مشخصات کتاب

سرشناسه:بهادری، مهدی، 1353-

عنوان و نام پدیدآور:سبل السلام/ مؤلف مهدی بهادری.

مشخصات نشر:قم: ذکری، 1403.

مشخصات ظاهری:586ص.

شابک:978-622-8438-11-5

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

موضوع:معنویت -- اسلام

Spirituality -- Islam

معنویت -- جنبه های قرآنی

Spirituality -- Qur'anic teaching

زندگی معنوی -- اسلام

Spiritual life -- Islam

زندگی معنوی -- جنبه های قرآنی

Spiritual life -- Islam -- Qur'anic teaching

رده بندی کنگره:BP250/55

رده بندی دیویی:297/63

شماره کتابشناسی ملی:9926660

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فیپا

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

سبل السلام

مؤلف مهدی بهادری

مؤلف: ............................................................. مهدی بهادری

ناشر: ..................................................................... ذکری / قم

نوبت چاپ: .............................................................. اول / 1403

شمارگان: ............................................................... 500 نسخه

قیمت: ............................................................. 4/000/000 ریال

شابک: ............................................ 5-11-8438-622-978

 حق چاپ محفوظ است 

تلفن مرکز پخش: 09301301845

تقدیم به

ساحت مقدس و نورانی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام ، که ستارگان هدایت و مصداق آیه <وَ بِالنجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ> هستند. همچنین، تقدیم به شیفتگان اهل بیت عصمت و طهارت و روح ملکوتی عارف واصل، علامه ایازی، که دلداده اهل بیت علیهم السلام بوده و این کمترین افتخار شاگردی در محضر ایشان را داشتم.

فهرست مطالب

مقدمه 9

فصل اول: تعریف مفاهیم

تعریف سبیل در لغت و اصطلاح 16

فرق سبیل، طریق و صراط 17

معنای طریق 20

معنای سلام 22

مصادیق سبل السلام 24

فصل دوم: جنبه های ثبوتی راه های سلامت

سُبُل الله 28

سُبُل الاحسان 30

سبل الإسلام 53

سبل الأمن 67

سبل الانبیاء 85

سُبُل الحکمة 105

سبل التّوّابین 118

سُبُل الجنّة 129

سُبُل الحق 149

سُبُل الخیر 159

سبل الراغبین 172

سُبُل الرزق 182

سُبُل الّرشد 200

سُبُل الزاهدین 216

سبل السداد 239

سُبُل الشاکرین 256

سُبُل الصواب 270

سُبُل الطاعة 280

سبل قاصده 299

سُبُل القوام 310

سُبُل الکتاب 325

سبل الکعبه 338

سبل المبارک 356

سُبُل المطالب 378

سبل المعروف 390

سُبُل المکارم 399

سُبُل المکافحه 422

سُبُل المنافع 432

سبل نیّرة 443

سُبُل الواضحة 459

سُبُل الوصول 470

سبل الوقایة 487

سُبُل الهدی 497

فصل سوم: جنبه های سلبی سبیل

سُبُل الضلالة 516

سبل المجرمین 526

سبل المفسدین 542

سبل المهالک 564

فهرست منابع 576

مقدمه

خداوند متعال در آیه شریفه وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلّا لِیَعْبُدُونِ⁽¹⁾«من جن و انس را نیافریدم جز برای اینکه عبادتم کنند.» هدف خلقت انسان را «عبودیت» معرفی میکند. ضرورت عقلی ایجاب میکند که برای تحقق این هدف، اسباب و شرایط لازم نیز فراهم گردد. یکی از این اسباب، «راه» عبودیت است. انسان، به عنوان موجودی سیّار، همواره در حال حرکت و سیر است و برای ادامه این سیر نیاز به راهی دارد که این مسیر را تسهیل کند.

با توجه به اینکه انسان معجونی از دو نشئهی دنیا و آخرت است، نیاز به دو نوع راه برای سیر در این دو عالم دارد: یک راه مادی و دیگری راه معنوی. اگرچه کیفیت سیر در این دو عالم متفاوت است، سیر در عالم مادی به صورت افقی و در راستای آیات الهی صورت میگیرد، همانطور که خداوند در قرآن میفرماید: قُلْ سیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَة الْمُکَذِّبین⁽²⁾بگو درزمین سیر کنید سپس بنگرید سرانجام تکذیبکنندگان آیات الهی چه شده است؟

از سوی دیگر، سیر در عالم معنوی به صورت عمودی یا صعودی است، چنانکه در آیهای دیگر خداوند میفرماید: إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُه⁽¹⁾سخنان پاکیزه به سوی او صعود میکند و عمل صالح را بالا میبرد.

از آنجایی که هر راهی نمیتواند به مقصد نهایی منتهی شود و برخی طرق ممکن است انسان را به ورطه سقوط بکشاند، تبیین دقیق «راه» امری بسیار مهم است. هر یک از دو جبهه حق و باطل راههایی را برای پیروان خود معرفی کردهاند. راه خدا، راهی مستقیم و حق است، در حالی که راه شیطان نه تنها راه نیست، بلکه میتوان آن را رهزنی و انحراف از مسیر درست دانست.

اما خداوند بر خود فرض کرده است که برای انسان راه مشخص قرار دهد: وَعَلَی اللهِ قَصْدُ السَّبِیلِ ⁽²⁾این آیه بر الزام و مسئولیت الهی در این زمینه دلالت دارد. حقیقتاً، غیر از راه حق، راهی دیگر وجود ندارد و آنچه به بیراهه منجر میشود، در حقیقت وجود ندارد.

شیطان نیز تصریح میکند که بر سر راه مستقیم خدا کمین خواهد کرد تا بندگان را منحرف کند: قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقیم.⁽³⁾اکنون که مرا گمراه ساختی، من بر سر راه مستقیم تو کمین میکنم. این گواهی بر آن است که شیطان میداند اگر بندگان بر راه مستقیم و درست سیر کنند، دیری نخواهد پایید که الطاف الهی شامل حال ایشان میشود و او توان مقابله با آنان را نخواهد داشت.

از اینرو، سیر انسان به سوی خداوند، نیازمند عزم و ارادهای است که باید به سمت بالا و تعالی باشد. شیطان به خوبی میداند که حرکت به سمت خدا، به معنای جذب امدادهای الهی خواهد بود و در این مسیر، هیچ قدرتی قادر به مقابله با این نیروی الهی نخواهد بود.

انسان با توجه به تجربه نیاز خود به «راه» و استمداد از عقل در عالم مادی، توانسته است بهترین مسیرها را ترسیم کند و با استفاده از امکانات موجود، راه های مناسبی بسازد تا بتواند سیر خود را بهتر و سریعتر انجام دهد. او با به کارگیری وسایل نقلیه، فاصله زمانی را به حداقل رسانده و قادر است در کمترین زمان از محلی به محل دیگر منتقل شود.

اما در سیر معنوی، این فرآیند متفاوت است. انسان به حکم فطرت و با الهامهای الهی، درکی از خیر و شر دارد؛ همانطور که صائب تبریزی میگوید:

دل محال است زدلدار شود روی گردان

هر طرف قبله بُود قبلهنما میگردد

الهامات الهی، به نوعی یک راهنمایی باطنی برای انسان فراهم میآورد. با این حال، برای اینکه انسان به سلامت به مقصد نهایی برسد، خداوند پیامبران و رسولانی را فرستاده است تا با کمک آنان در سیر و سلوک معنوی، از مشکلات و گمراهی دور شوند.

مهمترین عامل در سیر و سلوک، داشتن هدف و مقصد است و پس از آن، سلامت راه و رسیدن ایمن به آن هدف. به همان اندازه که در سیر مادی این دو عنصر بسیار مهماند، در سیر معنوی نیز همینطور است. انسانی که بدون هدف و با وسیلهای ناکارآمد حرکت کند، جز اتلاف وقت و انرژی چیزی عایدش نمیشود. همین نکته در سیر معنوی نیز صدق میکند. بنابراین، برای

یک سیر معنوی مؤثر، هدف باید مشخص باشد و سلامت راه نیز تأمین گردد. خداوند نیز به وضوح هدف و مقصد را مشخص کرده و میفرماید: علی الله قصد السبیل که غایت این سیر، رسیدن به لقای الهی است.

و همچنین، سلامت راه را تأمین کرده است آنجا که میفرماید: یَهْدی بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدیهِمْ إِلی صِراطٍ مُسْتَقیم .⁽¹⁾خداوند به برکت آن کسانی که از خشنودی او پیروی کنند، به راه های سلامت هدایت می کند و به فرمان خود از تاریکی ها به سوی روشنایی میبرد و آنها را به سوی راه راست رهبری مینماید. در اینجا خداوند به برکت مسیرهای سالم، کسانی را که از خشنودی او پیروی کنند، به راه های سلامت هدایت میکند و آنها را از تاریکیها به سوی روشنایی میبرد.

حال پرسش این است که راههایی که خداوند برای سیر به سوی خود و لقای الهی قرار داده، چه چیزها یا چه کسانی هستند؟ بر اساس روایات و تفسیر آیات، اهل بیت علیهم السلام همان راهها هستند که خداوند برای این سفر معنوی مشخص کرده است. این راهها از سلامت کامل برخوردارند و پیروی از آنها قطعا ما را به مقصد خواهد رساند. خداوند حجت را بر بندگان خود تمام کرده و با تبیین راه روشن حق، سره حق را از ناسره آن جدا کرده است. با روشن شدن راه حق، راه باطل نیز شناخته میشود و وجدان انسان حکم میکند که از آن پرهیز کند. خداوند در آیهای میفرماید: وَکَذَلِکَ نُفَصِّلُ الْآیَاتِ وَلِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ الْمُجْرِمِینَ⁽²⁾و این چنین آیات را بر میشمریم تا راه حقیقت برشما روشن شود و راه گناهکاران آشکار گردد.

این کتاب از سه فصل تشکیل شده است. فصل اول به تعریف مفاهیم اختصاص دارد؛ فصل دوم به جنبه های ایجابی راه های سلامت اشاره دارد، یعنی راههایی که باید برای رسیدن به سلامت هدف دنبال شوند؛ و فصل سوم به راه های ناسالم اختصاص دارد، یعنی راه های پرهیز شده. به طور کلی، این کتاب با رویکرد سلامت معنوی و عقیدتی نوشته شده است و خواننده محترم در خلال مطالعه آن به این مقاصد خواهد رسید.

فصل اول:تعریف مفاهیم

اشاره

در فصل اول، به بررسی و تعریف واژگان «سبیل»، «طریق»، «صراط» و «سلامت» و همچنین راه های الهی خواهیم پرداخت که ما را به لقای خداوند میرسانند.

تعریف سبیل در لغت و اصطلاح

ابنفارس در «مقیاس اللغة» معنای سبیل را اینگونه توضیح میدهد: «السّین و الباء و اللّام أصلٌ واحد یدلُّ علی إرسال شی ءٍ من عُلُوّ إلی سُفل و علی امتداد شی ء»⁽¹⁾این به معنای این است که سین، باء و لام، اصل واحدی است که به فرستادن چیزی از بالا به پایین و نیز به ادامه و امتداد اشاره دارد.

راغب در کتاب «مفردات» درباره سبیل چنین میگوید: «السَّبِیلُ: الطّریق الذی فیه سهولة»؛⁽²⁾یعنی سبیل به راهی گفته میشود که در آن سهولت و راحتی وجود دارد. جمع آن «سُبُل» است. همچنین، سبیل به طور کلی برای هر چیزی که ما را به چیزی دیگر میرساند، چه خیر و چه شر، به کار میرود. برای مثال، در آیه «ادع الی سبیل ربک» و «لا تتبع سبیل المفسدین»⁽³⁾به این معنا اشاره شده است.

سبیلالله به هر راهی اطلاق میشود که در آن رضایت خداوند وجود دارد، مانند «قتل فی سبیل اللّه»، «انفاق فی سبیل اللّه» و «هجرت فی سبیل اللّه»، در مقابل «سبیل المجرمین» که در آیه «نساء:76» و «انعام:55» آمده است.

صاحب کتاب «التحقیق» درباره سبیل مینویسد که اگر این واژه بدون قید و شرط به کار رود، به سبیل حق اشاره دارد: «و علی هذا قد یطلق السبیل من دون إضافة مرادا منه السبیل الواحد الحقّ، و هو سبیل اللّه و سبیل الرشد و الهدی». به عنوان مثال: «فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِیلِ» و «یُرِیدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِیلَ».⁽¹⁾

وی ادامه میدهد: « ثم إنَّ حقیقة سَبیل الله عبارة عن مسیر حقیقیّ للعبید ینتهی إلی لقاء الله تعالی، وهو کمال العبد ومرتبة القصوی من الإنسانیة». به این معنا که حقیقت راه خداوند مسیری واقعی برای بندگان است که به لقای خداوند منتهی میشود و این کمال و نهایت مرتبت انسانی است.

فرق سبیل، طریق و صراط

سبیل متعدّد است؛ زیرا رهروان آن متفاوت هستند. به حق نسبت داده میشود مانند سبیل الله، سبیل الحق و سبیل المؤمنین و نیز به باطل مانند سبیل المفسدین، سبیل الغی و امثال آن. در حالی که صراط، تنها یک راه بیشتر نیست و آن نیز حق است، بدون هیچگونه انحراف و آلودگی. کسی که در صراط مستقیم قرار گیرد، در امنیت کامل به سر میبرد و هیچ خطری او را تهدید نمیکند.

دلیل تکرار روزانه «اهدنا الصراط المستقیم» در نماز، این است که هدایت در این راه مراتب و درجاتی دارد و در حقیقت، ما درجات عالیه این راه را از خداوند میطلبیم. برخلاف سبیل، احتمال نقصان و شرک در صراط وجود ندارد.

به بیان علامه طباطبایی رحمة الله ، صراط مستقیم نسبت به سبیلهای خدا مانند روح نسبت به بدن است. ایشان میفرمایند: «مَثل صراط مستقیم نسبت به سبیلهای خدا، مَثل روح است نسبت به بدن». چون هم عبادت را صراط مستقیم خواندهاند و هم دین را؛ هرچند این دو عنوان بین تمام سبیلها مشترک هستند.

بنابراین میتوان گفت مَثل صراط مستقیم نسبت به سبیلهای خدا، مَثل روح است نسبت به بدن. بدن انسان در زندگیاش حالتهای مختلفی دارد و در هر یک از این حالات، انسان به طور متفاوتی است. مثلاً انسان در حال جنینی غیر از انسان در حال طفولیت، بلوغ، جوانی، کهولت و سالخوردگی است. اما در عین حال، روح او همان روح است و در همه این حالات یکسان است و با بدن او همواره متحد است.

بدن ممکن است به حالاتی دچار شود که بر خلاف میل او باشد، در حالی که روح او صرف نظر از بدن، آن حالات را نخواهد، زیرا روح هیچگاه تحت تأثیر این حالات قرار نمیگیرد. چون روح مفطور به فطرت خداوند است و طبق حکم «لا تبدیل لخلق اللّه»، فطریات آن تغییر نمیکند.

این نشاندهنده این است که روح و بدن در این زمینهها تفاوت دارند. در همان حال، روح انسان مورد نظر همان بدن اوست و انسان که فرض کردیم، مجموعهای از روح و بدن است.

سبیل به سوی خدا همانند صراط مستقیم است، با این تفاوت که هر یک از سبیلها مانند سبیل مؤمنین، سبیل منیبین و سبیل پیروان رسول خدا صلی الله علیه واله ممکن است از داخل یا خارج دچار آفت شوند. اما صراط مستقیم همانطور که گفتیم، هرگز دچار چنین آفتهایی نمیشود.

شما ملاحظه کردید که ایمان که یکی از سبیلها است، ممکن است گاه با شرک یا ضلالت جمع شود. اما هیچکدام از شرک و ضلالت با صراط مستقیم جمع نمیشوند. بنابراین معلوم است که برای سبیلها درجات و مراتب متعددی وجود دارد، بعضی خالص و برخی دیگر آمیخته به شرک و ضلالت هستند. برخی از این سبیلها کوتاهتر و برخی دیگر دورترند؛ اما هر کدام به سوی صراط مستقیم هدایت میکنند. به معنای دیگر، تمامی آنها به سمت صراط مستقیم میرسند. ⁽¹⁾

با توجه به تعدد سبیلها و آمیختگی آنها با نقص و شرک و سایر آفات، هر سبیلی انسان را به صراط مستقیم نمیرساند. از این رو، باید به دنبال سبیلی باشیم که از هرگونه نقص و آلودگی سالم باشد تا ما را به صراط مستقیم رهنمون کند. صراط مستقیم، شاهراهی است که همه سبیلهای متعدد به آن ختم میشوند.

صراط به طور اوّلاً و بالذات به خداوند متعال نسبت داده میشود، همانطور که در قرآن میفرماید: وَ أَنَّ هَ-ذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ⁽²⁾(همانا این صراط مستقیم من است، پس از آن پیروی کنید). همچنین در آیهای دیگر آمده است: صِرَاطِ اللَّ-هِ الَّذِی لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ أَلَا إِلَی اللَّ-هِ تَصِیرُ الْأُمُورُ⁽³⁾(به راه خدا، همان خدایی که هر چه در آسمانها و زمین است ملک اوست، آگاه باشید که همه امور به سوی خدا باز میگردد).

ثانیاً و بالعرض، صراط به مصادیق دیگری مانند قرآن، پیامبر اکرم صلی الله علیه واله و امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت داده شده است. بنابراین، اگر سبیلی به این صراط ختم شود، موجب رستگاری خواهد بود، زیرا در آن هیچگونه انحرافی وجود نخواهد داشت.

معنای طریق

«طریق» به معنای راه است، راهی که با پا پیموده میشود. به گفته راغب اصفهانی، طریق به معنای «راهی که با پا پیموده و طی شده است»؛ و به معنای «راهی خشک در دریا.» ⁽¹⁾نیز آمده است. از این معنای اصلی، واژه «طریق» به عنوان استعارهای برای هر روشی که انسان در کارهای خوب یا ناپسند در پیش میگیرد، به کار رفته است. به عنوان نمونه، در قرآن آمده است: وَ یذْهَبا بِطَرِیقَتِکمُ الْمُثْلی⁽²⁾(آیین و روش نیکوی شما را از بین ببرند).

همچنین، «طریق» به معنای وسیله و یا واسطه نیز به کار رفته است؛ مانند: «نَالَ الشَّیءَ عَنْ طَرِیقِ فُلان» (به وسیله فلانی به چیزی نایل شد) و «وَصَلَ إِلَیْهِ بِطَریقِ الوِرَاثَة»⁽³⁾(آن چیز از راه وراثت به او رسید).

در فرهنگهای لغات مختلف، «طریق» به معانی گوناگونی از قبیل: راه، شیوه، روش، آیین، مسلک، حال، حالت، عادت، خو، پیشه و شغل آمده است.⁽⁴⁾در قرآن کریم نیز «طریق» به معانی مختلفی به کار رفته که به چند نمونه اشاره خواهیم کرد.

لا لِیهْدِیهُمْ طَرِیقا⁽¹⁾آنها را به راه هدایت نخواهد کرد، اعمّ از راه های خوب یا بد؛ چراکه به صورت مطلق ذکر شده است.

إِلّا طَرِیقَ جَهَنَّم⁽²⁾مگر به سوی راه دوزخ. در اینجا تصریح به راه بد دارد، که همان راه جهنم و دوزخ است.

یهْدِی إِلَی الْحَق وَ إِلی طَرِیقٍ مُسْتَقِیم ⁽³⁾به سوی حق و راه راست هدایت میکند. در این آیه، «طریق» به معنای راه خوب و راست به کار رفته است.

وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّرِیقَة... ⁽⁴⁾و اگر آنها (جن و انس) بر طریقهی ایمان استقامت ورزند. در این آیه، به معنای راه ایمان ذکر شده است.

إِذْ یقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِیقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا یَوْمًا ⁽⁵⁾هنگامی که آنکس که از همه آنان روشی بهتر دارد میگوید شما تنها یک روز درنگ کردید. در اینجا، «طریقه» به معنای مسلک و شیوه ذکر شده است.

«طریق» به معنای راه های زمینی و آسمانی نیز آمده است: وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَکمْ سَبْعَ طَرائِق⁽⁶⁾ما بر بالای سر شما هفت راه (طبقه) قرار دادیم.

با توجه به معانی فوق و آنچه که در کتاب «مفردات الفاظ قرآن» آمده است، به نظر میرسد معنای «طریق» بهعنوان راهی که صرفاً وسیلهای برای رساندن است، به حقیقت نزدیکتر است. حال این راهها چه مجازی و چه

حقیقی، تفاوتی نمیکند؛ بلکه منظور در اینجا همان وسیلهای است که ناگزیر طی کنندهی راه را به مقصد میرساند، اعمّ از اینکه آن مقصد بد یا خوب، زمینی یا آسمانی باشد.

در قرآن کریم، واژه «صراط» فقط بهصورت مفرد آمده و جمع ندارد؛ اما واژه های «سبیل» و «طریق» هر دو بهصورت جمع نیز وارد شدهاند. جمع «سبیل»، «سبل» است: ثُمَّ کلِی مِنْ کلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُکی سُبُلَ رَبِّکَ ذُلُلا ⁽¹⁾سپس از تمام ثمرات تناول کن و راههایی را که پروردگارت برای تو تعیین کرده بهراحتی بپیما.

واژه «طریق» نیز بهصورت جمع (طرایق) آمده است: وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَکمْ سَبْعَ طَرائِق ⁽²⁾ما بر بالای سر شما هفت راه (طبقه) قرار دادیم.

در «سبیل» آنچه علاوه بر سهولت به ذهن میآید و لازمه آن است، امنیت و سلامت است. راهی قابل اعتماد است که سلامت و امنیت آن نیز تضمین شده باشد؛ لذا توجه به اینکه سبیل مضاف چه چیزی واقع میشود، بسیار مهم است. همه راههایی که به صراط مستقیم و خداوند ختم میشوند، قطعاً از سلامت و امنیت برخوردار هستند؛ بنابراین، دانستن معنای «سلامت» راه نیز اهمیت ویژهای دارد.

معنای سلام

سلام از ماده «س ل م» به معنای عاری بودن از هرگونه عیب و نقص است. این واژه، که نامی از نامهای خداوند نیز هست، بیانگر این معناست

که خداوند از هرگونه نقص و عیب مبرّا است و به ساحت مقدّس او نقصی راه ندارد. همچنین، از این جهت به خداوند «سلام» گفته میشود که مالک تمامی سلامتی و عدم نقص در عالم وجود است. یعنی منشأ همه صحت و عدم نقص میباشد.

بهطور کلی، سبیل از حیث اتصاف به هر صفتی، در صورتی قابل اتّباع است که متصف به سلامت باشد. سبیلی که به هر نام و عنوانی دارای صفت سلامت باشد، به صراط مستقیم ختم میشود و هر سبیلی که چنین نباشد، قطعاً به ناکجاآباد خواهد رفت. به عنوان مثال، «سبیل المؤمنین» به این دلیل که مؤمنین متصف به سلامت عقیده و عمل هستند، به صراط مستقیم میرسد؛ اما «سبیل المفسدین» که متصف به ضدّ آن است، ما را به صراط مستقیم رهنمون نخواهد بود.

در سیر الیالله، آنچه باید سلامت آن تضمین شود، سلامت قلب است. قلب انسان مرکز عالم هستی است؛ اگر این قلب آباد باشد و سلامتش حفظ شود، فرجام کار خوب خواهد بود. در قرآن کریم آمده است: یَوْمَ لَا یَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَی اللهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ⁽¹⁾روزی که نه مال و نه فرزندان منفعتی برای انسان ندارد، مگر کسی که با قلب سلیم به پیشگاه خداوند آید.

نقشه راهی که خداوند برای سالک ترسیم کرده است، او را به سلامت به مقصد میرساند. همانطور که اشاره شد، خداوند «سلام» است به معنای بری بودن از هرگونه عیب و نقص. کسی که میخواهد به محضر او برسد و در کنار مالک مقتدر بنشیند، باید صفت «سلام» در او تجلی پیدا کند.

سرای ابدی را خداوند به همین نام مزیّن کرده است: «دار السّلام»؛ یعنی سرایی که بری از هرگونه نقص است. چراکه این دار، دار خداوند سلام است و دارالسّلام یعنی داری که اختصاص به خداوند سلام دارد. هر کسی قابلیت ورود به این درگاه را ندارد و تا پاک و سالم نباشد، نمیتواند به جایی برسد.

خداوند بندگان خود را به این دارالاسلام فرا میخواند: وَ ٱللهُ یَدْعُواْ إِلَی دَارِ ٱلسَّلَمِ وَیَهْدِی مَن یَشَآءُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ⁽¹⁾خداوند به دارالسّلام دعوت میکند و هر که را بخواهد به صراط مستقیم هدایت مینماید.

وقتی خداوند برای بنده خود اینچنین جایگاهی تدارک میبیند، اسباب آن را نیز فراهم میکند. یکی از این اسباب، «سبیل سلامت» است. در قرآن آمده: یَهْدِی بِهِ اللهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلاَمِ وَیُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَیَهْدِیهِم إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ؛ خداوند به برکت آن، کسانی را که از خشنودی او پیروی کنند، به راه های سلامت هدایت میکند و به فرمان خود، از تاریکیها به سوی روشنایی میبرد و آنها را به سوی راه راست رهبری مینماید.

مصادیق سبل السلام

حال باید به دنبال مصادیق سبل السلام باشیم. این راه های سلامت چه کسانی و یا چه چیزهایی هستند؟ با توجه به روایات، مصادیق آنها نیز روشن میشود. با توجه به جایگاه رفیع اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام ، بیشک مصداق اتمّ و اکمل سبل السلام ایشان هستند. چنانکه در روایتی آمده است: «أَنْتُمْ السَّبِیلُ الاْعْظَمُ وَ الصِّرَاطُ الاْقْوَمُ»⁽²⁾شما بزرگترین راه و صراط راست و استوار هستید.»

چنانکه بیان شد، راهی ما را به مقصد میرساند که متصف به سلامت باشد. در حقیقت، «سلامت» به منزله درختی است که دارای شاخه های زیادی است. اصل «راه» سلامت است و عناوین دیگری که برای راه وجود دارد، فرع آن هستند که به آنها اشاره خواهد شد.

از ارکان مهم سیر و سلوک، یکی «راه» است. دوّم، سالک، که رونده در این مسیر است، و سومی، مقصد، که هدف این سلوک را تشکیل میدهد. وقتی صحبت از «راه» میشود، آنچه به ذهن تبادر میکند، سیر در این «راه» است. فلسفه وجودی «راه» برای سیر و سلوک است. همانطور که در سفر ظاهری نیازمند مقدماتی هستیم، در سیر معنوی نیز چنین است.

چهارم از ارکان سلوک، «عزم» و اراده بر پیمودن «راه» است. به قول معروف، یک سفر هزار کیلومتری با یک قدم آغاز میشود.

عزم در لغت، به معنای قطعیّت و تصمیم بر انجام امری و ایستادگی بر آن است. همچنین به معنای تصمیم قلبی بر انجام کار نیز آمده است. در قرآن، این واژه کاربردهای مختلفی دارد، از جمله اراده و تصمیم قلبی، مانند آیه شریفه: فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللهِ⁽¹⁾پس هرگاه عزم و اراده کاری کردی، بر خداوند توکل نما، و آیه دیگر: لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا.

دیگر کاربرد «عزم» به معنای لازم و واجب آمده است، مانند آیه شریفه: وَ إِن تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُور⁽²⁾اگر صبر و تقوا پیشه کنید، همانا این دو از عزم امور هستند». همچنین به معنای شریعت و حکم است: فَاصْبِرْ

کَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ⁽¹⁾پس صبر کن همانطور که اولوالعزم از پیامبران، یعنی پیامبران دارای کتاب و شریعت، صبر کردند».

آخرین معنای «عزم» به معنای پیمان نیز آمده است: وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا⁽²⁾و ما از آدم از قبل عهد و پیمان گرفتیم، پس او فراموش کرد و در او عزمی برای این پیمان ندیدیم».

در همه این کاربردهای قرآنی، مفهوم «عزم» شامل میل و خواستن انجام کاری وجود دارد.

اگر انسان عزمی از خود برای سفر نشان ندهد، عملاً سیری اتفاق نمیافتد. سالک الیالله وقتی هدف خویش را که لقای حق باشد انتخاب کرد، عزم و آهنگ این سیر را میکند. خداوند در قرآن میفرماید: إِنَّ الَّذِینَ لَا یَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَرَضُوا بِالْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَاطْمَأَنُّوا بِهَا وَالَّذِینَ هُمْ عَنْ آیَاتِنَا غَافِلُون⁽³⁾آنها کسانی هستند که فرا رسیدن رستاخیز و دیدار ما، و پاداش و کیفر ما را امید نمیدارند و به ثواب ما دل نمیبندند. آنان کسانی هستند که از آیات ما غافلند.»

این آیه شریفه، عدم عزم گروهی را بیان میکند که میل و رغبتی به لقای حق ندارند؛ لذا عزم بر پیمودن راه حق را هم نمیکنند.

فصل دوم:جنبه های ثبوتی راه های سلامت

اشاره

سُبُل الله

اهل بیت علیهم السلام به عنوان راه های رسیدن به خداوند متعال معرفی شدهاند. نخستین چیزی که سُبُل به آن اضافه میشود، کلمه مقدس «الله» است که مظهر جمیع کمالات الهی است. خداوند که از هرگونه نقص بری است، خود را «سلام» نامیده است؛ بنابراین، راه خداوند، سالمترین و مطمئنترین مسیر برای نزدیکشدن به اوست. این راه توسط خداوند ترسیم شده و بندگان را به پیمودن آن مکلّف کرده است. هدف از راه خدا، عمل به فرامین الهی اعم از یا اوامر و نواهی است. اگر بندهای از حیث اعتقاد موحّد باشد و طبق معیار توحید عمل کند، قطعاً به مقصد خود خواهد رسید.

