جلسه 1397/07/21

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / نظريه محقق اصفهاني

محتويات
1قول مختار محقق اصفهانی، و ورود مقدماتی به فرمایشات حضرت امام(ره)
1.1گزارشی از انتقاد محقق اصفهانی به آخوند
1.2نتیجه تبیین صحیح قاعدۀ فلسفی مذکور
1.3دو مقدمه جهت ورود به فرمایشات حضرت امام(ره)
1.3.1مقدمۀ اول: رتبه بندی اقوال قبل از ایشان
1.3.2مقدمۀ دوم: توجه به ادلّه بحث

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / نظریه محقق اصفهانی
خلاصه مباحث گذشته:
گفته شد که یکی از نقدهای محقق اصفهانی به آخوند این است که برداشت درستی از قاعده ی فلسفی «لیست الماهیه من حیث هی الا هی» نداشته است. لذا در جلسه گذشته به تفصیل به بیان درست این قاعده ی فلسفی پرداخته شد.
 
1قول مختار محقق اصفهانی، و ورود مقدماتی به فرمایشات حضرت امام(ره)
 
1.1گزارشی از انتقاد محقق اصفهانی به آخوند
بحث در فرمایشات محقق اصفهانی در مقام پاسخ به اشکال آخوند بود. گفتیم در فرمایشات آخوند نکته ای هست که متأسفانه نائینی و خوئی بررسی نکرده اند؛ اینکه آخوند اصرار داشت که طلب، نه به ماهیت من حیث هی می خورد، نه به وجود. زیرا از سویی مناط در ماهیت من حیث هی نیست[1]
، بلکه مناط در وجود تحقق پیدا می کند. از سوی دیگر، آخوند به خاطر مشکل تحصیل حاصل، قائل شد که طلب به وجود نمی خورد، لذا نتیجه گرفت که طلب به «ایجاد» می خورد.
افراد پس از آخوند بایستی هنگام ورود به بحث، جواب استدلال های آخوند را بدهند. محقق اصفهانی بر خلاف نائینی و خوئی، این امر را بررسی کرد و پاسخ آخوند را داد.[2]
محقق اصفهانی در مقام پاسخ بحث را بدین جا رساند که ما یک «سلب در مرتبه» داریم، و یک «سلب در جمیع مراتب». آن سلبی حقیقتاً سلب است که به سلب در مرتبه نخورد.
دیروز با عبارت معروف آقای سبزواری که «قدّمَن سلباً علی المهیهحتی تعمّ عارض المهیه» این نکته را توضیح دادیم. عارض ماهیت، اموری نظیر «زوجیت» هستند، که گرچه همیشه همراه با «اربعه» هستند، اما چون در رتبه ی ذات اربعه نیستند، لذا می توان در مرتبه ی ذاتِ «اربعه»، «زوجیت» را از آن سلب کرد. به همین خاطر، در عبارت مذکور خواسته شده که «سلب» را بر «حیث هی هی» مقدم کنیم و بگوییم: «لیست الماهیه من حیث هی هی الّا هی». بایستی سلب به مرتبه ی ذات بخورد؛ یعنی اگر گفتی در مرتبه ی ذاتِ اربعه، زوجیت وجود ندارد، سخن صحیحی گفته ای. اما اگر بگویی اربعه، کلاً زوجیت ندارد و همراه با زوجیت نیست، صحیح نیست. زیرا زوجیت، همیشه همراهِ اربعه وجود دارد. به همین خاطر است که در منطق می گویند، زوجیت، ذاتیِ ایساغوجیِ اربعه نیست[3]
، اما ذاتی باب برهانِ اربعه هست.
پس سلب در مرتبه، ربطی به سلب در سایر مراتب ندارد. سلب در مرتبه، نقیض وجود نیست چرا که «سلب در مرتبه»، حقیقتاً سلب نیست. سلبی حقیقتاً سلب است که سلب تحصیلی باشد. سلب تحصیلی، وقتی داریم که هیچ قیدی نداشته باشیم.[4]

