جلسه 1397/09/05

بسم الله الرحمن الرحیم



امر/ متعلق اوامر و نواهي / اشكالات نظريه محقق اصفهاني

محتويات
1اشکال سوم آخوند به محقق اصفهانی
1.1آنچه گذشت...
1.2تحلیل فرق میان «طلب» و «امر»
1.2.11. تحلیل مشهور از تفرقه آخوند
1.2.22. تحلیل آقای سبحانی از تفرقه آخوند
1.2.33. نظر مختار در بررسی تفرقه
1.2.3.1اول: تأثیر بررسی نظریه سکاکی در پاسخ اینکه آیا نزاع لفظی و لغوی است
1.2.3.1.1دیدگاه اول: به دلیل اجماع بر نظریه سکاکی، نزاع لفظی نیست
1.2.3.1.1.1نقد این دیدگاه
1.2.3.1.2دیدگاه دوم: در اینجا «مصدر مجرد» نداریم، مصدرِ معروضِ هیئت داریم
1.2.3.1.2.1نقد این دیدگاه
1.2.3.1.3دیدگاه سوم: «مصدر مجرد» با «ماده ی امر» فرق می کند
1.2.3.1.4جمع بندی

 
 
موضوع: امر/ متعلق اوامر و نواهی / اشکالات نظریه محقق اصفهانی
خلاصه مباحث گذشته:
اشکال دوم آخوند به محقق اصفهانی این شد که نبایستی بحث را به مسأله ی «اصالت وجود و ماهیت» مرتبط بداند. زیرا مکانیسم ثبوتیِ طلب این است که آنچه سبب شکل گیری طلب می شود این است که طالب، «واقعیتِ خارجی» را لحاظ می کند. طالب متوجه «وجود» و «ماهیت» نیست که ادعا شود «اصالت وجود و ماهیت» به بحث ما مرتبط است. بنابراین حتی اگر با تعدد ماهیات حقیقی نیز مواجه باشیم، باز بحث ما ربطی به مسأله ی «اصالت وجود و ماهیت» پیدا نمی کند.
 
