی بذکرک⁽¹⁾.

خدایا! دلیل قاطع و روشنم را در آن روز که تو را دیدار می کنم بر زبانم بنه و زبانم را به ذکر خودت باز کن.

2 ـ استنشاق:

از مستحبات وضو، استنشاق با آب است، زیرا بینی را پاک می کند و فوائد بهداشتی زیادی دارد که پزشکان به آن اشاره می کنند.

امام علیه السلام این دعا را هنگام استنشاق می خواند:

اللّهم لا تـُحَرِّم علیَّ ریحَ الجَنـَّةِ، وَاجعَلنی مِمَّن یشُمُّ ریحَها وروحَها وطیبَها⁽¹⁾.

خدایا! بوی بهشت را بر من حرام مفرما و از کسانی قرارم ده که بوی بهشت و نسیم و عطرش را ببویند.

3 ـ هنگام شستن صورت:

امام علیه السلام وقتی صورتش را می شست، این دعا را می خواند:

اللّهم بَیِّض وَجهی یوم تَسوَدِّ فیه الوُجوه، ولا تُسَوِّد وَجهی یوم تَبیضِّ فیه الوُجوه⁽²⁾.

خدایا! رویم را سفید گردان در آن روزی که روی ها سیاه گردد و سیاه مکن رویم را آن روزی که روی ها سفید گردد.

4 ـ هنگام شستن دست راست:

وقتی امام علیه السلام دست راست خود را می شست، این دعا را می خواند:

اللّهم أعطِنی کتابی بیَمینی، والخُلدَ فی الجِنان بـِیَساری، وحاسِبنی حِساباً یسیرا⁽³⁾.

خدایا! نامه عملم را در روز قیامت به دست راستم و رقعه جاوید در بهشت را به دست چپم بده و حسابم را به آسانی رسیدگی کن.

5 ـ هنگام شستن دست چپ:

وقتی امام علیه السلام دست چپ را می شست، این دعا را می خواند:

اللّهم لا تُعطِنی کتابی بـِشِمالی ولا مِن وَراءِ ظـَهری، ولا تَجعَلها مَغلولـَة ً إلی عـُنـُقی، وأعوذ بک مِن مُقـَطَّعاتِ النِّیران⁽¹⁾.

خدایا! نامه عملم را به دست چپم و نه به پشت سرم مده و آن را به گردنم به صورت آویخته قرار مده، به تو پناه می برم از پاره های سوزان آتش.

6 ـ مسح سر:

امام علیه السلام وقتی سرش را مسح می کرد، این دعا را می خواند:

اللّهم غـَشِّنی برحمتک وبرکاتک وعَفوک⁽²⁾.

خدایا! مرا به رحمت و برکات و گذشت خود بپوشان.

7 ـ هنگام مسح پاها:

امام علیه السلام در هنگام مسح پاها، که آخرین جزء وضو بود ، این دعا را می خواند:

اللّهم ثـَبِّتنی علی الصِّراطِ یومَ تَزلُّ فیه الاقدام، واجعَل سَعیی فیما یرضیک عنّی یاذا الجلال والاکرام⁽³⁾.

خدایا! گامم را بر صراط ثابت بدار؛ آن روزی که گام ها بلغزد و کوششم را در کاری که تو را خشنود سازد قرار ده، ای صاحب بزرگواری و کرامت!

همراه بودن وضوی او با دعاهای پر مغز بیانگر ارتباط عمیق او با خدای متعال، و توجه کامل او به خداست.

نماز

نماز- آن گونه که در حدیث آمده است- ستون دین و باعث نزدیک شدن هر پرهیزکار به خداست. و امام علیه السلام شیفته آن بود و نافله ای از نوافل او ترک نمی شد. از شدت توجه او به نماز در «لیلة الهریر» ـ که سخت ترین زمان ناراحتی امام در جنگ صفین بود، نماز بین دو صف برقرار می کرد در حالی که تیرها از چپ و راست می رسید. یکی از اصحاب اعتراض کرد، اما امام آن را رد کرد و فرمود: ما برای نماز با اهل شام می جنگیم. راویان می گویند او نماز را در سخت ترین زمان برپا می کرد. از امام زین­العابدین نقل شده است که احدی در عبادت و تقوا به او نمی رسید، و می فرمود: «عبادت من کجا و عبادت جدم امیرالمؤمنین کجا».

