مشخصات کتاب

الکلمة الغرّاء فی تفضیل الزهراء

نام کتاب: الکلمة الغراء فی تفضیل الزهراء

نام مؤلف: سیّد عبد الحسین شرف الدّین رحمة الله علیه

مترجم: بیدار فر - محسن

ناشر: انتشارات الزهراء

چاپ: چاپخانه علامه طباطبائی

تیراژ: 10/000

تاریخ انتشار: آذرماه 1392

آدرس: ناصر خسرو کوچه حاج نایب ساختمان قدس طبقه دوّم

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم آتنا وطن خواه

اشاره

نام کتاب: الکلمة الغراء فی تفضیل الزهراء

نام مؤلف: سیّد عبد الحسین شرف الدّین رحمة الله علیه

مترجم: بیدار فر - محسن

ناشر: انتشارات الزهراء

چاپ: چاپخانه علامه طباطبائی

تیراژ: 10/000

تاریخ انتشار: آذرماه 1392

آدرس: ناصر خسرو کوچه حاج نایب ساختمان قدس طبقه دوّم

توضیح: کتاب «الکلمة الغراء» در حقیقت جزءِ دوّم از کتاب «الفصول المهمه» است که برای اوّلین بار به وسیله برادر عزیزمان آقای بیدار فر به فارسی ترجمه گردیده است.

تلاش ما اگر چه ناچیز می باشد ولی از درگاه خداوند متعال امید قبول آن را داشته و این هدیه بزرگ را به دوستداران و پویندگان راه خاندان عترت و طهارت - سلام الله علیهم اجمعین - تقدیم می داریم.

[ ناشر]

فهرست

شرح احوال ... 5

شرح آثار ... 27

سخنی چند ...33

توضیح مؤلف ... 37

بخش اوّل ... 39

فصل اوّل: آیه مباهله ... 41

فصل دوّم: آیه تطهیر ... 49

فصل سوّم: آیه مودت ... 73

فصل چهارم: آیات ابرار ... 91

بخش دوّم: ... 105

اعلام: ... 117

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیم

شرح احوال:

سیّد عبد الحسین شرفُ الدّین، به سال 1290 هجری قمری، در شهر «کاظمین»، زاده شد. پدر و مادر او، هر دو، از ساداتِ شریف و محترم بودند از آل شرف الدّین: پدر سیّد یوسفِ شرف الدّین، و مادر بانو زهرا صدر، دختِ آیت الله سیّد هادی صدر، و خواهرِ عالم دینی معروف، سیّد حسن صدر، صاحبِ تألیفات بسیار، از جمله: «تأسیسُ الشّیعةِ لِعلوم الاسلام».

نسب شریف و درخشان شرفُ الدّین، با 31 واسطه ⁽¹⁾، به ابراهیمُ المرتضی، فرزند امام هفتم، حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام منتهی می شود. چنان که نسب دو عالم بزرگ و معروف شیعه، در نیمه نخستین سده پنجم هجری. یعنی: سیّدِ رضی موسوی، و سیّدِ مرتضی عَلَمُ الهُدی موسوی. نیز، از همین طریق، به حضرت امام موسی کاظم می رسد.

شیخ آقا بزرگ تهرانی در این باره می گوید:

سیّد عبد الحسین بن سیّد یوسف بن سیّد جواد بن سیّد اسماعیل بن سیّد محمّد بن سیّد ابراهیم شرفُ الدّین، موسوی عاملی، از بزرگانِ عالمان اسلام، و از نوابغ شیعه، در این عصر ⁽²⁾.

هنگامی که پدر شرف الدّین، تحصیلات خویش را، در عراق به پایان رسانید، و از عالمان بزرگ اجازه اجتهاد گرفت، راهیِ زادگاه اجدادی خویش، جَبَل عامل، گشت. در این اوقات، سیّد عبد الحسین 8 ساله بود. مادر او می خواست تا فرزندش در عراق بماند، و در جوار عالمان آن سامان تربیت شود. پدر نپذیرفت که از فرزند جدا گردد. بدین گونه قرار بر آن شد که چون سیّد عبد الحسین تحصیلات مقدماتی را به پایان رسانید، به نجف باز گردانده شود، تا در آن جا به ادامه تحصیل برای رسیدن به مراحل عالی علم بپردازد.

این شد که شرف الدین به «عامِلَه» رفت، و تا 17 سالگی، در آن جا بزیست، و تحصیلات ابتدایی را فرا گرفت. و نزد پدر خویش سیّد یوسف شرف الدّین، صرف، نحو، منطق، معانی و بیان، و سطوح فقه اصول را بخواند، و در همان جوانی، به فضل و معلومات نامبردار شد.

از آن پس راهی نجف گشت و سالیانی چند، در آن حوزه علمی، به تکمیل مراحل تحصیلی خویش پرداخت، و در فقه، و اصول، و حکمت، و تفسیر، و حدیث تحصیلات مداوم کرد. و نزد عالمانی چند و مجتهدانی مشهور، به طلب علم نشست، از جمله، این عالمان بزرگ:

شیخ حسن کربلائی: وفات 1332 ه . ق

شیخ محمّد طه نجف: وفات 1323 ه . ق

آخوند ملا محمّد کاظم خراسانی: وفات 1329 ه . ق

سیّد محمّد کاظم یزدی: وفات 1337 ه . ق

سیّد اسماعیل صدر: وفات 1338 ه . ق

شیخ الشریعه اصفهانی: وفات 1339 ه . ق

سیّد حسن صدر: وفات 1354 ه . ق

حضور تحصیلی و علمیِ شرف الدّین منحصر به حوزه نجف نبود، بلکه وی به کربلا و کاظمین و سامرا نیز سفر می کرد، و با عالمان و استادان آن دیار و آن حوزه ها نیز اتصال می یافت، و از آنان بهره می گرفت، و با آنان به مذاکرات علمی و مباحثاتِ نظری می پرداخت.

در روزگار تحصیل، از جد مادری خویش، آیت الله سیّد هادی صدر، نیز استفاده بسیار برد. چنان که خود، این موضوع را در کتاب «بُغْیَةُ الرّاغِبین»، که در شرح حال عالمان آل شرف الدّین نوشته است، بازگو کرده است.

شرف الدّین، در حدود 15 سال در نجف ماند، و با شور و شوق

و پشتکار ویژه طلبگی به تحصیل ادامه داد، و از این حوزه به آن حوزه و از این درس به آن درس رفت، و هیچ گونه کوششی را در این مرحلهٔ مهم از عمر از دست نهشت، تا سرانجام به مرتبه عالمان رسید، و صاحب موقعیت علمی گشت. و در قدرتِ ذهن، و توانِ فکر، و امکانِ مناظره، و تسلط بر مسائلِ فقهی و اصولی، و سرعتِ استنباط، نام آور شد. در نجف به نوشتن مباحث فقهی پرداخت، و بسیاری از آن مباحث را به روش کتاب «مَدارِکُ الاَحکام» به رشته تحریر در آورد.

گفته اند که چون شرف الدّین، به سن 32 سالگی، از نجف روانه جبل عامل گشت، صاحب چندین اجازه اجتهاد بود. و اجتهاد مطلق او مورد قبول همگان قرار داشت.

شرف الدّین، به دلیل وجدان بیدار اسلامی خویش، و درک درست از مبانی دین و مذهب، و هم به دلیل نیازی که، در کار نشر معارف تشیّع و بیان حقایق شیعی، به شناخت محتوای حدیث پیدا کرد، به صورتی وسیع و عمیق، دست به کار شناختِ منابعِ اصیل و مآخذِ عمده اسلام شد، یعنی کتب تفسیر و حدیث و تاریخ. از این رو به گونه ای گسترده، به حدیث و سُنَّت مراجعه کرد، و از این معارف سرشار سیراب گشت. آثار او مملو است از حدیث و استناد به آن، و استفاده درست از این منبع علم و معرفت و دین و تربیت، آن هم با ضبط و دقّت و شناخت و تحلیل.

و همین است که سیّد عبد الحسین شرف الدّین در کتاب های خویش، به صورت یک عالم حکیم، و محدث متبحر، و مصلحِ فرزانه، و پیشوایی صاحب علم و حکمت حدیثی، جلوه می کند، نه تنها یک راوی و ناقل.