اهل بیت علیهم السلام مظهر توحید خداوند هستند. توحید به معنای یکی کردن است و آنچه در عالم هستی غیر از حق تعالی وجود دارد، باید به یکپارچگی با واحد حقیقی پیوند بخورد تا درخت توحید در دل بنده به ثمر برسد. اهل بیت علیهم السلام مانند باغبانانی هستند که وجود ما را به وحدت خداوند وصل کرده و ما را موحد میسازند و ثمرهی توحید را به بار میآورند. چنانکه امام هادی علیه السلام در دعای جامعهی کبیره میفرماید: «و من اراد الله بدء بکم و من وحده قبل منکم».

سالمترین میوه عالم هستی، میوه توحید است. وقتی انسان غذای سالمی مصرف کند، سلامت خود را حفظ خواهد کرد. یکی از مهمترین عوامل سلامت در بدن انسان، غذاست. بنابراین، خداوند تأکید دارد که انسان باید

به غذای خود توجه داشته باشد: فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَیٰ طَعَامِهِ⁽¹⁾یعنی انسان باید به غذای خود دقت کند و از خوردن غذاهای مضر که باعث مسمومیت و بیماری میشود پرهیز کند. قلبی که غذای سالم دریافت کند، قلبی سالم و پاک خواهد بود: إِلّا مَنْ أَتَی اللهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ⁽²⁾. نتیجه تغذیه سالم، عقیده سالم و عمل صالح است که باعث سلامت قلب میشود. در آخرت، هیچ چیز به اندازه قلب سلیم به فریاد ما نمیرسد؛ نه مال و نه فرزند. در آنجا، هیچ چیز جز قلب سلیم به کار نمیآید. « لا ینفع مال که همان ضابطه است و لا بنون؛ که همان رابطه است. برخلاف دنیا که نیاز به اسباب است هم نیاز به رابطه است و هم ضابطه، آنجا نه رابطه به کار میآید و نه ضابطه. رابطه پدر و فرزندی، برادری و امثال آن منفعتی ندارد همچنین ضوابط دنیوی مثل بیع و شراء و امثال آن هیچ به کار نمیآید. آنچه که بنده را نجات میدهد قلب سلیم است. آنجا اسباب از کار میافتند آن چه به کار خویش ادامه میدهد مسبّب الاسباب است که خداوند متعال باشد. کفّار، مشرکان و گنهکاران در دنیا با تکیه بر اسباب کارشان را پیش میبردند و آن جا مقطّع الاسباب هستند بر خلاف مؤمنان که با مسبّب الاسباب در ارتباط هستند.

اهل بیت علیهم السلام سبل الله و راه های رسیدن به لقای حق هستند. نهج آنان نهج خداوند است. راه سالمی که از هرگونه آلودگی و نقص عاری هستند.

سُبُل الاحسان

در زیارت جامعه، میخوانیم: «فِعْلُکُمُ الْخَیْرُ وَ عَادَتُکُمُ الْإِحْسَانُ وَ سَجِیَّتُکُمُ الْکَرَمُ...». امام سجاد علیه السلام در دعای وداع با ماه مبارک رمضان میفرماید: «اَلسَّلاَمُ عَلَیْکَ مِنْ نَاصِرٍ أَعَانَ عَلَی اَلشَّیْطَانِ وَ صَاحِبٍ سَهَّلَ سُبُل (سَبِیلَ)اَلْإِحْسَانِ اَلسَّلاَمُ عَلَیْکَ مَا أَکْثَرَ عُتَقَاءَ اَللَّهِ فِیکَ وَ مَا أَسْعَدَ مَنْ رَعَی حُرْمَتَکَ بِکَ».⁽¹⁾امام سجّاد علیه السلام در دعای وداع با ماه مبارک رمضان میفرماید: درود بر تو از پشتیبانی که در برابر شیطان کردی و سلام بر تو ای صاحب تسهیلکننده راههای احسان، و درود خدا بر تو ای ماهی که بیشتر آزاد شدگان از جهنّم در تو آزاد شدند و چه خوشبختتر که به وسیله تو مراقب حرمت تو باشند.

نظام خلقت، نظام احسن است که خداوند آن را به بهترین شکل مهندسی کرده است. چنانچه میفرماید: قَدْ جَعَلَ اللهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْرًا⁽²⁾به تحقیق خداوند برای هر چیزی قدر و اندازهای قرار داد. بیتردید، انسان که گُل سرسبد آفرینش است، از این قاعده مستثنا نیست و خداوند او را در بهترین شکل ممکن خلق کرده است؛ لذا میفرماید: فَتَبَارَکَ اللهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ⁽³⁾. خداوند انسان را شاهکار خلقت خود معرفی میکند و به خود تبریک میگوید. خداوند که احسن الخالقین است، از انسانی که در احسن تقویم خلق شده است، میخواهد که رفتار و اعمالش هم از نیکوترین و بهترین نوع باشد. اصل و هدف حیات و ممات انسان هم این است که چه کسی بهترین عمل را انجام

میدهد: الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ⁽¹⁾. بنابراین خداوند به رسول خدا صلی الله علیه واله خطاب میکند و میفرماید: وَأَحْسِنْ کَمَا أَحْسَنَ اللهُ إِلَیْکَ⁽²⁾زیرا احسان از صفات ثبوتی خداوند است و همواره و پیوسته از او افاضه میشود. او از بندگان خود نیز همین انتظار را دارد که همواره مظهر حسن و احسان الهی باشند.

خداوند در قرآن، بندگان خود را به این مهم تشویق میکند و میفرماید: مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا⁽³⁾یعنی به ازای یک عمل حسنه، اجر مضاعف، ده برابر به بندگانش میدهد تا در انجام کارهای نیک رغبت بیشتری پیدا کنند. در زیارت جامعه امام هادی علیه السلام در شأن اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام میفرماید: «عادتکم الاحسان»؛ یعنی شما پیوسته در حال احسان و نیکی به دیگران هستید.

عادت در لغت به معنای «الحالة تتکرر علی نَهْج واحدٍ»⁽⁴⁾حالتی است که بر یک روش واحد تکرار میشود. همچنین به اخلاق همیشگی شخص نیز گفته میشود. ⁽⁵⁾اهل بیت علیهم السلام دائماً در حال احسان هستند و به عبارتی مظهر احسان خداوند به شمار میآیند. کاملترین عمل از کاملترین انسان صادر میشود و هر کار خیر و نیکی در عالم، از طریق اهل بیت علیهم السلام که انسانهای کامل هستند، ظهور و بروز مییابد.

بنابراین، برای تشخیص حُسن عمل نیاز به مرجعی داریم تا دچار خطا نشویم و کارهای ناشایست را نیک نپنداریم. چنانکه برخی انسانها به این توهّم دچار شده و کارهای بد خود را نیک میپندارند، در حالی که خود نمیدانند در زمره زیانکارترین انسانها قرار دارند: قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُم بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالًا. الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیهُمْ فیِ الحْیَوةِ الدُّنْیَا وَ هُمْ یحَسَبُونَ أَنهَّمْ یحُسِنُونَ صُنْعًا⁽¹⁾بگو: [میخواهید] شما را از زیانکارترین مردم باخبر کنم؟ آنها کسانیاند که تمام سعی و تلاششان در زندگی دنیا به هدر رفته و با این حال خیال میکنند کار خوبی انجام میدهند.

مرجع تمام و کمال این امور کسی نیست جز اهل بیت علیهم السلام هر یک از حضرات معصوم در عصر خود، راهی به سوی کمال و جلوه و احسان هستند؛ لذا آنان بهدرستی سبل الاحسان هستند، یعنی راههایی که به احسان ختم میشوند.

معنای احسان

احسان، مصدر باب افعال از ریشه «حسن» است. واژهی حُسْن به معنای زیبایی و نیکی در مقابل بدی و زشتی به کار میرود. این کلمه مفهوم زیبایی، خوبی، نیکی، شایستگی و مورد پسند بودن را در بر میگیرد. مشتقات این واژه، مانند حَسَن، حَسَنَة، حَسَنَات، حُسْنی، محسن و اَحْسَن نیز در قرآن کریم بهوفور یافت میشوند. این اصطلاحها برای توصیف امور دینی و دنیایی بهکار میروند که به دلیل نوعی زیبایی عقلی، عاطفی، حسّی و ... سبب ایجاد احساس خوشی، رضایت و تحسین در انسان میشوند.

راغب در مفردات میگوید که احسان بر دو وجه است: یکی بخشش به دیگران و دیگری نیکویی در عمل. این نیکویی هنگامی تحقق مییابد که فرد علمی را به نیکویی ببیند یا عملی را به خوبی انجام دهد. امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمودهاند: «النَّاسُ أَبْنَاءُ مَا یُحْسِنُونَ وَ قَدْرُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُ فَتَکَلَّمُوا فِی الْعِلْمِ تَبَیَّنْ أَقْدَارُکُمْ؛⁽¹⁾مردم فرزندان آن چیزی هستند که میدانند پس سخن بگویید تا قدر و ارزش شما معلوم گردد.»

احسان فراتر از إنعام و بخشش است. خداوند در قرآن میفرماید: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ⁽²⁾و همچنین میفرماید: إِنَّ اللهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسَانِ⁽³⁾. احسان بالاتر از عدل است؛ چرا که عدل به معنای وفای به حقّ و بخشیدن یا گرفتن چیزی است که بر فرد واجب است، در حالی که احسان به معنای بخشش چیزی بیشتر از آنچه واجب است و دریافت کمتر از آن چیزی است که حق فرد است.⁽⁴⁾

در نتیجه، احسان همواره زاید بر عدل بوده در حالی که اقدام به عدل واجب است، اقدام به احسان مستحب و پسندیده به شمار میآید. احسان از اصول مهم اخلاقی و انسانی است که موجب بهبود روابط اجتماعی و تقویت روحیه همکاری و پیوندهای انسانی میشود.

معانی احسان در قرآن

واژه احسان در قرآن در سه معنا به کار رفته است:

مصادیق احسان در قرآن

در آیهای دیگر، خداوند میفرماید: ثُمَّ آتَینَا مُوسَی الْکِتَابَ تَمَامًا عَلَی الَّذِی

أَحْسَنَ⁽¹⁾در این آیه، اعطای کتاب به موسی علیه السلام به خاطر انجام اعمال نیک و صالح وی یا پیروانش ذکر شده است.

در آیه 60 سوره الرحمن آمده است: هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ؛ یعنی آیا جزای نیکوکاری جز نیکوکاری است؟ این آیه بر اهمیت احسان و نیکی کردن به دیگران تأکید دارد.

راغب اصفهانی درباره احسان میگوید: احسان به معنای انجام کارهایی بیشتر از آنچه که وظیفه فرد است و دریافت چیزی کمتر از حق است. همچنین، حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه درباره تفاوت بین عدالت و احسان میفرمایند: « وَ قَالَ علیهالسلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی إِنَّ اَللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ اَلْإِحْسانِ اَلْعَدْلُ اَلْإِنْصَافُ وَ اَلْإِحْسَانُ اَلتَّفَضُّلُ »⁽²⁾یعنی عدل رعایت انصاف و احسان انعام و بخشش است.

این تعاریف و آیات گواهی بر تأکید قرآن بر نیکی، احسان و انجام اعمال صالح دارند که نه تنها به رشد فردی بلکه به تقویت جامعه کمک میکند.

احسان به معنای انجام کارها به صورت کامل

احسان به معنای انجام کارها بهگونهای نیکو و شایسته در شکل کامل آن در آیات قرآن به چشم میخورد. طبق کاربردهای قرآنی، فاعل احسان در این معنا محسن نامیده نمیشود. در آیه 7 سوره سجده آمده است: ٱلَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ؛ کسی که هر چیز را به نیکی آفرید.

در تفسیر نمونه درباره معنای این آیه بیان شده است که این آیه اشاره به نظام احسن آفرینش بهطور کلی و آغازگر بیان خلقت انسان و مراحل تکامل او

به طور خاص است؛ یعنی «ٱلَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَه»، و به هر چیز نیازی که داشت عطا کرد. به بیان دیگر، بنای کاخ عظیم خلقت بر «نظام احسن» مستقر است، یعنی بر چنین نظامی که از آن زیباتر تصور نمیشود.

خداوند در قرآن میفرماید: ٱلطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسَانٍ⁽¹⁾طلاق دو بار است، پس از آن یا باید همسر خود را بهطور شایسته نگاه دارید، یا به نیکی رها کنید».

منظور از «تسریح به احسان»، رها کردن زن بهنحو شایسته و نیکو است که باید بدون هیچگونه آزار و اذیت باشد. به عبارت روشنتر، این کار باید به بهترین نحو انجام گیرد. در تفسیر نمونه آمده است که همانطور که رجوع و نگهداری زن باید بر اساس صفا و صمیمیت باشد، جدایی نیز باید بر اساس احسان باشد. بدین معنا که جدایی باید از هر گونه عمل ناپسندی همچون انتقامجویی و ابراز خشم و کینه خالی باشد.

واژه احسان در همین معنا و کاربرد در نهج البلاغه نیز آمده است: «قِیمَةُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُهُ؛⁽²⁾ارزش هر انسان به اندازه امور و کارهایی است که آنها را به نیکویی انجام میدهد».

این کلام مشعر بر این است که مقدار و ارزش هر انسان به مهارت و دانایی او در انجام درست و نیکو کارها بستگی دارد. شاید همین نکته دلیل آن باشد که سید رضی، جمعآوریکننده نهج البلاغه، پس از نقل این عبارت مینویسد:

«وَهِیَ الْکَلِمَةُ الَّتِی لا تُصَابُ لَهَا قِیمَةٌ وَلَا تُوزَنُ بِهَا حِکْمَةٌ وَلَا تُقْرَنُ إِلَیْهَا کَلِمَةٌ؛⁽¹⁾این از کلماتی است که برای آن قیمتی تصور نمیشود و هیچ حکمتی با آن برابر نیست و هیچ سخنی به آن نزدیک نمیشود.»

آثار دنیوی احسان

قرآن کریم در برخی آیات بهطور مستقیم به آثار دنیوی احسان خداوند به انسان اشاره میکند و میگوید که این احسان در دنیا آثار مبارک و خوبی دارد. در ادامه به برخی از این آثار اشاره میشود:

طبق آیات قرآن، یکی از آثار احسان خداوند به نیکوکاران، هدایت ویژه آنهاست. خداوند در قرآن از جایگاه ویژه حضرت ابراهیم علیه السلام ، فرزندان او و پیامبران پیش از او یاد میکند و آنها را هدایتشده از سوی خود مینامد. سپس میفرماید:

وَ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ کُلًّا هَدَیْنَا وَنُوحًا هَدَیْنَا مِن قَبْلُ وَمِن ذُرِّیَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَیْمَانَ وَأَیُّوبَ وَیُوسُفَ وَمُوسَی وَهَارُونَ وَکَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ⁽²⁾و به او اسحاق و یعقوب را بخشیدیم و همه را به راه راست درآوردیم و نوح را پیش از آن [هدایت] نمودیم و از نسل او داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون را [هدایت کردیم] و اینگونه نیکوکاران را پاداش میدهیم.

در جایی دیگر، خداوند جهاد را که جلوهای از احسان است، بهعنوان مایهای از هدایت به راه های الهی میشمرد: وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ ⁽¹⁾و کسانی که در راه ما کوشش کردهاند، به یقین راه های خود را به آنها نشان خواهیم داد و خدا با نیکوکاران است.

اگرچه به تصریح آیات و روایات، آخرت دار جزا و ثواب است و نیکوکاران و بدکاران در آنجا به سزا و پاداش اعمال خود میرسند، اما بسیاری از اعمال، علاوه بر پاداش اخروی، پاداش دنیوی نیز دارند. از برخی آیات استفاده میشود که پاداش دنیوی به نیکوکاران یکی از آثار محبت خداوند به آنهاست.

از جمله این آیات، میتوان به آیه زیر اشاره کرد:

وَقِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنزَلَ رَبُّکُمْ قَالُوا خَیْرًا لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِینَ؛⁽²⁾و به کسانی که تقوا پیشه کردند، گفته شود: پروردگارتان چه نازل کرد؟ میگویند: خوبی. برای کسانی که در این دنیا نیکی کردند [پاداش] نیکی است و قطعاً سرای آخرت بهتر است و چه نیکوست سرای پرهیزگاران.

3.بهرهمندی از یاری خداوند

پیمودن راه صلاح همیشه آسان نیست؛ گاهی افراد با ایمان در مسیر تعالی معنوی با مشکلاتی روبهرو میشوند. جامعه اسلامی نیز در راه پیشرفت

به سوی آرمانهای دینی و دنیوی، با مسائلی متناسب با خود دست و پنجه نرم میکند. هر فرد یا جامعهای هنگام گرفتار شدن یا رویارویی با مشکلات، دوست دارد یار و یاوری داشته باشد تا در کنارش باشد و به او قوت قلب بدهد. طبق فرموده قرآن، یکی از آثار محبت خداوند به نیکوکاران این است که وعده میدهد در سختیهای مجاهدت فردی و اجتماعی در کنار آنها و یاورشان باشد: وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ ⁽¹⁾و کسانی که در راه ما کوشش کردهاند، به یقین راه های خود را بر آنها نمایش میدهیم و در حقیقت، خدا با نیکوکاران است.»

برای پیبردن به اینکه خداوند چگونه بندگان نیکوکار خود را همراهی و یاری میکند، مرور گذرایی به یادکرد قرآن از سرگذشت پیامبران و پیشوایان الهی و نصرتهای الهی بر آنان کافی است. به نظر میرسد با توجه به همین سرگذشتها و قراین موجود در سیاق داستانها، برخی از مفسران «معیّت» در آیه شریفه را به مفاهیمی همچون یاری، تأیید، رحمت، فضل، رتبه، عنایت، افکندن ترس در دل دشمنان، ابطال حیله های معاندان و دفع دشمنیهای آنان تفسیر کردهاند.

4.بهره مندی از رحمت الهی

برخی از آیات قرآن کریم بهرهمندی از رحمت الهی را یکی از آثار محبت خداوند به محسنین میشمارند؛ از جمله آیه: ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْیَةً إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ وَلا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاَحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِیبٌ

مِّنَ الْمُحْسِنِینَ ⁽¹⁾پروردگار خود را با زاری و نهانی بخوانید که او، تجاوزکاران را دوست ندارد و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید و با بیم و امید او را بخوانید که رحمت خداوند به نیکوکاران نزدیک است.

این آیه شریفه ابتدا اشاره میکند که خداوند تجاوزکاران را دوست ندارد و سپس میفرماید: «رحمت (مهر و گذشت) خداوند به نیکوکاران نزدیک است.» با انضمام این آیه به آیات دیگری که محبت خداوندی را شامل نیکوکاران میدانند و توجه به اینکه در آیه، ابتدا از دوری تجاوزکاران از دوستی خدا صحبت شده است، میتوان نتیجه گرفت که بهرهمندی از رحمت الهی اثر محبت خداوندی است.

اهل لغت «رحمت» را به معنای رقّت، تعطف، رأفت و مغفرت تفسیرکردهاند.⁽²⁾در مورد انسانها، رحمت به معنای رقّت قلب همراه با مهرورزی است و گاهی نیز تنها به معنای رقّت به کار میرود؛ اما در برخی موارد، رحمت به معنای احسان بدون رقّت نیز بهکار میرود، مانند رحمت خداوند به بندگانش. بنابراین، در کاربست رحمت در مورد خداوند، جنبه رقّت قلب که انفعالی نفسانی است، وجود ندارد. به همین دلیل، گفتهاند رحمت از سوی خدا نعمتدهی و بخشندگی است و از انسانها دلسوزی و مهربانی.

سفرهی رحمت خداوند همیشه گسترده است و هیچ مانعی برای استفاده هیچکس وجود ندارد؛ اما آنچه موجب محرومیت انسانها از رحمت خدا میشود، دوری جسم و جان آنان از خدا و الطاف اوست. پس زمانی که انسان با احسان، این فاصله را از میان برمیدارد، رحمت خداوند شامل حال او خواهد شد.

از دیدگاه دیگر، ممکن است این عبارت یکی دیگر از شرایط اجابت دعا باشد؛ یعنی اگر میخواهید دعای شما یک دعای توخالی و فقط گردش زبان نباشد، باید آن را با «اعمال نیک» خود همراه سازید تا بدین وسیله، رحمت الهی شامل حال شما گردد و دعایتان به ثمر برسد. به این ترتیب، در این دو آیه اشاره به پنج شرط از شرایط قبولی دعا شده است: نخست اینکه دعا باید از روی تضرّع و در پنهانی باشد؛ دیگر اینکه از حدّ اعتدال تجاوز نکند؛ سوم اینکه با تولید فساد و تبهکاری همراه نگردد؛ چهارم اینکه توأم با بیم و امید متوازن باشد؛ و پنجم اینکه با نیکوکاری توأم گردد.

5.برخورداری از جایگاه والا در دنیا

در آیات قرآن کریم، عنایات خاصّ خداوند به برخی از پیامبران مطرح شده است: وَکَذَلِکَ مَکَّنَّا لِیُوسُفَ فِی الأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِن تَأْوِیلِ الأَحَادِیثِ وَاللّهُ غَالِبٌ عَلَی أَمْرِهِ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ وَلمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنَاهُ حُکْمًا وَعِلْمًا وَکَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ⁽¹⁾. به این معنا که خداوند به حضرت یوسف علیه السلام عنایت فرمود و از نعمتهایی مانند حکومت (مُکنت)، قدرت تعبیر خواب، حکمت و علم برخوردار ساخت. مشابه همین تعبیر در مورد حضرت موسی علیه السلام نیز آمده است: وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَی آتَیْنَاهُ حُکْمًا وَعِلْمًا وَکَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ⁽²⁾؛و چون به رشد و کمال خویش رسید، به او حکمت و دانش عطا کردیم، و نیکوکاران را چنین پاداش میدهیم.

در بخش پایانی این آیات، تصریح شده است که نیکوکاران چنین پاداشی میگیرند و اجری بر باد نخواهد رفت. با توجه به اینکه آمدن وصف «محسنین» دلالت بر علت دارد، میتوان فهمید که سبب رسیدن این اولیای خدا به جایگاه مذکور، نیکوکاری آنان بوده است. اما سؤال این است که آیا هر کسی با هر درجهای از احسان به چنین مقامات و نعمتهایی خواهد رسید؟ یا نه، بعضی از مفسّران احتمال میدهند با توجّه به وعده «کذلک نجزی المحسنین»، خداوند متعال هر نیکوکاری را بنا به درجات مختلف احسان، مقداری حکمت [یا حکومت] متناسب با مقدار نیکوکاریاش عنایت کند؛ بنابراین، یکی از آثار محبّت خداوند به نیکوکاران برخوردار شدن آنان از جایگاههای ویژه مادّی و معنوی در دنیا است آمدن عبارت «کذلک» در آیه، نشان بزرگی و بلند مرتبگی این پاداش است.

6.شایسته شدن برای دریافت تحیت الهی

قرآن کریم هنگام ذکر داستان برخی از انبیای بزرگوار، به آنها سلام داده است. پس از این سلام، خداوند میفرماید: «ما اینگونه نیکوکاران را پاداش میدهیم»: سَلَامٌ عَلَی نُوحٍ فِی الْعَالَمِینَ إِنَّا کَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ⁽¹⁾درود بر نوح علیه السلام در میان جهانیان، ما اینگونه نیکوکاران را پاداش میدهیم این آیه به ما میآموزد که درود و تحیت الهی بر انبیای الهی، نشانهای از شایستگی و مقام والای آنان در نزد خداوند است و نشان میدهد نیکوکارانی که به درستی عمل میکنند، مستحق این تحیت ویژه خواهند بود.

از کنار هم قرار گرفتن این سلامها و وعده های الهی، نتیجهگیری میشود که شایستگی اهل احسان به حدی میرسد که قابلیت دریافت چنین تحیتی را از سوی خداوند پیدا میکنند. با توجه به این نکته، به نظر میرسد سلام خداوند به بندگانی چون ابراهیم، نوح، موسی و الیاس علیهم السلام درجاتی به مراتب عالیتر از سلام به نیکوکاران عادی دارد. بنابراین، یکی از آثار محبت خداوند به محسنین، قابلیت دریافت سلام و تحیت الهی است.

7.پذیرفته شدن عمل

داستان ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام در قرآن، یکی از مثالهای بارز برای فهم این مفهوم است. خداوند در آیات زیر به امتحان تاریخساز ابراهیم علیه السلام و موفقیت او و پسرش در این امتحان اشاره میکند: فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قَالَ یَا بُنَیَّ إِنِّی أَرَی فِی الْمَنَامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَی قَالَ یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِینِ وَنَادَیْنَاهُ أَنْ یَا إِبْرَاهِیمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیَا إِنَّا کَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ⁽¹⁾و وقتی با او به جایگاه «سَعْی» رسید، گفت: ای پسرک من! من در خواب [چنین ] میبینم که تو را سر میبُرَم، پس ببین چه به نظرت میآید؟ گفت: ای پدر من! آنچه را مأموری بکن. انشاءاللّه مرا از شکیبایان خواهی یافت. پس وقتی هر دو تن در دادند [و همدیگر را بدرود گفتند] و [پسر ]را به پیشانی بر خاک افکند، او را ندا دادیم که ای ابراهیم! رؤیا [ی خود] را حقیقت بخشیدی. ما نیکوکاران را چنین پاداش می دهیم

این آیات به وضوح نشان میدهند که وقتی ابراهیم علیه السلام و فرزندش در برابر این امتحان الهی تسلیم شدند، خداوند دریافت قربانی و نقش مهم آن در تقدیر الهی را به آنها نشان داد. نتیجه این آزمون، پذیرفته شدن عمل ابراهیم علیه السلام به عنوان یک نیکوکار و همچنین پاداش او با جایگزینی قربانی، یعنی گوسفند، بود.

بنابراین، همانطور که خداوند وعدهای به محسنین داده است و آنرا مشابه آنچه با ابراهیم علیه السلام کرد خوانده، یعنی پذیرفتن عمل نیک آنان، باید پذیرفت که محبت خداوند به محسنین در پذیرش احسان آنها و پاداش آن تجلی مییابد. به این ترتیب، یکی از آثار محبت الهی، پذیرفته شدن و تایید اعمال نیک بندگان است که در نتیجه، آنها نیز شایسته تحیت و رحمت الهی قرار میگیرند.

8.مصونیت از سرزنش و عقاب

آیات 86 تا 93 سوره مبارکه «توبه» مردم را در مواجهه با دستور جهاد به سه گروه تقسیم میکند:

گروه اول: کسانی که با جان و مال در کنار پیامبر جهاد میکنند. این افراد رستگارند و به خیرات و بهشت دست مییابند.

گروه دوم: افرادی که با وجود توانایی برای شرکت در جهاد، از آن فرار میکنند و نزد پیامبر عذر میآورند. اینان نمیفهمند و به سبب اعمال ناشایست و نیات ناپاک، بر دلهایشان مُهر زده شده است.

گروه سوم: کسانی که به دلیل ضعف، بیماری یا فقر، توان شرکت در جهاد ندارند، اما از دل با خدا و رسولش هستند. این افراد، نیکوکاران (محسنین) شناخته میشوند.

قرآن کریم درباره گروه سوم میفرماید: مَا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِن سَبِیلٍ⁽¹⁾بر نیکوکاران سرزنشی نیست.» هرچند این آیات در فضایی خاص و ناظر به جهاد نازل شدهاند، اما با توجه به اینکه معارف قرآنی به مورد خاصی محدود نمیشوند، علمای دین از این آیات مفهوم گستردهتری برداشت کرده و قاعدهای فراگیر به نام «قاعده احسان» را پایهگذاری نمودهاند. بر اساس این قاعده، که بیشتر در فقه نمود دارد، اگر کسی از روی خیرخواهی و با قصد نیکوکاری عملی انجام دهد و اتفاقاً خسارتی به بار آید، ضامن نخواهد بود.

در عبارت «مَا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِن سَبِیل»، که ادامه جمله قبل است، به جای آوردن ضمیر (هُم)، از اسم ظاهر (المُحْسِنِینَ) استفاده شده است. این انتخاب به منظور توجه ویژه به جایگاه نیکوکاران و توصیف آنان به این عنوان ارزشمند است. همچنین، «مِن» زاید برای تأکید آمده و جمله به صورت استقراری بیان شده که مضمون پیشین را به روشنی و لطافت تأیید میکند. این عبارت از نظر بلاغی بسیار بغرنج است، زیرا معنایش این است که هیچ راهی برای هیچ سرزنشگری نسبت به آنان وجود ندارد؛ یعنی هیچ ملامتگری بر آنها گذر نمیکند و در دامن آنها قرار نخواهد گرفت. این نشاندهنده دورترین حالت عذاب و سرزنش از این بندگان است، به طوری که میتوان گفت این عبارت در حکم یک مثل جاری میباشد.

بنابراین، میتوان نتیجه گرفت که یکی از آثار محبت خداوند به نیکوکاران این است که علاوه بر ایمنی از عذاب آخرت، در دنیا نیز از سرزنش و عقوبت تشریعی در امان خواهند بود.

آثار اخروی احسان

با اینکه خداوند متعال در دنیا پاداش و عقوبت بسیاری از اعمال انسانها را به آنها نشان میدهد، اما ظرفیت جهان مادی به قدری نیست که بتوان تمامی کردارها و اعمال بشر را در آن جزا داد. بر اساس آیات قرآن کریم، عالم آخرت محل مجازات است و آنجا است که نیکوکاران و بدکاران به پاداش واقعی اعمال خود خواهند رسید. محسنین نیز مانند دیگر بندگان محبوب خداوند، اگرچه از برخی آثار محبت خداوند در دنیا بهرهمند میشوند، اما جلوهگاه اصلی آثار محبت الهی به آنان در آخرت خواهد بود و در آنجا پاداش کامل و کافی را خواهند یافت.

البته جزئیات آثار اخروی محبت خداوند، به لحاظ عظمت و غیرمادی بودن، به سادگی قابل تصویر و توصیف نیستند. به همین دلیل، بسیاری از آیات مربوط به پاداشهای اخروی، بهصورت سربسته یا در قالب تمثیل به نعمتهای مادی دنیا بیان شدهاند. به عنوان مثال، زمانی که قرآن میخواهد پاداش محسنین در واقعه اُحد را بیان کند، به عبارت «أجرٌ عظیم» بسنده میکند: الَّذِینَ اسْتَجَابُواْ لِلّهِ وَالرَّسُولِ مِن بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ، لِلَّذِینَ أَحْسَنُواْ مِنْهُمْ وَاتَّقَواْ أَجْرٌ عَظِیم⁽¹⁾آنان که پس از آنکه زخم برداشته بودند، دعوت خدا و پیامبر را اجابت کردند، برای کسانی از آنان که نیکی و پرهیزگاری کردند، پاداشی بزرگ است.

