جلسه 1397/09/03

بسم الله الرحمن الرحیم



امر/ متعلق اوامر و نواهي / اشكالات آخوند به محقق اصفهاني

محتويات
1اشکال دوم آخوند به محقق اصفهانی
1.1بیان تفصیلی اشکال اول آخوند به محقق اصفهانی
1.1.1یک تذکر
1.2اشکال دوم آخوند به محقق اصفهانی
1.2.1نقد بیان آخوند
1.2.2اشکال به محقق اصفهانی بر اساس تحلیل فوق
1.2.3نقدی بر شاگردان امام(ره)
1.3آنچه خواهد آمد...

 
 
موضوع: امر/ متعلق اوامر و نواهی / اشکالات آخوند به محقق اصفهانی
خلاصه مباحث گذشته:
بر اساس سخنان آخوند، سه اشکال اساسی متوجه نظریه ی محقق اصفهانی است. در جلسه ی گذشته به تفصیل به اولین اشکال پرداخته شد؛ اینکه همیشه با ماهیت فلسفی سر و کار نداریم، لذا نمی توان به صورت کلی مدعی شد که بحث اصالت وجود و اصالت ماهیت در بحث متعلق اوامر و نواهی اثرگذار است. اشکال دوم و سوم آخوند صرفاً در حدّ اشاره مطرح شد و تفصیل آن به جلسات آینده موکول شد.
 