باری، شرف الدّین، در این مورد، یکی از نمونه های والا است. و یکی از انسان های بزرگی است که از معارف حَقّه بهره یافته است، و محتوای احادیث را به خوبی شناخته است، نهایت در حوزنه کار خویش، که روشن کردن اَبعادی چند از حکمتِ رهبری، و ولایتِ حَقّه، و فلسفه سیاسی، و مبانیِ اختلافی تشیع و تسنن است. و در رابطه این شناخت، و تحقیق، و وَعی، و فراگیری است که شیخ آقا بزرگ تهرانی - رحمة الله علیه - می گوید:

شرف الدّین، احادیثی که از پیامبر و صحابه و اهل بیت روایت شده است همه را خواند، چه از مآخذ سنی و چه شیعه، آن هم به صورتی دقیق و توأم با تحقیق. تا جایی که می توان گفت او همه احادیث را فرا گرفت. و از این جا بود که به نشان دادن مسائلی و روشن کردن حقایقی توفیق

یافت، که بسیاری از عالمان نیز، تا پیش از آن که قلمِ آزاد و منزّهِ او آن ها را بپراکند، اطلاعی از آن مسائل و حقایق نداشتند. ⁽¹⁾

علم کلام، دانشی است که در آن، مسائل اعتقادی را با استدلال عقلی عرضه می دارند. با توجّه به محتویات آثار شرف الدّین، باید او را در علم کلام اسلامی نیز، از استادان ز بردست بدانیم. در خلال مباحث و آثار او مسائل کلامی و استدلال های عقلی، درباره حقایق اعتقادی، بسیار و بسیار به چشم می خورد، به ویژه در مواردی که - در رابطه مناظره - به طرح مباحث حساس می پردازد. با این که ویژگی ممتاز شرف الدّین رجوع به اصول و متون است و استفاده دقیق و سرشار از آن ها - چنان که یاد شد - با این وصف، در مقام عرضه و تبیین، از مبانی کلامی نیز به خوبی بهره می گیرد. و این همان بُعدی است که از او، متکلمی ز بردست و پرتوان می سازد.

شرف الدّین، در جایی به سرشاری استدلال های عقلی، و مبانی حِکمی و فلسفی، در کلام خود اشاره می کند، و خاطر نشان می سازد که او به هنگام بیان حقایق شیعی، از تنوّع استدلال و غنای منطق فروگذار نکرده است. به هنگام شمارش تألیفاتِ تلف شده خویش - که درباره آن ها سخن خواهیم گفت - می گوید:

چهارم: کتاب «سبیلُ المؤمنین» بود، در 3 جلد، درباره امامت دوازده امام، و شرح احوال و مناقب و سیره و زندگی ایشان. در این موضوع، بدین صورت کتابی ننوشته بودند.

پنجم: کتاب «النُّصُوصُ الجَلِیَّةُ فی إمامةِ العِترَةِ الزَّکیَّة» بود. در این کتاب هشتاد نصّ (دلیل دینی روشن) بر امامت امامان گردآوری شده بود، چهل تا، از آن چه مورد اتفاق همه مسلمین است، چه سنی و چه شیعه، و چهل تا از آن چه شیعه نقل کرده است. در کتاب «سبیلُ المؤمنین» و در کتاب «اَلنُّصوُصُ الجَلِیَّة»، تا جایی که بخواهید، دلیل های عقلی و نقلی، و استدلال های حکمی عرضه شده بود. ⁽²⁾

فهم شعر، به ویژه شعر عرب، برای فهم قرآن و لحن و تعبیرِ عرب و فهم «مَجاز»، و «استعاره»، و «کِنایه» آنان که در «قرآن کریم» به

کار گرفته شده است، تأثیر بدل ناپذیر دارد. این است که تفسیر عظیم «اَلتِّبیانِ» شیخُ الطّایفه ابو جعفر طوسی، و تفسیر ارجمند «مَجمعُ البیانِ» امینُ الاسلام طبرسی، مملو است از نقل شعر و استشهاد به شعر.

و چه بسیارند عالمان ربّانی و بزرگ ما که با توجّه به مقاصد صحیح و مقدّس، به کار شعر و شاعری و شناخت و نقد و سرایش شعر نیز پرداخته اند، همچون سیّد رَضی، سیّدِ مرتضی، شهیدِ اوّل، شهیدِ ثانی، علامه بحرُ العلوم، میرزا محمّد تقی شیرازی، و...

توجّه داریم که در این میان، شعر مکتبی و مرامی، اهمیتی ویژه دارد. و مهم تر از خود شعر، ذوق لطیف است که در همه مراحل درک و القاء و عرضه و تبیین مددگار خدمات مهم و مقدّس متعهدان آگاه است. و چگونه می شود که شرف الدّین، با آن همه آثار زیبا، و کلام سرشار از لطف و لطافت، از این موهبت برخوردار نباشند؟ آری، شرف الدّین نیز از این موهبتِ الاهی، به خوبی، برخوردار بوده است. در شرح حال وی آورده اند که شرف الدّین خود شاعر بود و شعر شناس. از شعر و رموز آن و مبانی شناخت و نقد شعر اطلاع داشت، و خود صاحب ذوقی لطیف بود. از شعر خوب، مقداری زیاد، در حفظ داشت. به هنگام گفتگو و بحث، قضایای ادبی ظریفی نقل می کرد، و کلام خود را با آن ها می آراست. در این مورد، قدرت عجیب حافظه او آشکار می گشت. شرف الدّین خود می توانست شعر را در سطح بالا بسراید. و در آغاز عمر از این گونه شعر می سرود، لیکن با اشتغال به کارهای علمی و تحقیقی، از پرداختن به شاعری دست کشید، اما از تلطیف ذوق خویش غافل نماند. در کار شعر و شناخت آن تا آن جا وارد بود و ممارست کرده بود که به وقوعِ «زِحاف» در بیت زود پی می برد، و بحر های نزدیک به هم را، از هم، باز می شناخت. ⁽¹⁾

شرف الدّین، در مقام خطابه و سخنرانی و منبر نیز، جایگاهی بس بلند داشت. گفته اند: «سیّد عبد الحسین شرف الدّین، در مقام سخنرانی و القاء خطابه، به پایگاهی بلند رسید، که خطبای عرب بر آن غبطه می بردند، و دین و علم و فرهنگ بدان عزت می یافت».

سخنرانی ها و خطابه ها و منبر های مؤثر او، همه سرشار بود از مطالب با ارجی که از معلومات بسیار او مایه می یافت. در مقام خطابه، معانی و مطالب درخشان را، در لباس الفاظ زیبا ادا می کرد. نخست در اندیشه توانای خود، موضوعات را دسته بندی و تنظیم می نمود، آن گاه روح استدلال و منطق خویش را در آن ها می دمید، و سپس بر همگان

عرضه می کرد. درباره تسلط وی بر سخن و خطابه، و تأثیر سخنرانی های وی آورده اند:

هنگامی که سیّد شرف الدّین به مصر سفر کرد ⁽¹⁾، نخست در لباس اعراب کوچه و بازار ظاهر شد. روزی، با همین لباس، به یکی از مجامع بزرگ رفت. و در آن جا که مردمان بسیاری حضور داشتند، بر منبر پا نهاد و با این بیت آغاز سخن کرد:

إِنْ لَم أَقِف حَیثُ جَیشُ الموتِ یَزدَحِمُ *** فَلا مَشَتْ بِیَ فی طُرقِ العُلی قَدَمٌ

پایم، در پیمودن راه تعالی ها و عظمت ها، شکسته باد !

همین که شرف الدّین، این بیت حماسی و عالی را خواند، فریاد تحسین و هورا از همه آن اجتماع به آسمان برخاست. شرف الدّین دانست که حاضران، بیت را از خود او دانسته اند، این بود که دوباره آن را تکرار کرد، و یادآور شد که از سروده های شاعر آل محمّد، سیّد حیدر حِلّی است. در این جا بود که آن محفل سراسر، غرق در فریاد های آفرین و تحسین مجدد گشت. سپس شرف الدّین به سخن آغاز کرد. و با صدای رسا، و الفاظ بلیغ محمّدی، و کلمات خروشان عَلَوی برای انبوه مردمان سخن گفت. سخنان شیرین و فصیح و درخشان وی، مردم را غرق در توجّه ساخت. و تسلط او بر ادای معانی و مسائل دقیق، با الفاظی گزیده، آن اجتماع را شیفته کرد. همه از هم می پرسیدند: این گوینده توانا و خطیب دانا کیست؟ این شخصیت بزرگ که هم اکنون در برابر ما، در جامه ای ساده، همچون یکی از مردم کوچه و بازار، پیدا شده است چه کسی است؟ هنگامی که پرس و جو بسیار شد، کسی از آن میان فریاد زد:

این گوینده بزرگ، مرد میدان علم و وطن دوستی و اخلاص است. این قهرمان پهنه های مبارزات اجتماعی است. این دشمن نبرد آور استعمار و استعمارگران است. این زاده آزاده حید کَرّار، حضرت سیّد عبد الحسین شرف الدّین است.

گفته اند، در آن اجتماع، بانوی نویسنده مشهور، مَی زیادة ⁽²⁾نیز

حضور داشته است و هنگامی که می بیند شرف الدّین به هنگام ادای خطابه، با انگشتری خویش بازی می کند، می گوید:

نمیدانم آیا انگشتری بیشتر رام انگشتان اوست، یا سخن و الفاظ رام زبان او.

سخنرانی های شرف الدّین، از جمله، در بیروت، و دمشق، و فلسطین، و مصر، القا شده است. و بسیاری از آن ها به وسیله روزنامه نگاران ثبت شده، و پاره ای از آن ها انتشار یافته است. ⁽¹⁾

با توجّه به آن چه تاکنون گفته شد، برای خواننده به خوبی روشن می شود، که عالمی چون شرف الدّین، باید دارای معلوماتی وسیع، در رشته هایی گوناگون باشد، و از فرهنگی گسترده و ژرف برخوردار باشد. این چنین عالمی، باید دارای جامعیتی در خور باشد، و در جوانب مختلف فرهنگ اسلامی حضور داشته باشد: در ادبیات، شعر، تاریخ، حدیث، تفسیر، منطق، کلام، حکمت، فقه، اصول، رجال، درایه، مناظره، اخلاق، نقد، فنّ تألیف و ابتکار، نویسندگی و...