این آیه شریفه صرفاً عظمت پاداش را یادآور میشود و به نظر میرسد جزئیات آن به سادگی قابل بیان نیست. لحن مشابهی نیز در مورد همسران نیکوکار پیامبر اکرم صلی الله علیه واله به چشم میخورد: وَإِن کُنتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنکُنَّ أَجْرًا عَظِیمًا⁽¹⁾و اگر خواستار خدا و رسول او و سرای آخرتید، پس به راستی خدا برای نیکوکاران شما پاداش بزرگی آماده کرده است.

در جای دیگری خداوند به نیکوکارانی که با تمام وجود تسلیم خداوند هستند، وعده پاداشی را میدهد: بَلَی مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِندَ رَبِّهِ وَلاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ⁽²⁾آری، هر کس که خود را با تمام وجود به خدا تسلیم کند و نیکوکار باشد، پس مزد او پیش پروردگارش است و بر آنان ترسی نیست و غمگین نخواهند شد.»

نوع بیان این آیه و نسبت دادن اجر به مقام ربوبی خداوند نیز نشاندهنده عظمت غیرقابل توصیف پاداش چنین افرادی است. پاداشی که در آیهای دیگر با عبارت لَهُم مَّا یَشَاءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ، ذَلِکَ جَزَاء الْمُحْسِنِینَ⁽³⁾برای آنان، هرچه بخواهند پیش پروردگارشان خواهد بود. این است پاداش نیکوکاران.

اطلاق بیحد و حصر موجود در «ما»ی موصوله، هر اجر و پاداش قابل تصوری را در خود جای میدهد و برای بیان بزرگی یک پاداش، نمیتوان گویاتر و فراگیرتر از این سخن گفت. در جاهایی که به جزئیات پاداش نیکوکاران اشاره میشود، تنها تشبیهای اجمالی برای نزدیکی به ذهن شنوندگانی که اسیر بند

مادیات هستند، بیان میشود. وگرنه به فرموده قرآن، عظمت پاداشهای اخروی خداوند به بندگان قابل تصوّر نیست: فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِیَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزَاء بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ⁽¹⁾هیچکس نمیداند چه چیز از آنچه روشنیبخش دیدگان است به [پاداش] آنچه انجام میدادند برای آنان پنهان شده است.

با توجه به این سبک مجمل گویی در توصیف، آیات مرتبط با آثار اخروی محبت خداوند به نیکوکاران تنوع چندانی در شکل بیان ندارند و آنها را میتوان ذیل دو عنوان کلی بررسی کرد:

یکی از آثار اخروی احسان خداوند به نیکوکاران این است که آنها را شایسته بهرهمندی از نعمتهای بیپایان الهی در بهشت برین میگرداند. آیات قرآن کریم به این واقعیت تصریح کردهاند؛ از جمله: لِلَّذِینَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَی وَزِیَادَةٌ وَلاَ یَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلاَ ذِلَّةٌ أُوْلَ-ئِکَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ⁽²⁾برای کسانی که کار نیکو کردهاند، نیکویی [بهشت] و زیادتی [بر آن] است. چهرههایشان را غباری و ذلتی نمیپوشاند. اینان اهل بهشتند و در آن جاودانه خواهند بود.

اگرچه در بخش ابتدایی این آیه شریفه، نظرات تفسیری مختلفی درباره دو کلمه «الحسنی» و «زیادة» وجود دارد، اما بخش پایانی آیه روشن و صریح است و در آن از نیکوکاران به عنوان «اهل بهشت» که در آن حیات جاودان دارند، یاد شده است. برخی از آیات قرآن نیکوکاران را بهرهمند از سایه سارها، چشمه ها، جویبارها، میوه ها، خوراکیها و نوشیدنیهای بهشت میخوانند و

تأکید میکنند که این تنعّم، پاداشی است که خداوند در برابر احسان بندگان نیکوکار به آنها تفضل کرده است. به بیان دیگر، آوردن وصف «محسنین» در این نوع آیات نشاندهنده علت احسان نسبت به این پاداش است.

در آیهای دیگر که از همین نعمتهای بهشتی یاد میشود، بهرهمندی از این نعمتها را کامیابی بزرگ میخواند: وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالْأَنصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ رَّضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُواْ عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدا ذَلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ⁽¹⁾و پیشگامانِ نخستین از مهاجران و انصار و کسانی که با نیکوکاری از آنان پیروی کردند، خدا از ایشان خشنود و آنان نیز از او خشنودند و برای آنان باغهایی آماده کرده که از زیر [درختان] آن نهرها روان است. همیشگی در آن جاودانهاند. این است همان کامیابی بزرگ.

2.برخورداری از پاداش افزونتر

در برخی از آیات قرآن کریم، هنگامیکه از بخششهای الهی به بندگان سخن به میان میآید، به «اهل احسان» وعدهای از پاداش افزونتر داده میشود. هرچند در تفسیر حقیقت این پاداش افزون، نظرات مختلفی وجود دارد، آنچه روشن است، این است که خداوند بهواسطه محبتش به محسنین، آنها را بر دیگران برتری خاصی بخشیده است: لِلَّذِینَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَی وَزِیَادَةٌ...؛ برای کسانی که کار نیکو کردهاند، نیکویی [بهشت] و زیادتی [بر آن] است.

در این آیه شریفه، به نیکوکاران دو وعده داده شده است: یکی «الحُسنی» و دیگری «زیاده» بر این حُسنی. در بیان مصداق این دو کلمه، میان مفسران اختلافنظر وجود دارد. خلاصه نظرات به شرح زیر است:

پاداش مضاعف: برخی بر این باورند که منظور از «زیاده»، پاداشهای مضاعفی است که خداوند در قبال اعمال خالصانه به بندگان عطا میکند، مانند اینکه عملی را ده برابر یا بیشتر پاداش میدهد که فراتر از استحقاق فرد است.

نمود ربوبی: برخی دیگر «زیاده» را به معنای توجه به جلوهگاه ذات ربوبی میدانند که پاداشی است افزون بر نعمتهای عادی بهشت. مفسران سنی به این نظر با آب و تاب فراوان اشاره کرده و در تأیید آن چندین روایت نقل کردهاند، در حالی که مفسرانی چون زمخشری که با این دیدگاه مخالفند، روایات «نظر الی الله» را به عنوان افترایی ندانسته اند.

در برخی تفاسیر شیعی، نظیر تفسیر قمی و تفسیر نمونه، برداشتهایی ارائه شده است که از آنها برداشت تشبیهی نشود. طبق برخی از این تفاسیر، «حُسنی» نمایانگر بهشت و «زیاده» در واقع پاداشهای دنیوی است که افزون بر پاداش اخروی است و در آخرت مورد محاسبه قرار نمیگیرد.

در روایتی از امیرالمؤمنین علیه السلام «زیاده» به غرفهای از مرواید یکتکه تفسیر شده که دارای چهار درب ورودی است.

بهعلاوه، برداشت علامه طباطبایی رحمة الله از این آیه چنین است که اگر مقصود از «الحسن» در آیه، عاقبت نیک باشد، از آنجایی که عقل انسان چیزی فراتر از حسن را درک نمیکند،⁽¹⁾بنابراین معنای «زیاده» این خواهد بود که نیکوکاران مشمول فضلی میشوند که فراتر از طاقت درک انسان است و در آیات دیگر نیز به این مضمون اشاره شده است.

ایشان در ذیل آیه 35 سوره «ق» میفرمایند: «معلوم است که انسان هر چیز

خوب (حَسَن) را که فقط تصور هم کند دوست دارد، پس آنچه نزد خداست باید چنان باشد که انسان حتی آن را تصور نکرده باشد تا آرزوی آن را بنماید.»

اگرچه جمع بین تفاسیر مختلف ممکن است و برخی مفسران بر امکان این جمع تأکید کردهاند،⁽¹⁾اما یک نکته مسلّم وجود دارد و آن این است که نیکوکاران به واسطه احسان و نیکیهایی که انجام میدهند، از سوی خداوند مستحقّ پاداشی افزونتر هستند.

دو آیه دیگر که با مضمون مشابه به پاداش افزون اشاره میکنند، عبارتند از:

آیه اول: وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُواْ هَ-ذِهِ الْقَرْیَةَ فَکُلُواْ مِنْهَا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَدا وَادْخُلُواْ الْبَابَ سُجَّدا وَقُولُواْ حِطَّةٌ نَّغْفِرْ لَکُمْ خَطَایَاکُمْ وَسَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ⁽²⁾و [نیز به یادآرید] زمانی را که گفتیم: به این شهر درآیید و از هرجا که خواستید، به فراوانی بخورید و سجدهکنان از در وارد شوید و بگویید: [خداوندا] گناهان ما را ببخش، تا خطاهای شما را ببخشیم و [پاداش] نیکوکاران را خواهیم افزود.

آیه دوم: وَإِذْ قِیلَ لَهُمُ اسْکُنُواْ هَ-ذِهِ الْقَرْیَةَ وَکُلُواْ مِنْهَا حَیْثُ شِئْتُمْ وَقُولُواْ حِطَّةٌ وَادْخُلُواْ الْبَابَ سُجَّدا نَّغْفِرْ لَکُمْ خَطِیئَاتِکُمْ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ⁽³⁾و [یاد کنید] زمانی را که به ایشان گفته شد: در این شهر سکونت گزینید و از آن هرجا که خواستید بخورید و بگویید: [خداوندا] گناهان ما را بریزید و سجدهکنان از دروازه [شهر] وارد شوید، تا گناهان شما را ببخشیم و به زودی بر [پاداش] نیکوکاران خواهیم افزود.

هر دو آیه محتوایی مشابه دارند و در آنها نتیجه اعمال بنیاسرائیل به دستور خاصی که در آیه به آن اشاره شده، بخشش گناهان مطرح گردیده

است. اما هر دو آیه با وعده پاداشی افزونتر برای محسنین پایان مییابند. این پاداش، فضل و رحمت الهی است که افزون بر ثوابهایی است که در ازای طاعتهایشان مستحقّ آن شدهاند.

تفاوت ظریف در عبارات

تفاوتی که بین دو آیه وجود دارد این است که عبارت «سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ» در آیه اول با واو و در آیه دوم بدون واو آغاز میشود. برخی مفسران برای حذف واو در آیه دوم این را اشاره به تفضل محض بودن پاداش افزون میدانند و بیان میکنند که این پاداش، چیزی در مقابل آنچه مأمور به انجامش بودهاند نیست.

این بررسیها نشان میدهد که یکی از آثار محبت خداوند به نیکوکاران، اعطای پاداشی بالاتر از پاداشهای معمول برای طاعتهای بندگان است.

نقش اهل بیت علیهم السلام

با توجه به اینکه امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه در وصف اهل بیت علیه السلام فرمودهاند: «وَ فِعْلُکُمُ الْخَیْرُ وَ عَادَتُکُمُ الْإِحْسَانُ وَ سَجِیَّتُکُمُ الْکَرَمُ»؛ «کارهای شما سراسر خیر، و عادت شما به احسان و خصلت شما برخورد کریمانه است»، این نکته به خوبی روشن میشود که تمام آنچه پیرامون احسان بیان شد، در مورد اهل بیت علیهم السلام نیز صدق میکند.خداوند راه احسان و نیکی کردن را به بندگان آموخته و اهل بیت علیهم السلام بهعنوان معلمان بشریت، عملاً طریق احسان و نیکی را تعلیم دادند؛ بنابراین مصداق کامل راه های احسان و نیکی کردن هستند. این راه هم به عنوان یکی از راه های مطمئن ما را به سلامت به مقصد میرساند و فلاحت و رستگاری را نصیب ما میکند.

سبل الإسلام

«اَللَّهُمَّ لاَ شَرِیکَ لَکَ لَکَ اَلْعِزَّةُ وَ اَلسُّلْطَانُ وَ اَلْجَلاَلُ وَ اَلْإِکْرَامُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اِهْدِنِی سُبُلَ اَلْإِسْلاَمِ وَ أَقْبِلْ عَلَیَّ بِوَجْهِکَ اَلْکَرِیمِ؛⁽¹⁾

خداوندا، شریکی برای تو نیست و عزت و سلطنت و بزرگی تنها از آن توست. بر محمد و آل محمد درود بفرست و مرا به راه های اسلام رهنمود کن و با چهرهی سخاوتمندت به من نظر فرما.»

مراد از اسلام، دین اسلام است نه شریعت خاص به نام اسلام، که تنها راه رسیدن به خداوند است و غیر آن راهی نیست. خداوند در قرآن میفرماید: إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللهِ الْإِسْلَامُ⁽²⁾همانا دین نزد خداوند تنها اسلام است. آنچه ما به عنوان یهودیت، مسیحیت و سایر ادیان ابراهیمی میبینیم، در حقیقت شریعتهایی هستند که روح همه آنها یکی است و آن اسلام است.

اما معنای شریعت، راغب در مفردات درباره معنای شرع چنین میگوید: «الشرع: راه روشن و واضح. شَرَعْتُ له طریقا: راهی برای او باز کردم. الشرع: مصدر است و بعداً بهصورت اسم برای راه به کار رفته است که آن را شِرْع و شَرْع و شَرِیعَة گفتهاند. سپس برای راه الهی استعاره شده است.⁽³⁾

در آیه شِرْعَةً وَ مِنْهَاجًا⁽⁴⁾شِرْع به دو امر اشاره دارد:

اول: در معنی سرشت و نهاد و آنچه خداوند انسان را بر آن آفریده است،

که راهی است که او اراده و قصد کرده و به مصلحت بندگان و آبادانی بلاد برمیگردد. همانطور که در آیه وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِیًّا⁽¹⁾به آن اشاره شده است.

دوم: شِرْع به آنچه خداوند از دین برای انسان مقدر کرده است، اشاره دارد، که او را با اختیار در برگزیند و هدف قرار دهد. این امر شامل آنچه است که شریعتهای مختلف در آن اختلاف کردهاند و آنچه که نسخ و جایگزینی آن را پیش میآورد. آیه ثُمَّ جَعَلْناکَ عَلَی شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهَا⁽²⁾بر این معنا دلالت دارد و بیان میکند که: آنگاه تو را بر شریعتی از امر و دین قرار دادیم؛ پس آن را پیروی کن و از هوسهای ناآگاهان پیروی مکن.

ابن عباس گفته است: الشِّرْعَة: آنچه با قرآن آمده، و المنهاج: آنچه با سُنت آمده است؛ به عبارتی دیگر: «شِرْعَة: راه و پیروی از قرآن و منهاج: راه و پیگیری سنت است».⁽³⁾و آیه شَرَعَ لَکُم مِّنَ الدِّینِ⁽⁴⁾به اصولی اشاره دارد که تمامی کیشها و آیینها در آن مساویاند و نسخ در آن صحیح نیست، مانند معرفت و شناخت خداوند، همچنان که آیه وَمَنْ یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ⁽⁵⁾به آن دلالت دارد.

کمال دین اسلام به ولایت است چنانچه خداوند در آیه اکمال میفرماید: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلاَمَ دِینا⁽⁶⁾

امروز، دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دین شما پذیرفتم. اهل بیت علیهم السلام هم ظرف ولایت خداوند هستند پس اهل بیت علیهم السلام راه دین اسلام هستند. خداوند میفرماید تمام دغدغه بندگان باید این باشد که مسلمان از دنیا بروند لذا بیان میکند یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُون⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آوردهاید! آنگونه که حق تقوا و پرهیزکاری است، از خدا بپرهیزید! و از دنیا نروید، مگر اینکه مسلمان باشید! (باید گوهر ایمان را تا پایان عمر، حفظ کنید.

تسلیم امر خدا شدن و سالم از دنیا رفتن بسیار مهم است. هر بنده مسلمان باید در انتخاب دین و مذهب خود نهایت دقت را داشته باشد تا به این امر مهم، که مورد تاکید خداوند است، برسد. اهل بیت علیهم السلام راه روشنی را در دین اسلام ارائه میدهند. هر امام در هر عصر و زمانی، طلایهدار و پرچمدار دین اسلام است. هر کسی که بخواهد به سعادت ابدی دست یابد، باید در راهی قدم بگذارد که اهل بیت علیهم السلام گام گذاشتهاند.چرا که آنان به معنای واقعی سبل الاسلام یا راه های اسلام هستند.

ویژگیهای دین اسلام

از آنجایی که در ابتدای کتاب به معنای اسلام اشاره شد، اکنون به ویژگیهای دین اسلام میپردازیم.

با ظهور دین اسلام، دیگر ادیان آسمانی اعتبار و حجیّت خود را از دست

داده اند و هر انسان مکلّف و آگاهی، ملزم به پذیرش دین اسلام است. اگرچه قرآن کریم بین پیامبران تفاوت نمیگذارد و ایمان به همه کتابهای آسمانی و تمامی پیامبران را از صفات مؤمنان به شمار میآورد، اما این تفاوت بین قرآن و دیگر کتابهای آسمانی و همچنین بین پیامبر اسلام و سایر پیامبران وجود دارد: اعتقاد به نبوت پیامبران پیشین و کتابهای آنها مستلزم عمل طبق دستورها و تعالیم آنها نیست. برخلاف دین اسلام که اعتقاد به حقّانیت آن، از عمل طبق آموزهها و دستورهای آن جداییناپذیر است. این امر به دلیل آن است که شریعت اسلام ناسخ شریعتهای پیشین خود است؛ بهخصوص با توجه به این که در کتابهای آسمانی گذشته تحریف واقع شده و صبغه الهی و قداست آن خدشهدار شده است.

تفاوت شرایع با یکدیگر

از مجموع آیات قرآن استفاده میشود که اختلاف شرایع با یکدیگر از نوع تباین نبوده است؛ بلکه خطوط اصلی و احکام کلی آنها (مانند نماز، روزه و زکات) مشترک و یکسان بوده و تفاوتهایی از دو جهت داشتهاند:

اول: از نظر تفصیل یافتن جزئیات احکام و تکمیل شرایع با گذشت زمان و به تناسب استعداد و توانایی مخاطبان.

دوم: از نظر نسخ پارهای از احکام و جایگزین شدن احکامی دیگر، به مقتضای شرایط زمانی. به عنوان مثال، برخی از چیزهایی که در شریعت حضرت موسی علیه السلام بر بنیاسرائیل حرام شده بود، در شریعت حضرت عیسی علیه السلام حلال گردید.

به عبارتی، مجموعه دستورهای اخلاقی و احکام عملیای که برای تنظیم روابط انسان با خود، خدا، طبیعت و دیگر انسانها معیّن شده (که اصطلاحاً

شریعت نامیده میشود) به مرور زمان و به تدریج تکمیل شده و در بعضی موارد تغییر پیدا کرده است تا در شریعت اسلام صورت نهایی و کامل خود را بیابد. بدیهی است طبق این نوع نگرش به نسبت شرایع با یکدیگر، با در اختیار داشتن آخرین و کاملترین دستورالعمل زندگی، جای برای عمل به شریعتهای گذشته باقی نمیماند.

به نظر علامه طباطبایی رحمة الله از آیه وَ أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ مُصَدِّقًا لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتَابِ وَمُهَیْمِنًا عَلَیْهِ⁽¹⁾(و کتاب آسمانی {قرآن} را به راستی و درستی به سوی تو فرو فرستادیم، در حالی که تصدیقکننده کتابهای پیشین و حاکم بر آنهاست) میتوان این معنا را استنباط کرد. در این آیه، خداوند قرآن را هم مصدّق کتابهای آسمانی گذشته توصیف میکند، که بیانگر عدم تفکیک و جدایی بین شرایع است، و هم مهیمن بر آنها، تا گمان نشود که اسلام شرایع قبلی را بدون هیچگونه تغییری و بیکم و کاست حفظ نموده است؛ بلکه با نسخ و تکمیل احکام، در آنها دخل و تصرف کرده است.⁽²⁾

قرآن کریم در بیان این ویژگی با صراحت میفرماید: ... لَا یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ .⁽³⁾به راستی آن کتابی ارجمند است که نه از پیش آن و نه از پشت سرش باطل به آن راه نمییابد؛ فرو فرستادهای است از حکیمی ستوده. علامه طباطبایی رحمة الله در تفسیر این آیه مینویسد: «راه

یافتن باطل به قرآن بدین معناست که تمام یا بخشی از معارف حق آن ناحق گردد، یا احکام و شریعتهای آن و نیز دستورهای اخلاقیاش لغو شده و عمل به آن سزاوار نباشد.»⁽¹⁾

به طور کلی، راه یافتن باطل به قرآن را میتوان به سه صورت تصور کرد:

الف) وقوع تحریف در آن؛

ب) نسخ و بطلان به وسیله کتاب آسمانی دیگری؛

ج) دروغین بودن خبرهای آن.

از آنجا که آیه اشارهای مطلق دارد، هر نوع باطلی، از جمله نسخ به وسیله کتاب آسمانی دیگر، را رد میکند. بنابراین، اعتبار دین اسلام و کتاب آسمانی آن، قرآن، همیشگی و جاودانی است و به زمان خاصی محدود نمیشود.

جاودانگی معجزه و تحریفناپذیری کتاب آسمانی از ویژگیهای بارز دین خاتم است. دین جاوید به معجزهای همیشگی و ماندگار نیاز دارد تا همواره «برهانی» آشکار بر حقانیت آن باشد. به همین دلیل، معجزه دین آخرین از جنس کتاب انتخاب شده است. این امر علاوه بر اینکه سبب جاودانگی و عدم وقوع تحریف در این کتاب آسمانی میشود، فرصت را فراهم میآورد تا با پیشرفت علمی بشریت، به تدریج زوایای جدیدی از اعجاز آن آشکار گردد.

آیین اسلام در مقایسه با شرایع پیشین از دو جنبه کاملتر است:

الف. از نظرسطح تعلیمات

پیامبران تعالیم خود را متناسب با سطح درک و آگاهی مخاطبانشان ارائه میدادند. به همین دلیل، با رشد آگاهی و تکامل جامعه بشری، سطح تعالیم نیز ارتقا یافته است. برای مثال، توحید که بنیادیترین اصل اعتقادی است، درجات و مراتب مختلفی دارد. آنچه که یک انسان عامی به عنوان خدای یگانه در ذهن خود تصور میکند، با آنچه در دل یک عارف تجلی مییابد، متفاوت است. عرفا نیز از درجات مختلفی برخوردارند؛ چنانکه اگر ابوذر از آنچه در دل سلمان میگذشت آگاه میشد، بر او گمان شرک میبرد و او را میکشت.

به همین دلیل در روایات اسلامی آمده است که خداوند با علم به اینکه در آخرالزمان افراد متعمق و ژرفاندیش خواهند آمد، سوره «قل هو الله احد» و آیات نخستین سوره حدید تا جایی که میفرماید: «و هو علیم بذات الصدور» را نازل کرده است.⁽¹⁾

عالیترین و کاملترین تصویر از توحید را باید در متون دینی اسلامی، به ویژه در آیاتی که در روایات به آنها اشاره شده، جستجو کرد.

ب. از نظر جامعیت و همه جانبه نگری

اسلام طراحی کلّی، جامع و متعادل برای تدبیر و تنظیم روابط فردی و اجتماعی و زندگی مادی و معنوی انسان به شمار میآید. این در حالی است که شرایع پیشین، برنامههایی موقت و محدود و تحت تأثیر شرایط خاص زمانی

و مکانی بودهاند. به عنوان مثال، شریعت حضرت موسی علیه السلام در زمانی ظهور کرد که بنیاسرائیل قومی در بند بردگی فرعون بودند و از حقوق انسانی خود محروم بودند. به همین دلیل، در این دین بیشتر بر جنبه های مادی زندگی، نظیر کار و تلاش، جنگ، اصلاح معیشت، احساس شخصیت، و مطالبه حقوق فردی و اجتماعی تأکید شده است.

در آستانه ظهور حضرت عیسی علیه السلام ، همین قوم از مصائبی چون جنگ، ناامنی، اسارت و تبعید و حکومت پادشاهان ستمکار رنج میبردند. پیشوایان دینی در آن زمان به زراندوزی و دنیاطلبی روی آورده بودند و به جای حمایت از توده مردم در برابر ظلم و ستم، با وضع مالیاتهای سنگین بار سنگینی بر دوش آنان مینهادند. این مسائل سبب شد که در آیین مسیح علیه السلام به زهد، بیرغبتی به دنیا، رعایت حدود خود و حقوق دیگران، و محبت و انساندوستی توجه بیشتری شود.

حال آنکه اسلام تمامی این ویژگیها را در کنار هم به وجود میآورد و تعادلی در گرایشهای یکسویه یهود و مسیحیت ارائه میدهد. در این دین هم به دعا و عبادت، زهد و تقوا، تهذیب نفس و صفای درون، و به معنای روحی زندگی توجه و اهتمام شده است و هم به مظاهر مختلف زندگی، مانند کار، تحصیل علم، ازدواج، جهاد و حقوق اجتماعی افراد. به همین دلیل، قرآن کریم امت واقعی اسلام را «امت وسط» توصیف میکند؛ آنجا که میفرماید: وَکَذَٰلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ وَیَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیدًا؛⁽¹⁾و بدینسان شما را امتّی میانه قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید و پیامبر بر شما گواه باشد.» بدون شک، امّت وسط و متعادل، محصول تعالیم وسط و متعادل است.

تکامل و ارتقاء سطح تعالیم پیامبران از نظر کمّی نیز قابل توجه است.

دین اسلام دعوت خود را به قوم، گروه یا منطقه جغرافیایی خاصی محدود نکرده است؛ بلکه هر کس در هر کجای این کره خاکی که باشد، مخاطب این آخرین پیام الهی است. شواهد بسیاری از قرآن مؤید این مدعاست. در بسیاری از آیات، پیامبر اسلام صلی الله علیه واله با تعابیری چون «یا ایها الناس»، «یا بنی آدم» و «یا ایها الذین آمنوا» همگان را مخاطب قرار داده است، بدون آنکه به زمان، مکان یا قوم خاصی مقید شود.

آیت الله مصباح یزدی رحمة الله این مسأله را قرینهای میداند بر اختصاص دعوت دیگر پیامبران به قوم و گروه خاصی.⁽¹⁾

شواهد قرآنی

در زمینه جهانی بودن دعوت و رسالت دیگر پیامبران، بین بزرگان اختلاف نظر وجود دارد. سایر پیامبران (طبق داستانهایی که قرآن روایت میکند) عمدتاً با تعبیر «یا قوم» به اقوام خود خطاب میکردند. به عنوان مثال، در دعوت نوح، ابراهیم، موسی، صالح، هود و شعیب علیهم السلام این مدل خطاب مشهود است. در مقابل، قرآن کریم پیامبر اسلام صلی الله علیه واله را با عناوینی چون «رحمة للعالمین»، «نذیراً للعالمین» و «کافة للناس» توصیف میکند و خود را «ذکر للعالمین» و «هدیً للناس» میخواند. همچنین به آن حضرت فرمان داده شده که اعلام کند قرآن

برای هشدار و انذار به هر کس است که این پیام الهی را دریافت کند، از هر قوم و طایفه، و در هر زمان و مکان: وَأُوحِیَ إِلَیَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ⁽¹⁾

در برخی آیات قرآن نیز اشاره شده که دین اسلام بر سایر ادیان، از جمله ادیان آسمانی دیگر، پیروز خواهد شد: هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَیٰ وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ.⁽²⁾شواهد دیگری از قرآن میتوان یافت که در برخی موارد، قرآن در تشریع احکام عملی، عنوان عمومی را انتخاب کرده است بدون اینکه آن را به قوم خاصی مقید کند. مثلاً در بیان وجوب حج میفرماید: و وَلِلّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَمَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعَالَمِینَ⁽³⁾، در حالی که اگر رسالت پیامبر مختص به یک قوم بود، باید میفرمود: «و لله علی الامة العربیة حج بیته». همچنین روایت رسول گرامی اسلام صلی الله علیه واله که فرمود: «والله الذی لا اله الاّ هو، انّی رسول الله الیکم خاصّةً وللناس عامةً»⁽⁴⁾، به وضوح بر جهانی بودن رسالت آن حضرت دلالت دارد.

شواهد و قرائن تاریخی

شواهد و قرائن تاریخی نیز گواهی بر جهانی بودن دین اسلام هستند. پیامبر اسلام صلی الله علیه واله به سران کشورها و قبایل مختلف نامه نوشت و آنان را به اسلام دعوت کرد. رویداد اسلام آوردن افرادی چون سلمان فارسی، صهیب رومی، بلال حبشی و پیروان سایر ادیان نیز نمونهای دیگر از همگانی بودن دعوت اسلامی است.

یکی دیگر از ویژگیهای دین اسلام که همچنین مختص به آن نیست، فطری بودن آن است. فطری بودن دین اسلام از یک سوی به معنای تطابق و سازگاری اصول اخلاقی و احکام عملی آن با فطرت انسانی است. اسلام انسانها را به عدالت، آزادی، برادری، نشر علم و تمدن، پرهیز از اخلاق ناپسند و کارهای زشت، و روی آوردن به فضیلتهایی چون راستگویی و وفای به عهد و ازدواج و سایر احکام شرعی دعوت میکند که همگی با فطرت انسان کاملاً هماهنگی دارند.

از سوی دیگر، فطری بودن به این معناست که کلیات و اصول اعتقادات دینی، دستورهای اخلاقی و احکام عملی اسلام در عمق سرشت انسان نهفته شده است و این خود به صورت نوعی شناخت و آگاهی یا گرایش درونی و غیراکتسابی نمود پیدا میکند؛ مانند خداجویی، خداشناسی، و گرایش به پرستش و عدالت و فضیلتخواهی.

فطری بودن دین اسلام از منظر علامه طباطبایی رحمة الله

علامه طباطبایی رحمة الله تفسیر اخیر از فطری بودن دین اسلام را مطابق با قانون عام هدایت تکوینی میداند که شامل تمام موجودات عالم، از جمله انسان، میباشد.⁽¹⁾بر اساس این قانون، خداوند برای هدایت انسان به سوی سعادت و کمال شایستهاش، برخی آگاهیها و گرایشها مانند شناخت خدا و گرایش به پرستش او و حس فضیلت خواهی را در سرشت او قرار داده است.