1اشکال سوم آخوند به محقق اصفهانی
 
1.1آنچه گذشت...
در حال ترسیم خطوط فاصل آخوند با محقق اصفهانی بودیم. گفتیم که آخوند از دو راه به قطع ارتباط بحث متعلق اوامر و نواهی با مسأله ی «اصالت وجود و ماهیت» پرداخت. یکبار در «رابعتها» از این راه که صلات و غصب، ماهیت فلسفی نیستند. یکبار هم در ضمن مباحثِ «فصلٌ»، از طریق تحلیل مکانیسم ثبوتیِ طلب و اینکه این «واقعیت خارجی» است که در آمِر شوق ایجاد می کند. در راه اخیر، حتی اگر ماهیت حقیقی و فلسفی داشته باشیم، باز هم بحث ارتباطی با مسأله ی «اصالت وجود و ماهیت» پیدا نمی کند. زیرا مسأله ی ما با «ماهیت محققه» نیز حل می شود. تعبیرشان این بود که یا با «وجودِ ماهیت» مشکل مان را حل می کنیم، یا با «ماهیت محققه».
طالب و لاحظ، «واقعیت»ی را لحاظ می کند که دارای مناط است؛ فرقی هم نمی کند که آن «واقعیت»، «وجود» باشد یا «ماهیت محققه». بنابراین ارتباط بحث متعلق اوامر و نواهی با اصالت وجود و ماهیت، در بخش «فصلٌ» اینگونه قطع شد.
1.2تحلیل فرق میان «طلب» و «امر»
اشکال سومِ ایشان به محقق اصفهانی در جایی است که میان طلب و امر تفاوت می گذارند؛ اینکه متعلق امر «طبیعی» و «ماهیت من حیث هی» است، اما متعلق طلب ـ با توجه به نکته ای که در اشکال دوم مطرح شد ـ «واقعیت» است؛ واقعیتی که یا «وجود» است یا «ماهیت محققه».[1]
به عبارتی تفاوت این دو در این است که «ماهیت من حیث هی» متعلق طلب واقع نمی شود، اما متعلق امر واقع می شود.
سؤال این است که آیا این تفرقه، تمسک به یک بحث «لفظی» است؟ یعنی آیا آخوند بخشی از مسأله را لفظی دیده است و به خاطر این تحلیل لفظی است که معتقد شده است که متعلق امر، «ماهیت» است؟
1.2.11. تحلیل مشهور از تفرقه آخوند
تحلیل مشهور از کلام آخوند این است که آخوند معتقد است امر، مرکب از هیئت و ماده ای است؛ هیئتِ امر، به «ماده» خورده است، و «ماده» همان «ماهیت» و «طبیعی» است. پس امر به «طبیعی» تعلق یافته است. این تحلیل، تحلیلی لفظی است.
اما مشهور می گوید در مسأله ی طلب، آخوند از یک قرینه ی عقلی استفاده کرده است. به همین خاطر است که برخی همانند آقای فاضل، این بحث را نظیر بحث «واجب مشروط در کلام شیخ انصاری» می دانند. در آنجا شیخ می گوید درست است که ظاهر جمله ی شرطیه این است که شرط، به هیئت می خورد، اما «قرینه ی عقلی» سبب می شود از ظاهر جمله ی شرطیه دست برداریم و بگوییم شرط، به «ماده» می خورد؛ قرینه ی عقلی این است که معنای حرفی، قابلیت تعلیق ندارد؛ چیزی قابلیت تعلیق دارد که جزئی حقیقی نباشد. معنای حرفی، جزئی حقیقی است. بنابراین چون مفاد هیئت، معنای حرفی است، و جزئیِ حقیقی محسوب می شود، و جزئی حقیقی قابلیت تعلیق ندارد، لذا بایستی از ظاهر جمله ای شرطیه دست بر داریم و بگوییم شرط به «ماده» خورده است.
مشهور نیز می خواهند بگویند که آخوند در مسأله ی طلب چنین کاری کرده است. توضیح اینکه درست است که ظاهر امر و نهی این است که هیئت به «طبیعی» خورده باشد، و صدر کلام آخوند که گفته امر و نهی به طبیعی خورده است، همین را می رساند. یعنی آخوند خواسته بگوید ظاهر امر و نهی، همین است. ظاهر صیغه ی «افعل» تعلق بعث و زجر را به طبیعی می رساند، اما قرینه ی عقلی داریم که سبب می شود که قائل شویم امر به «وجود» خورده است. یا بنا به توضیحی که گذشت قائل شویم امر به «واقعیت» خورده باشد؛ که یا «وجود» است یا «ماهیت محققه».