واقع نیز چنین است. حال در این جا، سخنان دوست و معاصرِ او، عالم سترک، شیخ آقا بزرگ، را که در این باره حجت است نقل می کنیم:

شرف الدّین یکی از افتخارات این روزگار است، و یکی از آیات بزرگ خداست که در عصر حاضر طلوع کرده است. برای این سده اسلامی، همین بس که این نابغه یگانه در آن ظهور کرده است. و برای جبل عامل، همین بس که پایگاه این پرچم افراشته دین، و این نیروی گسترنده هدایت است، یعنی: یادگار خاندانِ وحی، شرف الدّین، کسی که با دانش گسترده خویش بر همتایان فایق آمد، و نیز با بیان روشن و وزین و پرتوان، و استدلال فلج کننده، و سبک استوار، و تحریر رشیق، و دست یافتن به مطالب والا، و دقایق دیر یاب، و مقاصد گرانمایه.

شیخ آقا بزرگ، سپس، به سخنان خود این چنین ادامه می دهد:

چه کسی که بخواهد شرف الدّین را توصیف کند، چه بگوید؟ بگوید: او مجتهدی است دانا؟ متکلمی است بی همتا؟ فیلسوفی است پژوهنده؟ اصول دانی است متبحر؟ مفسری است بزرگ؟ محدثی است صادق؟

مورخی است حجت؟ خطیبی است زبان آور؟ پژوهشگری است نقد گرا؟ ادیبی است سترگ؟ آری، شرف الدّین این همه هست، و علاوه بر این ها، مجاهدی است نستوه در راه دین، و مبارزی است پیوسته در سنگر مذهب حق، گواه او، خامه و قلم اوست، و کتاب ها و نوشته های او، و سخنرانی ها و منبر های او، و خدمات سودمند، و مباحثات نوآیین، و استدلال های کوبنده او... ⁽¹⁾

رسیدیم به یکی از قله های رفیع بحث و گفتگو، درباره سیّد عبد الحسین شرف الدّین، «نویسنده بزرگ»، و «کاتب کبیر». ما در این مقام، در برابر شرف الدّین، دچار هیجانی گسترده و عمیق می شویم. این فقیه محدث که در نجف تحصیل کرده و با کتاب ها و متون معهود سر و کار داشته است، چگونه است که وقتی قلم به دست می گیرد، و به بیان اندیشه و آفرینش تعبیر می نشیند، گوی سبقت از نویسندگانِ بزرگ و متخصصان اهل قلم می رباید !

پیروزی شرف الدّین، در کار آفریدن آثار خجسته و بدیعِ خویش، مرهون درک درست او بود. او به خوبی درک کرده بود که «عرضه فکر» کمتر از خود «فکر» نیست. او دانسته بود که هر چه معلومات و دلیل و استناد در دست داشته باشد، اگر آن ها در قالبی مناسب و اصیل و پر جاذبه عرضه نگردد، اثری چندان نخواه داشت. او دیده بود که متفکّران و مصلحان بزرگ، در راه تعلیم و پیشبرد مقاصد خود، از هنر بلاغت استفاده بسیار برده اند. بالاتر از همه، نگریسته بود که «قرآن کریم»، به سِلاح بلاغت مجهز است، و چشم خویش باز کرده و دیده بود که خداوند عالم، برای هدایتِ انسان، «کلامِ بلیغ» را وسیله قرار داده است. شرف الدّین به این حکمت خداوندی ایمان آورد همچنین سخنان پیامبر اکرم و امام علی بن ابیطالب را - که نمونه فصاحت و بلاغت است - سرمشق خویش ساخت. از این رو، به اهمیّت کلام و کیفیت آن اذعان کرد. او همواره کوشید تا «کلمه» و اسرار آن را، و چگونگی تأثیر آن را بشناسد، آن گاه آن را به کار گیرد.

آری، آثار جذاب و برجسته ای که شرف الدّین، برای ترویجِ حق و نشرِ حقایق، و هدایتِ نفوس، و تعلیمِ فضیلت، و تحکیمِ مبانی عدالت و آزادی، و اِحیای خلق پدید آورد، همه و همه، مرهونِ قدرتِ او بود بر گزینشِ کلمه، و پیدا کردنِ تعبیر، و کوششِ او در راه فهمِ اسرارِ بلاغت، و شناخت، او از اهمیتِ کلمه و کلام.

شرف الدّین، در تحصیل فن نویسندگی، و پرورش ملکه ادبی خویش، زحمات بسیار کشید، و اطلاعات لازم را به دست آورد، و ممارست ها و تمرین های خود را به سامان رسانید، تا توانست صاحب آن قلم توانا و غنی شود، و آن گونه که می نوشت بنویسد. در باره یکی از اُدبای عرب نوشته اند:

جَعَلَ مِنَ العِلمِ نبراساً، و مِنَ الکَلِمَةِ رَایَةً خَفَاقَةً

درست است، کسانی که علم را با هنر نویسندگی درآمیزند، از اطلاعات و معلومات خویش مشعل هایی می سازند که راه جامعه را روشن می کند، و به جامعه جهت درست می دهد، و از آثار خامه خود پرچم هایی می افرازند، که در آشفته بازار افکار و عقاید و تبلیغات، مردمان را به سوی حق و فضیلت فرا می خواند، و در گرداگرد نقطه هدایت گرد می آورد.

فرزند برومند و تربیت شده او، ادیب و نویسنده معروف، سیّد صدرُ الدّین شرفُ الدّین، درباره این خصلت پدر - گزینش کلمه و کوشش برای پیدا کردن تعبیر زیباتر - چنین نوشته است:

کانَتِ الکَلِمَةُ، عِنَدَ اَبی، حاسَّةً سادِسةً، لا یُرضیهِ مِنها، إلاّ أن تَجمَعَ إلی شروطِ الصِّحَة، مقاییسَ الجمال، و فضیلةَ الوضوح ⁽¹⁾.

عالم و ادیب معروفِ نجفی، مرحوم میرزا محمّد علی اردو بادی نیز، نوشته های شرف الدّین را با تعبیر «لَفظهُ الفَخْم» ⁽²⁾می ستاید، یعنی: واژه های فاخر و پرتوان او. و شیخ مرتضی آل یاسین، او را دارای «اسلوب حکیم» می خواند. ⁽³⁾

یکی از مواردی که سِعَه روحی و اخلاقِ انسانی، بروز می کند، در مقام بحث و گفتگو و مناظره است، مقامی که انسان با آراء دیگری روبرو می شود، و خود نیز نظر های خویش را عرضه می دارد. اینجاست که رعایت اصول انسانی و اخلاقی اهمیت بسیار

دارد. و در این مقام است که شخصیت باطنی، و ظرفیت روحی عالم یا طالب علم، یا استاد، یا دانشجو - یا هر کس دیگر - به خوبی نمایانده می شود.

شرف الدّین - چنان که مطلعان نوشته اند - در این مقام نیز نمونه بوده است:

وی به سؤال علمی، و گفتگو درباره مسائل مشکل علاقه بسیار داشت. در نجف که بود، همواره، از عالمان بزرگی که اهل دقّت نظر بودند، و به گفتگوی علمی و بیان مطالب علاقه داشتند، سئوال می کرد، و با آنان واردِ بحث و تبادل نظر می شد. و خود به هنگام بحث، مجادله و ژاژخایی را دوست نداشت، و از رد و ایراد های بی نتیجه پرهیز می کرد. فقط به این منظور مسئله را مطرح می ساخت که یا مطلبی را بفهمد، یا مطلبی را بفهماند. و هرگز به هم بحث خویش برتری نمی فروخت، و به هنگام داغ شدن بحث، کلمه ای که عاطفه ای را جریحه دارد سازد، بر زبان نمی آورد.