بر اساس این توضیح، نتیجه ی سخن رد فرمایشات محقق اصفهانی این می شود که به جای عبارات طولانیِ «قدمن سلباً علی الحثیثیه» و «لیست المهیه من حیث هی الا هی» که سلب در مرتبه است، می گوییم: «ماهیت به حمل اولی، فقط جنس و فصل است.» لذا در مرتبه ی ذات، فقط جنس و فصل داریم، نه وجود، و نه عدم، نه طلب، و نه لاطلب، نه فردیت، و نه زوجیت، نه «امکان». «امکان» نه جنس ماهیت است، نه فصل او، هر چند همیشه همراهِ ماهیت است.
پس ماهیت به حمل اولی، فقط جنس و فصلش است، نه وجود بدان می خورد، نه عدم، نه طلب و نه هیچ چیز دیگر. پس اینکه گفته شود «وجود و عدم را نمی توان به ماهیت زد»، مراد ماهیت به حمل اولی است. اینجاست که محقق اصفهانی به نقد آخوند می پردازد که اگر با ماهیت به حمل اولی کار می کنید، هیچ چیز بدان نمی خورد. پس چگونه می گویی: «فيلاحظ وجودها فيطلبه و يبعث إليه»[5]
. اما اگر با ماهیت به حمل شایع کار می کنی، بالاخره یا معدوم است یا موجود، یا مطلوب است یا غیر مطلوب. چون اگر اینگونه نباشد اجتماع یا ارتفاع نقیضین می شود.
پس اگر میان حمل اولی و حمل شایع تفکیک کنید، و قانون حاکم بر هر کدام را متفاوت از دیگری بدانید، اشکالی متوجه شما نمی شود. در این صورت بایستی روشن کنید که با کدام حمل کار می کنید و بدان ملتزم باشید. اگر ملتزم باشید به اینکه در مرحله ی حمل شایع کار کنید، فرقی میان وجود و طلب نیست و می شود آنها را حمل کرد، کما اینکه در مرحله ی حمل اولی، فقط ذاتیات را داریم و هیچ کدام از طلب و وجود را نمی توان بر ماهیت حمل کرد.
1.2نتیجه تبیین صحیح قاعدۀ فلسفی مذکور
بنابراین محقق اصفهانی نتیجه می گیرد که در این فضا حق با صاحب فصول می شود و نقد آخوند به صاحب فصول وارد نیست. صاحب فصول می گفت که طلب می خورد به ماهیت لتوجد أو تترک.[6]
ماهیت به حمل شایع، مناط دارد. مناط ماهیت به حمل شایع، یا اقتضاء می کند محبوبیتش را یا اقتضا می کند مبغوضیتش را.
بنابراین منشأ اشکال شما به صاحب فصول این بوده که تصور کرده اید صاحب فصول، با ماهیت به حمل اولی کار کرده است. در حالیکه خودتان نیز از فضای حمل اولی خارج شدید، آنجا که گفتید «فیلاحظ معها الوجود». ماهیتی که وجود همراهِ آن لحاظ می شود، ماهیت به حمل اولی نیست. این وجود در رتبه ی ذات ماهیت نیست. حال که ماهیت را در رتبه ی ذات در نظر نگرفته اید و وجود را با آن لحاظ می کنید، راه باز می شود که «طلب» را نیز به آن بزنید.[7]