1اشکال دوم آخوند به محقق اصفهانی
 
به دنبال روشن تر کردن خطوط فاصل محقق اصفهانی و آخوند بودیم. گفته شد که سه مسأله ی مهم داریم که بایستی نظر این آقایان را راجع به این سه مسأله روشن کنیم، سپس بررسی کنیم که آیا این سه مسأله بر نظریه ی حضرت امام(ره) اثر گذاشته است؟
1.1بیان تفصیلی اشکال اول آخوند به محقق اصفهانی
در حال بررسی خطّ فاصل اول بودیم. در بررسی این خطّ فاصل مطرح شد که محقق اصفهانی صریحاً مسأله را در فضای «اصالت وجود» مطرح کردند؛ استدلال شان این بود که مطلوب بالذات، همان مجعول بالذات است که «وجود» است. بنابراین ایشان مسأله را متوقف بر «اصالت وجود» دانستند. ایشان استدلال آخوند درباره ی «ماهیت من حیث هی» را رد کردند، اما خودشان بر مبنای اصالت وجود به اقامه ی استدلال پرداختند.
اما آخوند این را نمی پذیرد و می گوید مجمع، یک وجود است، و وجود واحد، ماهیت واحد دارد. لذا اگر اصالت وجودی شویم، با یک وجودِ واحد کار می کنیم که همان وجود مجمع است. اگر اصالت ماهیتی شویم، با یک ماهیتِ واحد کار می کنیم که همان ماهیت مجمع است. بنابراین فرقی نمی کند که اصالت وجودی شویم یا اصالت ماهیتی؛ در هر حال، مفرّی از امتناعی شدن نیست. بنابراین استدلال قائلین به «جواز اجتماع امر و نهی» با غایت تقریبش نیز اشتباه است. غایت تقریب شان این است که اجتماعی نداریم؛ نه در مرحله ی تعلق تکلیف و نه در مرتبه ی امتثال. در مرحله ی تعلق تکلیف، اجتماع نداریم چون تکلیف به وجود صلات و وجود غصب خورده است.[1]
در مرحله ی امتثال نیز اجتماع نداریم، زیرا تکلیف به صلات، با اطاعت ساقط می شود، تکلیف به غصب نیز با عصیان ساقط می شود. لذا دیگر اجتماعی میان صلات و غصب در شئ واحد نداریم.
آخوند هم همین یک جمله را در پاسخ مطرح می کنند که شئ واحد به معنای وجود و ماهیتِ واحد است. شما اشتباه تان این است که صلات و غصب را ماهیت دیده اید. اگر صلات و غصب، ماهیت حقیقی و فلسفی می بودند حق با شما بود. اما حق این است که صلات و غصب، ماهیت حقیقی نیستند. ماهیت حقیقی و فلسفی «ما یقال فی جواب ما هو» است. نتیجه اینکه چه با اصالت وجود سیر کنیم، چه با اصالت ماهیت، در هر حال بر اساس واقع خارجی امتناعی خواهیم شد.
آخوند ادامه می دهد «کما اینکه ظاهر می شود عدم ابتنای این بحث بر این مسأله که آیا فرد، مقدمه ی طبیعی است یا نه.» کسانی که این بحث را مبتنی بر مسأله ی فوق کرده اند بیان شان این است که مسأله را همچون مقدمه ی واجب تصویر کرده اند، منتهی بدین صورت که بخواهیم مثلاً یک واجب را با مقدمه ی حرامی اتیان کنیم. همانگونه که بحث می کنیم آیا برای انقاذ غریق ـ که فعل واجبی است ـ، در جایی که مقدمه منحصر نباشد[2]
، لذا عبور از دار غصبی حرام باشد، آیا می توان این مقدمه را انجام داد و انقاذ غریق کرد؟ در ما نحن فیه نیز اتیان صلات، متوقف بر انجام غصب است. یعنی این دسته معتقدند که چه اشکال دارد که حرمتِ مقدمه با وجوب ذی المقدمه جمع شود.
آخوند اشکال می کند که اولاً فرد، عین طبیعی است. مقدمیت، فرع بر این است که دو واقعیت داشته باشیم، نظیر عبور از دار غصبی و انقاذ غریق که دو واقعیت هستند. اما در مانحن فیه تعددی نداریم. طبیعی و فرد عین هم هستند. ثانیاً بر فرض که مقدمیت داشته باشیم، اشکال این است که دو طبیعی نداریم، بلکه «صلاتِ در دار غصبی» واقعاً یک ماهیت و طبیعی بیشتر نیست؛ در اینجا تعدد طبیعی نداریم.