بعضی از دعاهایی را که امام علیه السلام قبل از نماز و در اثنای نماز و بعد از آن می خواند، متذکر می شویم:

دعای امام علیه السلام قبل از نماز

امام علیه السلام وقتی برای نماز بپا می خواست، قبل از شروع تکبیرة الاحرام این دعا را می خواند:

یامُحسنُ قد أتاک المُسیء، وقد أمرتَ المُحسنَ أن یتجاوز عن المُسیء، وأنت المُحسنُ وأنا المُسیء، فبحقِّ محمّد وآل محمّد صلِّ علی محمّد وآل محمّد، وتجاوَز عن قبیح ما تعلمُ مِنّی⁽¹⁾.

ای نیکوکار! بدکار به درگاهت آمده و به راستی تو دستور داده ای که نیکوکار از بدکار بگذرد و تو نیکوکاری ومن بدکار. پس به حق محمّد و خاندان محمّد بر محمّد و خاندانش درود فرست و از کارهای زشتی که از من سراغ داری درگذر.

دعای او علیه السلام در سجود

برترین اجزاء نماز سجود است. در حدیث آمده است که نزدیک ترین حالت بنده به پروردگارش، سجده است. دعاهای زیادی از امام متقین رسیده که در هنگام سجده آن را می خواند که به برخی اشاره می شود:

1 – اصبغ بن نباته ـ که از اصحاب بزرگ امام علیه السلام و از مطمئن ترین وبا اخلاص ترین آنها بود ـ می گفت: امام در سجده اش می گفت:

أناجیک یاسیدی کما یناجی العَبدُ الذَّلیلُ مَولاه، وأطلبُ إلیک طلب مَن یعلمُ أنَّک تُعطی، ولا ینقـُصُ مِمّا عندک شیء، وأستغفرک استغفار مَن یعلم أنَّهُ لا یغفر الذُّنوب إلا أنت، وأتوکلُ علیک توکل مَن یعلم أنَّک علی کلِّ شیءٍ قدیر ٍ⁽¹⁾.

با تو راز گویم ای آقای من! همانند بنده خواری که با مولای خود راز گوید، از تو درخواست می کنم، همانند کسی که می داند تو عطا کنی و چیزی هم از موجودی نزد تو کم نشود، و از تو آمرزش خواهم همانند آمرزش خواستن کسی که می داند گناهان را کسی جز تو نیامرزد و بر تو توکل کنم همانند توکل کردن کسی که می داند، تو بر هر چیز توانایی.

2 – امام صادق علیه السلام روایت کرده است که جدش امیرالمؤمنین علیه السلام در سجودش می خواند:

اللّهم إنّی أعوذ ُ بک أن تبتلینی بـِبلیةٍ تَدعونی ضرورتها علی أن أتلوَّثَ بشیءٍ مِن معاصیک.

اللّهم ولا تجعل لی حاجة ً إلی أحدٍ مِن شرار خلقک ولِئامهم، فإن جعلتَ لی حاجة إلی أحدٍ مِن خلقک فاجعلها إلی أحسنهم وجهاً، وخـَلقاً، وخـُلقاً، وأسخاهُم بها نفساً،

وأطلـَقهم بها لساناً، وأسمحهم بها کفّاً، وأقلِّهم بها علیّ إمتناناً⁽¹⁾.

خدایا! به تو پناه می برم از این که مرا به بلایی گرفتار کنی که ناچاری مرا وادار کند که به یکی از نافرمانی هایت پناه ببرم.

خدایا! مرا به احدی از مردمان بد و پست نیازمند مکن و اگر به یکی از خلق خود نیازمند کردی به کسانی از خلق خود نیازمند گردان که خوشروترین و خوش خلق ترین و سخاوتمندترین و زبان آورترین و دست بازترین آنان باشد و کمتر از دیگران منت بگذارد.

3 – از دعاهای شریفی که او در سجودش می خواند، این دعاست:

اللّهم ارحَم ذُلّی بین یدیک، وتَضَرُّعی إلیک، و وحشتی مِن النّاس، وأنسی بک یاکریم، فإنّی عبدُک أتقلَّبُ فی قبضتک، یاذا المَنِّ والفضل والجود والغناء والکرَم، إرحم ضعفی وشَیبتی مِن النّار یاکریم⁽²⁾.

خدایا! به خواری من در پیش تو و زاری ام به درگاهت و وحشتم از مردمان رحم کن و مرا با خود مأنوس گردان ای کریمی که به راستی من بنده تو فرزند بنده توام که در اختیار توام. ای که صاحب نعمت و فضل و بخشش و بی نیازی و کرم هستی، به ناتوانی و موی سفیدم از آتش دوزخ رحم کن، ای کریم!