بنابراین محقق اصفهانی حق را با صاحب فصول می داند که با ماهیت به حمل شایع کار کرده است؛ و ماهیت به حمل شایع یا مبغوض است یا محبوب، لذا یا بعث بدان می خورد که ایجاد شود، یا یا زجر بدان می خورد که ترک شود.
بنابراین هنر محقق اصفهانی این شد که سعی کرده مشکل آخوند را حل کند، کاری که نه محقق نائینی انجام داد، نه محقق خوئی.
1.3دو مقدمه جهت ورود به فرمایشات حضرت امام(ره)
1.3.1مقدمۀ اول: رتبه بندی اقوال قبل از ایشان
قبل از پرداختن به فرمایشات حضرت امام(ره)، اگر بخواهیم اقوال مختلفی که تا بدین جا بررسی کردیم را رتبه بندی کنیم، ضعیف ترین قول، قول آقای خوئی است که قائل شد در خارج، هم طبیعی داریم، هم وجود[8]
.
در رتبه ی بالاتر، نائینی است. نائینی گرچه قائل شد که در خارج، هر دو را نداریم، بلکه یا «طبیعی» داریم، یا «وجود». منتهی ضعف سخن شان این بود که در تشخص، سراغ عوارض مشخصه می رفت. در حالیکه کسی که اگر کسی تشخص را به وجود بداند، دیگر نباید سراغ عوارض مشخصه برود. لذا ایشان این گونه گفتند «در جایی که تشخص صلات، به غصب است، اگر کسی متعلق امر را فرد بداند، معنای سخنش این است که عوارض مشخصه مأموربه است. بنابراین از سویی غصب که از عوارض مشخصه ی صلات است مأموربه می شود، از سوی دیگر منهی عنه، فلذا در اجتماع امر و نهی، امتناعی می شود.» اما مبنای این سخن آقای نائینی از نظر فلسفی اشکال دارد؛ اگر کسی با وجود کار کرد، دیگر نمی تواند سراغ عوارض مشخصه برود.
این ضعف ها در فرمایشات محقق اصفهانی نیست. او به خوبی نشان داد که یا با وجود کار می کنیم یا با ماهیت. و تا آخر هم بدان متلزم می شویم. به علاوه ایشان مرز دقیقی میان وجود و ماهیت، و طبیعی و فرد گذاشتند. و خیلی روشن مشخص می کنند که با چه کار می کنیم.
به علاوه هنرنمایی دیگرش این بود که برخلاف نائینی و خوئی که وارد بحث با آخوند نشدند، ایشان وارد بحث با آخوند شد و نشان داد که آن ماهیتی که مناط ندارد، ماهیت به حمل اولی است. و وجود و طلب را نمی شود کنار چنین ماهیتی لحاظ کرد. اما اگر به حمل شایع شد، وجود و طلب بدان می خورد.
حال که قرار است با ماهیت به حمل شایع کار کنیم، سرنوشت بحث، گره می خورد به بحث اصالت وجود و اصالت ماهیت. زیرا مناط در ماهیت به حمل شایعی است که اصالت ماهیتی آن را «ماهیت محققه» می داند، یا مناط در ماهیت به حمل شایعی است که اصالت وجودی آن را «وجود» می داند، نه ماهیت. خروجی ما نیز دقیقاً همان مدعای صاحب فصول می شود.
قبل از تکمیل این سخنان بوسیله ی حضرت امام(ره)، اشکالی که به محقق اصفهانی علی رغم دقت های بالای شان وارد می کنیم این است که شما ابتدا ثابت کنید که صلات، ماهیت فلسفی ـ ما یقال فی جواب ما هو ـ است، تا ما در ادامه ی بحث با شما همراهی کنیم و حمل اولی و حمل شایع، و نیز بحث «اصالت وجود و اصالت ماهیت» را مطرح کنیم. اما اگر کسی صلات و غصب را ماهیت فلسفی ندانست که این مباحث را نمی تواند مطرح کند. و چنانچه اشاره شد آخوند تصریح کرد که «حرکت در دار» غصب باشد یا نباشد، در ضمن صلات باشد یا نباشد، در هر حال ذاتیاتش محفوظ است. آخوند تصریح کرد که در اینجا با ماهیتِ فلسفی سر و کار نداریم.[9]