به این ترتیب، انسانها تجهیز میشوند تا بتوانند راه کمال خود را بیابند و آن را پی بگیرند. ایشان برای تایید نظر خود به آیاتی از قرآن اشاره میکند.

شاهد قرآنی اول

آیه:  فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ⁽¹⁾

این آیه بر این حقیقت تأکید دارد که فطرت الهی انسان را بر اساس اصولی خاص آفریده است و این اصول تغییری نمیپذیرد. «ال» در کلمه «الدین» به یک دین خاص اشاره دارد که در آیهای دیگر به وضوح اسلام معرفی شده است: «انّ الدین عندالله الاسلام». با ترکیب این دو آیه، نتیجه میشود که اسلام دینی است که خداوند سرشت انسان را با آن درآمیخته و در آفرینش الهی دستخوش تغییر نخواهد شد.

شاهد قرآنی دوم

آیه: فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا⁽²⁾سوگند به نفس و آن کس که آن را درست کرد؛ سپس پلیدکاری و پرهیزگاریاش را به آن الهام کرد

این آیه به الهام خداوند به نفس انسان در مورد پلیدی و پاکی اشاره میکند. بدین ترتیب، خداوند به انسان آنچه را که مایه آلودگی و گناهکاری اوست و در مقابل آن، مایه طهارت و پاکی را شناسانده است. این آیه نشان

میدهد که هدایت فطری، نوعی از هدایت تکوینی است که با آفرینش و سرشت انسان آمیخته شده است.

همگامی تفسیرهای فطرت دین اسلام

با توجه به اینکه نظام تشریع با نظام تکوین هماهنگ است، به نظر میرسد دو تفسیر از فطری بودن دین اسلام - یکی از لحاظ تشریع و دیگری از لحاظ تکوین - قابل جمع هستند. هر دو مقام از یکدیگر تفکیکناپذیرند و لذا دو تفسیر معتبر و قابل قبول میباشد.

یگانگی دین الهی

شایان ذکر است که قرآن کریم به دین واحد الهی قائل است و نه به ادیان متعدد. روح و حقیقت دینداری در خضوع و تسلیم محض در مقابل اراده خداوند نهفته است و به نام «اسلام» شناخته میشود: «ان الدین عندالله الاسلام». قرآن اختلاف ادیان آسمانی را در فروع و جزییات احکام میبیند و میفرماید: «لکل جعلنا منکم شرعة و منهاجاً». همچنین در آیه 30 سوره رُوم (با توضیحاتی که پیشتر ذکر شد) دین را به عنوان یک حقیقت عمیق در جان و فطرت انسان معرفی میکند.

با توجه به ویژگیهایی که برای دین اسلام بر شمردیم، این دین نیاز به یک موطن و بستر مناسب دارد وجود پیامبر اکرم صلی الله علیه واله و اهل بیت علیهم السلام همان بستر مناسب برای دین هستند که خداوند دین را به تمامه در وجودشان قرار داده است. تمام ویژگیهایی که در دین وجود دارد در وجود اهل بیت علیهم السلام نیز وجود

دارد. رعایت آموزه های دین اسلام و گرفتن این آموزهها از اهلش که راسخون فی العلم هستند، ما را به سلامت کامل به مقصد و هدف میرساند؛ چرا که اسلام دینی است که برای انسان من المهد الی اللحد برنامه دارد و سلامتش را از همان آغاز زندگی در دنیا تأمین میکند کما این که خداوند درباره حضرت یحیی علیه السلام میفرماید: و سلام علیه یوم وُلِد و یوم یموت و یوم یبعث حیا؛ سلام خدا بر او(یحیی) زمانی که متولد شد و زمانی که از این جهان رخت بربست و زمانی که دوباره زنده خواهد شد.⁽¹⁾

مرحوم علامه رحمة الله ذیل این آیه شریفه میفرماید: و اگر کلمه سلام را نکره آورد برای این بود که تعظیم را بفهماند، یعنی در این سه روز سلامی فخیم و عظیم بر او باد، و در این ایام که هر کدامش ابتدای یکی از عوالم است، و آدمی در آن زندگی می کند از هر مکروهی قرین سلامت باشد، روزی که متولد می شود به هیچ مکروهی که با سعادت زندگی دنیایش ناسازگار باشد دچار نگردد، و روزی که می میرد و زندگی برزخیش را شروع می کند قرین سلامت باشد، و روزی که دوباره زنده می شود و به حقیقت حیات می رسد سلامت باشد، و دچار تعب و خستگی نگردد.

و اختلاف تعبیر در" ولد" و" یموت" و" یبعث" که اوّلی را گذشته و دو تای آخر را به صیغه آینده آورد برای این بود که بفهماند این سلام را در حال حیات دنیویش به او فرستاده بود، نه اینکه در عصر رسول خدا صلی الله علیه واله به او فرستاده باشد.⁽²⁾

سبل الأمن

قال مولانا امیرالمؤمنین علی علیه السلام «فَالْجُنُودُ بِإِذْنِ اَللّهِ حُصُونُ اَلرَّعِیَّةِ وَ زَیْنُ اَلْوُلاَةِ وَ عِزُّ اَلدِّینِ وَ سُبُلُ اَلْأَمْنِ وَ لَیْسَ تَقُومُ اَلرَّعِیَّةُ إِلَّا بِهِمْ⁽¹⁾سربازان به اذن خداوند دژ رعیّت، زینت سرزمینها، شرف دین و وسیله امنیت هستند. رعیت نمیتواند قیام کند مگر به واسطه آنان.

معنای امن

امن در اصل به معنای آرامش خاطر و آسودگی نفس و از بین رفتن بیم و هراس است. واژه «امان» میتواند به عنوان اسم به کار رود، به حالتی که برای انسان امنیت حاصل میشود، و همچنین به چیزی که موجب امنیت میگردد، اشاره دارد. مانند سخن خداوند متعال که فرمود: وَ تَخُونُوا أَمانَاتِکُمْ⁽²⁾یعنی به چیزهایی که بر آنها ایمن بودید، خیانت کردید.

در آیه إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ⁽³⁾، «امانت» به توحید، عدالت و عقل اشاره دارد، ولی در این آیه، «امان» به معنای عقل صحیح است. چراکه عقل همان چیزی است که با داشتن آن، توحید و یکتاپرستی و شناخت توحیدی حاصل میشود و عدالت جاری میگردد.

تمام علوم لازم برای مقام انسانی، از طریق عقل حاصل میشود و تمامی کارهای شایسته بشر نیز به وسیله عقل انجام میپذیرد. انسان با داشتن عقل و خرد، فضیلت و برتریش بر بسیاری از مخلوقات و آفریده ها را به اثبات

میرساند.⁽¹⁾همچنین، «امن» به معنای تصدیق نیز آمده است و ایمان بر این اساس، یعنی تصدیق قلبی، موجب آرامش نفس و قلب انسان میشود.

این واژه با تمام مشتقاتش 723 بار در قرآن تکرار شده است که نشاندهنده اهمیت آن است. اگر این عدد را با هم جمع کنیم، حاصل آن 12 میشود و ما 12 امام داریم. بنابراین، امنیت و آرامش ما در گرو تصدیق و قبول ولایت اهل بیت علیهم السلام است و آنان راه های رسیدن به امنیت و سلامت ما هستند. ایمان از ریشه « اَمَنَ » است. کسی که ایمان میآورد و « آمَنَ» شد، یعنی دَخَلَ فی المأمن است. ولایت و امامت اهل بیت علیهم السلام مأمنی است که هر کسی به آنان پناه ببرد از هر شرّی در امان است.

اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام سیستم امنیتی فردی و اجتماعی هستند که تمام پیکره فردی و اجتماعی را در بر گرفته و نمیگذارند که خطری آنان را تهدید کنند.سرّ این همه تهدیدات که دامن جامعه بشری را فرا گرفته است همین است که توجهی به این سیستم امینی ولایت نداشته و ندارند.به برکت وجود اهل بیت علیهم السلام است که امنیت تمام ابعاد زندگی بشر را فرا میگیرد لذا برای داشتن امنیت در جمیع جهات باید به اهل بیت علیهم السلام پناه ببریم تا همیشه در امنیت و سلامت کامل باشیم.

در روایتی که در صدر آمد، حضرت امیر علیه السلام درباره صفات لشکر میفرماید:«لشکر دژ رعیت، زینت سرزمینها، شرف دین و وسیله امنیت و آرامش هستند.» این عبارت به لشکر ظاهری جهان اسلام اشاره دارد؛ اما اگر دقت کنیم، این خصوصیات برای لشکر معنوی و نامرئی خداوند نیز ثابت است.

به عبارتی، همانطور که لشکر فیزیکی داریم که از حریم و مرزها دفاع میکند و امنیت و آرامش را تأمین مینماید، مرزبانانی هم هستند که از حریم عقیده دفاع میکنند که به آنها مرزبانان دین گفته میشود. اهل بیت علیهم السلام مصداق بارز این مرزبانی هستند.

امنیت در اندیشه توحیدی

ایمان به عقاید اساسی شامل توحید، رسالت، معاد، عدل و امامت میتواند ضامن امنیت و آرامش برای بندگان خداوند باشد. انبیای عظام و اوصیای الهی، به عنوان جنود و لشکریان خداوند، در این مسیر الهام بخش و نگهبان اصول بنیادی دین هستند. همانطور که در قرآن آمده است،  وَلِلّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ؛ یعنی برای خداوند لشکریان در آسمانها و زمین وجود دارد و همگی در خدمت او هستند.

امنیت در قرآن

امنیت، نعمت الهی

در دیدگاه قرآن، ایجاد امنیت و برطرف کردن ترس از جامعه، از اساسیترین کارهای خداوند است و بستر اطاعت از اوامر الهی را فراهم میآورد. قرآن کریم میفرماید: فَلْیعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَیتِ الَّذِی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ ⁽¹⁾پس (به شکرانه این نعمت) باید پرورگار این خانه را پرستش کنند. همان که آنان را از گرسنگی نجات داد و از ترس امانشان داد. در سوره دخان،«مَقامٍ أَمِینٍ» به عنوان جایگاهی امن برای پرهیزکاران معرفی شده است: إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی مَقامٍ

أَمِینٍ⁽¹⁾این آیه یادآور این است که امنیت مقام والایی است که خداوند به بندگان متقی عطا میکند.

ایجاد امنیت، رحمت الهی

ساخت سد ذوالقرنین به منظور ایجاد امنیت، نشاندهنده رحمت الهی است. قرآن بعد از روایت داستان ذوالقرنین در سوره کهف، امنیتی که با ساخت این سد به وجود آمده را، رحمت از جانب پروردگار میداند و میفرماید: قالَ هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّی⁽²⁾این رحمت از جانب پروردگار من است.

امنیت در آفرینش

امنیت در لایه های آفرینش نهفته است. قرآن میفرماید: أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً⁽³⁾کیست که زمین را قرارگاهی [امن] ساخت؟

این آیه به معنای امن بودن ذاتی زمین، اشاره دارد. خداوند زمین را به گونهای آفریده است که از نظر وسعت، نحوه حرکت، ایجاد آرامش از طریق کوهها، تأمین آب مورد نیاز انسانها، گیاهان و حیوانات، به بهترین شکل ممکن عمل کند.

زمین بهعنوان یک تصفیهخانه طبیعی عمل میکند. دارای خاصیت میکروبکشی است و میتواند آب آلوده را دریافت و آب زلال تولید کند. این مکانیزم بسیار مؤثر، ارزان، دائمی و بدون نقص فنی است و در نبود زمین، بوی بد و تعفن به شدت آزاردهنده خواهد بود.

در آیات متعددی، امنیت به عنوان یکی از نعمتهای ویژه الهی معرفی شده است. در یکی از این آیات آمده است: وَ اذْکرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ یتَخَطَّفَکمُ النَّاسُ فَآواکمْ وَ أَیدَکمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکمْ مِنَ الطَّیباتِ لَعَلَّکمْ تَشْکرُونَ ⁽¹⁾و به یاد آورید زمانی را که شما کم بودید و در زمین (مکه) مستضعف بودید، میترسیدید مردم (دشمنان) شما را بربایند، پس خداوند در مدینه پناهتان داد و با یاری خویش، شما را نیرومند کرد و از پاکیزهها به شما روزی داد، باشد که شما شکرگزاری کنید.

در آیهای دیگر میفرماید: یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَیکمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ یبْسُطُوا إِلَیکمْ أَیدِیهُمْ فَکفَّ أَیدِیهُمْ عَنْکمْ⁽²⁾ای کسانی که ایمان آوردهاید! نعمت خداوند را بر خود یاد کنید، آنگاه که جمعی (از دشمنان) قصد داشتند به سوی شما دست تعدی دراز کنند؛ اما خداوند دست آنان را از شما کوتاه کرد.

امنیت همه جانبه

امنیت یکی از موضوعات کلیدی مورد توجه نظام اسلامی است. در قرآن میخوانیم: یا أَیهَا النَّبِی إِذا جاءَک الْمُؤْمِناتُ یبایعْنَک عَلی أَنْ لا یشْرِکنَ بِاللهِ شَیئاً وَ لا یسْرِقْنَ وَ لا یزْنِینَ وَ لا یقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَ لا یأْتِینَ بِبُهْتانٍ یفْتَرِینَهُ بَینَ أَیدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لا یعْصِینَک فِی مَعْرُوفٍ فَبایعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللهَ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ⁽³⁾ای پیامبر! هنگامی که زنان مؤمن نزد تو آیند و با تو بیعت کنند که چیزی را شریک خدا قرار ندهند، دزدی نکنند، آلوده به زنا نشوند، فرزندان خود را نکشند، تهمت

و افترایی پیش دست و پای خود نیاورند، و در هیچ کار شایستهای مخالفت فرمان تو نکنند، با آنها بیعت کن.

در این آیه، ابعاد مختلف امنیت مورد تأکید قرار گرفته است:

امنیت، سفارش همه مکاتب الهی

امنیت جان و وطن، سفارش خداوند و تمامی مکاتب الهی است. قرآن میفرماید: وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکمْ لا تَسْفِکونَ دِماءَکمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکمْ مِنْ دِیارِکمْ⁽¹⁾و (به یاد آرید) هنگامی که از شما پیمان گرفتیم، خونهای یکدیگر را نریزید و همدیگر را از سرزمین خود بیرون نکنید.

روش طاغوت آن است که برای محکم کردن پایگاه خود، قلعه ها و کاخها بنا می کند و مردم را آواره کرده و مورد آزار و هتک حرمت قرار می دهد. در حالی که از نظر اسلام حتّی بستانکار حقّ ندارد، بدهکار را مجبور به فروش خانه خود نماید و اگر شخصی در مسجد برای خود جای بگیرد، کسی حقّ ندارد در آنجا نماز بخواند و هر کس زودتر از دیگری مکانی را برای کار یا عبادت یا کشاورزی انتخاب نمود، در اولویّت قرار می گیرد و احدی حقّ مزاحمت ندارد.

امنیت کامل، هدف حکومت اهل ایمان

امنیت واقعی در سایه حکومت دین است و این امنیت در جامعه اسلامی، شرایط مناسبی برای عبادت فراهم میسازد. قرآن میفرماید: وَ لَیمَکنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَ لَیبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یعْبُدُونَنِی لا یشْرِکونَ بِی شَیئاً⁽¹⁾و قطعاً دینی را که خداوند برای آنان پسندیده است، برای آنان استقرار و اقتدار بخشد و از پی ترسشان امنیت را جایگزین کند، تا (تنها) مرا بپرستند و چیزی را برای من شریک نگیرند.

امنیت و آرامش واقعی

امنیت و آرامش واقعی، در سایه ایمان و عمل صالح و پیوند با خدا و مردم است. قرآن میفرماید: فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَ لا هُمْ یحْزَنُون⁽²⁾آن ها که ایمان آورند و (خویشتن را) اصلاح کنند، نه ترسی دارند و نه غمگین میشوند.

امنیت و امام، نیاز اصلی جامعه

در سوره بقره، در دو آیه متوالی، خداوند امامت و امنیت را در کنار یکدیگر آورده است و میفرماید: إِنِّی جاعِلُک لِلنَّاسِ إِماماً⁽³⁾فرمود: من تو را امام و رهبر مردم قرار دادم.

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً ⁽⁴⁾و (به یادآور) هنگامی که خانه (کعبه) را محل رجوع و اجتماع و مرکز امن برای مردم قرار دادیم.

ایجاد امنیت، مسئولیت رهبر

اولین کسی که باید در برابر به مخاطرهاندازان امنیت جامعه قیام کند، رهبر اسلامی است. قرآن میفرماید: لَئِنْ لَمْ ینْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِینَّک بِهِمْ ثُمَّ لا یجاوِرُونَک فِیها إِلَّا قَلِیلاً⁽¹⁾اگر منافقان و کسانی که در دلهایشان بیماری است و آنان که در مدینه شایعهپراکنی میکنند، از کارشان دست برندارند، حتماً تو را بر ضد آنان میشورانیم.

اولیای خدا بهترین کسانی هستند که میتوانند ایجاد امنیت کنند و گرهگشای مردم باشند. قرآن میفرماید: قالُوا یا ذَا الْقَرْنَینِ إِنَّ یأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ… تَجْعَلَ بَینَنا وَ بَینَهُمْ سَدًّا⁽²⁾(آن مردم) گفتند: ای ذوالقرنین! همانا (قوم) یأجوج و مأجوج در این سرزمین فساد میکنند… آیا میشود میان ما و آنان سدی ایجاد کنی (تا از شرّشان ایمن شویم)؟

امنیت و دعای حضرت ابراهیم علیه السلام

رهبران جامعه باید به فکر امنیت مردم باشند؛ چراکه امنیت، شرط لازم برای زندگی سعادتمند است. البته نباید امنیت به عنوان مجوزی برای آزادی گناه و عیاشی مطرح شود، بلکه باید مقدمهای برای عبادت و تقرب به خداوند باشد.

حضرت ابراهیم علیه السلام در دو مقطع زمانی برای تأمین امنیت مکه دعا کرده است. بار اول زمانی بود که اسماعیل و هاجر را در آنجا اسکان داد و به درگاه

خداوند درخواست کرد: رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً⁽¹⁾پروردگارا این مکان را شهر امن قرار ده. بار دوم زمانی بود که جمعیتی به مکه آمد و در این شهر مقیم شد و ابراهیم علیه السلام در این مقطع نیز دعا کرد و گفت: وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً ⁽²⁾.

امنیت، بستری برای اقتصاد

امنیت و آرامش اجتماعی در رأس نعمتها و زمینهساز توسعه در روزی و اقتصاد جامعه به شمار میآید. قرآن کریم میفرماید: وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْیةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یأْتِیها رِزْقُها رَغَداً⁽³⁾به خداوند مثالی از قریهای ارائه میدهد که امن و آرام بود و روزیش از هر سو فراوان میرسید. همچنین میفرماید: أَوَلَمْ نُمَکنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یجْبی إِلَیهِ ثَمَراتُ کلِّ شَیءٍ رِزْقا⁽⁴⁾بدین معنا که آیا ما آنان را در حرم امنی قرار ندادیم که بهره های هر چیزی به عنوان روزی از جانب ما به سوی آن سرازیر میشود؟

امنیت روانی

برای حفظ امنیت و آبروی مردم، نباید از استهزاء، طعن، عیبجویی، استفاده از القاب زشت، سوءظن، تجسّس و غیبت استفاده کرد. قرآن میفرماید: یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا یسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسی أَنْ یکونُوا خَیراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسی أَنْ یکنَّ خَیراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ

الْإِیمانِ وَ مَنْ لَمْ یتُبْ فَأُولئِک هُمُ الظَّالِمُونَ ⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آوردهاید! نباید گروهی از مردان شما گروه دیگر را استهزا کنند، شاید آنان از اینها بهتر باشند، و نه زنانی از زنان دیگر، شاید آنان از اینها بهتر باشند. و یکدیگر را مورد طعن و عیبجویی قرار ندهید و با القاب زشت و ناپسند یاد نکنید. بسیار بد است که بر کسی بعد از ایمان نام کفر بگذارید، و آنها که توبه نکنند، ظالم و ستمگرند.

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا یغْتَبْ بَعْضُکمْ بَعْضاً أَ یحِبُّ أَحَدُکمْ أَنْ یأْکلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیتاً⁽²⁾ای کسانی که ایمان آوردهاید! از بسیاری از گمانها بپرهیزید؛چرا که بعضی از گمانها گناه است، و هرگز (در کار دیگران) تجسس نکنید، و هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند، آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟

امنیت ظاهری، در کنار آرامش درونی

قرآن میفرماید: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُءُوسَکمْ وَمُقَصِّرِینَ لَا تَخَافُونَ⁽³⁾به طور قطع همه شما به خواست خدا وارد مسجد الحرام میشوید در نهایت امنیّت و در حالی که سرهای خود را تراشیده یا کوتاه کردهاید و از هیچ کس ترس و وحشتی ندارید. در این آیه «آمِنِینَ» به معنای امنیت و «لَا تَخَافُونَ» به آرامش درون اشاره دارد.

امنیت در ساخت و ساز

در هر کاری باید محکمکاری و اتقان داشت. پیامبر اکرم صلی الله علیه واله در جریانهای مختلف این مسئله را به مسلمانان گوشزد میفرمود، در جریان دفن سعد بن معاذ خود وارد قبر او شده و لحد آن را ساخته و آجرها را چیده و سپس سنگ و گل خواست و بین آجرها را پر کرد، وقتی فارغ شد و خاک ریخت و قبر را صاف نمود، رو به اصحاب کرده فرمود: «اِنّی لَاَعلَمُ اَنَّهُ سَیَبْلَی وَ یَصِلُ اِلَیهِ البَلَاءُ وَ لَکِنَّ اللّهَ یُحِبُّ عَبداً اِذَا عَمِلَ عَمَلاً اَحْکَمَهُ»⁽¹⁾من میدانم که آن [میّت یا قبر] به زودی پوسیده و فاسد و خراب میشود؛ ولی خداوند دوست دارد وقتی بنده عملی را انجام میدهد، با محکمکاری انجام دهد.

قرآن درباره ساخت سدّ مستحکم ذوالقرنین چنین میفرماید: آتُونی زُبَرَ الْحَدیدِ حَتَّی إِذا ساوی بَیْنَ الصَّدَفَیْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّی إِذا جَعَلَهُ ناراً قالَ آتُونی أُفْرِغْ عَلَیْهِ قِطْراً ⁽²⁾پاره های آهن برای من بیاورید تا آنگاه که میان دو کوه (با انباشتن پاره های آهن) برابر شد، گفت: بدمید؛ تا وقتی که آن را (مانند) آتشی گرداند، گفت: مس گداخته و آب شده بیاورید تا روی آهن ها بریزم. فَمَا اسْطاعُوا أَنْ یَظْهَرُوهُ وَ مَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً ⁽³⁾(پس از ساختن این دیوار آهنی، یأجوج ومأجوج) نتوانستند از آن بالا روند و نتوانستند در آن رخنه ای پدید آورند.

استحکام ساختمانها مانع قلع و قمع الهی نیست و نباید به خاطر استحکام بنا از قهر خداوند احساس امنیت کرد. قرآن میفرماید: وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ

وَ هُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ؛ قالَ ما أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هذِهِ أَبَداً⁽¹⁾او در حالی که بر خویش ستمکار بود، به درون باغ خود آمد و با غرور و سرمستی گفت: «گمان ندارم که هرگز این (باغ یا دنیا) نابود شود.

سپس اشاره میکند: وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یقَلِّبُ کفَّیهِ عَلی ما أَنْفَقَ فِیها وَ هِی خاوِیةٌ عَلی عُرُوشِها وَ یقُولُ یا لَیتَنِی لَمْ أُشْرِک بِرَبِّی أَحَداً؛ (به هر حال عذاب خدا فرا رسید) و تمام میوه های آن نابود شد. او مرتباً دستهای خود را به خاطر هزینههایی که در آن صرف کرده بود، به هم میمالید و در حالی که تمام باغ بر پایهها فرو ریخته بود، میگفت: ای کاش کسی را شریک پروردگارم قرار نداده بودم.

امنیت محل زندگی

آب و امنیت از مزایای ضروری مسکن و زندگی است. قرآن میفرماید: وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیمَ وَ أُمَّهُ آیةً وَ آوَیناهُما إِلی رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَ مَعِینٍ⁽²⁾ما (عیسی) فرزند مریم و مادرش را معجزه قرار دادیم و آن دو را در سرزمینی مرتفع که دارای آرامش و امنیت و آب گوارا بود، جای دادیم.

امنیت برای ساکنان خانه

قرآن برای حفظ امنیت و آرامش ساکنان خانه و ممنوع بودن ورود سرزده به حریم دیگران میفرماید: یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیوتاً غَیرَ بُیوتِکمْ حَتَّی تَسْتَأْنِسُوا وَ

تُسَلِّمُوا عَلی أَهْلِها؛ ذلِکمْ خَیرٌ لَکمْ لَعَلَّکمْ تَذَکرُونَ⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آوردهاید! به خانه هایی که منزل شما نیست، وارد نشوید، مگر آن که اجازه بگیرید و بر اهل آن سلام کنید. این به نفع شماست، شاید پند گیرید.

تأمین امنیت، حتی برای کفار طالب علم

حکومت اسلامی باید امنیت کامل و زمینه شنیدن کلام خدا و فرصت مطالعه آن را برای منحرفان فراهم کند، زیرا انحراف برخی به خاطر عدم تبلیغ ماست، نه از روی کینه. چه بسا اگر حق را بشنوند، تغییر یابند. این منطق مکتب اسلام است که به دشمن فرصت دهید تا آن را بشنود و امنیت او را تضمین کنید تا با فکر آسوده انتخاب کند.

قرآن میفرماید: وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ اسْتَجارَک فَأَجِرْهُ حَتَّی یسْمَعَ کلامَ اللَّ-هِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ⁽²⁾و اگر یکی از مشرکان از تو امان و پناه خواست، پس به او پناه بده تا کلام خدا را بشنود، سپس او را به مکان امنش برسان.

اهمیت امنیت در روایات

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله میفرماید: لا خَیرَ فِی القَولِ إلّا مَعَ الفِعلِ، ولا فِی المَنظَرِ إلّا مَعَ المَخبَرِ ... ولا فِی الحَیاةِ إلّا مَعَ الصِّحَةِ، ولا فِی الوَطَنِ إلّا مَعَ الأَمنِ وَالسُّرورِ⁽³⁾در گفتار بدون عمل، و نگاه بدون آزمون، ارزشی نیست... و زندگی بدون سلامت، و وطن بدون امنیت و شادمانی، بیفایده است.

حضرت علی علیه السلام نیز میفرمایند: «شرُّ الأوطانِ ما لَم یَأمَن فیهِ القُطّان»⁽¹⁾بدترین وطن، وطنی است که ساکنانش در آن ایمن نباشند.

امام صادق علیه السلام فرمود: «النَّعیمُ فِی الدُّنیا الأَمنُ وصِحَّةُ الجِسمِ، وتَمامُ النِّعمَةِ فِی الآخِرَةِ دُخولُ الجَنَّةِ»⁽²⁾نعمت دنیا، امنیت و تندرستی است، و کامل شدن نعمت در آخرت، ورود به بهشت است. تا زمانیکه بنده وارد بهشت نشود، هرگز نعمتها را به کمال نرسانده است.

امام صادق علیه السلام همچنین فرمود: «اللّهُمَّ إنَّکَ وَعَدتَنا عَلی لِسانِ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه واله ، وَ وعدُکَ الحَقُّ، أنَّکَ تُبَدِّلُنا مِن بَعدِ خَوفِنا أمناً، اللّهُمَّ فَأَنجِز لَنا ما وَعَدتَنا، إنَّکَ لا تُخلِفُ المیعاد»؛ و فرمود:«سَروَرَم! کدام وعده خدا به شماست؟» او در پاسخ فرمود: این سخن خداوند عزوجل است که: وَعَدَ اللهُ الَّذِینَ ءَامَنُوا مِنکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ... (منظور، امنیت موعود در عصر ظهور است).

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف میفرمایند:«یا آمِناً مِن کُلِّ شَیءٍ، وَ کُلُّ شَیءٍ مِنکَ خائِفٌ حَذِرٌ، أسأَلُکَ بِأَمنِکَ مِن کُلِّ شَیءٍ، وَ خَوفِ کُلِّ شَیءٍ مِنکَ، أن تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ، وَ أن تُعطِیَنی أمانا لِنَفسی وَ أهلی وَ وَلَدی وسائِرِ ما أنعَمتَ بِهِ عَلَیَّ، حَتّی لا أخافَ أحَدا، و لا أحذَرَ مِن شَیءٍ أبَدا، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ، وَ حَسبُنَا اللّه وَ نِعمَ الوَکیلُ»⁽³⁾در دعاهایش میفرمایند: «ای ایمن از هر چیز، و هر چیز از تو بیمناک به ایمنی ات از هر چیز و بیمناکی هر چیز از تو، از تو درخواست

می کنم که بر محمّد و خاندان محمّد، درود فرستی و به خودم و زن و فرزندم و دیگر نعمت هایی که بر من ارزانی داشته ای، امنیت بخشی، به گونهای که هرگز از کسی نترسم و از چیزی بیمناک نباشم، زیرا تو بر هر چیزی توانا هستی.

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همچنین میفرمایند: «و إِنّی لاَمانٌ لاَهْلِ الاَرْضِ کَما أَنَّ النُّجُومَ أَمانٌ لاَهْلِ السَّماءِ»⁽¹⁾و به درستی که من مایه امان اهل زمین هستم، همچنان که ستارگان مایه امنیت اهل آسمانها هستند».

انواع امنیت

امنیت از نظر سطوح مختلف به دسته های زیر تقسیم میشود: امنیت عمومی، فردی، گروهی، ملی، و بینالمللی. همچنین، امنیت میتواند به لحاظ داخلی و خارجی و ابعاد متنوعی همچون معنوی، فردی، اجتماعی، سیاسی، نظامی، اقتصادی، حقوقی، فرهنگی و غیره مورد بررسی قرار گیرد. این دستهبندیها از لحاظ مفهومی و نظری به هم وابسته و نزدیکی هستند. در ادامه، تعریف مختصری از هر یک از این ابعاد امنیت ارائه خواهد شد.