اما قرینه ی عقلی چیست؟ در تبیین قرینه ی عقلی نیز دو بیان است:
1. اینکه «ماهیت من حیث هی» متعلق طلب نیست.
2. اینکه «ماهیت من حیث هی» نمی تواند مولا را منبعث کند، و صرفاً واقعیت محققه است که می تواند این کار را بکند.
نتیجه اینکه مشهور می گویند جناب آخوند اصل مسأله ی تعلق امر به «طبیعی» را از نظر بحث لفظی گفته است، اما تفرقه ی میان «امر» و «طلب» را به خاطر قرینه ی عقلی مطرح کرده است؛ بنابراین آخوند بحث را نه کاملاً لفظی دیده، نه کاملاً عقلی. او با یک قرینه ی عقلی از ظاهر مباحث لفظی در یکجا دست کشیده است.
1.2.22. تحلیل آقای سبحانی از تفرقه آخوند
برخی دیگر از اصولیون نظیر استاد سبحانی ـ صاحب «المحصول» ـ در عین حالی که اصل این مطلب را ـ که به خاطر قرینه ی عقلی میان «امر» و «طلب» تفرقه بگذاریم ـ قبول می کند، اما به آخوند اشکال می کند که اگر قرار است قرینه ی عقلی دلالت کند که طلب به وجود بخورد، چرا این قرینه ی عقلی دلالت نکند که طلب به «ماهیت به حمل شایع» بخورد؟ ایشان به جناب آخوند می گویند اگر مناط در واقعیت خارجی است، و واقعیت خارجی است که مولا را منبعث می کند، نه «ماهیت من حیث هی»، پس چرا «وجود» را مطرح می کنید؟ چرا به جای «وجود»، «ماهیت به حمل شایع» را مطرح نمی کنید؟ یعنی بگویید این قرینه ی عقلی اقتضا می کند که مولا «ماهیتِ به حمل شایع» را بخواهد. به عبارتی بگویید این قرینه اقتضا می کند که متعلق طلب، «ماهیت» باشد، اما «ماهیت به حمل شایع».
ایشان ادامه می دهند و می گویند در «امر» نیز چنین است. متعلق امر نیز «ماهیت» است، اما «ماهیت به حمل شایع». نتیجه اینکه حق این است که آخوند نیازی ندارد که میان «امر» و «طلب» تفرقه بگذارد. او می تواند متعلق هر دو را «ماهیت به حمل شایع» بداند.
به هر حال تفرقه ی میان «امر» و «طلب» اگر از آخوند قابل قبول باشد، تفرقه ی میان مدلول لفظی «امر»، و دخالت قرینه ی عقلی در «طلب» است. این نهایت تحلیلی است که می توان برای فرمایش مشهور در این بحث درست کرد.
1.2.33. نظر مختار در بررسی تفرقه
اما حق این است که در ارتباط با تفرقه ای که آخوند میان «طلب» و «امر» می گذارد بایستی چند نکته را لحاظ کنیم:
1.2.3.1اول: تأثیر بررسی نظریه سکاکی در پاسخ اینکه آیا نزاع لفظی و لغوی است
1.2.3.1.1دیدگاه اول: به دلیل اجماع بر نظریه سکاکی، نزاع لفظی نیست
مشهور ـ از جمله آیت الله سبحانی و آیت الله فاضل ـ نکته ی اصلی شان در لفظی بودن، «نظریه ی سکاکی» است؛ اگر تکلیف نظریه ی سکاکی روشن نباشد، نمی توانیم روشن کنیم که آیا بحث لفظی است یا نه.
نظریه ی سکاکی همان گونه که گذشت این است که اجماع داریم که «مصدر» مجرد از «ال» و «تنوین» دلالت بر «طبیعی» دارد. برخی از اصولیون معتقدند که اگر چنین اجماعی وجود داشته باشد نزاع، لفظی نخواهد بود؛ چرا که اجماع به معنای این است که از نظر لفظی مسلّم است که مصدر مجرد، دلالت بر «طبیعی» می کند و دیگر بحثی وجود ندارد.
یکی از کسانی که این سخن را مطرح کرده «آیت الله سبحانی» است. ایشان در ابتدای بحث گفته است: «الظاهر أنّ النزاع ليس لفظياً حتى يعود البحث إلى تعيين مفاد هيئة الأمر و مادّته، بل يعمّ ما إذا لم يكن هناك أيّ لفظ، كما إذا أمر بالإشارة أو بجملة خبرية»[2]
؛ اینکه نزاع لفظی نیست زیرا اگر نزاع لفظی باشد، به این برمی گردد که مفاد هیئت «امر» و ماده ی آن چیست.