دعای او علیه السلام بعد از سجود

عدی بن حاتم طائی که از اصحاب خاص امام امیرالمؤمنین علیه السلام و بزرگان آن ها بود، روایت کرده است که بر علی علیه السلام وارد شدم. دیدم نماز می خواند و رنگش تغییر کرده است. بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله نمازگزاری ندیدم که رکوع و

سجودش بیش از او باشد، به نزدیک او رفتم، چون او مرا حس کرد با دست به من اشاره کرد. پس ایستادم تا دو رکعت نماز مختصر و کامل خواند. سپس سلام داد و سجده کرد و سجده را طولانی کرد. با خود گفتم به خدا خوابش برد، بعد سرش را بلند کرد و گفت:

لا إله الا الله حقـّاً حقـّاً، لا إله الا الله إیماناً وتصدیقاً، لا إله الا الله تعبُّداً ورِقـّاً.

یامُعِزَّ المؤمنین بسلطانه، یامُذِلَّ الجَبّارین بعظمته، أنت کهفی حین تُعیینی المذاهب عند حُلول النَّوائب، فتَضیقُ علیَّ الارض برحبها، أنت خلقتَنی یاسیدی رحمةً منک لی، ولو لا رحمتک لکنتُ من الهالکین، وأنت مؤیدی بالنَّصر علی أعدائی، ولو لا نصرُک لکنتُ من المغلوبین.

یا مُنشئ البرکات مِن مواضعها، ومُرسل الرَّحمة مِن مَعادنها، ویا مَن خَصَّ نفسه بالعزِّ والرِّفعة، فأولیاؤه بعزِّه یعتَزّون، ویا مَن وضع له المُلوک نَیر المَذَلَّةِ علی أعناقهم، فهُم مِن سَطـَواته خائفون، اسألک بکبریائک الَّتی شَقـَقتَها مِن عظمتک، وبعظمتک الَّتی استویتَ بها علی عرشک، وعَلـَوتَ بها فی خلقک، فکلُّهم خاضِعُ ذلیلُ لعزَّتک، صلِّ علی محمّد وآله، وافعل بی أولَی الامرَین بک تبارکتَ یاأرحم الراحمین⁽¹⁾.

معبودی نیست جز خدا به راستی و درستی؛ معبودی نیست جز خدا از روی ایمان و راستی؛ معبودی نیست جز خدا از روی عبودیت و بندگی.

ای آن که مؤمنان را به سلطنت خود عزیز کرده ای؛ و ای که گردن کشان را به عظمتش خوار گردانده ای؛ ای تویی پناهگاه من در آن هنگام که راه ها مرا به رنج اندازد و در وقتی که پیش آمدهای ناگوار بر من در آید و زمین با همه فراخی اش بر من تنگ شود. ای آقای من! تو از روی مهر و رحمتی که به من داشتی مرا آفریدی و اگر مهر و محبت تو

نبود، من از نابودشدگان بودم و تویی که مرا به یاری دادن بر دشمنانم کمک کنی و اگر یاری تو نبود، از شکست خوردگان بودم.

ای که برکت ها را از جایگاهش پدید آوری و رحمت را از معدن های آن بفرستی؛ ای خدایی که خود را به عزت و بلندی مخصوص داشته، ودوستانش به عزت او عزت جویند؛ ای کسی که پادشاهان برای او طوق ذلت و خواری به گردن نهاده اند، چه آن که از قهر و سطوتش ترسان و بیمناکند؛ از تو خواهم به حق بزرگی ات که از عظمت خود برتری گرفتی که همگی در برابر عزت تو سرافکنده و خوار هستند. [پس] درود فرست بر محمّد و خاندانش و درباره من آن را که در پیش تو شایسته تر از دو چیز است انجام دهی. منزهی تو ای مهربان ترین مهربانان!

این کلمات میزان اطاعت امام و اخلاص او را در عبادتش و دوری او از تمام حطام دنیوی و توجه او به خدای واحد احد را که شریکی ندارد؛ بیان می کند.

دعای او علیه السلام در قنوت نماز صبح

امام علیه السلام نماز صبح را در مسجد معروف به مسجد «بنی کاهل» می خواند. (آثار آن از بین رفته و جایش معلوم نیست) در قنوتش این دعا را می خواند:

اللّهم إنّا نستعینک، ونستغفرک، ونستهدیک، ونُؤمن بک، ونتوکلُ علیک، ونُثنی علیک بالخیر کلِّه، ونخلعُ ونترُک مَن ینکرُک.