امنیت فردی به معنای آرامش و آسایشی است که فرد بدون وابستگی به امکانات جامعه و دولت برای خود فراهم میکند. به عبارت دیگر، امنیت فردی حالتی است که جسم و روح فرد، در آن فارغ از ترس و آسیب نسبت به جان، مال یا آبروی خود و یا از دست دادن آنها زندگی کند.

امنیت اجتماعی به شرایط عاری از خطر و تهدید برای عموم مردم جامعه اطلاق میشود. در واقع، امنیت عمومی وضعیتی است که هیچگونه تهدید و خطری متوجه مال و جان، هستی و حیات افراد نباشد. به عبارتی دیگر، یک محیط عاری از خطر، از امنیت عمومی برخوردار است. هر جامعهای که در آن انحراف یا آسیبی وجود داشته باشد که جان و مال و هستی افراد را تهدید کند، فاقد امنیت عمومی است. این سطح ناظر بر تولید شرایطی است که در آن، منافع، مصالح و حقوق افراد، گروهها و نهادهای اجتماعی تأمین میشود.

امنیت ملی به معنای توانایی یک ملت برای پیگیری موفقیتآمیز منافع ملی خود در هر جایی از دنیا به همان نحوی است که خود آن را میبیند. این سطح از یک سو به شرایط تأمین و حفظ موجودیت نظام در درون و بیرون مرزها و از سوی دیگر به تواناییهای نظام در محیطهای داخلی و پیرامونی توجه دارد.

امنیت سیاسی به معنای تأمین آرامش و طمأنینه لازم توسط حاکمیت یک کشور برای شهروندان قلمرو خویش از راه مقابله با تهدیدات مختلف خارجی و همچنین تضمین حقوق سیاسی آنان در مشارکت جهت تعیین سرنوشت اجتماعی و سیاسی خویش است. نظام سیاسی باید در راستای امکان بخشی

و تسهیل مشارکت و دخالت مردم در تعیین سرنوشت خود و جامعه، امنیت و حضور آزادانه و برابر شهروندان را فراهم آورد و هرگز نباید کسی را به پذیرش باور سیاسی خاصی وادار یا بازداشت کند.

گاه امنیت عمومی به عنوان امنیت داخلی نیز گفته میشود. امنیت داخلی به شرایط و وضعیت عاری از هرگونه تهدید و خطری برای افراد، و شهروندان یک کشور اطلاق میشود. از نگاه دیگر، امنیت داخلی را وضعیت و شرایطی میدانند که افراد، گروهها، نهادها، سازمان ها، مؤسسات و... یک جامعه با تهدید و خطری که موجودیت و هستی آنها را با خطر روبه رو کند مواجه نباشند.

امنیت خارجی به معنی فقدان تهدیدات خارجی برای یک نظام و کشور و یا حکومت و یا جامعه است. این سطح امنیت، ناظر بر فراهم سازی بستر مناسب برای حفظ امنیت خارجی حاکمیت است.

همان طور که در قسمت اهمیت امنیت در روایات گذشت وجود مقدس امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف خود را امان برای مردم بیان فرمود و فرمود همان طور که ستارگان امان برای اهل آسمان هستند من هم امان اهل زمین هستم. این فرمایش حضرت ناظر به این است که امام چنین شأنی دارد؛ بنابراین امام هر عصری امان برای اهل زمین زمان خودش است. از حضرت امیر علیه السلام گرفته تا وجود مقدس امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف این شأن برایشان ثابت است.

اهل بیت علیهم السلام «امناء الرحمن» هستند. «امنا» جمع امین است یعنی امانتدار خداوند رحمان هستند. امانت به چیزی که امنیت و آرامش را به انسان بدهد گفته میشود و دارنده آن شی را امین میگویند در حقیقت، انسان امین، ظرف برای نگهداری آن چیزی هست که موجبات امنیت را فراهم میکند و آن چیز هم ولایت الهی است که در انسان کامل ظهور پیدا میکند. امام به خاطر ودیعه الهی ولایت در وجود خویش مایه آرامش و امنیت فردی و اجتماعی مردم است. امنیت از نعمتهای مغفول خداوند است و چون این نعمت دربردارنده محبّت است خداوند امنا را به صفت رحمان متّصف کرده است. به عبارتی بار عاطفی به همراه دارد. یکی از فرازهای زیبای جامعه کبیره این است که حضرت اهل بیت علیهم السلام را «کهف الوری» معرفی میکند. مراد از «کهف»، غاری است که در بالای کوه است و منظور از وری، ورای حق است. وقتی انسان نوک کوه باشد مورد هجمه بادهای سخت خواهد بود و سرمای زیادی را باید تحمل کند. در این حال وقتی غار و پناهگاهی پیدا شود و داخل آن برود، احساس آرامش و امنیت به او دست میدهد. اهل بیت علیهم السلام بعد از خداوند نه تنها پناهگاه انسان؛ بلکه همه موجودات عالم هستند. چون عالم مادی فسادپذیر است و خطرات زیادی مثل باد هوای نفس انسان را تهدید میکند وقتی به کهف حصین اهل بیت علیهم السلام پناه ببرد در امان خواهد بود و احساس امنیت به او دست خواهد داد. به عبارتی زیر پروبال آنان خواهد بود که بار عاطفی بسیار بالایی دارد.

سبل الانبیاء

قال ابوعبدالله جعفرالصادق علیه السلام :«... ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِنَّ أَکْثَرَ اَلْأَطِبَّاءِ قَالُوا إِنَّ عِلْمَ اَلطِّبِّ لَمْ یَعْرِفْهُ اَلْأَنْبِیَاءُ فَمَا نَصْنَعُ عَلَی قِیَاسِ قَوْلِهِمْ بِعِلْمٍ زَعَمُوا لَیْسَ تَعْرِفُهُ اَلْأَنْبِیَاءُ اَلَّذِینَ کَانُوا حُجَجَ اَللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ وَ أُمَنَاءَهُ فِی أَرْضِهِ وَ خُزَّانَ عِلْمِهِ وَ وَرَثَةَ حِکْمَتِهِ وَ اَلْأَدِلاَّءَ عَلَیْهِ وَ اَلدُّعَاةَ إِلَی طَاعَتِهِ ثُمَّ إِنِّی وَجَدْتُ أَکْثَرَهُمْ یَتَنَکَّبُ فِی مَذْهَبِهِ سُبُلَ اَلْأَنْبِیَاءِ وَ یُکَذِّبُ اَلْکُتُبَ اَلْمُنْزَلَةَ عَلَیْهِمْ مِنَ اَللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَهَذَا اَلَّذِی أَزْهَدَنِی فِی طَلَبِهِ وَ حَامِلِیهِ قَالَ فَکَیْفَ تَزْهَدُ فِی قَوْمٍ وَ أَنْتَ مُؤَدِّبُهُمْ وَ کَبِیرُهُمْ قَالَ إِنِّی لَمَّا رَأَیْتُ اَلرَّجُلَ مِنْهُمُ اَلْمَاهِرَ فِی طِبِّهِ إِذَا سَأَلْتُهُ لَمْ یَقِفْ عَلَی حُدُودِ نَفْسِهِ وَ تَأْلِیفِ بَدَنِهِ وَ تَرْکِیبِ أَعْضَائِهِ وَ مَجْرَی اَلْأَغْذِیَةِ فِی جَوَارِحِهِ وَ مَخْرَجِ نَفْسِهِ وَ حَرَکَةِ لِسَانِهِ وَ مُسْتَقَرِّ کَلاَمِهِ وَ نُورِ بَصَرِهِ وَ اِنْتِشَارِ ذَکَرِهِ وَ اِخْتِلاَفِ شَهَوَاتِهِ وَ اِنْسِکَابِ عَبَرَاتِهِ وَ مَجْمَعِ سَمْعِهِ وَ مَوْضِعِ عَقْلِهِ وَ مَسْکَنِ رُوحِهِ وَ مَخْرَجِ عَطْسَتِهِ وَ هَیْجِ غُمُومِهِ وَ أَسْبَابِ سُرُورِهِ وَ عِلَّةِ مَا حَدَثَ فِیهِ مِنْ بَکَمٍ وَ صَمَمٍ وَ غَیْرِ ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُمْ فِی ذَلِکَ أَکْثَرُ مِنْ أَقَاوِیلَ اِسْتَحْسَنُوهَا وَ عِلَلٍ فِیمَا بَیْنَهُمْ جَوَّزُوهَا»⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام در مناظره طولانی با زندیقی که بحثشان به علم انبیا رسید. فرمود: بیشتر پزشکان معتقدند که انبیا از علم پزشکی اطلاعی ندارند بنا بر عقیده آنها میخواهیم چه کنیم،علمی را میگویند انبیا که نماینده خدا بر مردم و امین پروردگارند در روی زمین و خزینه علم و وارث حکمت و راهنمای به سوی او دعوتکننده مردمند به اطاعت خدای از آن علم بهره ندارند،از آن گذشته بیشتر از پزشکان را مشاهده کردهام که منحرف از راه انبیا هستند و

کتابهای آسمانی را تکذیب میکنند. همین مطلب موجب شده که بیعلاقه به علم پزشکی و پزشکان شوم.گفت:چگونه بیعلاقه هستی نسبت به گروهی که خود رئیس آنها محسوب میشوی و معلّم آنهایی. فرمود:چون من میبینم پزشکی ماهر و استاد در علم طب اگر از او سؤال کنی حدود نفس خود را نمیداند و ترکیب و تألیف بدن و اعضای خویش را نمیشناسد و مجرای غذا در اعضا و جوارح و محل خروج نفس و حرکت زبان و جایگاه سخن و نور چشم و تحرّک آلت جنسی و اختلاف شهوات و ریزش اشک و محل شنوائی و محل درک و فهم و جایگاه روح و محل خروج عطسه و موجبات غم و اندوه و اسباب شادی و سرور و علل کری و کوری و چیزهای دیگر که اگر از آنها سؤال کنی چیزی ندارند جز آنچه بین خود مستحسن و مقبول میشمارند و عللی را که تجویز نمودهاند.

راه انبیا، راه سعادت است کسی که در جستجوی سعادت است باید راه آنان را بپیماید. اهل بیت علیهم السلام وارثان انبیای الهی هستند. ماتَرَک انبیا چیزی جز عصمت، علم، زهد، خیرخواهی برای بندگان نبود. همه آنچه انبیا داشتند به صورت کامل آن نزد اهل بیت علیهم السلام است. راه اوصیای الهی غیر راه انبیا نیست. همه انبیا و اوصیای خداوند در مسیر، وحدت نظر دارند. هر کسی که بخواهد در راه انبیا قدم بگذارد باید قدم در راهی بگذارد که اهل بیت علیهم السلام میگذارند چرا که راه همان است. تنها فرقی که بین انبیا و اصیای رسول خدا صلی الله علیه واله است این است که بعد حضرت دیگر پیامبری مبعوث نشده و نمیشود وگرنه در تمام شئونات با هم یکسان هستند. راه اوصیا جدای از راه انبیا نیست.

معنای نبی و نبوت

انبیاء جمع نبی است و نبی در لغت به چند معنا آمده است:

نبوّت هم از همین باب و به همین معناست؛ نُبُوّة،إخبار عن الغَیْب أَو المُسْتَقْبَل بإلهام من اللّه: «نُبوءات أَشعیا» إِخبار عن اللّه و ما یتعلَّق به ما أُعْلِن

حُدوثُه قبل أَوانه،ما أُخْبِر به قبل وَقْته حَزْرًا و تَخْمینًا:«رأَی نُبوءةً تَتحقَّق⁽¹⁾الأَنْبِیاءُ: طُرُق الهُدی .الطَّریقُ الواضِحُ و الأَنْبیاءُ طُرُقُ الهُدَی⁽²⁾یعنی نُبوّت به معنای «إخبار عن الغَیْب أو المُسْتَقْبَل بإلهام من اللّه» است. به عنوان مثال، «نُبوءات أَشعیا» به معنای «إخبار عن اللّه و ما یتعلَّق به» است.

نبی به کسی گفته میشود که از طرف خداوند اخبار غیب را برای مردم میآورد و طریقی است که مردم به وسیلهی او به کمال میرسند. چنین شخصی، به لحاظ ارتباطی که با عالم غیب و خداوند دارد، شأن و منزلتش از دیگر انسانها بالاتر است و دارای علوّ درجات است. او در نهایت اوامر خداوند را به گوش مردم میرساند.

دلایل وجوب ارسال انبیا

الف. قاعده لطف: یکی از دلایل وجوب ارسال رسل در علم کلام، قاعده لطف است. این قاعده به این معنا است که: هر کاری که به نزدیکتر شدن انسانها به اطاعت و یا دور شدن از گناه بینجامد، بر خداوند لازم است و او حتماً آن کار را انجام میدهد. دلیل عقلی این قاعده ریشه در صفت حکمت خدا دارد؛ زیرا حکیم هرگز نقضغرض نمیکند، به این معنا که هیچگاه کاری انجام نمیدهد که با هدفش تناقض داشته باشد. بنابراین، اگر خدا از انسانها میخواهد که او را اطاعت کنند، باید زمینه های اطاعت را نیز فراهم کند. پس، میتوان نتیجه گرفت که: چون خدا حکیم است و حکیم نقضغرض نمیکند و خدا اراده کرده است که انسانها از او اطاعت کنند، بنابراین، اطاعت انسانها

از خدا بدون وجود لطف ممکن نیست. همچنین، تکلیف گذاری بر انسانها بدون لطف نقضغرض به شمار میآید؛ پس لطف بر خدا واجب است.

ب. قبح عقاب بلابیان: قاعده قبح عقاب بلابیان، از قواعد عقلی و مبتنی بر پذیرش حسن و قبح عقلی است. مفهوم این قاعده این است که کیفر کردن شخصی که به او بیانی درباره تکلیف از جانب شارع و مولا نرسیده است، در نزد عقل زشت و ناپسند به شمار میآید. بنابراین، عمل به این قاعده در موردی است که یا اصلاً بیانی از جانب مولا به عبد صادر نشده یا اینکه اگر صادر شده، به او نرسیده و او در این نرسیدن مقصّر نیست. یکی از آیاتی که بر این قاعده دلالت میکند آیهای است که خداوند میفرماید: و ما کُنّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًا⁽¹⁾و ما کسی را عذاب نخواهیم کرد تا اینکه رسولی را بفرستیم.

ج. حکمت خلقت: غرض و حکمت خلقت، معرفت و عبادت و بندگی خداوند است: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ⁽²⁾؛ ما جن و انس را نیافریدیم مگر برای پرستش من». این امر به تعیین واسطهای بین خلق و خالق نیاز دارد تا طریق بندگی و عبادت خداوند را به آنها بیاموزد و این موضوع بدون تعیین واسطه ممکن نیست؛ زیرا خداوند در نهایت کمال و انسان در نهایت نقص قرار دارد. خداوند به این مطلب اشاره کرده است که: وَمَا کَانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللهُ إِلّا وَحْیًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولًا فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مَا یَشَاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ⁽³⁾؛ و برای هیچ بشری یارای سخن گفتن با خداوند نیست مگر به وحی یا از پس پرده یا

به وسیله رسولی که او را میفرستد تا به امر خداوند هر چه را که بخواهد انجام دهد؛ البته او خدای دانای حکیم و بلندمرتبه است». چنین واسطهای باید انسانهای برگزیدهای از طرف خداوند باشند که از جنس بشر هستند ولی در اوج بندگی خداوند قرار دارند. خداوند در قرآن از زبان پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه واله میفرماید: قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ ⁽¹⁾بگو بهراستی من بشری چون شما هستم.

د. تعلیم و تزکیه: مسلماً غرض از ارسال پیامبران تنها تعلیم نیست؛ بلکه یکی از اهداف انبیاء، تزکیه است. خداوند از میان بندگان خود، افرادی که از هر جهت صالح، کامل و ممتاز هستند را انتخاب میکند؛ بهگونهای که این نمونهها در میان مردم اسوهای به شمار میآیند و با اعمال و رفتار خود، دیگران را به سوی سعادت و کمال سوق میدهند. روشن است که این هدف، صرفاً با نزول کتب آسمانی یا نازل شدن این کتب بر ملائکه یا افرادی از غیر نوع بشر محقق نمیشود؛ زیرا در چنین شرایطی، مردم کسی را به عنوان الگو و اسوه در میان خود نمیبینند تا بتوانند خود را به آن هدف بلند برسانند. ممکن است که تصور کنند، طهارت و تزکیه مختص ملائکه است و آنها توانایی تزکیه خود را ندارند. خداوند در قرآن میفرماید: هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُبِینٍ⁽²⁾اوست خدایی که میان عرب امّی (یعنی قومی که خواندن و نوشتن نمیدانستند) پیغمبری بزرگوار از همان مردم برانگیخت که بر آنان آیات وحی خدا تلاوت میکند و آنها را از لوث جهل و اخلاق زشت پاک میسازد و

شریعت و احکام کتاب سماوی و حکمت الهی میآموزد و همانا پیش از این، همه در ورطه جهالت و گمراهی آشکار بودند.

ه-. ارشاد و راهنمایی: ارشاد و راهنمایی به مصالح و منافع دنیا و آخرت، تنها از طریق ارسال پیامبران و شرایع آنها محقق میشود؛ چرا که درک عقل محدود است و نمیتواند همه مصالح و منافع انسانی را درک کند. تجربیات بهدستآمده از بشر نیز این مطلب را اثبات میکند. علاوه بر این، نیاز انسان به امور مادی محسوس محدود نیست و معمولاً ماورای عالم مادی نیز صرفاً با عقل و حس درک نمیشود. عقل و حس بهتنهایی قادر نیستند برنامهای برای سیر انسان به سوی سعادت در دنیا و آخرت ترسیم کنند. از اینرو، بعثت و ارسال انبیا ضروری است تا مردم را به سوی مصالح و منافع آنها در دنیا و آخرت راهنمایی کنند. ⁽¹⁾

و. اصلاح امور اجتماعی: برای ایجاد اصلاح در امور اجتماعی و در مواردی که نیاز به مقابله با مفاسد اجتماعی وجود دارد، فرستادگان الهی لازم هستند تا مردم را به سوی اقامه عدل و داد دعوت کنند و از مظلومان و محرومان دفاع نمایند. چرا که بهمحض نزول کتاب آسمانی، بدون مجاهده و قیام در برابر مفاسد اجتماعی، اصلاح ممکن نخواهد بود. بعثت انبیا برای اصلاح امور دنیوی نیز ضروری است؛ زیرا طبیعت انسان زندگی اجتماعی است و نوع بشر در امور معاش و زندگی خود به یکدیگر نیازمندند. شکی نیست که هر یک از انسانها بهتنهایی نمیتوانند تمام امور زندگی خود از جمله خوراک و پوشاک را تأمین کنند و لازم است هر فرد به کاری مشغول شود؛ مثلاً یکی نانوایی

کند و دیگری خیاطی، و از اینجا داد و ستدها، معاملات، امور نکاح و جرم و جزا شکل میگیرد. در اکثر اوقات، اگر میان آنها قانونی وجود نداشته باشد که در زمان نزاع و کشمکش به آن مراجعه کنند، ممکن است موجب درگیری و هرج و مرج شود و چه بسا جنگ و خونریزی به وجود آید. بنابراین، ضروری است که قاعده و قانونی میان آنها باشد و این قانون باید بر پایه عدل مبتنی باشد و کسی که از تمام مصالح و مفاسد نوع انسانی آگاه است، آن را وضع کند و این شخص کسی جز خداوند نیست که شریعت خود را به واسطه پیامبران بر مردم نازل کرده است.⁽¹⁾

ویژگیهای کلّی انبیا

الف. برخورداری از وحی: یکی از مهمترین ویژگیهای انبیا، برخورداری از «وحی» است. پیامبران از طریق وحی الهی به حقایق و معارف دینی واقف میشوند و در این دریافت، دچار خطا یا تردید نمیگردند.

ب. عصمت: یکی دیگر از مهمترین صفات انبیا که موجب امتیاز و برتری ایشان بر انسانهای عادی است، «عصمت» میباشد. متکلّمان اسلامی بر این نکته توافق دارند که پیامبران از عصمت برخوردارند، هرچند در تعیین حدود و ثغور آن، اختلافاتی وجود دارد.

ج. علم: از دیگر ویژگیهای مهمی که هر نبیّ باید دارا باشد، علم به موضوعاتی است که بشر به آن نیاز دارد. فرستادگان خدا تنها مردم را به مسائل عبادی ترغیب نمیکنند؛ بلکه آنها را به هر چیزی که دنیا و آخرتشان را آباد

میکند، دعوت و تعلیم مینمایند. البته، به اقتضای زمان، مکان و شرایط امّت هر پیامبر، ممکن است نتوانند همه مسائل علمی را بیان کنند. با توسعه زمان و رشد عقلی و فکری بشر، این موضوع به تدریج تحقق مییابد، همانطور که در عصر حاضر مشاهده میکنیم. روایتهای معتبر نیز جایگاه علم انبیا را به خوبی نشان میدهد.

د. بشر بودن انبیا: ویژگی دیگر پیامبران، بشر بودن آنان است. قرآن کریم به این ویژگی تأکید دارد و غالباً این مطلب را در پاسخ به بهانهگیریهای منکران و مخالفان بیان میکند که میپرسیدند چرا انبیا از جنس بشرند و فرشته نیستند؟

ه- . یکی بودن زبان انبیا با امّت: ازدیگر اوصاف عمومی پیامبران در قرآن این است که هر پیامبری به زبان امّت خویش سخن میگوید. حتی پیامبرانی که دارای رسالت عمومی و جهانی هستند، به زبان قومی که از میان آنها برخاسته و در بین آنان زندگی کردهاند، تکلّم میکردهاند. دلیل این مطلب، طبق آیه چهارم سوره ابراهیم، این است که هدف از ارسال پیامبر، تبیین اهداف الهی رسالت به واسطه اوست. اگر زبان پیامبر، که اصیلترین ابزار مفاهمه اوست، با زبان قومش تفاوت داشته باشد، در تبیین کامل رسالت و تحقّق بخشیدن به اهداف بعثت خود نخواهد توانست موفق باشد. همچنین، داشتن معجزه را نیز میتوان به عنوان یکی دیگر از ویژگیهای فرستادگان خدا دانست که به وسیله آن، حقانیت خود را مبنی بر نبیّ یا رسول بودن، به اثبات میرسانند.

اصول کلی دعوت انبیا

پیامبران الهی با وجود اینکه هر یک متناسب با شرایط مکانی، زمانی و

مقتضیات عصر خود وظایفی بر عهده داشتند، اما از سنّتهای ثابتی پیروی کرده و اصول مشترکی در دعوتشان حاکم بود. این اصول کلّی و مشترک، از یک سو ما را با خطوط اساسی ادیان الهی آشنا میسازد و از سوی دیگر حقّانیت دعوت آنان را آشکار میکند. در آیاتی از قرآن کریم به این مطلب اشاره شده است؛ مانند آیه لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ⁽¹⁾میان هیچ یک از آنان فرق نمیگذاریم و تسلیم فرمان او هستیم و آیه لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ⁽²⁾ما میان هیچ یک از پیامبران خدا فرق نمیگذاریم.که تأکید میکند مؤمنان واقعی کسانی هستند که میان پیامبران الهی تفاوتی نمیگذارند و به تعلیمات همه آنان ایمان دارند. این گواه روشنی است بر یگانگی اصول کلّی تعلیمات انبیا، و به همین دلیل، کسی که نبوّت یک پیامبر را انکار کند، مثل آن است که نبوّت همه انبیا را نپذیرفته است. قرآن در مورد قوم ثمود و لوط میفرماید که آنها همه رسولان را تکذیب میکردند، هرچند این دو قوم، هر کدام بیش از یک پیامبر نداشتند. این نشان میدهد که دعوت یک پیامبر، دعوت همه انبیا است. در ادامه به برخی از این اصول مشترک اشاره میکنیم:

اصل توحید و نفی شرک یکی از مهمترین اصول دعوت انبیا است. به شهادت آیات مختلف قرآن، هر یک از انبیا که مبعوث میشدند، نخستین گفتارشان دعوت به توحید بود. این اصل به خاطر تحقّق پذیری اش در معارف

دین، همواره در سرلوحه تعلیمات انبیا قرار داشت. آیات قرآن بارها تأکید میکند که مبارزه با طاغوتها و تخصیص پرستش تنها به خداوند، جزء محوری تعلیمات همه پیامبران بوده است؛ چرا که تا انسان بنده طاغوت است، در اسارت به سر میبرد و آنگاه آزاد میشود که تنها بنده خداوند باشد.

اعتقاد به معاد، یکی دیگر از اصول دعوت انبیا است. آیه 130 سوره انعام نشان میدهد که تمامی پیامبرانی که مبعوث شدند، مردم را از روز رستاخیز، مجازاتها و کیفرهای آن برحذر داشتند و همه در این اصل اساسی مشترک بودند.

دعوت به تقوا نیز از اصول کلّی دعوت انبیا است، زیرا هدف نهایی آفرینش بشر و نظم زندگی فردی و اجتماعی او بدون رعایت تقوا ممکن نیست. قرآن کریم به صورت مکرر از زبان انبیا، مردم را به رعایت تقوا دعوت میکند.

دعوت به عدالت اجتماعی یکی دیگر از اصول اساسی است؛ چرا که بدون اقامه قسط و عدالت اجتماعی، هرگز جامعه بشری به اهداف نهایی خود یعنی تکامل معنوی نخواهد رسید.

شکستن سنّتهای غلط، که مایه انحراف و عقبماندگی جوامع بشری

است، نیز از اصول کلّی دعوت انبیا بوده است. برنامه اصلی انبیا، تعلیم کتاب و حکمت و تحقیق درباره معارف آنهاست. جهلزدایی و رفع تقلید از سنتهای نادرست، مقدمه ضروری هرگونه تعلیم و تحقیق به شمار میرود. از اینرو، پیامبران با تقلید باطل و جهل مبارزه کردند. آیات متعدد قرآن نشان میدهد که مبارزه با تقلید کورکورانه سیره قطعی هر پیامبر بوده و از لوازم رسالت عام آنها به شمار میرود. قرآن کریم از پیامبران نقل میکند که به قوم خویش میگفتند: «سخن ما را بسنجید؛ اگر بهتر از سخن پیشینیان شما بود آنگاه بپذیرید و این نشان میدهد که دعوت به عقل و برهان و پرهیز از وهم و گمان، سنت مشترک همه انبیا بوده است.

آنچه درباره انبیا بیان شد، همه این موارد در حق اهل بیت علیهم السلام به عنوان وصی رسول خدا صلی الله علیه واله ثابت است، با این تفاوت که حضرات اهل بیت پیامبر نیستند، بلکه وصی پیامبر هستند.

نخست این که اهل بیت علیهم السلام ورثه انبیا هستند. آنچه اهل بیت علیهم السلام از انبیا به ارث میبرند، نه تنها امور مادی است، هرچند امور مادی نیز مورد توجه اهل بیت علیهم السلام بوده است؛ مانند درخواست فدک حضرت زهرا علیها السلام از خلفا. اما امور معنوی بیشتر از آنها مورد اهتمام قرار گرفته است. تمام ویژگیها و وظایف کلّی انبیا در اهل بیت علیهم السلام جمع است. آنها دارای عصمت، علم، زبان واحد و بشر بودن هستند.

به طور دقیق، اهل بیت علیهم السلام مردم را به توحید و دوری از شرک دعوت میکنند و نیز آنها را به معاد توجه میدهند. امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه به تمام این ویژگیها اشاره میکند: «عَصَمَکُمُ اللّهُ مِنَ الزَّلَلِ وَ آمَنَکُمْ مِنَ الْفِتَنِ»؛

خداوند شما را از لغزشها حفظ کرد و از فتنهها در امان داشت و آلودگی را از شما خاندان پیامبر دور کرد و شما را کاملاً پاک نگه داشت.»

بر اساس آیات قرآنی و روایات معتبر، همه آفریدگان آزموده میشوند و پیشوایان الهی نیز از این قاعده مستثنا نیستند. ولی آنها خداوند را آنچنان که باید، اطاعت میکنند و از همین رو در آزمایشهای الهی سرافرازند. لذا مراد از فتنه در اینجا آزمایش نیست، بلکه خداوند بر اساس سنت خویش، چهارده معصوم پاک را امان داده تا فریب فریبکاران از آنان دور باشد و از هرگونه خطا و اشتباهی ایمن باشند. تنها اراده الهی است که میتواند انسان را از خطا و اشتباه برهاند؛ زیرا طبیعت انسان، جایز الخطا بودن است و آنچه از انسان پذیرفته نیست، پافشاری و تکرار خطاست. اعتقاد ما درباره پیشوایان معصوم این است که از آنها هم خطای عادی سر نمیزند و این، موهبت الهی در حق آنان است و بس.

اهل بیت علیهم السلام هم مهبط وحی هستند و هم ترجمان وحی؛ یعنی هم محل فرود پیام خداوند و هم مترجم وحی الهی. همچنین با توجه به این که اهل بیت علیهم السلام باب مبتلا به الناس هستند و مرجع عاطفی و عقیدتی و غیره میباشند، از طرفی محدود به موقعیت جغرافیایی خاصی نیستند و لذا امام جمیع اهل الارض هستند. بنابراین، لامحاله باید به زبان هر قومی آشنا باشند و در روایات آمده که اهل بیت علیهم السلام به زبانهای غیر عربی نیز سخن گفتند.

خصوصیت دیگری که برای انبیا گفته شد و اهل بیت علیهم السلام نیز مستثنا از آن نیستند، بشر بودن آنهاست. حضرت امیر علیه السلام در حدیث شریف نورانیت که خطاب به سلمان و اباذر درباره فضیلت خود فرمود، در فراز پایانی میفرماید: «و

مَعَ هَذَا کلِّهِ نَأْکلُ وَ نَشْرَبُ وَ نَمْشِی فِی الْأَسْوَاقِ وَ نَعْمَلُ هَذِهِ الْأَشْیاءَ بِأَمْرِ رَبِّنا وَ نَحْنُ عِبَادُ اللَّهِ الْمُکرَمُونَ الَّذِینَ لَا یسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یعْمَلُونَ وَ جَعَلَنَا مَعْصُومِینَ مُطَهَّرِینَ وَ فَضَّلَنَا عَلَی کثِیرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِینَ.»⁽¹⁾با تمام این امتیازات، ما غذا میخوریم و در بازارها راه میرویم و این کارها را به امر خدا انجام میدهیم. ما بندگان گرامی خدا هستیم که در برابر او اظهار نظر نمیکنیم و به دستورات او عمل میکنیم. خداوند ما را معصوم و پاک قرار داده و برتری بخشیده بر بسیاری از بندگان مؤمنش.