سپس برای مدعای خود این شاهد را ذکر می کنند و می گویند: «و الشاهد عليه أنّ السكاكي نقل الاتفاق على أنّ المصدر المجرّد عن اللام و التنوين لا يدلّ إلّا على نفس الماهية و مع ذلك وقع النزاع في متعلّق الأوامر و النواهي، و ليس في المقام إلّا المصدر المجرّد و هذا يشعر بأنّ النزاع ليس لفظيّاً، و إلّا لما كان للنزاع بعد الاعتراف المذكور وجه»[3]
؛ همه ادعای سکاکی را قبول دارند که می گوید اجماع داریم بر اینکه مصدر مجرد از «ال» و «تنوین»، دلالت بر «طبیعی» می کند. اما با این وجود، نزاع درگرفته است که متعلق اوامر چیست. این نشان می دهد که نزاع، لفظی نیست. زیرا اگر مسأله لفظی می بود، با وجود پذیرش قولِ سکاکی، نبایستی نزاعی شکل می گرفت. پس معلوم می شود که «نزاع عقلائی» در میان است، نه نزاع لفظی.
ایشان با این تعبیر می خواهد این را نیز برساند که نه تنها نزاع لفظی در میان نیست، نزاع عقلی و فلسفی نیز در میان نیست. یعنی آنها که وارد بحث شده اند، نه بدین خاطر که اهل مباحث فلسفی یا اهل مباحث لفظی اند، بلکه از این جهت که از عقلاء هستند وارد بحث شده اند.
1.2.3.1.1.1نقد این دیدگاه
اشکال کار آقای سبحانی این است که هنگام تحلیل کلامِ آخوند، آخوند را سر دو راهی می گذارد که آیا در آن تفرقه، به بحث لفظی تمسک کرده است ـ و اینکه مفاد هیئت امر چیست ـ، یا تمسک اش به وجود قرینه ی عقلی است؟ در حالیکه در ابتدای بحث خودش تصریح کرده که بحث، لفظی نیست؛ چرا که آخوند نیز بحث سکاکی را قبول دارد.
به آقای سبحانی اشکال می کنیم که شما در اینجا در مقام تحریر محلّ نزاع هستید، نه بیان قول مختار. لذا بایستی مشخص کنید که آیا آخوند بحث را لفظی می دیده یا نه، نه اینکه آنچه در نظر مختارتان می آید را اینجا مطرح کنید؛ اینکه قرینه ی عقلی دلالت می کند بر اینکه هم متعلق امر، و هم متعلق طلب «ماهیت به حمل شایع» است.
به عبارتی اگر قبول دارید که یک جهت بحثِ آخوند، لفظی است، نبایستی بگویید بحث لفظی نیست. درست این است که بگویید یک جهتِ بحث، لفظی است اما جهتِ لفظی بحث دخالتی در قول مختار ما ندارد. کما اینکه آقای سبحانی در عین حالی که نزاع را لفظی نمی داند، نزاع را فلسفی هم نمی داند،[4]
اما خودشان در پاسخ به تمامی اشکالات، تماماً فلسفی جواب می دهند.
1.2.3.1.2دیدگاه دوم: در اینجا «مصدر مجرد» نداریم، مصدرِ معروضِ هیئت داریم
دسته ای دیگر می گویند سخن سکاکی ـ که مصدر مجرد، دلالت بر طبیعی می کند ـ را قبول داریم، اما در اینجا «مصدر مجرد» نداریم، زیرا مصدر در اینجا معروضِ هیئت «إفعَل» و هیئت «لاتَفعَل» قرار گرفته است. لذا نزاع بر این است که علی رغم قبول سخن سکاکی، اصولیون بحث می کنند که اگر هیئت «إفعل» یا هیئت «لاتفعل» بر سر مصدر مجرد عارض شود، آیا مدلول آن همچنان «طبیعی» است یا اینکه از دایره ی «طبیعی» فراتر می رود و مثلاً «وجودِ طبیعی» می شود؟ به عبارتی اصولیون هر چند سخن سکاکی را قبول دارند و مصدر مجرد از «ال» و «تنوین» را «طبیعیِ به حمل اولی» می دانند، اما بحث می کنند که اگر طلب و امر بر آن عارض شوند، آیا تبدیل به «طبیعیِ به حمل شایع» می شود، آن هم به خاطر قرینه ی طلب؟
بنابراین علی رغم قول سکاکی، می توان نزاع لفظی هم داشت. پاسخ آقای سبحانی نیز داده می شود؛ ایشان تصور می کرد که با وجود قول سکاکی، دیگر نباید نزاع لفظی داشته باشیم. قبول سخن سکاکی، منافاتی با نزاع لفظی در مفادِ «إفعل» ندارد، کما اینکه منافاتی با استفاده از قرینه ی عقلی ندارد.