همه دیده بودند که هرگاه با کسی وارد بحث و مذاکراه می شد، با او به احترام رفتار می کرد، و به سخنان طرف خوب گوش می داد. و اگر با کسی وارد بحث می شد که از نظر مقام علمی و شخصیت، با خودش فاصله بسیار داشت، هرگز نمی گذاشت این تفاوت را حس کند، بلکه با او، مانند دو همانند، سخن می گفت... ⁽¹⁾

شخصیت شرف الدّین در جهان اسلام

از آن چه تاکنون گفته شد، شخصیت عظیم اسلامی شرف الدّین شناخته می شود. هنگامی که توجّه کنیم که عالمی چون حاج شیخ عباس قمی، از او با عظمت یاد می کند، به موقعیت وی به خوبی واقف می شویم. حاج شیخ عباس قمی، خود از محدّثان و مورّخانِ معروف و مورد اعتماد قرن چهاردهم است، و صاحب تألیفات بسیار. او از جمله چندین تألیف، در شرح حال عالمان اسلام دارد، و به تقریب هم سن است با شرف الدّین. وی از شرف الدّین با تجلیل یاد می کند و مقام او را بزرگ می دارد. در کتاب «مُنتَهَی الآمال»، باب نهم، فصل ششم، در ذکر اولاد امام هفتم، حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام، به هنگام یاد

کرد «سیّد صدر الدین عاملی» چنین می نویسد:

ذکر سیّدِ جلیل، و عالمِ نبیل، سیّد صدرُ الدّینِ عاملیِ اصفهانی. و هو السّیّدُ الشّریف، محمّد بن سیّد صالح بن سیّد محمّد بن شرف الدّین بن زین العابدین ... و والدش، سیّدِ سَنَد، و رکن مُعتَمَد، آقا سیّد صالح، سِبطِ شیخنا الاَجَلّ شیخ حُرّ عاملی است، چه آن که والد ماجِدش، آقا سیّد محمّد تلمُّذ کرده بر شیخ حُرّ عاملی، و تزویج کرده کریمه او را، و حق تعالی، روزی فرموده از آن مُخَدَّره، سیّد صالح، که از علماء عصر خود و مرجع ریاست امامیّه، در بلاد شامیّه بوده، ولادتش سنه 1122، و هجرتش از جبل عامل به عراق، به سبب ظلم و تعدیات احمد جَزّار، در سنه 1197 بوده، و در نجف اشرف سکنی گرفت، و در سنهٔ 1217 وفات کرد. و نیز از بطن کریمه شیخ حر عاملی است برادر سیّد صالح، سیّد محمّد «شرف الدّین» ابوالسّادَةِ الأشراف، آل شرف الدّین، که در بلاد جبل عامل می باشند.

و از ایشان است سیّدِ جلیل، عاملِ فاضل، محدِّث کامل، آقا سیّد عبد الحسین بن شریف یوسف بن جواد بن اسماعیل بن محمّد شرف الدّین، که صاحب مُصَنَّفات فائقه، و مؤلَّفاتِ نافعهه جلیله است، که از جمله آنهاست: «الفصول المهمه فی تألیف الامة»، و «اَلکلمةُ الغَرّاء فی تفضیلِ الزهراء، علیها السَّلام»، که در صیدا طبع شده، و غیر ذلک. و من زیارت کردم این سیّدِ شریف را در بیروت، اَدامَ الباری برکاتِ وجوده الشَّریف، و اَعانَهُ لِنُصرةِ الدّین الحَنیف.

علامه امینی نیز، در این باره، چنین می گوید:

شرفُ الدّین، یکی از قله های رفیع تشیع است، و یکی از درفش های افراشته اسلام. او در این روزگار، نماینده عظمت سادات و بنی هاشم است. شیعه را می سزد که به شرف الدّین افتخار کند و به دانش سرشار، و شرف تابان، و پارسایی عمیق، و منطق فصیح، و تبلیغات سودمند او. وی هم اکنون ساکن «صور» است در جبل عامل. و تألیفات ارجدار بسیاری دارد، بیش از 30 تألیف. مشهورترین آن ها کتاب «الفصول المُهِمّة» ⁽¹⁾است، که در

صیدا، به سال 1347 (هجری قمری) ⁽¹⁾به چاپ رسیده است. ⁽²⁾

عالم فاضل نجفی، شیخ مرتضی آل یاسین نیز، در نامه ای به شرف الدّین، چنین می نویسد:

سَیِّدَ حُماةِ الدین الاسلامیّ، و کبیرَ سَدَنَةِ المَذهَب الإمامیّ، إمام العلمِ و الدّین، حُجّةَ الاسلامِ و المُسلِمین، آیةَ اللهِ فی العالمین جُعِلْتُ فِداک. ⁽³⁾

همچنین ادیب و مؤلفِ معروف، و عالم زاهدِ مُوَثَّق، مرحوم میرزا محمّد علی اردو بادی، در نامه ای به شرف الدّین چنین می نویسد:

سَیّد عَباقِرَةِ المُسلمین، و عَلَمَ العِلمّ و الدّین، ملا ذالفقهاءِ و المجتهدین، حُجَّةَ الاسلامِ و المُسلمین ... ⁽⁴⁾

شیخ مرتضی آل یاسین، در مقدمه جامعی که بر «المراجعات» نوشته است نیز، در این باره، چنین می گوید:

در هر یک از آفاق جهان اسلام، نام هایی چند، از تنی از رجال، نقش بسته و جاودان گشته است، رجالی که از نبوغ ها و عظمت هایی برخوردار بوده اند، و به قلّه عظمت صعود کرده اند، اینان نامشان، مانند ستاره های درخشان در آسمان می درخشند.

در این میان کسانی هستند که نامشان نه تنها در یکی از آفاق عظمت ها می درخشد، بلکه در همه این افق ها طالع و درخشان است. لیکن این گونه کسان که از همه عظمت ها

برخوردارند و در همه افق ها درخشان، بسیار بسیار اند کند. این گونه کسان همانانند که گوهر وجودیی عالی دارند، و از نبوغ کم مانندی بهره مندند، که آنان را، در سراسر جهان اسلام، یگانه و بی نظیر قرار داده است. از جمله این یگانگان روزگار، در تاریخ اسلام، سیّد عبد الحسین شرف الدّین است. خدا چنان خواسته است که وی از دانشی خجسته و قلمی فرخنده برخوردار باشد، تا از این دانش و قلم، بهترین بهره ها نصیب مردمان گردد. مبالغه نیست اگر بنویسیم که سیّد عبد الحسین شرف الدّین، با آثاری که پدید آورده است، در صفِ مُقدَّم عالمانِ شیعه جای دارد، عالمانی که همه عمر خود را در راه خدمت به دین و مذهب صرف کرده اند. و از اینجاست که او هم اکنون در میان متفکّران و عالمان، در جهان اسلام، در صدر مجلس جای دارد. ⁽¹⁾

درباره مقام شرف الدّین در جهان اسلام و علم و فرهنگ ادب و جهاد و سیاست، مناسب است به سخن شیخ آقا بزرگ تهرانی توجّه کنیم. ایشان پس از گزارش درگذشت شرف الدّین و مراسم عظیمی که برای بزرگداشت او بر پا شده است اشاره به مقالات و قصایدی که در این حادثه نوشته و گفته شده است می نماید و می گوید:

قصایدی که در سوگ او گفتند، و مقالاتی که نوشتند، و آن چه روزنامه ها درج کردند، اگر همه جمع آوری شود چه بسا چندین جلد کتاب شود ⁽²⁾.

همچنین دیگر کسانی که شرح حال شرف الدّین را نگاشته اند، یا در نوشته های خود بدو اشاره کرده اند، یا ستایشنامه و تقریظی برای ادای حق او، و تقدیر از زحمات و هدایات او، نوشته اند، مقام بلند او را، در علم و ادب، و فضیلت و نبوغ، و علم و تقوی، و جهاد علمی، و جهاد سیاسی، و خدمات اجتماعی و اصلاحی، و هدایت و ارشاد به صراط مستقیم، ستوده اند.

شرف الدّین که فکر اتحاد اسلامی، به تعبیرِ خود او، از آغاز جوانی، مانند آذرخش که در دل ابرها می درخشد، درجانِ او

می درخشیده است، و چون خونِ غیرت در رگ های او می دویده است، از نخستین روزگاری که دست به قلم می برد، کتابِ «اَلفُصولُ المُهِمّه» را می نویسد، که منشور اتحاد اسلامی است، و سپس به اندیشه سفر کردن به مصر می افتد، تا در آن جا دست به کاری زند، و در ساحل «نیل» به آرزوی خویش نایل آید، و تفرقه ها را بزداید، و جلو تبلیغات و سمپاشی ها و خرابکاری های تفرقه افکنان و استعمارگران را بگیرد.

شرف الدّین، پس از 15 سال، از درگذشت «سیّد جمال الدّین اسد آبادی»، یعنی: سال 1329 هجری قمری، در نخستین سفر خویش به مصر، وارد آن دیار می شود. و این زمان، بحبوبه کوشش های استعمار، برای هر چه بیشتر کردن اختلاف ها و تفرقه ها و جدایی ها در میان مسلمانان است. شرف الدّین این تفرقه افکنی ها را، همراه اختلافات گذشته، یک جا، می نگرد. پیش از آن نیز این درد ها را به خوبی لمس می کرده است. این است که جانش از درد و دریغ آکنده می شود. و پیوسته می کوشد تا - در این سفر - با عالمان اهل سنّت و کسانی که نفوذ کلمه دارند، نزدیک شود، و درد ها را در میان گذارد، و به ادای تکلیف مقدّس الاهی قیام کند، و راهی برای رهایی اسلام، از چنگال این مشکلات و مصائب بیابد، و مسلمانان خفته را بیدار کند، و عزّت اسلامی از دست رفته را به مسلمین باز گرداند، و دین خدا را رونق مجدد بخشد، و بشریت را متوجّه صراط مستقیم سازد.