پس ترتیب اقوال از ضعیف به قوی چنین شد: محقق خوئی، محقق نائینی، محقق اصفهانی. اما آیا بالاتر از نظریه ی محقق اصفهانی می توان نظریه ای داد که وضعیت صلات و غصب را که ماهیت فلسفی نیستند را روشن کند.
1.3.2مقدمۀ دوم: توجه به ادلّه بحث
با توجه به ادلّه ای که در بحث مطرح می شود، می توان فهمید که برخی سخنانی که در اینجا مطرح شده است وارد نیست. گاهی می خواهیم مدعا را با دلیل عقلی ثابت کنیم، گاهی با دلیلی نظیر تبادر. اگر کسی استدلالش به تبادر باشد، دیگر نمی توان به او گفت که مثلاً تو داری با اصالت وجود کار می کنی. یا مثلاً به او گفت که پس شما معتقدید که طبیعی در خارج داریم، نه فرد. خلاصه اینکه کسی که دلیلش تبادر باشد را نمی توان به یک بحث فنیِ فلسفی حواله داد.
آخوند در ابتدای ورودش به بحث گفتند که «الحق أن الأوامر و النواهي تكون متعلقة بالطبائع ... فإنه طلب الوجود». اگر کسی دلیلش تبادر باشد، همین جا که آخوند امر را «طلب الوجود» دانسته، بایستی تکلیفش را روشن کنیم.
یکی از نکات فنی در فرمایش امام(ره) توجه به ادلّه ای است که بزرگان مطرح کرده اند. ایشان در ابتدای بحث در کتاب مناهج می فرماید: «و من بعضها: أنّها مسألة لغويّة، حيث تشبّث بالتبادر في إثبات تعلّقها بالطبائع»[10]
و اتفاقاً آخوند نیز چنین سخنی را مطرح کرده است. در بحث با کسی که چنین استدلالی مطرح کرده، نمی توان بحث را مستقیماً به مباحث فنی فلسفی برد، کاری که متأسفانه آقایان نائینی، اصفهانی و خوئی کرده اند.
پس بایستی همیشه ابتدا مشخص کرد که کجا سر و کار ما با لفظ و معنا و مباحث اثباتی است، کجا سر و کار ما با طلب و اراده و ثبوت است. امام به خوبی این کار را انجام داده است؛ اینکه کجا با ثبوت کار داریم، و کجا با اثبات.
منتهی اعتقاد ما این است که یک کار که خلأ آن حس می شود این است که ریشه ی نظریات امام که آخوند است بایستی تبیین شود. با در نظر گرفتن عبارات آخوند است که ارزش خط کشی امام(ره) مشخص می شود؛ اینکه هر جایی دقیقاً مشخص کرده که حیثیت بحث آیا اثباتی است یا ثبوتی. ما در اصول، با هر دو دسته ی این مباحث سر و کار داریم، زیرا برخی از مسائل علم اصول، عقلی اند، و برخی لفظی. لذا یک دلیل لفظی داریم، یک دلیل عقلی. دلیل لفظی را بایستی با سیر خاصّ خودش رفت، دلیل عقلی را هم با سیر خاصّ خود.

[1] آخوند استدلال می کند که چه بر اساس اصالت ماهیت، چه بر اساس اصالت وجود، «ماهیت من حیث هی» اعتباری است، و مناط ندارد، لذا طلب بدان نمی خورد.

[2] عجیب است که محقق خوئی، تحت تأثیر محقق نائینی قرار گرفته، اما تحت تأثیر محقق اصفهانی قرار نگرفته است در حالیکه هر دوی این بزرگواران استاد آقای خوئی بوده اند!.

[3] چرا که ذاتی ایساغوجی، یعنی جنس و فصل.

[4] به همین دلیل است که علامه طباطبایی می گویند: «در سلب تحصیلی حکم نداریم، زیرا حکم، وجود رابط است و در سالبه، وجود رابط نداریم.».

[5] کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص139.

[6] قدما امر و نهی را هر دو را به «طلب» معنا می کردند؛ امر، طلب وجود است و نهی، طلب عدم. اما متأخرین امر را بعث می دانند و نهی را زجر. بعث و زجر تابع مناطی هستند که در وجود، محقق است. لذا ماهیت به حمل شایع، مناط دارد. مولا ماهیت به حمل شایع را می تواند بعث کند، یا مورد زجر قرار دهد. زیرا ماهیت به حمل شایع، مناط دارد.

[7] آخوند مجموعاً سه مدعا دارد: 1ـ امر به طبیعی می خورد. 2ـ مناط در وجود است؛ یا وجود سعی در اوامر عمومی، یا وجود خاص در اوامر خاص. زیرا ماهیت من حیث هی مناط ندارد. 3ـ طلب به وجود نمی خورد چون تحصیل حاصل است. آخوند هر کدام از این مدعاها را با دلیل خودش ثابت می کرد. بحث ما در مدعای دوم است. آخوند می گفت ماهیت من حیث هی نزد هر دو دسته ی اصالت وجودی ها و اصالت ماهیتی ها اعتباری است. سؤال ما از آخوند این است که کدام ماهیت را می گویید؟ ماهیت به حمل اولی، یا ماهیت به حمل شایع؟.

[8] احتمال دارد آنچه مدّ نظر استاد بوده، «فرد» باشد نه وجود. در ادبیات نائینی و خوئی، سخن از تقابل «طبیعی» و «فرد» بود. تقابل میان «طبیعی» و «وجود» در ادبیات محقق اصفهانی بود.

[9] اینکه صلات، ماهیت فلسفی و از مقولات عشر نیست مشخص است، اما اینکه چیست، در ذیل فرمایشات حضرت امام(ره) بدان خواهیم پرداخت.

[10] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص64.