در اصول کلی که درباره انبیا بیان شد، وضع به همین شکل است. یکی از اصول مشترک انبیا دعوت به توحید و نفی شرک است. امام هادی علیه السلام در این زمینه میفرمایند: «مَنْ أَرَادَ اللَّهَ بَدَأَ بِکُمْ وَ مَنْ وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنْکُمْ وَ مَنْ قَصَدَهُ تَوَجَّهَ بِکُم؛ هر که خدا را اراده کرده با شما آغاز میکند و هر کسی موحّد شد از طرف شما مورد قبول واقع شد و هر کس قصد خداوند را دارد، به شما توجه میکند.» همچنین در فرازی دیگر میفرمایند: «من جحدکم کافر و من حاربکم مشرک؛» که این جمله معیار سنجش کفر و شرک را با ایمان مشخص میکند و این اصول کلی، تمام انبیا برای آن تلاش کردند. همچنین توجّه به معاد، یکی دیگر از شاخصه های انبیا است که اهل بیت علیهم السلام در این امر نیز سهیم هستند.

امام هادی علیه السلام در ابتدای زیارت جامعه، وقتی میخواهد اهل بیت علیهم السلام را معرفی کند و عرض ارادت و سلام خود را به محضرشان ابلاغ کند، میفرماید: «السلام علیکم یا أهل بیت النبوة؛ سلام بر شما که اهل بیتِ نبوت هستید.» شارحان در شرح این فراز گفتهاند که قطعاً مراد حضرت از «بیت»، خانه خشتی

و گلی نیست؛ بلکه اینجا «بیت» به نبوت اضافه شده است، یعنی عمارتی که مختص به نبوت است و به شخصیت حقوقی رسول خدا صلی الله علیه واله اشاره دارد، نه شخصیت حقیقی ایشان. اهل بیتِ پیامبر نمایندگان خانه نبوت هستند بنابراین تمام شئون پیامبر را دارا هستند، مگر اینکه آنان وصی هستند، نه خود پیامبر.

یکی از مباحثی که درباره انبیا مطرح است، بحث تفضیل برخی از انبیا بر برخی دیگر است که خداوند در قرآن به این موضوع اشاره کرده است: تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَیْنَا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنَاتِ وَأَیَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ⁽¹⁾بعضی از آن رسولان را بر بعضی دیگر برتری دادیم. برخی از آنان، خدا با او سخن میگفت و بعضی را درجاتی بالاتر دادیم و به عیسی بن مریم، نشانه های روشنی دادیم و او را با روح القدس تأیید نمودیم.» این فضیلت و مقام آن پیامبران، هر چند مانع اختلاف امّتها نشد، زیرا خداوند در این آیه میفرماید: «و اگر خدا میخواست، کسانی که بعد از آنها بودند، پس از آن همه نشانه های روشن که برایشان آمد، جنگ و ستیز نمیکردند. ولی خدا مردم را مجبور نساخته و آنها را در پیمودن راه سعادت آزاد گذارده است؛ اما این امتها بودند که با هم اختلاف کردند؛ بعضی ایمان آوردند و بعضی کافر شدند. و اگر خدا میخواست، با هم پیکار نمیکردند؛ ولی خداوند آنچه را میخواهد، (از روی حکمت) انجام میدهد و هیچکس را به قبول چیزی مجبور نمیکند.

افضل بودن رسول خدا صلی الله علیه واله

رسول خدا صلی الله علیه واله خاتم نبوّت و سرآمد همه انبیا الهی است و بر همه فضیلت و برتری دارد. فخر رازی در تفسیر کبیر خود بیست دلیل بر افضل بودن رسول خدا صلی الله علیه واله بر تمامی انبیا اقامه کرده است که به چند نمونه از آنها اشاره میکنیم:

دلیل اول: «أَجْمَعْتِ الْأُمَّةُ عَلَی أَنَّ بَعْضَ الْأَنْبِیَاءِ أَفْضَلُ مِنْ بَعْضٍ، وَعَلَی أَنَّ مُحَمَّدًا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ أَفْضَلُ مِنَ الْکُلِّ، وَیَدُلُّ عَلَیْهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَی: وَما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ⁽¹⁾فَلَمَّا کَانَ رَحْمَةً لِکُلِّ الْعَالَمِینَ لَزِمَ أَنْ یَکُونَ أَفْضَلَ مِنْ کُلِّ الْعَالَمِینَ؛اجماع امت بر این است که برخی از انبیا نسبت به دیگران افضلیت دارند و همه بر این توافق دارند که محمد صلی الله علیه واله بهترین آنهاست. این موضوع را آیه ای از قرآن تأیید می کند: وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِینَچون خداوند پیامبرش را به عنوان رحمت برای همه جهانیان فرستاده است، بنابراین لازم است که وی از تمامی موجودات برتر باشد.

دلیل دوم: «قَوْلُهُ تَعَالَی: وَرَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ فَقِیلَ فِیهِ لِأَنَّهُ قَرَنَ ذِکْرَ مُحَمَّدٍ بِذِکْرِهِ فِی کَلِمَةِ الشَّهَادَةِ فِی الْأَذَانِ وَفِی التَّشَهُّدِ وَلَمْ یَکُنْ ذِکْرُ سَائِرِ الْأَنْبِیَاءِ کَذَلِکَ. خداوند در آیهای میفرماید:  وَرَفَعْنا لَکَ ذِکْرَکَ  که به نظر آمده بهخاطر آن است که ذکر رسول خدا صلی الله علیه واله در اذان و تشهد با ذکر خداوند قرین شده است. این در حالی است که نام هیچ یک از پیامبران دیگر به این شکل ذکر نشده است.

دلیل سوم: «أنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَمَرَ مُحَمَّدًا بِأَنْ یَتَحَدَّی بِکُلِّ سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَقَالَ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَةِ: 23] وَأَقْصَرُ السُّوَرِ سُورَةُ الْکَوْثَرِ وَهِیَ ثَلَاثُ آیَاتٍ، وَکَانَ اللَّهُ تَحَدَّاهُمْ بکل ثلاثة آیَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ، وَلَمَّا کَانَ کُلُّ الْقُرْآنِ سِتَّةَ آلَافِ آیَةٍ، وَکَذَا آیَةٍ،

لَزِمَ أَنْ لَا یَکُونَ مُعْجِزُ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا وَاحِدًا بَلْ یَکُونُ أَلْفَیْ مُعْجِزَةٍ وَأَزْیَدَ.وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ ذَکَرَ تَشْرِیفَ مُوسَی بِتِسْعِ آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ، فَلِأَنْ یَحْصُلَ التَّشْرِیفُ لِمُحَمَّدٍ بِهَذِهِ الْآیَاتِ الْکَثِیرَةِ کَانَ أَوْلَی. خداوند به رسولش امر کرده است تا با هر سورهای از قرآن، به مردم چالش بزند و بفرماید: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ (سوره بقره، آیه 23). کوتاهترین سوره، سوره کوثر است که شامل سه آیه میباشد. با توجه به اینکه کل قرآن شش هزار آیه یا بیشتر دارد، لذا باید گفت معجزه قرآن بیش از یک معجزه است و بنابراین نشانهای برای افضلیت پیامبر بر سایر انبیا است.

دلیل چهارم: معجزه رسول خدا صلی الله علیه واله از معجزات سایر انبیا برتر است، لذا لازم است که وی نیز در مقام والا و بالاترین درجه قرار گیرد.

دلیل پنجم: « أَنَّ مُعْجِزَةَ رَسُولِنَا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ أَفْضَلُ مِنْ مُعْجِزَاتِ سَائِرِ الْأَنْبِیَاءِ فَوَجَبَ أَنْ یَکُونَ رَسُولُنَا أَفْضَلَ مِنْ سَائِرِ الْأَنْبِیَاءِ؛ »معجزه رسول خدا صلی الله علیه واله قرآن است که از جنس حروف و صداها به شمار میآید و به طور طبیعی باید زوال یابد. در حالی که معجزات سایر انبیا از اموری هستند که باقی میمانند. خداوند معجزه رسول خدا صلی الله علیه واله را تا پایان روزگار باقی نگه داشته، در حالی که معجزات دیگر انبیا در گذشت زمان از بین رفته اند.

دلیل ششم: «أَنَّهُ عَلَیْهِ السَّلَامُ بُعِثَ إِلَی کُلِّ الْخَلْقِ وَذَلِکَ یَقْتَضِی أَنْ تَکُونَ مَشَقَّتُهُ أَکْثَرَ، فَوَجَبَ أَنْ یَکُونَ أَفْضَلَ، أَمَّا إِنَّهُ بُعِثَ إِلَی کُلِّ الْخَلْقِ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَی: وَما أَرْسَلْناکَ إِلَّا کَافَّةً لِلنَّاسِ وَأَمَّا إِنَّ ذَلِکَ یَقْتَضِی أَنْ تَکُونَ مَشَقَّتُهُ أَکْثَرَ فَلِأَنَّهُ کَانَ إِنْسَانًا فَرْدًا مِنْ غَیْرِ مَالٍ وَلَا أَعْوَانٍ وَأَنْصَارٍ، فَإِذَا قَالَ لِجَمِیعِ الْعَالَمِینَ: یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ صَارَ الْکُلُّ أَعْدَاءً لَهُ، وَحِینَئِذٍ یَصِیرُ خَائِفًا مِنَ الْکُلِّ، فَکَانَتِ الْمَشَقَّةُ عَظِیمَةً، وَکَذَلِکَ

فَإِنَّ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ لَمَّا بُعِثَ إِلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ فَهُوَ مَا کَانَ یَخَافُ أَحَدًا إِلَّا مِنْ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ، وَأَمَّا مُحَمَّدٌ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَالْکُلُّ کَانُوا أَعْدَاءً لَهُ، یُبَیِّنُ ذَلِکَ أَنَّ إِنْسَانًا لَوْ قِیلَ لَهُ: هَذَا الْبَلَدُ الْخَالِی عَنِ الصَّدِیقِ وَالرَّفِیقِ فِیهِ رَجُلٌ وَاحِدٌ ذُو قُوَّةٍ وَسِلَاحٍ فَاذْهَبْ إِلَیْهِ الْیَوْمَ وَحِیدًا وَبَلِّغْ إِلَیْهِ خبرا یوحشه ویؤذیه، فإنه قلما سمحت نَفْسُهُ بِذَلِکَ، مَعَ أَنَّهُ إِنْسَانٌ»؛ خداوند رسول خدا صلی الله علیه واله را به سوی کلّ خلق مبعوث کرده است و اقتضای آن این است که مشقّت و سختی این رسالت بیشتر از دیگر انبیا باشد پس واجب است که افضل و برتر از دیگران باشد. دلیل بر ارسال به سوی تمام خلایق قول خداوند است که فرمود:وَما أَرْسَلْناکَ إِلَّا کَافَّةً لِلنَّاسِ؛ تو را مبعوث نکردیم مگر برای همه مردم.⁽¹⁾این امر، موجبات مشقّت زیادی را فراهم میکند به جهت این که حضرت تنها و اعوان و انصاری نداشته از طرفی خداوند خطاب به پیامبر فرمود یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ که این خطاب شامل همه کافران میشود؛ لذا مشقّت حضرت در ایستادن مقابل کافران بیشتر است در حالی که حضرت موسی علیه السلام در مقابل خود فرعون را داشت...

دلیل هفتم: «أَنَّ دِینَ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَفْضَلُ الْأَدْیَانِ، فَیَلْزَمُ أَنْ یَکُونَ مُحَمَّدٌ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ أَفْضَلَ الْأَنْبِیَاءِ»؛ چون دین رسول خدا صلی الله علیه واله افضل ادیان است پس لازم میآید که خود حضرت نیز افضل از سایر انبیا باشد.

دلیل هشتم: أُمَّةَ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ أَفْضَلُ الْأُمَمِ، فَوَجَبَ أَنْ یَکُونَ مُحَمَّدٌ أَفْضَلَ الْأَنْبِیَاءِ، بَیَانُ الْأَوَّلِ قَوْلُهُ تَعَالَی: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ⁽²⁾بَیَانُ الثَّانِی أَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ إِنَّمَا نَالَتْ هَذِهِ الْفَضِیلَةَ لِمُتَابَعَةِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ،

قَالَ تَعَالَی: قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ⁽¹⁾وَفَضِیلَةُ التَّابِعِ تُوجِبُ فَضِیلَةَ الْمَتْبُوعِ، وَأَیْضًا إِنَّ مُحَمَّدًا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ أَکْثَرُ ثَوَابًا لِأَنَّهُ مَبْعُوثٌ إِلَی الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، فَوَجَبَ أَنْ یَکُونَ ثَوَابُهُ أَکْثَرَ، لِأَنَّ لِکَثْرَةِ الْمُسْتَجِیبِینَ أَثَرًا فِی عُلُوِّ شَأْنِ الْمَتْبُوع؛ امّت پیامبر صلی الله علیه واله افضل امّتهاست پس واجب است که خود رسول خدا صلی الله علیه واله افضل انبیا باشد؛ چرا که امّت جنابش این فضیلت را مدیون و مرهون تبعیت از ایشان هستند؛ لذا فضیلت تابع موجب فضیلت متبوع میشود. علاوه بر این حضرت بر جن و انس مبعوث شده است؛ لذا اقتضا میکند که ثوابش بیشتر باشد.

دلیل نهم: «أَنَّهُ عَلَیْهِ السَّلَامُ خَاتَمُ الرُّسُلِ، فَوَجَبَ أَنْ یَکُونَ أَفْضَلَ، لِأَنَّ نَسْخَ الْفَاضِلِ بِالْمَفْضُولِ قَبِیحٌ فِی الْمَعْقُولِ»؛ همانا حضرت خاتم پیامبران است و این موجب میشود که ایشان افضل باشد؛ چرا که از نظر عقل قبیح است فاضل به وسیله مفضول نسخ شود.

دلیل دهم: قَوْلُهُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «آدَمُ وَمَنْ دُونَهُ تَحْتَ لِوَائِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ» وَذَلِکَ یَدُلُّ عَلَی أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنْ آدَمَ وَمِنْ کُلِّ أَوْلَادِهِ، وَقَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «أَنَا سَیِّدُ وَلَدِ آدَمَ وَلَا فَخْرَ» وَقَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «لَا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ أَحَدٌ مِنَ النَّبِیِّینَ حَتَّی أَدْخُلَهَا أَنَا، وَلَا یَدْخُلُهَا أَحَدٌ مِنَ الْأُمَمِ حَتَّی تَدْخُلَهَا أُمَّتِی؛ رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود آدم و همه فرزندان او من الاولین الی الآخرین روز قیامت زیر پرچم من هستند این جمله دلالت میکند که حضرت افضل از آدم و فرزندانش باشد.⁽²⁾

در تمامی دلایلی که برشمردیم، این نکته قابل توجه است که حضرات

معصوم علیهم السلام نیز در این امور دخالت و شراکت دارند. به عبارت دیگر، همانطور که انبیا راه و سویی به سوی خداوند و رستگاری بشریت هستند و انسانها را به سلامت به مقصد نهایی خود میرسانند، اهل بیت علیهم السلام نیز در این مسیر نقش برجستهای ایفا میکنند. آنها به عنوان وصیّ رسول خدا صلی الله علیه واله شناخته میشوند و تمام امتیازات و فضایل انبیا را دارند. بنابراین، اهل بیت علیهم السلام نیز چراغی هدایتگر برای انسانها هستند و در تحقق اهداف الهی و دستیابی به سعادت بشری مؤثرند. این ارتباط تنگاتنگ میان انبیا و اهل بیت علیهم السلام نشاندهنده اهمیت و نقش کلیدی آنها در دین و هدایت انسانها به سوی کمال است.

سُبُل الحکمة

ادْعُ إِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدین⁽¹⁾

(مردم را) به راه پروردگارت با حکمت و پند نیکو فرا خوان و با آنان با روشی که بهتر باشد چالش ورز! بیگمان پروردگارت به آن کس که راه وی را گم کرده داناتر است و او به رهیافتگان داناتر است.

معنای حکمت

راغب در کتاب «مفردات» در تعریف حکمت میگوید: «و الْحِکْمَةُ: إصابة الحق بالعلم و العقل، فالحکمة من اللّه تعالی:معرفة الأشیاء و إیجادها علی غایة الإحکام، و من الإنسان: معرفة الموجودات و فعل الخیرات.و هذا هو الذی وصف به لقمان فی قوله عزّ و جلّ: وَ لَقَدْ آتَیْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ».⁽²⁾

«حَکَمَ» در اصل به معنای منع کردن به منظور اصلاح است؛ بنابراین، حکمت به معنای رسیدن به حقیقت با علم و عقل است. حکمت، از طرف خداوند، به معنای شناخت درست اشیاء و ایجاد آنها بر اساس نهایت استحکام است. از دید انسان، حکمت به معنای شناخت موجودات و انجام کارهای نیک و خیرات است، که این ویژگی بهروشنی در توصیف لقمان در قرآن مشاهده میشود. خداوند عزوجل در فرمایش خود میفرماید: وَ لَقَدْ آتَیْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ ⁽³⁾و تمام حکمت را با وصفی که از آنها کرده، بیان نموده است.

اگر درباره خداوند گفته میشود که او «حکیم» است، معنای آن با حکمت انسانی متفاوت است. به همین دلیل خداوند میفرماید: أَلَیْسَ اللَّهُ بِأَحْکَمِ الْحاکِمِینَ .⁽¹⁾همچنین، زمانی که قرآن به «حکیم» وصف میشود، به این دلیل است که قرآن دربردارنده و متضمن حکمت است، مانند آیه: الر* تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْحَکِیمِ.⁽²⁾بر همین اساس، در آیه دیگری آمده است: وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الْأَنْباءِ ما فِیهِ مُزْدَجَرٌ حِکْمَةٌ بالِغَةٌ ⁽³⁾.

ابن فارس نیز درباره معنای حکمت میگوید: « حکم:الحاء و الکاف و المیم أصلٌ واحد، و هو المنْع. و أوّل ذلک الحُکم، و هو المَنْع من الظُّلْم. و سمّیَتْ حَکَمة الدابّة لأنها تمنعُها یقال حَکَمْت الدّابةَ و أحْکَمتها»⁽⁴⁾«حکم» از ریشه های «حاء»، «کاف» و «میم» نشأت میگیرد و به معنای منع است. اولین معنای آن «حکم» است؛ یعنی منع از ظلم. به افسار چهارپا نیز «حکم» گفته میشود، زیرا آن را از خوردن و جنبیدن منع میکند.

حکمت به این دلیل حکمت نامیده میشود که انسان را از جهل نجات میدهد و حقیقت اشیاء را به گونهای که هستند، به ما نشان میدهد. حکمت، مطابق با حق و بدون درهمریختگی یا اضافات است، و این شناخت در دل انسان جای میگیرد.

آلوسی در تفسیر «روح المعانی» در توضیح واژه «حکمت» از کتاب «البحر» نقل میکند که: « إنّ فیها تسعة وعشرین قولاً لأهل العلم ، قریبٌ بعضها من بعض و

عدّ بعضهم الأکثر منها اصطلاحًا و اقتصارًا علی ما رآه القائل فرداً مهمّاً من الحکمة ، وإلاّ فهی فی الأصل مصدر من الإحکام ، و هو الإتقان فی علمٍ أو عملٍ أو قولٍ أو فیها کلّها.⁽¹⁾در این موضوع، دانشمندان بیست و نه قول ارائه دادهاند که برخی از آنها به یکدیگر نزدیکاند. عدهای از عالمان، بیشتر این معانی را اصطلاحی دانسته و به مصداق مهمّ «حکم» بسنده کردهاند و آن را در معنای حکمت آوردهاند. در واقع، واژه «حکمت» در اصل از مصدر «احکام» است که به معنای استواری و دقت در علم، گفتار و کردار، یا همه آنهاست.

بنابراین، از منظر واژهشناسی، کلمه «حکمت» نشاندهنده نوعی استواری و اتقان است و به هر چیز پایدار و نفوذناپذیر، اعم از مادی یا معنوی، اطلاق میشود.

حکمت در قرآن به پنج وجه بهکار رفته است:

پند دادن: وَمَا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتَابِ وَالْحِکْمَةِ یَعِظُکُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ⁽²⁾به یاد آرید نعمت خدا را که به شما عنایت فرمود، و (بهخصوص نعمت بزرگ) کتاب آسمانی و حکمت الهی که به شما فرستاد و شما را به اندرز آن بهرهمند گرداند، و از خدا پروا کنید و بدانید که خدا به همه چیز آگاه است.

علم و فهم: وَلَقَدْ آتَیْنَا لُقْمَانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلّهِ وَمَنْ یَشْکُرْ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ⁽³⁾و ما به لقمان مقام (علم و) حکمت عطا کردیم

و فرمودیم که خدا را شکر کن، و هر کس شکر حق گوید به نفع خود اوست و هر که ناسپاسی و کفران کند، خدا (از شکر و سپاس خلق) بینیاز و به ذات خود ستوده صفات است.

قرآن: ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ»⁽¹⁾ای رسول ما خلق را به حکمت (و برهان) و موعظه نیکو به راه خدایت دعوت کن و با بهترین طریق با اهل جدل مناظره کن، که البته خدای تو عاقبت حال کسانی را که از راه او گمراه شدهاند و آنان را که هدایت یافتهاند، بهتر میداند.

تفسیر قرآن: یؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشَاءُ وَمَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا وَمَا یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ⁽²⁾خدا فیض حکمت را به هر که خواهد عطا کند و هر که را به حکمت و دانش رسانند، درباره او مرحمت و عنایت بسیار کردهاند و این حقیقت را جز خردمندان متذکر نشوند.

5.پیامبری و نبوت: أمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَی مَا آتَاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنَا آلَ إِبْرَاهِیمَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیْنَاهُمْ مُلْکًا عَظِیمًا⁽³⁾بلکه حسد میورزند با مردم (یعنی پیامبر و مسلمین) چون آنها را خدا به فضل خود برخوردار نمود. که؛ البتّه ما به آل ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنها ملک و سلطنتی بزرگ عطا کردیم.

در تمام این معانی، یک معیار کلی وجود دارد و آن بازداشتن از نادرستی و ناراستی است. از آنجایی که قرآن، سنت، عقل، علم، شریعت، خشیت و ورع، همگی از مصادیق بازدارنده از خطا و ناراستی هستند، به همین دلیل این موارد حکمت نامیده شدهاند. بنابراین، حکمت منحصر به هیچ یک از آنها نیست.

در احادیث، مقصود از حکمت، اطاعت خدا، شناخت امام، تفقه در دین و اجتناب از کبائر بیان شده است. مرحوم علامه مجلسی از بررسی احادیث چنین نتیجهگیری کردهاند که مراد از حکمت، علوم حقیقی سودمند و عمل به آن علوم است و همچنین علومی که بنده پس از عمل به دانسته های خود از درگاه خدا دریافت میکند. ⁽¹⁾

مرحوم علامه طباطبایی در ذیل آیه شریفه یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ میفرماید: کلمه «ایتاء» که مصدر «یؤتی» است به معنای عطا کردن است و کلمه«حکمت» به کسره »حاء» بر وزن «فعله» است که وزنی خاص برای افاده نوع دارد و به دلالت بر نوع معنایی اشاره میکند که در این قالب در آمده است. پس حکمت به معنای نوعی از احکام و اتقان یا نوعی از امر محکم و متقن است، بهگونهای که در آن هیچ رخنه یا سستی وجود نداشته باشد. این کلمه بیشتر در معلومات عقلی و حق و صادق استعمال میشود و بدین معناست که بطلان و کذب در هیچ وجه در آن معنا راه ندارد. این جمله دلالت دارد بر اینکه بیان حال انفاق و وضع همه علل و اسباب آن و آثار صالح آن در زندگی واقعی بشر، خود یکی از مصادیق حکمت است.»⁽²⁾

پس حکمت عبارت است از قضایای حقهای که مطابق با واقع باشد؛ بهگونهای که شامل سعادت بشر باشد. برای مثال، معارف حقه الهیه در بارهی مبدأ و معاد یا اگر شامل معارف از حقایق عالم طبیعی است، باید این معارف به سعادت انسان مرتبط باشد، مانند حقایق فطری که اساس تشریعات دینی را تشکیل میدهد.

و مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً معنای جمله روشن است. نکتهای که باید مورد توجه قرار گیرد این است که نامدهندهی حکمت ذکر نشده و این دو جهت دارد. یکی اینکه جمله قبلی که میفرماید: «خدا حکمت را به هر کس که بخواهد میدهد» دلالت میکند بر اینکه در جمله مورد بحث، «دهندهی حکمت» خدا است.

جهت دوم این است که بفهماند حکمت به خودی خود منشا خیر بسیاری است. هر کس آن را داشته باشد، خیر بسیار دارد و این «خیر بسیار» به این سبب نیست که حکمت منسوب به خداست و خدا آن را عطا کرده؛ چرا که صرف انتساب آن به خدا، باعث خیر کثیر نمیشود.

نکتهای دیگر که فرمود: «حکمت خیر کثیر است»، با اینکه جا داشت به خاطر ارتفاع شأن و نفاست امر آن را بهطور مطلق بیان کند «حکمت خیر است»، به این دلیل گفته شد که مفهوم خیر بودن حکمت، منوط به عنایت خدا و توفیق او است. همچنین، مسئله سعادت انسان به عاقبت و پایان کار وابسته است. در مثل فارسی نیز آمده است: «شاهنامه آخرش خوش است»، چرا که ممکن است خدا حکمت را به کسی عطا کند، اما در نهایت او دچار انحراف شود و عاقبتش شرّ گردد.

بر پایه آنچه در تعریف کلی «حکمت» ذکر کردیم، حکمت در نگاه قرآن و حدیث به سه نوع تقسیم میشود: حکمت علمی، حکمت عملی و حکمت حقیقی. این تقسیمبندی و نامگذاری بر اساس تأمل در کاربردهای واژه حکمت در قرآن و احادیث اسلامی است. حکمت علمی، عملی و حقیقی، هر یک به منزله پله های نردبان استواری هستند که انسان با بهرهگیری از آنها به قله کمال انسانیت صعود میکند. جالب است که بدانیم پلهی اول این نردبان (یعنی حکمت علمی) توسط فرستادگان خداوند متعال بنا نهاده شده است. پله دوم (یعنی حکمت عملی) را انسان خود باید بسازد و پس از آماده شدن این پله، آخرین پله جهش به مقام انسان کامل که حکمت حقیقی است، بهوسیله خداوند متعال، آماده خواهد شد.

اکنون توضیحی کوتاه درباره این سه نوع حکمت:

حکمت علمی

مقصود از حکمت علمی، هرگونه دانستنی یا معرفتی است که برای صعود به مقام انسان کامل ضروری است. بهعبارتی دیگر، هم دانش مربوط به اعتقادات، «حکمت» است و هم دانش مربوط به اخلاق و هم دانش مربوط به اعمال. از این رو، قرآن کریم پس از ارائه رهنمودهای گوناگون در عرصه های اعتقادی، اخلاقی و عملی، همه آنها را حکمت مینامد: ذلِک مِمَّا أُوحِیَ إِلَیکَ رَبُّکَ مِنَ الحِکْمَة. اینها از حکمتهایی است که پروردگارت به تو وحی کرده است. این مفهوم حکمت، نخستین فلسفه بعثت انبیای الهی است. قرآن کریم در آیات متعدد بر این مطلب تأکید کرده است، از جمله در این آیه: لَقَد

مَنَّ اللَّهُ عَلَی المُؤمِنینَ إِذ بَعَثَ فِیهِم رَسُولًا مِن أَنفُسِهِم یَتلو عَلَیْهِم آیاتِهِ وَیُزَکِّیهِم وَیُعَلِّمُهُمُ الکتابَ وَالحِکْمَةَ وَإِن کانُوا مِن قَبْلُ لَفی ضَلالٍ مُبینٍ⁽¹⁾خداوند بر مؤمنان منت نهاد هنگامی که در میان آنها، پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را بر آنها میخواند و آنها را پاک میکند و قرآن و حکمت میآموزد؛ هر چند پیش از آن، در گمراهی آشکاری بودند.

حکمت عملی

حکمت عملی، برنامهای است برای رسیدن به مرتبه انسان کامل. از منظر قرآن و احادیث اسلامی، دانشی که مقدمه تکامل انسان باشد، «حکمت» نامیده میشود، با این تفاوت که دانش، پله نخست تکامل و عمل، پله دوم آن است. احادیثی که حکمت را به فرمانبرداری از خداوند متعال، مدارا با مردم، دوری از گناهان و اجتناب از نیرنگ تفسیر کردهاند، به حکمت عملی اشاره دارند.

حکمت حقیقی

حکمت حقیقی، نورانیتی و بصیرتی است که بهواسطه بهکارگیری حکمت عملی در زندگی برای انسان حاصل میشود. در واقع، حکمت علمی مقدمه حکمت عملی و حکمت عملی آغاز حکمت حقیقی است. تا زمانی که انسان به این درجه از حکمت نرسد، حکیم حقیقی نیست، هرچند که بزرگترین استاد حکمت باشد. حکمت حقیقی، جوهر دانش، نور دانش و

دانش نور است و از اینرو، خواص علم حقیقی و آثارش به آن تعلق میگیرد که از مهمترین آنها بیم از خداوند متعال است. چنانکه در قرآن کریم آمده: إِنَّمَا یَخْشَی اللهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ⁽¹⁾در میان بندگان خدا، تنها دانشمنداناند که از او بیمناکاند. این اثر در کلام پیامبر خدا نیز بهطور مستقیم بر حکمت حقیقی مترتب شده است؛ آنگونه که میفرماید: خَشْیَةُ اللّه ِعزّوجلّ رأسُ کُلِّ حِکمَةٍ.⁽²⁾بیم از خداوند عزّوجلّ، اساس هر حکمت است.