تعجب ما این است که محقق اصفهانی این مسأله را حل نکرده است. درست است که محقق اصفهانی به اعتباری بودنِ حکم ـ وجوب و حرمت ـ توجه دارد، اما متأسفانه اصرار دارد که صلات و غصب، ماهیت حقیقی هستند. بعد از آنکه اینها را ماهیت حقیقی دانست، به خاطر مبنای اصالت وجود و این قاعده که «مطلوب بالذات همان مجعول بالذات است»، معتقد می شود که متعلق طلب و بعث «وجود صلات» است، کما اینکه متعلق «زجر»، «وجود غصب» است.
آخوند می خواست دخالت وجود را از طریق قاعده ی فلسفی «لیست الماهیه من حیث هی...» درست کند، که اشکال گرفتیم. قاعده ی فلسفی فوق نمی تواند «وساطت وجود» را درست کند. این بار محقق اصفهانی می خواهد با «اصالت وجود» این کار را انجام دهد و «وساطت وجود» را مطرح کند. موضع ما این است که ما نقد محقق اصفهانی بر آخوند در قاعده ی فلسفی مذکور را می پذیریم، اما در ادعای بعدی اش نقد آخوند را به او وارد می دانیم؛ اینکه با «ماهیت فلسفی» سر و کار نداریم که بخواهی از بحث «اصالت وجود و ماهیت» استفاده کنی. این نقد به محقق نائینی و خوئی نیز که «طبیعی» و «فرد» را مطرح می کردند نیز وارد است. صلات و غصب که «طبیعی» نیستند.
1.1.1یک تذکر
آری می توان به در مبحث اجتماع امر و نهی به آخوند این جواب را داد که در عین حالی که در خارج، مجمع یک وجود و ماهیت بیشتر ندارد، اما می توان جوازی شد، از این راه که بگوییم تکلیف به «خارج» نمی خورد. یعنی تحلیل شوق به عنوان امر ذات اضافه را انجام دهیم و نشان دهیم که متعلق تکلیف «عنوان فرضی و تقدیری» است، نه معنون خارجی؛ همان راهی که محقق اصفهانی رفت. در بحث اجتماع امر و نهی، حق با محقق اصفهانی است، نه آخوند. اما فعلاً محل بحث ما اجتماع امر و نهی نیست. اشتباه آخوند این است که متعلق تکلیف را «خارج» می داند، منتهی به خاطر فرار از مشکل تحصیل حاصل، سراغ «ایجاد» رفته است. چون در خارج یک «ایجاد» بیشتر محقق نمی شود، لذا امتناعی می شود.
در اینکه متعلق تکلیف، «معنون» نیست، بلکه «عنوان» است با محقق اصفهانی همراهی می کنیم، اما در تحلیل آن که آیا «وجود عنوان» یا خودِ «ماهیت» بحث دیگری است که در ادامه بدان خواهیم پرداخت.
به هر حال ما پاسخ آخوند را در جای خود خواهیم داد و قول به امتناع را رد می کنیم، اما این را هم می گوییم که راهکار پاسخ دهی به آخوند، طرح مسأله ی «اصالت وجود» نیست.
1.2اشکال دوم آخوند به محقق اصفهانی
در اینجا نیز آخوند در صدد قطع ارتباط بحث مان با «اصالت وجود و ماهیت» است؛ منتهی با حدّ وسط دیگری. در اشکال اول، او این کار را از این طریق انجام داد که صلات و غصب، «ماهیت» نیستند.
او این حدّ وسط جدید را در عبارت دیگری مطرح می کند. در این عبارت می خواهد بگوید حتی اگر دو ماهیت داشته باشیم، باز بحث ربطی به اصالت وجود یا ماهیت ندارد. این اشکال دومی به محقق اصفهانی است. در جلسه ی قبل به این جمع بندی رسیدیم که آخوند در صدد انکار ماهیت به صورت کلی نیست. او صرفاً در امثال صلات و غصب است که قائل است اینها ماهیت فلسفی نیستند. و در «ثانیتها» تصریح کرد که گاهی با «اسم» ـ که همان ماهیت فلسفی است ـ سر و کار داریم.[3]