اللّهم إیاک نعبُد، ولک نُصَلّی ونَسجُد، وإلیک نَسعی ونَحفـُد، ونَرجو رحمتک، ونَخشی عذابک، إنَّ عذابَک کان بالکافرین مُحیطاً.

اللّهم اهدِنا فیمَن هَدَیت، وعافِنا فیمَن عافـَیت، وتولَّنا فیمَن تـَوَلَّیت، وبارک لنا فیما أعطـَیت، وقِنا شرَّ ما قـَضَیت، إنَّک تَقضی ولا یقضی علیک، إنَّهُ لا یذلُّ مَن والَیت، ولا یعِزُّ مَن عادَیت، تبارکتَ ربِّنا وتَعالَیت، أستغفِرک وأتوبُ إلیک.

ربَّنا لا تُؤاخِذنا إن نَسینا أو اخطأنا، ربَّنا ولا تَحمِل علینا إصراً کما حملتهُ علی الَّذین مِن قبلنا، ربَّنا ولا تُحَمِّلنا ما لا طاقة لنا به، وأعفُ عَنّا، واغفِر لنا، وارحَمنا، أنت مَولانا فانصُرنا علی القوم الکافرین⁽¹⁾.

معبودا! ما از تو کمک می جوییم و از تو راهنمایی می خواهیم؛ به تو ایمان داریم و بر تو توکل می کنیم و تو را به خیر و خوبی ثنا می گوییم. ما به تو کفر نمی ورزیم و هر کس که تو را انکار کند، او را رها می کنیم.

معبودا! ما تو را پرستش می کنیم و برای تو نماز می گذاریم و بر تو سجده می کنیم، تلاش و شتاب ما به سوی توست، به مهر تو امید داریم و از عذاب تو بیمناک هستیم که به راستی عذاب تو بر کافران احاطه دارد.

معبودا! ما را در زمره آن دسته افرادی قرار ده که هدایت فرموده ای و تندرستی و عافیت بخشیده ای و دوستشان داری، در آنچه به ما عطا فرمودی برکت ده و ما را از شر و بدی آن چه مقدر فرموده ای، حفظ کن. ای نگهداری که به راستی تنها تو هستی که کسی بر تو حکم نمی راند.

به راستی خوار نمی شود آن کس که تو دوست بداری و آن کس که تو او را دشمن بداری عزیز نمی گردد. پروردگارا! تو بزرگی و برتر، از تو آمرزش می خواهم و توبه می جویم.

پروردگارا! ما را مؤاخذه مفرما؛ اگر فراموش یا خطا کردیم و بر دوش ما تکلیف طاقت فرسا مگذار؛ چنانچه بر کسانی نهادی که پیش از ما بودند. پروردگارا! بر دوش ما چیزی که توان تحمل آن را نداریم، قرار مده و از ما درگذر و گناهان ما را بیامرز که تو سرور مایی و ما را بر کافران یاری فرما.

دعای او علیه السلام بعد از نماز صبح

امام متقیان علیه السلام پیش از طلوع فجر ـ زمانی که در مدینه بود ـ خود را به مسجدالنبی می رساند و وقتی در کوفه بود، خود را به مسجد جامع کوفه می رساند. نماز شب و نافله ها را می خواند و بعد از آن به ذکر و دعا می پرداخت. امام علیه السلام بعد از نماز صبح، در مهمات و همچنین ائمه طاهرین از فرزندانش این دعای شریف را می خواندند:

اللّهم إنّی اسألک یامُدرک الهاربین، ویا ملجأ الخائفین، ویا غِیاث المستغیثین.

اللّهم إنّی اسألک بمعاقد العِزِّ مِن عرشک، ومُنتهی الرَّحمة مِن کتابک، وباسمک العظیم الاعظم، الکبیر الاکبر، الطاهر المُطهَّر، القـُدُّوس المبارک، ولو أنَّ ما فی الارض مِن شجرة أقلامُ والبحرُ یمُدُّه مِن بعده سبعةُ أبحُر ٍ ما نـَفِدَت کلماتُ الله إنَّ الله عزیزٌ حکیم، یاالله، یاربّاه - ده بار یاالله و ده بار یارباه می گفت- .