حکمت حقیقی، جاذبهای عقلانی و ضد کششهای نفسانی است؛ هر چه این جاذبه در جان انسان قوت یابد، تمایلات نفسانی او ضعیفتر میشود تا آنجا که ممکن است بهکلی از بین برود. در آن حال، عقل بهطور کامل زنده میشود و زمام انسان را به دست میگیرد و دیگر زمینهای برای انجام کارهای ناشایست در وجود او باقی نمیماند. در نتیجه، حکمت با عصمت همراه میشود و در نهایت، ویژگیهای حکیم و عالم حقیقی در آدمی پدیدار میگردد و او در بالاترین مراتب علم و حکمت، به والاترین درجات خودشناسی، خداشناسی، امامت و رهبری دست مییابد.

بر این پایه، انبیای الهی و اوصیای آنان که به قله حکمت علمی، عملی و حقیقی دست یافتهاند، از سوی خداوند متعال مأمور به تعلیم علم و حکمت به جامعه بشری شدهاند. به برخی از حکمتهای لقمان که در آیات 13 تا 19 سوره لقمان ذکر شده، اشاره میکنیم:

مواردی که خداوند به عنوان حکمت از لقمان بیان فرمود، سلامتی بنده را در رسیدن به مقصد، که لقای الهی باشد، تضمین میکند. بنابراین، حکمت از عوامل مهم سلامت عقیده و عمل بنده برای رسیدن به هدف است.

«و رُویَ أَیْضًا عَنْ اِبْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: «أَنَا دَارُ الْحِکْمَةِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا فَمَنْ أَرَادَ الْحِکْمَةَ فَلْیَأْتِ الْبَابَ» ⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: من خانه حکمت هستم و علی علیه السلام در آن است. پس هر کس حکمت میخواهد، باید از درِ آن وارد شود.

همانطور که در طلیعه این بخش بیان شد، خداوند به پیامبر صلی الله علیه واله فرمود که مردم را با حکمت و موعظه حسنه به سوی راه خدا دعوت کند. از بدیهیات است که رسول خدا صلی الله علیه واله معدن رحمت الهی است. امام و ولیّ خدا با پیامبر در تمام شئونات یکی هستند؛ مگر در یک چیز که پیامبر خاتم پیامبران است و بعد از ایشان پیامبری نیست و حضرت امیر علیه السلام وصیّ آن جناب است. بنابراین، یکی از شئونات پیامبر صلی الله علیه واله که «وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ» است، در حقّ وصیّ ایشان نیز ثابت است.

کسی که میخواهد حکمت بیاموزد، قطعاً باید خود بهرهای از حکمت داشته باشد و حکیم باشد. به عبارتی، رسول خدا صلی الله علیه واله و اهل بیت علیهم السلام استاد حکمتاند. وقتی میگوییم استاد فلسفه، یا استاد شیمی یا فیزیک، یعنی استادی که در فلسفه و شیمی یا فیزیک تبحّر دارد و مسلط بر این علوم است. حال استاد حکیم هم همینطور است؛ یعنی حکیم کسی است که مهارت در علم حکمت دارد.

از ویژگیهایی که امام هادی علیه السلام برای امام هر عصر بیان میفرماید، این است که فرمود: «مستودع لحکمته»؛ شما ودیعهگاه و امانتدار حکمت خداوند هستید.

در همین جا لازم است ذکر شود که اگر در ابتدای زیارت جامعه هر زائر موظف است 100 مرتبه «اللهاکبر» بگوید، از آن روست که گرفتار غلو نشود و گمان نکند که العیاذ بالله معصوم، خدا است. همچنین در فرازهایی که زائر به حضرات معصومین علیهم السلام به عنوان معدن حکمت سلام میدهد، نباید گمان کند که حکمت به طور مستقل در اختیار معصوم قرار گرفته و حضرات معصومین علیهم السلام به خداوند سبحان برای دریافت حکمت نیازی ندارند؛ چون آنان معادن حکمتاند و معدن جایی است که چیزی در آن اقامت دایم دارد و محل رشد و نمو آن است، پس حضرات معصومین علیهم السلام العیاذ بالله خدا نیستند، بلکه معدن و اصل حکمت اند.

با ذکر فراز «مُسْتَوْدَعاً لِحِکْمَتِهِ» این شبهه مرتفع میشود؛ زیرا این فراز بیان میدارد که حکمت به عنوان ودیعه در اختیار حضرات معصومین علیهم السلام قرار گرفته و حکمت امانت خدای سبحان در دست معصوم است. وقتی حکمت

امانت باشد، نقش معصوم، امانتداری است و حکمت از آن خداوند است. معصومان فقط امانتداران حکمتهای الهی هستند. هر کس را که خداوند اذن دهد، حضرات معصومین علیهم السلام حکمت را در اختیارش قرار میدهند و هر کس را که خدا اجازه ندهد، از دریافت حکمت بیبهره و محروم میگردد.

در فراز «مُسْتَوْدَعاً لِحِکْمَتِهِ»، معصوم مالک حکمت نیست، بلکه امین آن است. معصوم، پیش از هر صفت دیگری، عبد خداست و عبد صرفاً تحت نظر مولی عمل میکند. اما عبودیت او اقتضا میکند که از انواع حکمتها و معارف بهرهمند شود تا در برابر ربوبیت خدا، حق عبودیت خود را ادا کند.

اگر حکمت را به معنای ولایت در نظر بگیریم، باید بگوییم که حضرات معصومین علیهم السلام این ودیعه الهی را به نااهلان و خائنین، مخالفان و منکرین نمیدهند. هر فردی که این ودیعه به او سپرده میشود، باید با آن آشنا باشد. برای مثال، مأمون در محضر علی بن موسی الرضا علیه السلام جلسات علمی فراوانی داشت، اما از حکمت حضرت بهرهمند نشد. در مقابل، بزنطی، با آنکه مسیحی بود، به دلیل بهرهمندی از حکمت امام، به جایی میرسد که نامش در شمار روات ثقه مطرح شده است. هر جا نام بزنطی ذکر شود، روایتها قابل اعتماد و خدشهناپذیر هستند، چرا که او از محضر معصوم علیه السلام حکمت دریافت کرده است.

حضرت در فراز دیگری از زیارت جامعه میفرماید: «اهل بیت معادن حکمة الله» هستند. «معادن» جمع معدن و مشتق از عدن است که به معنای استقرار و ثبات است. اگر کسی وارد آن شود، برای همیشه در آنجا ثابت میماند. موطن و جایگاه حکمت در قلب امام است؛ از این رو در روایات

آمده است که «الحکمة معرفة الإمام؛ معرفت امام حکمت است». زمانی که این عبارت را با روایت «الحکمة ضالة المؤمن» کنار هم بگذاریم، معنایش این خواهد بود که «معرفه امام، ضاله المؤمن» است که همان حکمت میباشد.

با توجه به آنچه درباره حکمت بیان شد، حکمت به دلیل اتقان و استحکامی که دارد، ما را به واقع میرساند. چون اهل بیت علیهم السلام ظرف و معدن و راه های دستیابی به حکمت الهیاند، بنابراین، راه دستیابی به حکمت نیز همان بزرگواران هستند و از ایشان به عنوان سبل الحکمة نیز یاد میشود. این ویژگیها، صحت و سلامتی ما را در مسیر رسیدن به مقصد تضمین میکنند.

سبل التّوّابین

قال علی بن الحسین علیهما السلام :«وَ فَسَحْتَ لَهُمُ اَلسَّبِیلَ إِلَیْکَ فَاسْتَشْعَرُوا مَدَارِعَ اَلْحِکْمَةِ وَ اِسْتَطْرَفُوا سُبُلَ اَلتَّوْبَةِ»⁽¹⁾

و تو راه را برای آنان به سوی خود باز کردی، پس سپرهای حکمت را احساس کردند و راه های توبه را گشودند.

معنای توبه

ابن فارس این واژه را چنین معنا میکند: « التاء و الواو و الباء کلمةٌ واحدةٌ تدلُّ علی الرُّجوع. یقال تَابَ مِنْ ذنبه، أی رَجَعَ عنه یتُوب إلی اللَّه تَوبةً و مَتَاباً، فهو تائب. و التَّوْبُ التَّوبة. قال اللَّه تعالی: وَ قابِلِ التَّوْبِ»⁽²⁾؛ «التاء و الواو و الباء کلمهای واحد است که بر رجوع دلالت دارد.» گفته میشود «تَابَ مِنْ ذنبه» به معنای «به سوی خداوند رجوع کرد» و «لاَ الله تَوبةً و مَتَاباً» به معنای «بازگشت به سوی خدا» است. بنابراین، توبه به عنوان واژهای نشان دهندهی بازگشت است؛ به گونهای که وقتی گفته میشود فردی از گناه خود توبه کرده است، یعنی از گناه به سوی خداوند برگشته است.

با توجه به اینکه خداوند گناه را به عنوان بیماری توصیف کرده است (در آیه "فی قلوبهم مرض")، توبه به معنای برگشت از بیماری به سلامتی است. در واقع، بندهی تائب قلب بیمار خود را به دورهی فطرت بازمیگرداند تا قلبش سالم گردد.

توبه یکی از جلوه های خاص رحمت بیپایان خداوند است. گناه و معصیت به طور طبیعی به تنبیه و عقاب منجر میشود. اگر کسی به دیگران ظلم کند، طرف مقابل حق دارد که پاسخ او را بدهد، و این یک امر عقلانی پذیرفته شده است. در تمام نظامهای حقوقی جهان، قوانین خاصی برای مجرمان لحاظ میشود و حکمها به آنها اعمال میگردد. در متون اسلامی نیز این موضوع پذیرفته شده است. مسائلی مانند قصاص و سرقت در آیات و روایات ما مطرح است. در نهایت، تجاوز به حقوق دیگران پیامدهای خاص خود را دارد؛ چه حقالنّاس باشد و چه حقالله.

انسان باید پیش از حرکت در زندگی به مرکب خود، یعنی جسمش، اطمینان کامل حاصل کند تا دچار مشکل نشود. سلامت این مرکب اهمیت بالایی دارد. راننده پیش از حرکت، وضعیت آب و روغن وسایل نقلیه را بررسی میکند و امروزه در خودروها، ازفناوری به نام دیاگ استفاده میشود که عیوب خودرو را شناسایی میکند. مثلاً روشن شدن چراغ چِک ماشین به معنای وجود ایراد فنی است که باید شناسایی و رفع گردد.

حالِ سالک نیز چنین است. خداوند برای انسان مرکبی قرار داده است که تمام اعمال او در آن انجام میگیرد و زمینهساز سیر معنوی اوست. ممکن است این مرکب از آسیبهایی رنج ببرد که به مشکلاتی در مسیر منجر شود. توبه به منزله همان چراغ چِک است که وقتی روشن میشود، هم عیب را نشان میدهد و هم برای رفع آن اقدام میکند. همچنان که عیوب مختلفی در خودرو وجود دارد (مانند عیوب برقی، موتوری، چرخ و لاستیک)، انسان نیز ممکن است عیوبی داشته باشد که نیاز به شناسایی و پاکسازی داشته باشد.

به همین دلیل، حضرت امیر علیه السلام در دعای شریف کمیل به انواع گناه و آثار هر یک اشاره میکند. میفرماید: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تَهْتِکُ الْعِصَمَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُنْزِلُ النِّقَمَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُغَیِّرُ النِّعَمِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تَحْبِسُ الدُّعَاءَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُنْزِلُ الْبَلَاء»؛ یعنی هر گناهی آثار مخصوص به خود را دارد و در مواقعی که بلایی، تغییر نعمتی و توجهی به خدا حس میکنیم، باید آن را در اعمال خود جستجو کنیم. ابتدا باید این گناهان را شناسایی کنیم و سپس با توبه آنها را پاک نماییم.

ولایت اهل بیت علیهم السلام مانند دستگاه دیاگ در خودرو عمل میکند و اهل بیت علیهم السلام کسانی هستند که نواقص ما را شناسایی کرده و آنها را از وجود ما دور میکنند. در زیارت جامعه نیز میخوانیم: «و ما خَصَّنا بِهِ مِنْ وِلایَتِکُمْ طیبا لِخَلْقِنَا وَ طَهارَةً لأِنْفُسِنَا وَ تَزْکِیَةً لنا وَ کفّارَةً لِذُنُوبِنا»؛ یعنی تمام اینها به سبب ولایت شماست که برای پاکی سرشت، طهارت جانها و توبة ما مفید است. به واسطه ولایت اهل بیت علیهم السلام ، هر نقصی که در وجود ما وجود داشته باشد، شناسایی و از ما زدوده میشود؛ چرا که آنان خود پاک و عاری از هر آلودگی هستند. ارتباط ما با وجود مقدس آنان ما را نیز پاک میکند؛ چرا که آنها مطهّر هستند. مانند دستگاه دیاگ که هم عیب را شناسایی میکند و هم آن عیب را از سیستم ماشین پاک مینماید. وقتی وجودمان از هر نقصی پاک شود و طهارت نفس داشته باشیم، گناهان ما وزر و وبال نخواهند شد. به این ترتیب، سبکبار خواهیم بود و بدون هیچ مشکلی میتوانیم به سیر و سلوک خود به سوی خداوند ادامه دهیم.

مثال دیگری که میتوان برای توبه زد، این است که با توجه به بحث سیر و حرکت در راه های خداوند، توبه در حقیقت به منزله یک راه دور برگردان است. اگر کسی مسیری را اشتباه رفته باشد و متوجه این اشتباه شود، به سرعت از این راه دور برمیگردد. همانطور که پیشتر بیان شد، «سبیل» به راه حق و باطل انتساب دارد و احتمال اینکه در ادامهٔ مسیر راه را اشتباه برویم وجود دارد. توبه در اینجا همان راه دور برگردان است که با آن میتوانیم در صورت اشتباه به راه حق بازگردیم.

در قرآن و حدیث، واژه «توبه» گاه درباره انسان و گاه درباره خداوند متعال به کار رفته است. اگرچه هر دو کاربرد ریشه لغوی مشترکی دارند، مفهوم آنها در هر یک از این دو مورد متفاوت است. در ادامه، به توضیح این دو مفهوم میپردازیم:

مفهوم توبه انسان

در قرآن کریم، واژه «توبه» و کلمات مشتق از ریشه آن، 52 بار به انسان نسبت داده شده است. به عنوان مثال، در آیهای آمده است:

وَإِذَا جَآءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِایَتِنَا فَقُلْ سَلَمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلَی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنکُمْ سُوءًا بِجَهَلَةٍ ثُمَّ تَابَ مَنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ⁽¹⁾هر گاه کسانی که به آیات ما ایمان دارند، نزد تو آیند، به آنها بگو: سلام بر شما. پروردگارتان رحمت را بر خود فرض کرده است. هر کس از شما کار بدی از روی نادانی انجام دهد و سپس توبه و اصلاح کند، مشمول رحمت خداوند خواهد بود؛ چرا که او آمرزنده و مهربان است.

مقصود از توبه انسان در این آیه و آیات مشابه، بازگشت از گناه به منظور آمرزش الهی و زدودن آثار آن است. به عبارت دیگر، توبه عبارت است از بازگشت انسان از راه انحرافات اعتقادی، اخلاقی و عملی به راه مستقیم الهی که ضامن خوشبختی و سعادت او در دنیا و آخرت است.

انسان، در حقیقت، مسافری است که مقصد نهایی او، بهشت جاوید و دیدار با خداست: یَأَیُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَی رَبِّکَ کَدْحًا فَمُلَقِیهِ؛⁽¹⁾ای انسان! یقیناً تو با کوشش و تلاشی سخت به سوی پروردگارت در حرکتی، پس او را (در حالی که مقام فرمانروایی مطلق و حکومت بر همه چیز ویژه اوست) دیدار میکنی.

از نظر قرآن، راهی که خداوند متعال توسط انبیای خود برای رسیدن انسان به سعادت جاوید ارائه کرده، مستقیم و هماهنگ با عقل سلیم و فطرت پاک آدمی است. اما راه های دیگر، انحراف از مسیر درست زندگی و ناهمسو با مقتضای عقل و فطرت هستند. لذا به همه انسانها توصیه میفرماید:

وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلاَ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَن سَبِیلِهِ ذَ لِکُمْ وَصَّاکُم بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ⁽²⁾این راه مستقیم من است، از آن پیروی کنید و از راه های پراکنده (و انحرافی) پیروی نکنید که شما را از طریق حق دور میسازد. این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش میکند، شاید پرهیزگار شوید.

بنابراین، انسان برای رسیدن به مقصد نهایی آفرینش خود، باید راه درست

و مستقیم الهی را طی کند تا به هدف برسد و در هر نقطهای که کمترین انحرافی از این راه پیدا کرد، باید توبه کند و به صراط مستقیم الهی بازگردد. در این صورت، مورد لطف و رحمت حضرت حق قرار میگیرد، گناهانش آمرزیده میشود و کدورتهای آن از جانش زدوده میگردد؛ بلکه گناهانش به حسنات تبدیل میشود. بر این اساس، افزون بر شرع، عقل نیز توبه را بر انسان واجب مینماید و به همین دلیل، توبه از سپاهیان عقل شمرده شده است.

مفهوم توبه خدا

همانطور که اشاره شد، «توبه» در قرآن و حدیث، نه تنها در مورد انسان، بلکه در مورد خداوند متعال نیز به کار رفته است. در قرآن، واژه های برگرفته از ریشه «توبه» 35 بار به خدا نسبت داده شده است؛ مانند: لَقَد تَّابَ اللَّهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنصَارِ⁽¹⁾البته خداوند بر پیامبر و مهاجران و انصار عطف توجه نمود و توبه آنها را پذیرفت» و همچنین: إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ⁽²⁾همانا خداوند، بسیار توبهپذیر و مهربان است.» و وَ أَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَکِیمٌ⁽³⁾خداوند، بسیار توبهپذیر و حکیم است.

مقصود از توبه خداوند عزّ وجل، در این آیات و آیات مشابه، بازگشت لطف و رحمت او به سوی انسان برای زدودن آثار گناهان اوست.

انسان، ذاتاً نیازمند به خداست و همه نیکیهایی که به او میرسد، از

جانب خداست و او از خود، هیچ ندارد. «توبه» نیز یکی از نیکیهایی است که بدون عنایت او، امکانپذیر نیست. بر این پایه، تا خداوند متعال، زمینهی توبه گنهکار را فراهم نسازد و به او توفیق توبه ندهد، او موفق به این کار نخواهد شد. همچنین، پس از تحقق توبه، اگر خداوند توبهاش را نپذیرد و او را مشمول رحمت واسعهی خود قرار ندهد، توبهاش به ثمر نخواهد نشست. بنابراین، برای تحقق توبه انسان گنهکار و بازگشت او به خدا و راه مستقیم الهی، ابتدا باید عنایت و رحمت الهی به او بازگردد؛ زیرا گناه، نشانه خذلان و قطع عنایت حق تعالی است و تا گنهکار، مشمول عنایت او نشود، توفیق توبه پیدا نمیکند و پس از توبه انسان نیز باید رحمت واسعه الهی به تائب باز گردد تا توبه او پذیرفته شود و آثار گناه از جانش زدوده گردد. از این رو، برای هر بازگشت انسان از گناه، خداوند دو بار باید با رحمت به او باز گردد و برای هر توبه تائب، خدا دو بار باید توبه کند.

بر این اساس، یکی از صفات جمال حضرت حق -جلّ و علا - «توّاب» است؛ یعنی دارای این ویژگی است که بسیار با رحمت به بندگانش بازمیگردد. در قرآن، نُه بار این صفت در کنار صفت رحمت قرار گرفته و خداوند متعال به عنوان «التوّاب الرحیم»؛ یعنی «بسیار بازگشتکننده و مهربان» نامیده شده است که اشاره به این دارد که مهر و رحمت الهی، علت توّاب بودن اوست. همچنین، یک بار این صفت در کنار صفت حکمت قرار گرفته و خداوند به عنوان «تواب حکیم» معرفی شده است که بیانگر این است که توفیق برای توبه و پذیرفتن آن به مقتضای حکمت بالغه الهی است و گزاف نیست.

اهل بیت علیهم السلام حلقه اتّصال بین خداوند و بندگان او هستند؛ یعنی هم بندگان خدا و هم خداوند به واسطه این حضرات با هم سر آشتی پیدا میکنند. چنانکه در داستان حضرت آدم علیه السلام این قضیه مطرح شده است. وقتی حضرت آدم علیه السلام متوجه اشتباه خود شد، به درگاه خداوند متضرع گردید و خداوند به او کلماتی القا کرد که به واسطهی آن کلمات، حضرت حق اشتباه او را بخشید. در روایات تفسیری، آن کلمات به حضرات معصومین علیهم السلام نسبت داده شده است.

چون توبه به معنای بازگشت از گناه و آلودگی است، وقتی میگوییم به واسطه ولایت اهل بیت علیهم السلام پاک میشویم، این بدین معناست که با عمل به آنچه آن بزرگواران میفرمایند و به برکت ولایتشان از آلودگی پاک میشویم؛ چرا که «بکم علّمنا الله معالم دیننا»؛ یعنی به واسطه شما، خداوند معالم دینی را به ما آموخت. این یعنی اینکه اولا گناه نکنیم و اگر هم گناهی کردیم، بدانیم با چه اعمالی آن را پاک کنیم.

برای درک بهتر این مسئله، به مناجات التائبین امام سجاد علیه السلام رجوع میکنیم که حضرت چگونه و با چه ادبیاتی با خداوند صحبت میکند. وگرنه شأن معصوم اجل از آن است که بخواهد مرتکب گناه شود و بخواهد به درگاه خداوند توبه کند. پس این مناجات تعلیم است برای ما که گناهکار هستیم: «إِلَهِی أَلْبَسَتْنِی الْخَطَایَا ثَوْبَ مَذَلَّتِی، وَجَلَّلَنِی التَّباعُدُ مِنْکَ لِبَاسَ مَسْکَنَتِی، وَأَمَاتَ قَلْبِی عَظِیمُ جِنَایَتِی، فَأَحْیِهِ بِتَوْبَةٍ مِنْکَ یَا أَمَلِی وَبُغْیَتِی، وَیَا سُؤْلِی وَمُنْیَتِی»؛خدایا! گناهان بر من لباس خواری پوشانده و دوری از تو جامه

درماندگی بر تنم پیچیده و بزرگی جنایتم دلم را میرانده؛ پس آن را با توبه به درگاهت زنده کن، ای آرزویم و مرادم و خواستهام و امیدم.

حضرت در این فراز از مناجات به ما میآموزد که گناه کردن چه اثرات و عواقبی دارد. ایشان به سه اثر بزرگ اشاره کرده و میفرماید: «خداوند! اول اینکه گناه باعث شد لباس ذلت و خواری بر تن کنم. دوم اینکه مرا از تو دور ساخته که باعث بیچارگی من شده است. و سوم اینکه این گناهان موجب مردن دلم شده است.» این فرمایش حضرت، همان شناسایی گناه و آثاری است که برای بنده دارد.

در ادامه، حضرت چقدر زیبا و عاشقانه با خداوند صحبت میکند: «وَعَنَوْتُ بِالاسْتِکانَةِ لَدَیْکَ،فَإِنْ طَرَدْتَنِی مِنْ بابِکَ فَبِمَنْ أَلُوذُ ؟ وَإِنْ رَدَدْتَنِی عَنْ جَنابِکَ فَبِمَنْ أَعُوذُ؟ فَوا أَسَفاهُ مِنْ خَجْلَتِی وَافْتِضاحِی ، وَوا لَهْفاهُ مِنْ سُوءِ عَمَلِی وَاجْتِراحِی»؛ با ذلّت و خواری، به درگاهت تسلیم شدم، اگر مرا از درگاهت برانی به که روی آورم؟ و اگر از آستانت بازگردانی به که پناه برم؟ در این حال افسوس از شرمندگی و رسواییام و دریغ از زشتی کردار و فراهم آوردن گناهانم.

به ثمراتی که خداوند در قرآن برای توبه و استغفار برمیشمارد، اشاره خواهیم کرد. خداوند به پیامبر عظیمالشأن خود فرمود: «ای حبیب من، در دو صورت امّت تو را عذاب نمیکنم: یکی آن که تا تو در میان آنان هستی، آنان را عذاب نمیکنم و دیگری این که اگر امتّ تو به درگاه من استغفار کنند، عذاب را از سر آنان بر میدارم. زیرا طلب بخشش از خداوند، احترام به مقام ربوبی اوست.»

آیه شریفه وَمَا کَانَ اللهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِیهِمْ وَمَا کَانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ⁽¹⁾خداوند تا زمانی که تو در میان مردم هستی، عذابشان نمیکند و همچنین تا زمانی که آنان طلب بخشش و مغفرت میکنند نیز عذابشان را نمیکند.

در جای دیگر به ثمرات گوناگون توبه و استغفار اشاره شده است و میفرماید: فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا یُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرَارًا وَیُمْدِدْکُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِینَ وَیَجْعَلْ لَکُمْ جَنَّاتٍ وَیَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهَارًا مَا لَکُمْ لَا تَرْجُونَ لِلّهِ وَقَارًا⁽²⁾پس نوح گفت: گفتم به درگاه پروردگار خود طلب بخشش کنید که همانا او بسیار آمرزنده است. به برکت این استغفار، خداوند باران را از آسمان بر شما نازل خواهد کرد و از طریق اموال و فرزندان شما را یاری خواهد نمود و برای شما باغهای سرسبز و چشمه های روان پدید خواهد آورد. پس چرا به درگاه چنین خدای باعظمت سر تسلیم فرود نمیآورید؟

این آیات شریفه به اثرات استغفار اشاره دارند و بیان میکنند که در صورت استغفار، باران بر شما نازل میشود و با مال و فرزندان، یاریتان میکند و باغها و چشمه های شما را رونق میبخشد. تمامی این دستاوردهایی که بنده با استغفار به دست میآورد، از طریق اهل بیت علیهم السلام حاصل میشود. چنانچه امام هادی علیه السلام در جامعه کبیره میفرماید: «بکم فتح الله، بکم ینزل الغیث، بکم یمسک السماء ان تقع علی الارض، بکم ینفس الهم و یکشف الضر.» یعنی خداوند

به وسیله شما خلقت را آغاز کرد و با شما به پایان میرساند. به واسطه شما باران را بر اهل زمین نازل میکند و از افتادن آسمان بر زمین جلوگیری میکند (که کنایه از بارش اجرام آسمانی و از بین رفتن زمین است). همچنین به واسطه شما، خداوند غم را از دل بندگان میزداید و سختیها را از بین میبرد.

عجیب این است که خداوند اهل بیت علیهم السلام را که بینیازند، به عنوان واسطه فیض قرار میدهد؛ اما اکثر نابخردان حاضر نیستند آنان را واسطه فیض و رحمت خدا بدانند.

نمونه بارز واسطه بخشش را میتوان به پذیرفتن توبه جناب حر از سوی حضرت اباعبدالله علیه السلام اشاره کرد. علیرغم اینکه آتش فتنه کربلا را او شعلهور کرد و جلوی حرکت امام حسین علیه السلام را گرفت، ولی هنگامی که او اظهار ندامت کرد، حضرت با آغوش باز او را پذیرفت. انشاءالله خداوند به حقّ محمّد و آل محمّد از ما نیز بگذرد و ما را مشمول الطاف خاصّهاش قرار دهد.