شرف الدّین خود، در این باره، با نثر بلیغ و بلند و شورانگیز خویش، در آغاز «المُراجعات» چنین می گوید - و از خود او بشنویم که، عند لیب آشفته تر می گوید این افسانه را - :

افسوس و صد افسوس، که برادران مسلمان، که به یک مبدأ معتقدند و به یک دین، حضورشان در پهنه حیات، همیشه، حضور خصمانه بوده است. و پیوسته با هم درگیر شده اند، و چونان مردم بی فرهنگ، درگیری را به اوج رسانیده اند. گویی زد و خورد نیز از آداب بحث علمی و مناظره است، و در شمار دلیل های روشنگر؟! همین وضع است که احساس وظیفه مرزبانی را زنده می کند، و آدمی را به چاره جویی می اندازد. همین وضع است که جان انسان را، از اندوه و غم و افسوس می آکند، و از خود می پرسد: آیا چاره چیست؟ آیا چه باید کرد؟

این است جو اجتماعی نگرانی بار مسلمین، در طول سال ها

و سده ها ! و این است مصیبت هایی که از هر سوی ما را در میان گرفته است: از پیش و پس، و از راست و چپ. و در این میان، قلم هایی که به کار می افتد (که باید در جهت خیر و صلاح و روشنگری جامعه باشد)، گاه قلم هایی است که امید هیچ خیری به نوشته های آن ها نیست، و گاه قلم هایی است مزدور، و گاه قلم هایی در گرو گروهگرایی، و گاه دستخوش احساسات. و در کشاکش این چگونگی ها و اوضاع است که جامعه اسلامی به سقوط کشانیده می شود. پس چه باید کرد؟ پس راه چاره کدام است؟

کمکم کاسه صبر من، در برابر این مصائب و مشکلات، لبریز شد و همه وجودم، در این اندوه غرق گشت. این بود که در اواخر سال 1329 (هجری قمری) روانه مصر شدم، به این امید که در کرانه «رود نیل»، نیل به آرمان خویش پیدا کنم. و چنان به دلم گذشت که به پاره ای از آرزوهایم خواهم رسید، و کسی را خواهیم یافت که نظر خویش را به او بگویم، و راه خیر طلبی برای مسلمین را با او بجویم. تا بدینسان به یاری خداوند، تیری از سرزمین مصر افکنده به آماجگاه رسانیم، و این بیماری جدایی مسلمانان را، که پیوسته اجتماعات مسلمین را به پراکندگی و از هم گسیختگی می کشاند، درمان کنیم. و شکر خداوند را، که آرزوی من تحقق یافت. زیرا که مصر سرزمینی است بارور به علم و اخلاص و پذیرش حقیقت های مسلم و دلیل های محکم. و این یکی از بهترین امتیازهایی است که مصر دارد.

در مصر با خوشی و آسوده دلی و شادمانی، بخت یار گشت، و مرا با یکی از عالمان مبرز آن سرزمین آشنا ساخت، عالمی برخوردار از خردی بزرگ، و خلقی خوش، و دلی زنده، و دانشی در یاوار، و پایگاه اجتماعیی بلند، که به حق و شایستگی، بر مسند والای «زعامت دینی» تکیه زده بود. و چه زیباست آشنایی عالمان دین با یکدیگر هنگامی که با روح پاک، و سخنان دلپسند، و اخلاقِ محمّدی با هم برخورد می کنند. اگر عالم دینی، به جامه زیبای فضل و فضیلت آراسته باشد، خودش در

آسایش است و نیک روزی، و پیروانش در آسودگی اند و رحمت. هیچ کس نگران نیست از این که مکنونات دلش را با او در میان گذارد، و آن چه در دلش می گذرد باز گوید.

آن عالم مصری مشهور و پیشوای مصریان - که من با او دیدار کردم - این چنین بود، و جلساتی که با هم داشتیم این چنین برگزار شد، با سپاس های بی پایان. در این ملاقات ها من از اندوه خویش نزد او شکایت بردم، و او از اندوه و بی تابی خویش - از اوضاع - نزد من شکایت آورد. و ساعت، ساعتی سعد بود، زیرا که در ما این اندیشه را انگیخت، تا درباره اتّحاد اسلامی، و گرد همایی اهل قبله فکری بکنیم ...

این است و این. و عالمان آگاه شیعه این چنین اند. یکی از محققان مصری، دکتر حامد حَفنی داود، از رؤسا و استادان دانشگاهِ «عینِ شمسِ» قاهره، در مقدمه ای که بر «المراجعات» نوشته است، به این واقعیات و بیداری ها و تعهد ها چنین اشاره می کند:

اهمیت کتاب «المراجعات»، وقتی به خوبی روشن می شود، که ما به زمان انتشار آن توجّه کنیم، و به وقتی که در دسترس سنی و شیعه قرار گرفت، تا آن را بخوانند. مؤلف، این کتاب را، در اوایلِ قرنِ چهاردهم، خلال دهه سوّم و چهارم این سده، منتشر ساخت، در فترتی بحرانی و خطرناک، که ایادی استعمار، با سرنوشت مسلمین بازی می کردند، و برای رسیدن به مقاصد پست خویش هیچ وسیله ای بهتر از تفرقه افکنی در میان مسلمین و بهره گیری از اختلافات مذهبی نداشتند. آنان می کوشیدند تا بدین وسیله عظمت جهان عرب و اسلام را پایمال کنند. و این شکاف افکنی در اوائل این قرن به اوج خود رسیده بود ⁽¹⁾.

و بدین گونه، خدمات این بزرگان، در حفظ عظمت اسلام، و زمینه سازی برای اتحاد اسلامی، و خنثی کردن نقشه های دشمنان پستِ اسلام و انسانیتِ والا، تا اندازه ای، شناخته می شود - رحمةُ الله علیهم رحمةً واسعة - .

مبارزه با شیاطین

لبنان کشوری است که در طول سده های گذشته مورد کشمکش های بسیار بوده است. سرانجام، در پایان جنگ جهانی اول، نیرو های متفقین لبنان را اشغال کردند، و آن را تحت اداره نظامی فرانسه قرار دادند. در 1920 بیروت و سایر شهر های ساحلی و ناحیه بقاع و بعضی نواحی دیگر به «سرزمین خودمختار لبنان»، که در 1861 تعریف شده بود، منضم شد. و «لبنان بزرگ» که بعداً «جمهوری لبنان» خوانده شد، تشکیل یافت. در 1923، جامعه ملل، سوریه و لبنان را رسماً تحت قیومت فرانسه قرار داد. در تحت حکومت فرانسه، آرزو های لبنانی ها تحقق نیافت، و آرامش از جمهوری لبنان رخت بر بست ⁽¹⁾.

پیش از این ها نیز لبنان تحت حکومت عثمانی قرار داشت، و همچنان انگلیس و فرانسه در کار آن تصرف می کردند، و فرقه هایی را، از جمله مارونیان و دُروزیان را، به جان هم می انداختند ⁽²⁾.

در ارتباط با این چگونگی هاست که مبارزات سیاسی شرف الدّین شکل می گیرد.

شرف الدّین، در راه آزادی مردم خویش، و گسترش عدالت و ایمنی، زحمات بسیار کشید، هم در دوره تسلط عثمانی ها در لبنان، و هم در دوره تسلط فرانسوی ها، و هم در دوره استقلال. قدرت های مسلط پیوسته با او مبارزه می کردند، و جلو اقداماتِ او را می گرفتند. شاید بتوان گفت سخنی هایی را که شرف الدّین، در راه تأمین سعادت مردم خویش تحمل کرده است، کمتر کسی از زُعَما و رهبران عرب تحمل کرده است ⁽³⁾.

کار شرف الدّین، در این مبارزات سیاسی، به ویژه، در برابر فرانسوی ها، به جایی رسید که حکم اعدام او را صادر کردند، و به خانه او هجوم بردند، و خانه و کتابخانه او را به آتش کشیدند، و هر چه بود سوزاندند. و در این جا بود که 19 کتاب از تألیفات خطّیِ شرف الدّین طعمه حریق شد. و او مجبور گشت با عائله خویش، لبنان را ترک کند و به دیار دیگر رود. ⁽⁴⁾

سیّد محمّد باقر صدر، در این باره می گوید:

مجاهدات شرف الدّین، در دوره عثمانی، منحصر به امور

دینی بود، زیرا که حکومت لبنان، حکومت اسلامی بود... لیکن در دوره استیلای فرانسویان - که دست به فساد و تباهی زدند، و بر مسلمین تسلط یافتند، و آثار اسلامی را از بین بردند - مبارزات سیاسی شرف الدّین آغاز گشت. وی شروع کرد به بیدار کردن افکار، و توجّه دادن مردم به ظلم ها و فساد های فرانسویان، و بدین منظور اجتماعاتی تشکیل می داد، و از کسانی که مورد اطمینان بودند و اهل شهامت و وطن خواهی، دعوت می کرد و همّت آنان را بر می انگیخت، تا در راه مبارزه با دشمن به پا خیزند، و صحنه ای درخشان بر تاریخ خویش بیفزایند. و معلوم است که در این گونه مبارزات، همیشه، عالمان دین پیشگامند، و رهبری با آنهاست. این بود که وی نخست با دیگر عالمان دینی وارد گفتگو شد، و آنان را به پذیرفتن برنامه واحد دعوت کرد، تا همه از یک خطِ مبارزاتی واحد پیروی کنند. آن عالمان در محفلی مشورتی که شرف الدّین در «وادی الحجیر» بر پا کرد گرد آمدند. رهبران لبنان نیز در آن محفل حضور یافتند. شرف الدّین، در آن جا، «فتوای جهاد» صادر کرد، و همه آن فتوی را تأیید کردند. سپس به شهر های خویش رفتند، تا برنامه را علیه فرانسویان، به موقع اجرا گذارند ... و بدین گونه مبارزات بزرگ و شورانگیز آغاز گشت. مردم همه به خانه شرف الدّین سرازیر می شدند، و طومارهایی، برای سرنگونی حکومت فرانسویان و ایجاد لبنان مستقل امضاء می کردند. ⁽¹⁾

شرح مبارزات سیاسی شرف الدّین (که مانند بسیاری از عالمان شیعه در 150 سال اخیر با استعمارگران و دشمنان بشریت درگیر بوده است)، در نوشته های فاضلانی که درباره او چیزی نوشته اند آمده است.