یامولاه، یاغایة رَغبَتاه، یاهو، یامَن هو، یامَن لا یعلمُ ما هو إلا هو، ولا کیف هو إلا هو، یاذا الجلال و الاکرام والافضال والانعام، یا ذا المُلک والملکوت، یاذا العزِّ والکبریاء، والعظمة والجبروت، یاحی لایموت، یامن عَلا فـَقـَهر، یامَن مـَلـَک فقدر، یامَن عـُبـِدَ فـَشَکر، یامَن عـُصِیَ فـَسَتَر، یامَن لا یحیط ُ به الفِکر، یارازق البَشَر، یامُقـَدِّر القـَدَر، یامُحصی قـَطـَر المـَطـَر، یادائم الثَّبات، یامُخرج النَّبات، یاقاضِیَ الحاجات، یامُنجِح الطَّلبات، یاجاعل البرکات، یامُحیی الاموات، یارافع الدَّرجات، یاراحم العَبَرات، یامُقیل العَثـَرات، یاکاشف الکرُبات، یانور الارضِ والسَّموات، یاصاحب کلِّ غریب، یاشاهداً لا یغیب، یامؤنِس کلِّ وحید، یاملجأ کلِّ طـَرید، یاراحم الشیخ الکبیر، یاعِصمة الخائف المستجیر، یامُغنِی البائس الفقیر، یافاک العانی الاسیر، یامَن لا یحتاجُ إلی التَّفسیر، یامُن هو بکل شیء خبیر، یامن هُو علی کلِّ شیء قدیر، یاعالِیَ

المکان، یاشدید الارکان، یامَن لیس له تُرجَمان، یانِعمَ المُستعان، یاقدیم الاحسان، یامَن هو کلَّ یومٍ فی شأن، یامَن لا یخلو مِنه مکان، یاأجود الاجودین، یاأکرم الاکرمین، یاأسمع السّامعین، یاأبصر النّاظرین، یاأسرع الحاسبین، یاولیَّ المؤمنین، یا یدَ الواثقین، یاظـَهرَ اللاجئین، یاغیاث المُستغیثین، وجار المستجیرین، یاربَّ الارباب، یامُسبِّب الاسباب، یامُفـَتِّح الابواب، یامُعتق الرِّقاب، یامُنشِئ السَّحاب، یاوَهّاب، یاتَوّاب، یامَن حیثُ مادُعِیَ أجاب، یافالق الاصباح، یاباعث الارواح، یامَن بیده کلُّ مفتاح، یاسابغ النِّعم، یادافع النِّقم، یابارئ النَّسَم، یاجامع الامم، یاذا الجود والکرَم، یاعماد مَن لا عِماد له، یاسند مَن لا سند له، یاعزَّ مَن لا عزَّ له، یاحِرز مَن لا حرزَ له، یاغیاثَ مَن لا غیاثَ له، یاجزیل العَطاء، یاجمیل الثَّناء، یاحلیماً لا یعجُل، یاعلیماً لا یجهَل، یاجَواداً لا یبخل، یاقریباً لا یغفـُل، یاصاحِبی فی وحدتی، یاعُدَّتی فی شِدَّتی، یاکهفی حین تُعیینی المذاهب، وتَخذ ُلنی الاقارب، ویسلِمُنی کلُّ صاحب، یارجائی فی المضیق، یارُکنی الشَّدید، یاإلهی بالتَّحقیق، یاربِّ البَیتِ العتیق، یاشَفیقُ یارفیق، إکفِنی ما أطیقُ وما لا أطیق، وفـُکنی مِن حِلـَق ِ الضِّیق إلی فرجک القریب، وَاکفِنی ما أهَمَّنی وما لا یهـِمُّنی مِن أمر دُنیای وآخرتی برحمتک یاأرحم الراحمین⁽¹⁾.

خدایا! از تو می خواهم ای دریابنده گریزپایان و ای پناهگاه خائفان، و ای فریادرس استغاثه کنندگان.

خدایا! از تو می خواهم به حق آنچه موجب عزت عرش تو گشته، و به حق منتهای رحمت از کتاب خود و به حق نام عظیم و بزرگ و بزرگ تر، پاک و پاکیزه و منزه از هر عیب و مبارک. و اگر همه درختانی که در زمین

هست، قلم باشد و دریا به کمک آن هفت دریای دیگر مرکب کلمات خدا، تمام نشود که خدا نیرومند و فرزانه است.