بحث در این است که اگر در جایی با ماهیت سر و کار داشتیم، آیا بحث به مسأله ی «اصالت وجود و ماهیت» ربط پیدا می کند؟ یا حتی اگر به تبع محقق اصفهانی، صلات و غصب را اگر ماهیت فلسفی دانستیم، آیا بحث به مسأله ی «اصالت وجود و ماهیت» ربط پیدا می کند؟
آخوند معتقد است که اینجا نیز بحث ربطی به مسأله ی اصالت «وجود و ماهیت» ندارد. ایشان در «فصلٌ» در ذیل نقد صاحب فصول ـ که «وجود» را قید یا غایت می دانست ـ گفت که قید نمی تواند باشد چرا که تحصیل حاصل پیش می آید، اما غایت نیز نمی تواند باشد چرا که معنایش این است که بالاخره «ماهیت من حیث هی» را متعلق طلب دانسته اید. عبارات آخوند این چنین است: «لا جعل الطلب متعلقا بنفس الطبيعة و قد جعل وجودها غاية لطلبها. و قد عرفت أن الطبيعة بما هي هي ليست إلا هي لا يعقل أن يتعلق بها طلب لتوجد أو تترك »[4]
؛ اینکه ماهیت من حیث هی هی متعلق طلب باشد و وجود غایتش باشد، شدنی نیست. سپس ادامه می دهد که با توجه به اینکه «لیست الماهیه من حیث هی الا هی»، لذا طالب ناگزیر است چیزی را به طبیعت اضافه کند تا طلب شکل بگیرد. لذا به نظر ما آخوند صرفاً با مناط کار نمی کند، بلکه می گوید طالب و لاحظ زمانی که می خواهد طلب کند، بایستی چیزی را لحاظ کند که آن چیز او را به شوق بیاورد، سپس آن شوق اشتداد بیابد به حدّی که به مرحله ی وجوب ـ طلب الزامی ـ برسد.
سؤال این است که طالب چه چیزی را ملاحظه کرد که شوق در او ایجاد شد؟ آخوند در آنجا تحلیل ثبوتی از طلب، نسبت به طالب و لاحظ ارائه می کند؛ یعنی تحلیل می کند که ثبوتاً چه اتفاقی برای طالب رخ می دهد. او به سؤال فوق اینگونه جواب می دهد که قطعاً طالب و لاحظ «ماهیت من حیث هی» را لحاظ نکرده است، بلکه «واقع خارجی» را لحاظ کرده است. حال اگر اصالت وجودی باشید، می گویید «وجود» را لحاظ کرده است، و اگر اصالت ماهیتی می باشید می گویید «ماهیت محققه» را لحاظ کرده است. بنابراین مولا برای اینکه شوق در او شکل بگیرد، «واقعیت خارجی» را لحاظ می کند؛ و فرقی نمی کند که این «واقعیت خارجی» آیا «وجود» است یا «ماهیت محققه.» بنابراین این بحث، هیچ ربطی به مسأله ی «اصالت وجود و ماهیت» ندارد.
این سخن، غیر از سخن قبلیِ آخوند است. حتی اگر صلات و غصب، ماهیت فلسفی باشند و تعدد ماهیت هم داشته باشیم، باز این سخن به قوت خود باقی است و بحث ما ربطی به مسأله ی «اصالت وجود و ماهیت» پیدا نمی کند.
عبارت آخوند این است: «أن الطبيعة بما هي هي ليست إلا هي لا يعقل أن يتعلق بها طلب لتوجد أو تترك و أنه لا بد في تعلق الطلب من لحاظ الوجود أو العدم معها[5]
فيلاحظ وجودها فيطلبه و يبعث إليه كي يكون و يصدر منه هذا بناء على أصالة الوجود. و أما بناء على أصالة الماهية فمتعلق الطلب ليس هو الطبيعة بما هي أيضا بل بما هي بنفسها في الخارج فيطلبها كذلك[6]
لكي يجعلها بنفسها من الخارجيات و الأعيان الثابتات »[7]
؛ آنچه طالب آن را ملاحظه می کند و در او شوق ایجاد می کند، بنا به اصالت وجود، «وجود» است، و بنا به اصالت ماهیت، «ماهیت محققه». به عبارتی آنچه مشتاق را به شوق آورده، «واقعیت» است. حال اصالت وجودی، «واقع» را «وجود» می بیند و اصالت ماهیتی، آن را «ماهیت محققه» می بیند.
آخوند در این فراز نمی خواهد بگوید که «ماهیت من حیث هی» مناط ندارد و این واقع خارجی است که مناط دارد، بلکه او در صدد است که این نکته را تحلیل کند که آنچه طالب را به شوق می آورد «واقع خارجی» است.
آخوند ادامه می دهد: «لكي يجعلها بنفسها من الخارجيات و الأعيان الثابتات لا بوجودها»[8]
؛ یعنی تا «ماهیت محققه» را محقق کند، نه «وجودِ ماهیت محققه» را.
سپس در مقام جمع بندی نیز اشاره می کند که فرقی نمی کند اصالت وجودی باشی یا اصالت ماهیتی؛ «و كيف كان فيلاحظ الآمر ما هو المقصود من الماهية الخارجية أو الوجود فيطلبه و يبعث نحوه ليصدر منه»[9]
؛ آمر لحاظ می کند «ماهیت خارجیه» یا «وجود» را. آنچه شوق ایجاد می کند «واقعیت خارجی» است.
بنابراین از نظر آخوند حتی اگر «ماهیتِ فلسفی» داشته باشیم، آنچه در مرحله ی تحققِ طلب، مولا را مشتاق می کند «واقع خارجی» است؛ چه آن واقع خارجی را هنگام تحلیل، «وجود» بدانیم، چه «ماهیت». به عبارتی مکانیسم تحقق طلب در نفس مولا این است که مولا «واقع خارجی» را ملاحظه می کند که شوق پیدا می کند. حال آن واقعیت خارجی را اصالت وجودی به «وجود» تحلیل می کند، و اصالت ماهیتی به «ماهیت».