مقارن ایامی که انگلیس، به قصد تسلط بر عراق، به آن کشور اسلامی چنگ انداخته بود، فرانسه نیز به قصد تسلط بر لبنان، دست به کار شد، و به ظلم و تجاوز و خیانت و هتک مقدّسات اسلامی، و اسارت مسلمین، پرداخت چنان که اشاره شد. در حدود سال های 1338 تا 130 هجری قمری (مقارن 1919 تا 1920 میلادی)، مسلمانان

مظلوم، در عراق، با انگلیسِ ستمگر لا انسان درگیر بودند، و در لبنان، با فرانسه ستمگرِ لا انسان. در عراق، پرچم دارِ مبارزات ضد استعماری و ضد امپریالیستی، میرزا محمّد تقی شیرازی بود، و در لبنان، سیّد عبد الحسین شرف الدّین، هر دو از عالمان و مراجع بزرگ اسلام.

در یاد کرد مبارزات شرف الدّین، با امپریالیسم فرانسوی، یکی از نویسندگان عرب نیز، چنین می گوید:

... حضرت مجتهد بزرگ، سیّد عبد الحسین شرف الدّین

در نوشته یاد شده آقای سیّد حسین شرف الدّین، در بخشی، این چنین آمده است:

شرف الدّین، جنبش هایی را که در جهان عرب و اسلام به وقوع می پیوست، پیگیری می نمود، و در برابر آن ها موضع مناسب اتخاذ می کرد. یک نمونه، جنبش مصر بود و ملی کردن کانال سوئز، که آن را تأیید کرد. نمونه دیگر، جنبش ملّی شدن صنعت نفت بود در ایران. شرف الدّین رهبران این جنبش ها را نیز به خوبی می شناخت. و اطّلاعات

خویش را با کسانی که نزد او می آمدند، و به مجالس او حاضر می گشتند، در میان می گذاشت، و با روشنفکران و مطلعان، درباره مسائل سیاسی - در این جنبش ها و نهضت ها - به بحث و گفتگو می پرداخت. در نتیجه، مردم سرزمین شرف الدّین نیز، رهبران جنبش های آزادی خواهانه را، یکایک، می شناختند، و همین امر بود که باعث تعجب آیت الله کاشانی شد. داستان این بود: وقتی که آیت الله کاشانی به لبنان آمد، یک روز عصر، بدون اطلاع قبلی، به «صور» آمد. پس از گذشت اندک زمانی، خانه پدر بزرگ مملو از جمعیتی شد که برای دیدار ایشان آمده بودند. آیت الله کاشانی تعجب کرد، که چگونه این جمعیت گرد آمدند، با این که ایشان بدون اطلاع آمده بود، و وقت زیادی هم بود و وقت زیادی هم از آمدنش نگذشته بود. و چون چنین دید، و دید که مردم از جریانات ایران آگاهند، بر پا خاست، و چنان که با مردمی آشنا سخن بگوید، مسائل ایران را، با مردم صور در میان گذاشت، و برای آنان درباره مسائل نهضت سخن گفت گفت ... ⁽¹⁾

سیّد مجتبی نواب صفوی نیز به صور می رود، و با شرف الدّین ملاقات می کند. در نوشته یاد شده، در این باره، چنین آمده است:

چگونگیی که در مورد آیت الله کاشانی پیش آمد، در مورد آقای نواب صفوی نیز پیش آمد. نواب صفوی، هنگامی که به کنفرانس اسلامی قدس می رفت، شبانگاه، در سر راه خود به قدس، به صور آمد، و وارد خانه شرف الدّین شد، و با این که شب بود، و فرصت چندان مناسب نبود، جمعیتی قابل توجّه، در آن جا، برای دیدار او حضور یافتند.

درگذشت

سرانجام، شرف الدّین با عمری خجسته و پر برکت، همچون عمر مردان بزرگ تاریخ، پس از 87 سال زندگی، بدرود حیات گفت.

جریان رحلت او را، شیخ آقا بزرگ تهرانی، چنین می نگارد:

شرف الدّین روزگار خویش را بدانسان سپری کرد که سراسر سرشار بود از کارهای بزرگ، و حضورهای

اجتماعی عظیم، و خدمت ها به دین، تا این که در یکی از بیمارستان های بیروت، روز سه شنبه، دهم جمادی الثانی، به سال 1377 هجری، به رحمت خدا پیوست. و بدین گونه جامعه اسلامی، و به ویژه، جامعه شیعی، یکی از زعمای بزرگ خویش را از دست داد، و از نعمت وجود یکی از بزرگترین رجال اسلام، و یکی از قهرمانان افتخار آفرین، و یکی از کم مانندترین مردان تاریخ خود، محروم گشت ...

پیکر شریف شرف الدّین را، پس از آن که در بیروت مورد تشییع رسمی قرار گرفت، در حالی که برخی از فرزندانش و گروهی از رجال برجسته لبنان، آن را همراهی می کردند، به بغداد آوردند. از بغداد تا کاظمین جنازه را بر سر دست بردند. در این جا تشییع پیکر او پنج ساعت به طول انجامید. و همه گونه تکریم و تجلیل که در خور مقام بلند، و خدمات بزرگ، و عظمت های والای او بود، در حق او گزارده آمد. سپس جنازه او را به کربلا بردند، و به همانگونه ها و کیفیت ها، بزرگداری و تجلیل و تشییع کردند. پس آن گاه جنازه روانه نجف گردید.

شهر نجف در سوگ شرف الدّین سیاه پوش گشت. عالمان و طالب علمان همه، از مرگ او، غرق در اندوه و ماتم شدند. مردم بازار ها و خیابان ها را تعطیل کردند، و همراه برجستگان شهر، تا نیمه راه کربلا، به استقبال رفتند. از دروازه نجف، جنازه او را، بر سر دست گرفتند. دسته های عزاداری، در حالی که پرچم های سیاه افراشته بودند، با نوحه های سوزان و اشک های ریزان، جنازه را همراهی می کردند، تا بدین گونه، آن پیکر پاک را به حرم امام علی بن ابیطالب علیه السّلام آوردند، و در حجره مجاور آرامگاه «سیّد محمّد کاظم یزدی»، در سمت جنوبی صحن مطهر علوی، به خاک سپردند.

سپس در کشور های مختلف اسلامی، شب و روز، مجالس ترحیم بر پا گشت، در عراق (- در نجف، کربلا، کاظمین، بغداد و ...)، در ایران (- در طهران، اصفهان و ...)، در هند، در پاکستان، در سوریه، در لبنان و دیگر جاها ... و علما و بزرگان و اندیشمندان، در سوک

او سخن ها گفتند. اگر سخنانی که در مرگ او گفتند و قصایدی که سرودند، و آن چه روزنامه ها در شهر ها و کشور ها نوشتند، گردآوری گردد، خود چندین جلد کتاب خواهد شد ⁽¹⁾.

تا آن جا که به یاد دارم، خبر درگذشت شرف الدّین، در حوزه علمی خراسان نیز، انتشاری غم انگیز یافت. عالمان، فاضلان، مدرسان و طالب علمان مشهد، به سوگ نشستند. و مردم، در «مسجد جامع گوهر شاد»، سوگ او را به پا داشتند. ⁽²⁾

شرح آثار:

شماری از نوشته های عالی و مقدّس شرف الدّین:

1- الفصول المهمّة.

2- الکلمة الغراء.

3- المراجعات.

4- النّص و الاجتهاد.

5- ابو هریرة.

6- المجالس الفاخرة.

7- فلسفةُ المیثاق و الولایة.

بحثی است پیرامون میثاقِ الاهیِ ازلی، و شرح آیه أَلَستُ بِرَبِّکُم، و بیانی از ولایت. گفته اند: در موضوع خود یگانه است ⁽¹⁾.

8- اَجوِبةُ مسائلِ جار الله.

پاسخی است علمی و مستند به 20 سئوال که موسی جارالله، از علمای شیعه کرده است. در این کتاب مطالب و اطلاعات بسیاری عرضه شده است. مؤلّف در مقدّمه، مسلمانان را به اتحاد دعوت کرده است، و در خاتمه نشان داده است که موسی جارالله و بسیاری از قلم بدستان اهل سنّت، از کتب و منابع شیعه بی اطلاعند.

9- مسائل خلافیّة (فقهیّة).