ای خدا! - ده مرتبه – ای پروردگار! – ده مرتبه – ای مولا! ای منتهای من! ای که نمی داند او چیست جز او و او چگونه است جز او؛ ای صاحب عظمت و قدرت؛ ای صاحب عزت و بزرگی و جبروت؛ ای زنده ای که هرگز نمیرد؛ ای که برتری یافت و چیره گشت؛ ای که فرمانروایی گرفته و قدرت یافت؛ ای که پرستش و سپاسگزاری کرد؛ ای که نافرمانی اش کنند و بپوشاند؛ ای که پنهان است و آگاه؛ ای که اندیشه ها به او احاطه نیابد؛ ای روزی دهنده بشر؛ ای اندازه گیرنده مقدرات؛ ای شمارنده دانه های باران؛ ای همیشه ثابت؛ ای بیرون آورنده گیاهان؛ ای برآورنده حاجت ها؛ ای به ثمر رساننده خواسته ها؛ ای قرار دهنده برکت ها؛ ای زنده کننده مردگان؛ ای بالا برنده درجه ها؛ ای رحم کننده اشک ها؛ ای درگذرنده لغزش ها؛ ای برطرف کننده اندوه ها؛ ای روشنایی زمین و آسمان ها؛ ای همدم هر غریب دور از وطن؛ ای شاهدی که هیچ گاه پنهان نشود و ای مونس هر تنها.

ای پناه هر رانده شده؛ و ای رحم کننده پیر سالمند؛ ای نگهدارنده ترسان پناهنده؛ ای بی نیاز کننده بی نوای نیازمند؛ ای رها کننده اسیر دربند؛ ای که بی نیاز است از شرح و تفسیر؛ ای که بر هر چیز دانا و آگاه است.

ای کسی که بر هر چیز تواناست؛ ای والا مکان؛ ای سخت ارکان؛ ای کسی که ترجمانی ندارد؛ ای بهترین کسی که از او درخواست کمک کنند؛ ای دارای احسان دیرینه؛ ای کسی که هر روز در کاری است؛ ای کسی که جایی از او خالی نیست؛ ای بهترین بخشش کنندگان؛ ای کریم ترین کریمان؛ ای شنواترین شنوایان؛ ای بیناترین نگاه کنندگان؛ ای سریع ترین حسابگران.

ای یاور مؤمنان؛ ای دست توانای اعتماد کنندگان؛ ای پشتوانه پناه جویان؛ ای فریادرس استغاثه کنندگان؛ ای پناه پناهنده، ای پروردگار پروردگاران، ای سبب ساز هر سبب؛ ای گشاینده درها؛ ای آزاد کننده بردگان؛ ای پدیدآرنده ابرها؛ ای بخشاینده؛ ای توبه پذیر؛ ای کسی که در هر جا او را بخوانندش اجابت کند.

ای شکافنده صبح؛ ای برانگیزانده جان ها؛ ای که هر کلیدی در دست توست؛ ای که نعمت هایش کامل است؛ ای برطرف کننده رنج و سختی؛ ای آفریننده جانداران؛ ای گردآورنده امت ها؛ ای حاجب بخشندگی و کرم؛ ای تکیه گاه کسی که تکیه گاه ندارد؛ ای پشتوانه کسی که پشتوانه ندارد؛ ای عزت کسی که عزت ندارد؛ ای دژ محکم کسی که پناهگاهی ندارد؛ ای فریادرس کسی که فریادرسی ندارد؛ ای نیکو آزمایش کننده؛ ای فراوان عطا کننده؛ ای زیبا ستایش؛ ای بردباری که شتاب نکند؛ ای دانایی که نادانی ندارد؛ ای بخشنده ای که بخل نورزد؛ ای نزدیکی که بی خبری ندارد؛ ای همدم من در تنهایی ام؛ ای ساز و برگ من در سختی ام؛ ای پناهگاهم در جایی که راه ها مرا به رنج اندازد و خویشاوندان خوارم کنند و هر رفیق و همدمی مرا وانهد.

ای امید من در تنگنا؛ ای پایه محکم من؛ ای معبود حقیقی من؛ ای پروردگار خانه قدیم؛ ای مهربان؛ ای رفیق؛ کفایت فرما از من آنچه را طاقت دارم و آنچه طاقتش را ندارم و از حلقه های تنگ مرا برهان و به گشایش نزدیک خود درآور و مرا از آنچه برای من مهم است یا مهم نیست ـ از کار دنیا و آخرتم ـ کفایت فرما به مهرت ای بهترین مهربانان.

این دعا بیانگر نهایت خشوع و خضوع امام علیه السلام در برابر خدای متعال است.