1.2.1نقد بیان آخوند
بیان آخوند در ذیل عبارت، بیان خوبی است. حضرت امام از این قسمت، در مختار خویش استفاده می کند؛ اینکه محور تحلیل را روی «لحاظِ آمر و مولا» ببریم. تنها اشکالی که به آخوند وارد است در صدر عبارت است. از نظر امام صدر عبارت ایشان اشکال دارد؛ اینکه در صدر عبارت، سراغ قاعده ی فلسفیِ «لیست الماهیه من حیث هی الا هی» رفته است.
1.2.2اشکال به محقق اصفهانی بر اساس تحلیل فوق
بر اساس تحلیل فوق، نقد آخوند به محقق اصفهانی این می شود که در مقام تحقق طلب، مطلوب بالذات «واقع خارجی» است. «واقعیت خارجی» است که مولا را مشتاق می کند. شوق در مولا ایجاد می کند. کدام طالب متوجه «وجود» و «ماهیت» است که شما ادعا می کنید؟
تحلیل محقق اصفهانی از آخوند این است که او ابتدا «ماهیت من حیث هی» را انکار می کند، به همین خاطر سراغ «مطلوب بالذات» رفته است. محقق اصفهانی به درستی استدلال می کند و سخن آخوند در باب «ماهیت من حیث هی» را نقد می کند.
اما همین اندازه کفایت نمی کند که معتقد به بطلان سخنِ آخوند درباره ی «مطلوب بالذات» شویم. محقق اصفهانی برای اینکه بطلان بیان آخوند در ذیلِ عبارتش را نشان دهد بایستی استدلالی جداگانه مطرح می کرد، اما این کار را نکرده است.
بنابراین باید گفت که نحوه ی ورود آخوند به بحث فوق اشکال دارد، اما ذیل فرمایش ایشان درست است. او به درستی بیان کرده است که مکانیسم ثبوتیِ طلب بدین صورت است که آنچه سبب شکل گیریِ طلب و شوق می شود، «واقعیت خارجی» است. به تعبیر آخوند «ماهو المقصود من الواقع» متعلق طلب است.
1.2.3نقدی بر شاگردان امام(ره)
شاگردان امام از طریق محقق اصفهانی در صدد انکار سخن فوق برآمده اند و مدعی شده اند که حتی اگر «ما هو المقصود» خارج باشد، باز از ذهن خارج نمی شویم. آنها این سخن را مطرح کرده اند تا بتوانند در مسأله ی اجتماع امر و نهی، «جوازی» شوند.
حق این است که برای قول به «جواز» همین اندازه کفایت می کند که گفته شود چون طلب و شوق از امور ذات اضافه هستند، لذا در نفس و ذهن می مانیم. اما در بحثِ متعلق اوامر و نواهی کاری هم به «وجود» و «ماهیت» نداریم، بلکه آنچه اهمیت دارد این است که «ما هو المقصودِ» ما «واقعیت خارجی» است. اگر این را بگوییم اشکالِ به محقق اصفهانی برمی گردد.
1.3آنچه خواهد آمد...
اگر به فرمایش آخوند که مکانیسم ثبوتی طلب را مطرح کرد و بدنبال تحلیل «لحاظ» طالب بود دقت کنیم، اشکالِ سوم آخوند به محقق اصفهانی متولد می شود؛ آنجا که بیان می کند که متعلق حکم شرعی، «فعلِ» مکلف است. و نیز آنجا که میان «طلب» و «امر» فرق می گذارد.
اگر استدلال آخوند در این مرحله که حتی با تعدد ماهیت حقیقی باز بحث به اصالت وجود و ماهیت مربوط نمی شود چرا که بایستی به «لحاظِ» آمِر و طالب توجه کنیم، به خطّ فاصلِ سوم آخوند با محقق اصفهانی می رسیم که ان شاءالله در جلسات آینده بدان می پردازیم. پس از فهم این نکات است که آمادگی برای طرح خطوط فاصل امام با محقق اصفهانی پیدا خواهد شد؛ کاری که متأسفانه آقایان سبحانی و فاضل موفق به انجام آن نشده اند.

[1] از نظر آخوند، تعلق تکلیف به ماهیتِ صلات و ماهیتِ غصب مردود است. استدلال آخوند در بررسی «فصلٌ» در جلسات گذشته مطرح شد.

[2] اگر این مقدمه، منحصر باشد، تزاحم رخ می دهد و تزاحم سبب سقوط حرمت می شود.

[3] البته نظر مختار ما این است که هیچ جا ماهیت نداریم. ریشه بحث به «جامع» ذیل مسأله ی «صحیح و اعم» برمی گردد که قبلاً بدان پرداخته ایم. اما در بحث فوق ما صرفا به دنبال تبیین نظریه ی آخوند هستیم.

[4] کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص139.

[5] مرجع ضمیرِ «ها»، «الطبیعه» است.

[6] یعنی «بما هی بنفسها فی الخارج»؛ اینکه در خارج تحقق داشته باشد.

[7] کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص139.

[8] کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص139.

[9] کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص139.