شامل بحث هایی است دقیق، در فقه تطبیقی، مؤلّف، در خلالِ این بحث ها، مسائلی را بر اساس پنج مذهب اسلامی، مطرح ساخته و مورد تحقیق قرار داده است.

10- کلمةُ حولَ الرُؤیَة.

رساله ای است عقایدی، شامل بحثی فلسفی و عمیق.

11- اِلی المجمعِ العلمیِّ العربیّ بِدِمَشق.

بحث و توضیحی است درباره تهمت پراکنی هایی که مجمع علمی دِمِشق، در آن ایام، نسبت به شیعه روا داشته بود، و گفتاری است در رد آن اتّهامات، و دعوت به اتّفاق و اتّحاد اسلامی.

12- ثبتُ الاَثباتِ فی سلسلة الرُّواة.

ذکر استادان و شیوخ مؤلّف است از علمای مذاهب اسلامی، و آنان که به سلسله اسناد متّصل تا پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السّلام نقل حدیث کرده اند. و همچنین ذکر تالیفات آنان، و اجازاتِ مؤلّف در نقل روایت، از عالمان شیعه امامیه، و زیدیه، و اهلِ سنّت.

13- مُؤَلِّفو الشیّعةِ فی صَدرِ الاسلام.

تحقیقی است پیرامون نخستین مؤلّفان و کتاب نویسان اسلامی، از شیعه. کتاب ناتمام است. بخش هایی که در مجله «اَلعِرفان» (در صیدا) به چاپ رسیده است، به صورت رساله ای جدا انتشار یافته است. فاضل متتبِّع، حجّتُ الاسلام، سیّد احمد حسینی اشکوری در مقدّمه ای که به سال 1385، بر این کتاب نوشته است می گوید: «کتابی که هم اکنون آن را بیرون می دهیم، و بدین وسیله گوهرِ درخشان دیگری، از رشته تالیفات شرف الدّین - رحمة الله علیه - عرضه می داریم، نخستین بار، در حدود نیم قرن پیش، در صفحات تابانِ مجله «اَلعِرفان»، سال اوّل و دوّم، به چاپ رسیده است. و موضوع آن، معرفی ویژه ای است از مؤلفان شیعه، در عصرِ نبوّت، و سپس عصر های دیگر، تا عصر امام هادی - علیه السّلام - و بیشتر مطالب این کتاب از مدارک اهل سنّت گرفته شده است». ⁽¹⁾

14- زینب الکبری

رساله ای است گران ارج، در بیان مقام والای بانوی انقلابیون و مجاهدان، افتخار آزادگان و مبارزان و شرف راد مردان و آزاده زنان، حضرت صدیقه صغری زینب کبری - سلام الله علیها - این رساله، چاپ شده سخنرانی شرف الدّین، است در صحن مبارک زینبیه.

15- بُغیَةُ الرّاغبین

کتابی است ادبی، تاریخی، رجالی، در شرح حال عالمانِ خاندان شرف الدّین و خاندان صدر، و ذکر آثار و احوال و استادان و شاگردان آنان. شیخ مرتضی آل یاسین، درباره این کتاب می گوید: اِنَّهُ تاریخُ اَجیال، بِتاریخِ رِجال - تاریخِ عصر ها و نسل هایی چند، به نام شرح زندگانی مردانی اَز آلِ شرف الدّین تدوین یافته است.

یکی از حوادث غم آوری که در گیراگیر مبارزات اجتماعی و درگیری های ضد استعماری شرف الدّین رخ داد، غارتِ خانه و سوختن کتابخانه شرف الدّین بود. شماری از آثار این خامه که یاد شد، در آن حادثه به دست جنایتکاران روسیاه، نصیب آتش گردید. شیخ آقا بزرگ تهرانی، از این حادثه در دخیز، اظهار تأسف می کند، و از این که تعداد عمده ای از آثار قلم شریف شرف الدّین، سوخته است، غمگنانه، سخن می گوید ⁽¹⁾.

همچنین دیگر فاضلان و عالمانی که در ترجمه حال، و شرح احوال شرف الدّین قلم زده اند، به هنگام ذکر این حادثه، با سوز و گداز بسیار، آن را یاد کرده اند. خود شرف الدّین نیز، این فاجعه غمبار را، از سر درد و سوز یاد می کرده و می گفته است:

غم از دست دادن فرزند چه بسا از دل رخت بر بندد، امّا غم از دست دادن فرزندان فکر و زاده های اندیشه، تا روزگار باقی است، باقی است ⁽²⁾.

در همین زمینه است که شیخ مرتضی آل یاسین و سیّد محمّد صادق

صدر، تألیفات و آثار علمی و تحقیقی و اسلامیِ شرف الدّین را زیر دو عنوان بر شمرده اند: «آثار بر جای مانده»، و «آثار از دست رفته».

تعبیر شیخ مرتضی آل یاسین چنین است:

1- لآلِئَهُ المَنضُودَة.

2- نَفَائسُهُ المَفقُودَة. ⁽¹⁾

و تعبیر سیّد محمّد صادق صدر چنین است:

1- ذَخائِرُهُ الخالِدَة.

2- نَفائِسُهُ البائِدَة ⁽²⁾.

این تألیفات سوخته و از دست رفته، که برای فرهنگ انسانیِ اسلام، زیانی بزرگ بود، بیش از 20 مجلد بوده است. و در میانِ فهرست آن ها، به این نام ها و عنوان ها بر می خوریم:

1- شرحُ التَبصِرة (- فقه).

2- تعلیقةُ علی الاستِصحاب.

حاشیه ای بر بحثِ «استصحاب»، از رسائل شیخ انصاری.

3- سبیلُ المؤمنین

این کتاب دارای 3 جلد بوده است، درباره امامت و تشریح حکمتِ رهبری، و فلسفه سیاسی در اسلام. شرف الدّین، خود به این کتاب نظر ویژه داشته و می فرموده است: «سبیلُ المؤمنین (راه مؤمنان)، کتابی بود اجتماعی، سیاسی، عُمرانی، و از رده بهترین کتاب هایی بود که درباره امامت و سیاست اسلامی نوشته اند».

4- اَلنُّصُوصُ الجَلِیَّة (- امامت).

5- تنزیلُ الآیاتِ الباهِرَة (- امامت).

این کتاب، درباره صد آیه، از آیات قرآن بوده است، که بنابر نوشته ها و اسناد کُتُبِ «صِحاحِ» اهلِ سنت، درباره ائمّه طاهرین نازل شده است.

6- اَلَمجالسُ الفاخِرَة

آن چه از این کتاب در دست مانده و به چاپ رسیده است، قسمت مقدّمه آن است - چنان که در فصل پیش اشاره کردیم. قسمت اصلی این کتاب از دست رفته است. این قسمت در 4 جلد تنظیم شده بوده است:

جلد اوّل - شرح زندگانی پیامبر اکرم.

جلد دوّم - شرح زندگانی امام علی، و حضرت زهرا، و امام حسن مجتبی.

جلد سوّم - شرح زندگانی امام حسین.

جلد چهارم - شرح زندگانی دیگر امامان.

7- زکاةُ الاخلاق.

قسمتی از آن، در مجله «العِرفان» انتشار یافته است ⁽¹⁾

8- تعلیقةُ علی صحیحِ البخاری.

9- تعلیقةُ علی صحیحِ المسلم.

گفته اند: از این دو حاشیه، که شرف الدّین بر «صحیحِ بخاری» و «صحیحِ مسلم» نوشته است، به خوبی دامنه اطلاعات وسیعِ او از احادیث اهل سنّت نیز روشن می شود، و هم نیروی تحقیق و تشخیص و قضاوت او درباره صحّت و سُقم حدیث، و روش عمیق او در بحث و تحلیل. ⁽²⁾

10- تُحفةُ المُحدِّثین.

نام کامل این کتاب چنین بوده است: «تُحفةُ المحدّثین، فیما اَخرَجَ عنه السِّنَّةُ مِنَ المُضَعَّفین». یعنی: هدیه ای برای اهل حدیث، در شناخت راویان ضعیفی که در «صِحاحِ سِتّ» از آنان حدیث نقل شده است. شیخ مرتضی آل یاسین می گوید: «این کتاب نوشته ای بوده است ابتکاری درباره حدیث، و بی سابقه در فن نقدِ حدیث» ⁽³⁾.

صِحاحِ سِتّ، یعنی: شش کتاب حدیث صحیح. بنابراین نامگذاری، احادیث این شش کتاب همه صحیح است.

امّا شرف الدّین، در کتاب «تُحفةُ المحدّثین»، راویان ضعیف و غیر قابل اعتمادی، که از آنان در شش کتاب صحیح، حدیث نقل شده است؟ با سند و مأخذ معرفی کرده بوده است. ⁽⁴⁾

بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِیمِ

سخنی چند:

تفصیل و برتری بانوی دو عالم حضرت فاطمه زهرا علیها السّلام و صدیقه کبری، دخت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و همسر امیرالمؤمنین علیه السّلام و مادر ائمه اثنی عشر و مصداق کریمه اَنَا اَعْطَیْنَاکَ اَلْکَوْثَرَ مطلبی نیست که کسی در آن تردید کند و شاید گروهی گمان برند مؤلف بزرگوار در پی توضیح واضحات و نمایاندن آفتاب نیم روز است.