1.2.3.1.2.1نقد این دیدگاه
اگر اینگونه وارد بحث شدیم، بایستی از آقای فاضل بپرسیم شما می گویید مقتضای قواعد ادبی، تعلق امر به «طبیعی» است، اما شاید قرینه ی عقلی داشته باشیم که بواسطۀ آن، «طبیعی به حمل اولی» تبدیل به «طبیعی به حمل شایع» می شود. با توجه به این سخن شما، از شما می پرسیم که مراد شما در این بحث کدامیک است: «امر» یا «طلب»؟ شما این را روشن نکرده اید، لذا هنوز تکلیف تان با آخوند روشن نیست.
1.2.3.1.3دیدگاه سوم: «مصدر مجرد» با «ماده ی امر» فرق می کند
بصری و کوفی در این بحث که آیا «فعل ماضی»، «اصل» است یا «مصدر»، نزاعی دارند که آیا اگر کسی قائل شد که «مصدر» اصل است، آیا نظر او این است که «مصدر»، «ماده ی مشتقات» است یا اینکه خود «مصدر» نیز مشتق است؟
نظر صحیح این است که مصدر نیز از مشتقات است، لذا به نوبه ی خود دارای «هیئت» است. نتیجه اینکه مصدر، ماده ی مشتقات نیست. بر این اساس «ض ر ب» ماده ی مشتقاتش است که با «ضَرب» که خود، مشتق است متفاوت است. نتیجه ی این سخنان این است که «ماده ی امر»، «مصدر» نیست.
دیدگاه سوم بر اساس تفاوت گذاشتن میان «مصدر مجرد» و «ماده ی امر» است. «طبیعی»، همان «ماده ی مشتقات» است. هنگام ساخته شدن مشتقات، هیئتی به این ماده اضافه می شود و در معنا نیز چیزی به «طبیعی» اضافه می شود. در مصدر نیز هر گاه هیئت به این ماده اضافه می شود، معنای «حدث» را به ماده اضافه می کند.
قائلین به این دیدگاه معتقدند که بحث سکاکی روی «مصدر مجرد» است. آنها سخن و مدعای سکاکی را به گونه ی دیگری تفسیر می کنند. آنها معتقدند که مدعای سکاکی این است که هیئت مصدر، چیزی را به ماده اضافه نکرده است.
1.2.3.1.4جمع بندی
نتیجه ی سخنانی که مطرح شد این است که اگر کسی می خواهد وارد بحث لفظی با آخوند شود، بایستی ابتدا این مباحث را روشن کند. توضیح اینکه اگر می خواهید تفرقه ی موجود در کلام آخوند را تحلیل کنید، بایستی این چند گام را برداشت:
یک. روشن کردن وضعیت ادعای سکاکی؛ اینکه دقیقاً او چه چیزی را ادعا کرده است.
دو. تصویرکردن نزاع لفظی؛ نظیر تصویری که در مقام اشکال به آقای سبحانی تصویر کردیم.
سه. اگر علی رغم پذیرش اجماع مورد ادعای سکاکی توانستید نزاع لفظی را تصویر کنید، بایستی مشخص کنید که سخن سکاکی آیا ناظر به «ماهیت من حیث هی» است یا «ماهیت به حمل شایع». اگر سخن سکاکی ناظر به «ماهیت من حیث هی» باشد، نزاع جا دارد.
چهار. ماده ی مشتقات ـ از جمله «امر» که محل بحث ماست ـ آیا «مصدر» است؟
به نظر می رسد اگر این چهار مطلب فوق رسیدگی نشود ـ که بخشی اش قبلاً در سال های گذشته ذیل توضیح فرمایشات امام به دقت گذشت ـ نمی توان تکلیف بحث را روشن کرد که حیث بحث آیا لفظی است یا عقلی یا عقلایی.
ان شاءالله در ادامه، تتمه ی توجیه ما نسبت به بخش اول فرمایش آخوند روشن می شود. سپس به این می پردازیم که مراد آخوند که «حکم به فعل مکلف می خورد» چیست.

[1] آخوند در این فراز ـ بر خلاف عبارات قبل شان که از «وجود سعی» نام می بردند ـ دیگر اصراری بر «وجود» ـ آنگونه که در «اصالت وجود» مطرح می شود ـ نداشتند. زیرا بحث را تفصیل دادند و گفتند که فرقی نمی کند که اصالت وجودی شویم، یا اصالت ماهیتی.

[2] المحصول فی علم الاصول، ج2، ص94.

[3] المحصول فی علم الاصول، ج2، ص94.

[4] بلکه نزاع را عقلائی می داند. ایشان به محقق اصفهانی اشکال می گیرند که چرا نزاع را فلسفی دیده اید.