ولی تبلیغات مزدوران بنی امیه و بنی عباس و حدیث سازان و عالم نمایان مزوّر آنان که رسانه های گروهی قدرت باطلِ روز، بشمار می رفتند. و فعالیت های مداوم آنان شُبهاتی را در ذهن عده ای به ارث نهاده بود که مؤلف - رضوان الله علیه - در این مطلب مورد سؤال قرار می گیرد و با وجود مشاغل فراوانی که داشته است با نوشتن این رسالهٔ مختصر به جواب سائل همت گماشته است. لذا کتاب در عین اختصار، شامل مباحث دقیق، ظریف و مستندی ست که نزد هیچ خواننده منصفی، جای تردید باقی نمی گذارد.

مؤلف - رضوان الله علیه - مطلب را در دو بخش با استناد به آیات و اخبار پی می گیرد:

بخش اوّل: ذکر چهار آیه (آیه مباهله، آیه تطهیر، آیه المودة فی القربی، آیات سوره «هل اتی») و اثبات نزول این آیات در شأن عترت طاهرین می باشد.

بخش دوّم: ذکر دوازده حدیث که در آن ها به برتری حضرت زهرا علیها السّلام تصریح شده است.

همچنان که در مقدّمه و متن کتاب تصریح می شود، نویسنده بزرگوار در پی جمع کردن همه فضائل و مناقب و دلائل برتریِ آن حضرت نبوده و مقصود او صرفاً بیان مختصری در این رساله بوده است. چون تفصیل در این مقام احتیاج به نوشتار مبسوط و پر حجمی داشت که: «ترکنی سر انگشت و صفحه بشماری.»

بعضی از محبّین حضرتش ترجمه آن را خواستار بودند. این بنده نیز، چنین پیشنهادی را توفیق الهی دیده و به ترجمه آن همّت گماشت تا نفع آن همگان را شامل گردد و «ران ملخی» در پیشگاه فرزندش قطب دائره امکان و پیشوای انس و جان، ولی عصر - عجل الله تعالی فرجه الشریف - بشمار آید.

همام لو السبع الطباق تطابقت *** علی نقض ما یجریه من حکمه الجاری

لنکّس من ابراجها کل شامخ *** و سکّن من افلاکها کل دوّار ⁽¹⁾

پاورقی ها؛ به جز چند مورد که مشخص شده از مؤلف است و از ترجمه چند پاورقی که فارسی زبانان را مفید نمی نمود خودداری شد؛ همچنان که نَسَب نامه مؤلف را که به امام همام «موسی بن جعفر» - علیهما السّلام - می رسد و در آخر رساله یاد شده بود نیاورده ایم.

سعی شد عین عباراتِ مؤلف ترجمه شود، لیکن مقیّد به ترجمه تحت الفظی نبوده ام. آن چه انجام یافته نه در حد کمال، بلکه در حد توان مترجم است.

سروران گرامی که خطا و سهوی می بینند به نظر اغماض نگریسته و با تذکّر آن بر این بنده منّت نهند.

محسن بیدار فر

1362/1/17

هجری - شمسی

اَلکَلِمةُ الغَرّاء فِی تَفضِیلِ الزَّهراء سلام الله علیها

تألیف: السَّید عَبد الحسَین شَرف الدّین الموسَوی قدس سره

ترجمه: بیدار فر

بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِیمِ

الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ اَلْعَالَمِینَ، و صَلَّی اللَّهُ علی خَیْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تَسْلِیماً کَثِیراً. و بعد این کتاب «الکلمة الغراء» در تفضیل فاطمه زهرا - علیها السلام - جواب کسی است که از من پرسید:

آیا طائفه امامیه دلیل معتبری که مورد توجّه معارضین آن ها قرار گیرد، در تفضیل فاطمه زهرا علیها السّلام بر سائر امّت دارد؟ و این حجّت کدام است؟ امید است به تفصیل بیان دارید.

جواب گفتم:

بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِیمِ، کتاب خدا که بدون شک هادی متّقین است و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله که هیچ مسلمانی را در آن شبهه نباشد، دو گواه این مطلبند. این دو دلیل قاطع که هیچ منکری انکار آن نتواند کرد، و این دو قاضی عادل که هیچ معاندی در پذیرش آن تکبّر نتواند ورزید، اثبات این معنی را کافیست. بنابراین سخن در دو بخش خواهد آمد:

بخش اوّل

اشاره

دلالت کتاب: و در این مورد آیات محکم و روشن مباهله، تطهیر، مودت و ابرار؛ براهین قاطعی هستند که سر همگان در برابر آن به خضوع فرود آید، پس این بخش شامل چهار فصل است:

فصل اوّل: آیه مباهله

این آیه گفتار خداوند است در سوره آل عمران آیه 61:

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَائَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَائَنَا وَ أَبَنَاتِکُمْ وَ نِسَائِنَا وَ نِسائِکم وَ أَنْفُسِنَا وَ اُنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی اَلْکَاذِبِینَ ⁽¹⁾ همگی أهل قبله - حتّی خوارج - متّفقند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای مباهله از زن ها کسی جز پاره تن خود، زهرا علیها السّلام را فرا نخواند، و از فرزندان جز دو نوه و دو ریحانه اش را، و از جان ها جز برادرش را که موقعیتش به او مانند موقعیت هارون نسبت به موسی بود. پس به حکم ضرورتی که انکار آن ممکن نیست، مورد نظر این آیه، اینانند و در این معنی، کسی دیگر از عالمیان با آن ها شریک نمی باشد. این مطلب برای هر کس که آشنائی با تاریخ مسلمین دارد از بدیهیاتست که آیه مختّص آن ها و نه دیگران نازل شد. ⁽²⁾

با این عده بود که پیامبر اکرم با مخاصمه کنندگان که از اهل نجران بودند به مباهله بیرون شد و آنان عقب نشستند. در این میان امّهات مؤمنین (همسران

پیامبر) - رضی الله عنهن - در خانه پیامبر بودند ولی هیچ کدامشان را - در حالی که همگی پیش چشم بودند - فرا نخواند، و نه «صفیه» که خواهر تنی پدر و بازمانده خویشان پیامبر بود، و نه «ام هانی» که دخت ابوطالب عموی گره گشای پیامبر صلی الله علیه و آله و میان مسلمین چون جواهری درخشان بود، و نه کس دیگر از بانوانی که نمونه های شرافت و بزرگی بشمار می رفتند، و نه همسر هیچ کدام از خلفای ثلاثه و یا همسران دیگران از مهاجر و انصار را.

همچنان که همراه «حسنین» علیه السّلام، دو سرور جوانان بهشت، هیچ یک از فرزندان هاشمیان را (که به مثابه لؤلؤ های پراکنده بودند) نیز فرا نخواند. و نه هیچ کدام از فرزندان صحابه را با این که تعدادشان فراوان و فضائلشان بسیار بود.

همچنین از أنفس (جان ها) همراه «علی» علیه السّلام، عمویش (برادر تنی پدرش) عباس ابن عبد المطلب را که بزرگ هاشمیان و کریمترینِ قریشیان و بزرگترین ⁽¹⁾فرد نزد رسول الله صلی الله علیه و آله بود، فرا نخواند، و بلکه هیچ کس از همه خویشان نزدیکش و نه کسی از اولین گروندگان به اسلام - رضی الله عنهم اجمعین - با این که همگی در کنار دیدگاه مباهله بودند، و نه احدی از ساکنان طول و عرض زمین را همراه آن چند کس برای مباهله دعوت نمود. بلکه آن چنان که فخر رازی در «تفسیر کبیر» خود تصریح کرده:

آن روز پیامبر در حالی که پارچه ای سیاه و پشمین بر خود داشت، بیرون آمد و حسین را به بغل گرفته و دست حسن به دستش، فاطمه پشت سرش می آمد و علی در

پشت او، و پیامبر می فرمود:

چون من دعا کردم، شما آمین گوئید.

اسقف نجران به جماعت نصرانیان گفت:

ای جماعت نصرانیان ! صورت هائی می بینم که اگر از خدا بخواهند کوهی را از زمین بر کَند، به دعای آنان بر می کند، با اینان مباهله نکنید که هلاک خواهید شد و تا روز قیامت دیگر نصرانی به روی زمین باقی نماند. ⁽¹⁾

شگفتا ! چه نیکوست ! هر کس به ترس سهمگین و وحشت عجیبی که بزرگان و نمایندگان دینی و دنیائی نجران را - به مجرّد بیرون آمدن اصحاب کساء برای مباهله - فرا گرفت ⁽²⁾، دقّت کند، می فهمد که محمّد صلی الله علیه و آله و آل او را جلالتی خدائی است که چشم ها را خیره می کند، و آن ها را مهابتی روحانی است که همه را در مقابل خود به کوچکی وا می دارد.

آیا نمی بینی ! شصت سوار قهرمان چون شیران دمان که چگونه بند بندشان به لرزه در آمده و قلب هایشان از حرکت ایستاده است.

و بزرگشان وحشتزده و پریشان آن چه را که بیان شد، به زبان آورد.

و این نتواند بود جز به خاطر جلالت خدائی و عظمت روحیِ «آل کسا»