سُبُل الجنّة

قَالَ صلی الله علیه واله : تَعَلَّمُوا اَلْعِلْمَ فَإِنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنَةٌ وَ مُدَارَسَتَهُ تَسْبِیحٌ وَ اَلْبَحْثَ عَنْهُ جِهَادٌ وَ تَعْلِیمَهُ مَنْ لاَ یَعْلَمُهُ صَدَقَةٌ وَ بَذْلَهُ لِأَهْلِهِ قُرْبَةٌ لِأَنَّهُ مَعَالِمُ اَلْحَلاَلِ وَ اَلْحَرَامِ وَ سَالِکٌ بِطَالِبِهِ سُبُلَ اَلْجَنَّةِ وَ مُونِسٌ فِی اَلْوَحْدَةِ وَ صَاحِبٌ فِی اَلْغُرْبَةِ وَ دَلِیلٌ عَلَی اَلسَّرَّاءِ وَ سِلاَحٌ عَلَی اَلْأَعْدَاءِ وَ زَیْنُ اَلْأَخِلاَّءِ یَرْفَعُ اَللَّهُ بِهِ أَقْوَاماً یَجْعَلُهُمْ فِی اَلْخَیْرِ أَئِمَّةً یُقْتَدَی بِهِمْ تُرْمَقُ أَعْمَالُهُمْ وَ تُقْتَبَسُ آثَارُهُمْ وَ تَرْغَبُ اَلْمَلاَئِکَةُ فِی خَلَّتِهِمْ لِأَنَّ اَلْعِلْمَ حَیَاةُ اَلْقُلُوبِ وَ نُورُ اَلْأَبْصَارِ مِنَ اَلْعَمَی وَ قُوَّةُ اَلْأَبْدَانِ مِنَ اَلضَّعْفِ وَ یُنْزِلُ اَللَّهُ حَامِلَهُ مَنَازِلَ اَلْأَحِبَّاءِ وَ یَمْنَحُهُ مُجَالَسَةَ اَلْأَبْرَارِ فِی اَلدُّنْیَا وَ اَلْآخِرَةِ - بِالْعِلْمِ یُطَاعُ اَللَّهُ وَ یُعْبَدُ وَ بِالْعِلْمِ یُعْرَفُ اَللَّهُ وَ یُوَحَّدُ وَ بِهِ تُوصَلُ اَلْأَرْحَامُ وَ یُعْرَفُ اَلْحَلاَلُ وَ اَلْحَرَامُ وَ اَلْعِلْمُ إِمَامُ اَلْعَقْلِ - وَ اَلْعَقْلُ یُلْهِمُهُ اَللَّهُ اَلسُّعَدَاءَ وَ یَحْرِمُهُ اَلْأَشْقِیَاءَ وَ صِفَةُ اَلْعَاقِلِ أَنْ یَحْلُمَ عَمَّنْ جَهِلَ عَلَیْهِ وَ یَتَجَاوَزَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ یَتَوَاضَعَ لِمَنْ هُوَ دُونَهُ وَ یُسَابِقَ مَنْ فَوْقَهُ فِی طَلَبِ اَلْبِرِّ وَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَتَکَلَّمَ تَدَبَّرَ فَإِنْ کَانَ خَیْراً تَکَلَّمَ فَغَنِمَ وَ إِنْ کَانَ شَرّاً سَکَتَ فَسَلِمَ وَ إِذَا عَرَضَتْ لَهُ فِتْنَةٌ اِسْتَعْصَمَ بِاللَّهِ وَ أَمْسَکَ یَدَهُ وَ لِسَانَهُ وَ إِذَا رَأَی فَضِیلَةً اِنْتَهَزَ بِهَا لاَ یُفَارِقُهُ اَلْحَیَاءُ وَ لاَ یَبْدُو مِنْهُ اَلْحِرْصُ فَتِلْکَ عَشْرُ خِصَالٍ یُعْرَفُ بِهَا اَلْعَاقِلُ وَ صِفَةُ اَلْجَاهِلِ أَنْ یَظْلِمَ مَنْ خَالَطَهُ وَ یَتَعَدَّی عَلَی مَنْ هُوَ دُونَهُ وَ یَتَطَاوَلَ عَلَی مَنْ هُوَ فَوْقَهُ کَلاَمُهُ بِغَیْرِ تَدَبُّرٍ إِنْ تَکَلَّمَ أَثِمَ وَ إِنْ سَکَتَ سَهَا وَ إِنْ عَرَضَتْ لَهُ فِتْنَةٌ سَارَعَ إِلَیْهَا فَأَرْدَتْهُ وَ إِنْ رَأَی فَضِیلةً أَعْرَضَ وَ أَبْطَأَ عَنْهَا لاَ یَخَافُ ذُنُوبَهُ اَلْقَدِیمَةَ وَ لاَ یَرْتَدِعُ فِیمَا بَقِیَ مِنْ عُمُرِهِ مِنَ اَلذُّنُوبِ یَتَوَانَی عَنِ اَلْبِرِّ وَ یُبْطِئُ عَنْهُ غَیْرَ مُکْتَرِثٍ لِمَا فَاتَهُ مِنْ ذَلِکَ أَوْ ضَیَّعَهُ فَتِلْکَ عَشْرُ خِصَالٍ مِنْ صِفَةِ اَلْجَاهِلِ اَلَّذِی حُرِمَ اَلْعَقْلَ»⁽¹⁾

در تحصیل علم بکوشید که فرا گرفتن آن حسنه و گفتگویش تسبیح و کاوش در آن جهاد و آموختن او به جاهل صدقه و نشرش موجب قربت است؛زیرا علم راهنمای حلال و حرام است،طالب خود را به بهشت میکشد، در تنهایی مونس و در غربت یار و در سختی رهنما و در برابر دشمن حربه و برای دوست زیب و زیور است.به وسیله علم خدا اقوامی را رفعت بخشد و آنان را در طریق خیر پیشرو قرار دهد و اعمالشان چشمانداز، آثارشان مورد تقلید و اقتباس گردد، ملائکه به دوستی آنان رغبت کنند؛ چه علم حیاتبخش دلها و نور دیدگان و نیروی بدنهاست.خداوند حامل علم را در منزل دوستانش جای دهد و دنیا و آخرت همنشینی نیکان نصیبش فرماید. علم وسیله طاعت و عبادت و شناسایی خداست، با علم به یگانگی خدا پی برند، به خویشاوندان احسان کنند، حلال و حرام را باز شناسند و بالاخره علم چراغ راه عقل است.عقل را خدا به سعادتمندان عطا کند و از تیرهبختان دریغ فرماید؛ نشان عاقل این است که بر نادان ببخشاید،از ظالم بگذرد،برای زیردست تواضع کند،در تحصیل نیکی از بالا دست خود سبقت گیرد، به هنگام گفتن در سخن بیندیشد،(اگر نیک است بگوید و غنیمت برد و اگر بد است از آن لب فرو بندد و سالم ماند)چون فتنهای پیش آید به خدا پناه برد و دست و زبان را نگاه دارد،چون فضیلتی بیند غنیمت شمارد، حیا را از دست ندهد و حرص و آزمندی از وی بروز نکند.این ده صفت است که عاقل را به آنها میتوان شناخت.نشان جاهل این است که:همنشین را آزار دهد، به زیردست تجاوز کند، بر بالا- دست گردن فرازی نماید،نسنجیده لب بگشاید، سخنش ناشایست است و سکوتش غفلت. چون فتنه پیش آید بشتابد و در مهلکه افتد و چون فضیلتی بیند رو گرداند و کندی

کند. نه از گناه قدیم هراسد، نه در آینده دست از گناه کشد. در کار خیر تنبلی کند و به آنچه از دست داده اهمیّت ندهد.این ده صفت از صفات جاهلی است که از نعمت عقل محروم مانده... .

معنای جنّت

ابن فارس درباره معنای جنّت میگوید : «الجیم و النون أصل واحد وهو السترو التستر ... والجنة البستان وهو ذاک لأن الشجر بورقه یستر؛جیم و نون ، یک ریشه است و آن ، پوشش و پوشاندن است ... و جنّت ، بوستان است و چنین بودنش ، برای این است که درختان ، با برگهایشان [زمینی را ] می پوشانند».⁽¹⁾

راغب نیز در «مفردات» درباره معنای «جنّت» چنین میگوید: «الجیم و النون اصل واحد است و آن به معنای پوشش و پوشاندن است ... و جنّت به معنای بوستان است و این نامگذاری به این خاطر است که درختان با برگهایشان زمین را میپوشانند.

در ادامه، مفردات توضیح میدهد: «اصل جنّ به معنای ستر و پنهان کردن چیزی از حواس است. مثلاً گفته میشود «جنّه اللیل» که به معنای پوشش شب است. همچنین، «الجنت»به هر باغی که با درختان پوشیده شده باشد اطلاق میشود. به همین دلیل، خداوند میفرماید: «فلا تعلم نفس ما اَخفی لهم من قرة أعین...» (هیچ کس نمیداند چه نعمتهایی برایشان پنهان شده است). همچنین، نوزاد را تا زمانی که در شکم مادر است «جنین» مینامند و جمع آن «اجنة» است. ⁽²⁾

واژه «جنّت» و مشتقات آن در قرآن 147 بار در چهار معنا به کار رفته است:

این چهار معنا نشاندهنده تنوع واژه «جنّت» و چگونگی استفاده آن در متون دینی است.

در قرآن از بهشت موعود در عالم آخرت با نامهای دیگری نیز یاد شده است، مانند: «فردوس»، «دار السلام» و «دار المُقامه». در مجموع، در 337 آیه از قرآن، با الفاظ گوناگون به جایگاه نیکوکاران در آخرت اشاره شده است.

راهی که اهل بیت علیهم السلام در آن قدم نهادهاند، راهی است که به بهشت ختم میشود. تمام سعی و تلاش انبیا و اهل بیت علیهم السلام بر این است که مردم را به جایگاهی شایسته برسانند. بهشت، فرجام کار انسانهای مؤمن و متقی است. کسی که در دنیا تمام تلاش خود را برای تحصیل رضای خداوند انجام داده است، مظهر و مجلای این رضایت خداوند به صورت نعمتهای ابدی ظهور مییابد و جز حسن و زیبایی و آرامش چیزی نمیبیند. همه اینها در گرو اعمالی است که در دنیا انجام میدهد؛ به عبارتی، با اعمال خود معماری بهشت را میسازد. انسان در فردای قیامت در گرو اعمال خود است، چنانچه رسول خدا صلی الله علیه واله در خطبه شعبانیه به این موضوع اشاره کرده و میفرماید: «إن

أنفسکم مرهونهٌ بأعمالکم فُّکوها باستغفارکم؛ همانا جانهای شما در بند و گرو اعمال شماست، پس با استغفار جان خود را آزاد کنید.

بهشت نه تنها در آموزه های دینی مسلمانان مورد توجه قرار گرفته، بلکه در ادیان دیگر نیز به آن اشاره شده و جزء اعتقادات آنها به شمار میرود. حتی در آثار قلمی و هنری نیز به این موضوع پرداخته شده است. در فیلمهای هالیوودی نیز این مضامین به وفور مشاهده میشود.

بهشت مظهر جمال خداوند

بهشت مظهر رحمت خاص خداوند است که فقط شامل حال انسانهای متقی میشود. علاوه بر اینکه بهشت ساخته اعمال خود انسان و تجسم اعمال اوست، مظهر جمال خداوند نیز به شمار میرود. جمال که به حسن، نیکی و زیبایی تعبیر میشود. ابن فارس در معنای این واژه میگوید: «الجیم و المیم و اللام اصلان، احدهما تجمّع و عظم الخلق و الاخر حُسنٌ»؛⁽¹⁾یکی تجمّع و عظمت خلق و دیگری حسن و زیبایی است؛ جمل بر دو معنا دلالت میکند: یکی تجمّع و دیگری حسن و زیبایی. جمع بین این دو معنا به این معناست که تمام حسن و زیبایی در یک جا جمع شده است.

راغب در «مفردات» درباره جمال میگوید: «الجمال: الحسن الکثیر، و ذلک ضربان: أحدهما جمال یخص الانسان فی نفسه او بدنه او فعله، و الثانی ما یتوصل منه الی غیره؛ بر این وجه فصبر جمیل یا فاصبر صبرا جمیلا»⁽²⁾جمال به حسن و زیبایی زیاد گفته میشود که بر دو گونه است: یکی اختصاص به انسان از

حیث نفس، بدن و فعل او دارد، و دیگری آن چیزی است که به وسیله آن به غیر دست پیدا کند. به این ترتیب، معنای آیه شریفه «صبر جمیل» به واسطه این صبر به خداوند میرسد که مظهر همه زیباییهاست. تمام اعمالی که به واسطه آن به بهشت میرسیم، به زیبایی وصف میشوند؛ چرا که زیبا هستند و ما را به زیبایی میرسانند.

در علم کلام، از صفات جمالی خداوند به صفات ثبوتی یاد میشود، بر خلاف صفات جلالی که به صفات سلبی خداوند دلالت میکند. بهشت و تمام آنچه در آن است، مظهر جمال خداوند هستند. صفاتی چون سلام، رزاق، فتاح، نور، رب، نافع و ... همه از صفات جمالی خداوند هستند که در بهشت ظهور پیدا میکنند. در عرفان نیز بحث از صفات جمال و جلال معرکه آراء است. عموماً این دو صفت جمال و جلال در کنار هم آمدهاند. مرحوم سبزواری درباره این دو صفت میفرماید:

جمالُک فی کل الحقائقِ سائرو لیسَ لهُ الاّ جلالُک ساتِر

جمال تو در همه حقایق جاری است و تنها جلال توست که آن را میپوشاند و هر جمالی، فیض و رشحهای از جمال حق است.⁽¹⁾

نامهای بهشت

یکی از نامهای بهشت، جنّت است که به معنای «گذشت» میباشد؛ اما گاهی اوقات جنّت مضاف یا صفت برای چیز دیگری قرار میگیرد، مانند جنّة الخلد، جنّة النعیم، جنّة المأوی، جنّات عدن و جنّات الفردوس. بدیهی

است که این صفات بیانگر حقیقتی هستند و خداوند با این صفات هدفی را دنبال میکند.

جنّة الخلد به معنای بهشتی است که کسی که در آن قرار گرفت، از بیرون رانده شدن ترسی ندارد. هم وعده حق که راستین است را میرساند و هم خلد و ابدیت را.

جنّة النعیم به بهشتی اشاره دارد که سراسر نعمت است و جامع تمام نعمتهاست، زیرا در قبال نعیم در دنیا که ولایت باشد، جامع خیرات است: ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ⁽¹⁾که در روایات آمده مراد از آن نعمت ولایت است.

جنّة المأوی به بهشتی گفته میشود که پناهگاه امن و مطمئن برای مؤمنان است و هیچگونه ترس و اضطرابی آنان را تهدید نمیکند. این بهشت مخصوص کسانی است که در دنیا به کهف الوری و کهف الحصین که ولایت باشد، پناه بردهاند.

جنّات عدن

«عدن» در لغت به معنی اقامت و بقاء در یک مکان است. به همین دلیل، این کلمه به «معدن» که جایگاه بقای مواد خاصی است، اطلاق میشود. بنابراین، مفهوم «عدن» با خلود شباهت دارد؛ اما از آنجا که در جمله قبل به مسئله خلود اشاره شده، جنّات عدن به محلّ خاصی از بهشت پروردگار اطلاق میشود که نسبت به سایر باغهای بهشت امتیاز دارد.

در احادیث اسلامی و کلمات مفسّران، این امتیاز به اشکال مختلف بیان شده است. در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه واله آمده است: «عدن دار الله التی لم ترها عین و لم یخطر علی قلب بشر. لا یسکنها غیر ثلاثة: النبیین و الصدیقین و الشهداء»⁽¹⁾بدین ترتیب، «عدن» آن خانه پروردگار است که هیچ چشمی آن را ندیده و به فکر کسی خطور نکرده و تنها سه گروه در آن ساکن میشوند: پیامبران، صدّیقان (کسانی که پیامبران را تصدیق کرده و از آنها حمایت کردهاند) و شهیدان.

جنّات الفردوس

فِرْدَوْس به معنی باغی است که در آن میوه، گل و سایر اسباب لذت و خوشی جمع آمده است. ⁽²⁾بر اساس نقل زجاج، فردوس باغی است که شامل مزایا و محاسن تمام باغهاست. برخی معتقدند که فردوس نوعی درّه است که انواع علفها در آن میرویند. ⁽³⁾

روضه

نام دیگر بهشت «روضه» است که به معنای باغ پر آب و درخت است و این ویژگی در قرآن به وفور ذکر شده است: جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا .

دار

یکی دیگر از نامهای بهشت «دار» است که به صفات خاصی متصف میشود. از جمله «دار الآخرة» تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عَلُوّاً فِی الْأَرْضِ

وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ⁽¹⁾ما این دار (بهشت ابدی) آخرت را برای کسانی قرار میدهیم که در زمین خواهان برتری و فساد نیستند و عاقبت نیک مخصوص پرهیزکاران است.

دار المقامه: اَلَّذِی أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا یَمَسُّنَا فِیهَا نَصَبٌ وَلَا یَمَسُّنَا فِیهَا لُغُوبٌ⁽²⁾او که از فضلش ما را در این سرای جاودان جای داد، که در آن هیچ رنج و کسالت به ما نمیرسد.

دار القرار: یَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَیَاةُ الدُّنْیَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِیَ دَارُ الْقَرَارِ⁽³⁾ای قوم، این زندگانی (فانی) دنیا متاع ناچیزی است و سرای آخرت منزلگاه ابدی (و حیات جاودانی) است.

دار المتقین: وَلَ-دَارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِینَ⁽⁴⁾.؛ و هم دار آخرت (این افراد) بهترین منزل است و بیشک خانه اهل تقوا بسیار مجلّل و نیکو خواهد بود.

دار السلام: لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِیُّهُمْ بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ⁽⁵⁾آنها را نزد پروردگارشان دار سلامت و خانه آسایش است و خدا دوستدار و سرپرست آنهاست به سبب نیکوکار بودنشان.

مؤمن وقتی در بهشت قرار میگیرد و اولین تجربه خود را در آنجا مشاهده میکند، با حمد و سپاس خدای متعال زبان به ستایش میگشاید. در این لحظه، فرشتهای نامهای از جانب خداوند برای او میآورد. رسول خدا صلی الله علیه واله

مضمون این نامه را بدین صورت بیان میکند: « مِن الحَیّ القَیّوم الّذی لایَموتُ إلی الحیّ القیّوم الّذی لایَموتُ. أمّا بعدُ، فإنّی أقولُ لِلشیء کُن فیَکون و قَد جعلتُکَ تَقولُ لِلشّیء کُن فیَکونُ»⁽¹⁾از زنده پایدار و جاویدان به زنده پایدار و جاویدان. اما بعد، من میگویم به هر چیزی که بگویم "باش"، به سرعت وجود مییابد؛ و امروز تو نیز چنین هستی که به هر چیزی که بگویی "باش"، همان خواهد شد.

وسعت بهشت

قرآن کریم وسعت بهشت را مشابه با پهنه همه آسمانها و زمین دانسته و میفرماید: وَ سارِعُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقین⁽²⁾. صاحب تفسیر المیزان معتقد است که منظور از «عرض بهشت»، چیزی در مقابل طول آن نیست و تعبیر عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ کنایهای از وسعت فراتر از درک بشر است. ⁽³⁾در لغت عرب نیز هرگاه چیزی با وصف وسعت و بزرگی یاد میشود، آن را به عرض توصیف میکنند، مانند «بِلادٌ عَریضَةً» و «أرضٌ عَریضَة»⁽⁴⁾. این نکات ما را به عمق عظمت و وسعت بهشت رهنمون میسازد.

درجات بهشت

بندگان صالح خداوند، در ایمان و عمل و نزدیکی به خداوند، دارای درجات متفاوتی هستند. قرآن کریم میفرماید: انْظُرْ کیفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی

بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکبَرُ تَفْضیلا ⁽¹⁾ببین چگونه بعضی را در دنیا به خاطر تلاششان بر دیگران برتری دادهایم، و درجات آخرت و برتریهای آن، از این نیز بیشتر است.

بنابراین، نزدیکی موقعیت بندگان نسبت به رحمت الهی متفاوت است که به آن درجات بهشت گفته میشود. امام صادق علیه السلام میفرماید: «لَا تَقُولُوا جَنَّةٌ وَاحِدَةٌ إِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ یقُولُ دَرَجَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٌ»⁽²⁾یعنی نگویید که بهشتی واحد است، زیرا خداوند فرموده است که درجاتی وجود دارد که برخی بالاتر از دیگران است.

درهای بهشت

مراد از «درها» یا «ابواب بهشت» که در قرآن و روایات فراوان به آن اشاره شده، راه های ورود به بهشت است که برای نیکوکاران که در دنیا به آن دست یافتهاند، گشوده است و بر روی نادرستکاران بسته است.

بر اساس روایات، جهنم دارای 7 در و بهشت دارای 8 در است. در حدیثی از امام علی علیه السلام آمده است: «بهشت دارای هشت در است؛ دری هست که پیامبران و صدّیقان از آن وارد میشوند؛ دری هست که شهدا و صالحان از آن وارد میشوند؛ همچنین از پنج در دیگر شیعیان و دوستداران ما وارد میشوند... و در آخرین باب، سایر مسلمانانی که به یگانگی خدا اعتقاد دارند و در دل آنان ذرهای بغض یا کینه نسبت به ما اهل بیت علیهم السلام وجود ندارد، وارد میشوند⁽³⁾.

نعمتها و لذتهای بهشت

بهشت، به گونهای که قرآن و روایات توصیف کردهاند، مجمع تمام خوبیهاست و هر نعمت و لذتی در مقایسه با آن ناچیز است. امیرالمؤمنین علیه السلام میفرماید: «کلَّ نَعِیمٍ دُونَ الْجَنَّةِ مَحْقُور»؛ یعنی هر نعمتی در برابر بهشت، ناچیز است. رسول خدا صلی الله علیه واله نیز میفرمایند: «إِنَّ اللهَ یقُولُ أَعْدَدْتُ لِعِبَادِی الصَّالِحِینَ مَا لَا عَینٌ رَأَتْ وَ لَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَ لَا خَطَرَ عَلَی قَلْبِ بَشَر»⁽¹⁾خداوند فرمود: برای بندگان نیک خود چیزهایی فراهم آوردهام که نه چشمی دیده و نه گوش شنی، و نه به ذهن بشر خطور کرده است.

نعمتها و لذتهای بهشت بازتابی از اعمال و صفات پرهیزکاران است. از این رو، این نعمتها دارای مراتب و مقامات متفاوت و اشکال گوناگونی هستند و دسترسی اهل بهشت به این نعمتها به میزان درجات قرب آنان بستگی دارد.

باغهای بهشت

در قرآن کریم، دهها آیه به وصف باغهای بهشت و مراتب آنها پرداخته است. این باغها با واژههایی مانند «جنّة»، «حدیقة» و «روضة» به صورت مفرد یا جمع یاد شدهاند که قبلاً به بحث در مورد آنها پرداختهایم.

چشمه ها

از جمله نعمتهای بهشت، چشمه های جوشان و جاری است. برخی

از این چشمهها دارای نامهای خاص و ویژهای برای گروهی از اهل بهشت هستند، مانند چشمه تسنیم،⁽¹⁾چشمه کافور،⁽²⁾و چشمه سلسبیل. ⁽³⁾

رودها

از دیگر نعمتهای بهشت، نهرهایی است که از زیر درختان جاری هستند. در برخی از آنها آب پاکیزه و خالص، و در برخی دیگر شراب، شیر یا عسل جاری است. قرآن کریم میفرماید: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فیها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَیرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یتَغَیرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبینَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی ⁽⁴⁾در وصف بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده شده، آمده است که در آن نهرهایی است از آبهای تغییرناپذیر و نهرهایی از شیری که طعمش دگرگون نمیشود و نهرهایی از شراب که آشامندگان از آن لذت میبرند و نهرهایی از عسل مصفّی.

خوردنیها و نوشیدنیها

از دیگر نعمتهای بهشت، خوراکیها و نوشیدنیهای آن است. خداوند به اهل بهشت میفرماید: کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنیئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیامِ الْخالِیةِ⁽⁵⁾از طعام و شرابهای لذیذ و گوارای بهشتی هر چه خواهید تناول کنید، برایتان گوارا باد که این پاداش اعمال ایام گذشته دنیاست.

نوشیدنی ها

علاوه بر آب، شراب، شیر و عسلی که در نهرهای بهشت جاری است و برای نوشیدن بهشتیان مهیاست، نوشیدنیهای دیگری نیز وجود دارد. از جمله نوشیدنی زنجبیل که از چشمه سلسبیل است: و یسْقَوْنَ فیها کَأْساً کانَ مِزاجُها زَنْجَبیلاً، عَیناً فیها تُسَمَّی سَلْسَبیلاً⁽¹⁾و در آنجا به ایشان جامی بنوشانند که آمیزهاش زنجبیل است از چشمهای در آنجا که سلسبیل نامیده میشود.

میوهها

در بهشت میوه های فراوانی از هر گونهای که بهشتیان تمایل داشته باشند، موجود است. قرآن کریم برخی از میوه های دنیا مانند انار، خرما و انگور را نیز به عنوان میوه های بهشت ذکر کرده است.

گوشتها

متناسب با اشتهای اهل بهشت، خوراکهایی از گوشت فراهم است. از جمله خوراکهای لذیذ بهشت، گوشت پرندگان است: وَ لَحْمِ طَیرٍ مِمَّا یشْتَهُون⁽²⁾.

همسران بهشتی

بانوان صالح در بهشت به همسران پرهیزکارشان ملحق میشوند. ⁽³⁾همچنین اهل بهشت، چه از زنان باشند و چه از مردان، همسرانی به دلخواهشان

خواهند داشت. ⁽¹⁾قرآن کریم برای حوریان بهشتی ویژگیهایی بیان نموده است، از جمله اینکه میفرماید: وَ عِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ، یعنی زنان درشت چشم که تنها به شوهران خود نظر دارند و همدم آنها هستند. از ویژگیهای دیگر این همسران بهشتی این است که جوان و باکره هستند. قرآن نیز از آنان با تعابیری چون «اللّؤلؤ المکنون» و «خَیراتٌ حِسان» یاد کرده است که نشاندهنده ارزشمندی، حسن سیرت و زیبایی بینظیر آنان است.

زینتهای بهشت

قرآن کریم متناسب با آنچه برای اهل دنیا قابل تصور است، زینت اهل بهشت را توصیف نموده است. آنها دستبندهایی از طلا، مروارید و نقره بر دست و جامههایی از حریر نازک و دیبا بر تن دارند و بر تختهای زیبا و فرشهای ابریشمین تکیه میزنند.

مسکن های زیبا

قرآن کریم از منزلگاه های اهل بهشت به «مَساکنَ طَیبَة» یاد میکند: یغْفِرْ لَکمْ ذُنُوبَکمْ وَ یدْخِلْکمْ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَساکنَ طَیبَةً فی جَنَّاتِ عَدْنٍ ذلِک الْفَوْزُ الْعَظیم⁽²⁾. همچنین قرآن از قصرهایی در بهشت خبر میدهد که نهرهای آب از زیر آنها جاری است: وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلینَ⁽³⁾یعنی مؤمنان

نیکوکار را در غرفههایی از بهشت جای خواهید داد که نهرها در دامن آنها جاری است و جاودانه در آن به سر خواهند برد. در حقیقت، این پاداش اهل عمل نیکوست. امنیت و آرامش در این غرفهها همواره برای اهل بهشت برقرار است. منظور از "غرفه" در این آیه شریفه، ساختمان بلندی است که بر اطراف خود مشرف باشد.

احوال و اعمال بهشتیان

قرآن کریم و روایات از احوال، اعمال و سخنان اهل بهشت با یکدیگر فراوان گفتهاند که گوشهای از آن را مرور خواهیم کرد:

ورود به بهشت

اهل بهشت پس از گذر از دنیا و پایداری در برابر ناملایمات فراوان، با سلام و درود ملائکه الهی به بهشت وارد میشوند و جاودانه در آن خواهند ماند: و سیقَ الَّذینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّی إِذا جاؤُها وَ فُتِحَتْ أَبْوابُها وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَیکمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدینَ⁽¹⁾آنان را که تقوای الهی پیشه کردهاند، گروه گروه به بهشت میبرند. وقتی به بهشت برسند، درهایش گشوده میشود و خازنان بهشت به آنها میگویند: «سلام بر شما، بهشتتان خوش باد، به درون بیایید، همیشه در اینجا خواهید بود.

برطرف شدن اندوه و ترس

هرگونه اندوه و ترس از دل اهل بهشت زدوده خواهد شد: یا عِبادِ لا خَوْفٌ

عَلَیکمُ الْیوْمَ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ... اَدْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْواجُکمْ تُحْبَرُونَ⁽¹⁾ای بندگان من! امروز نه بیم تان هست و نه شما غمگین میشوید. شما و همسرانتان به بهشت درون شوید و شاد باشید.

آنان نیز خداوند را بر این نعمت بزرگ ستایش میکنند: وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلهِ الَّذی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَکورٌ⁽²⁾و میگویند: ستایش خدایی است که اندوه را از ما زدود، به راستی که پروردگار ما آمرزنده و قدرشناس است.

نشنیدن سخن لغو و بیهوده

آنان هرگز در آنجا سخن لغو و بیهودهای نمیشنوند، نه دروغی، نه دشنامی، نه تهمتی، نه زخم زبانی و نه سخریهای، بلکه تنها چیزی که در آنجا مرتباً به گوش میرسد، سلام است: لا یسْمَعُونَ فیها لَغْواً إِلَّا سَلاماً⁽³⁾.

گفتگو با جهنمیان

در مراحلی از قیامت، بهشتیان با اهل جهنم گفتگوهایی دارند که در قرآن و روایات بیان شده است. در سوره مدّثر آمده است که اصحاب یمین از اهل جهنم میپرسند: «ما سَلَککمْ فی سَقَرَ؟» چه عاملی شما را به دوزخ کشاند؟ و آنان در پاسخ میگویند: قالُوا لَمْ نَک مِنَ الْمُصَلِّینَ وَ لَمْ نُطْعِمُ الْمِسْکینَ وَ کنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضینَ وَ کنَّا نُکذِّبُ بِیوْمِ الدِّینِ؛ حَتَّی أَتانَا الْیقینُ⁽⁴⁾پاسخ میدهند:

نمازگزار نبودیم و بینوا را اطعام نمیکردیم، و با یاوهگویان هم آواز بودیم، و روز جزا را انکار میکردیم، تا وقتی که مرگ ما فرا رسید.

در جایگاهی دیگر، آنان را ندا داده و میپرسند: نادی أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّکمْ حَقًّا⁽¹⁾و بهشتیان دوزخیان را ندا میکنند که آنچه پروردگارمان به ما وعده داد (از مقامات بهشتی) ما به حق و حقیقت یافتیم، آیا شما نیز به آنچه پروردگارتان وعده داد (از عذاب دوزخ) به حقیقت رسیدید؟ آنها میگویند: بله. آنگاه میان آنها منادیای ندا کند که لعنت خدا بر ستمکاران باد.

همچنین اهل جهنّم که خود را از مواهب بیشمار خداوند به اهل بهشت محروم می بینند به آنان می گویند: وَ نادی أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفیضُوا عَلَینا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَکمُ اللهُ قالُوا إِنَّ اللهَ حَرَّمَهُما عَلَی الْکافِرینَ⁽²⁾و اهل دوزخ بهشتیان را گویند که ما را از آبهای گوارا یا از نعم بهشتی که خدا روزی شما کرده بهره مند کنید. آنها پاسخ دهند که خدا این آب و طعام را بر کافران حرام گردانیده است».

بشارة المصطفی عَنْ عُمَرَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ اَلْعَلَوِیِّ وَ سَعِیدِ بْنِ مُحَمَّدٍ اَلثَّقَفِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ اَلْمُرْهِبِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُجَالِدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ سَوَادَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی اَلْعَبَّاسِ اَلضَّرِیرِ عَنْ أَبِی اَلصَّبَّاحِ عَنْ هَمَّامٍ أَبِی عَلِیٍّ قَالَ: قُلْتُ لِکَعْبٍ اَلْحِبْرِ مَا تَقُولُ فِی هَذِهِ اَلشِّیعَةِ شِیعَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ یَا هَمَّامُ إِنِّی لَأَجِدُ صِفَتَهُمْ فِی کِتَابِ اَللَّهِ

اَلْمُنْزَلِ إِنَّهُمْ حِزْبُ اَللَّهِ وَ أَنْصَارُ دِینِهِ وَ شِیعَةُ وَلِیِّهِ وَ هُمْ خَاصَّةُ اَللَّهِ مِنْ عِبَادِهِ وَ نُجَبَاؤُهُ مِنْ خَلْقِهِ اِصْطَفَاهُمْ لِدِینِهِ وَ خَلَقَهُمْ لِجَنَّتِهِ مَسْکَنُهُمُ اَلْجَنَّةُ إِلَی اَلْفِرْدَوْسِ اَلْأَعْلَی فِی خِیَامِ اَلدُّرِّ وَ غُرَفِ اَللُّؤْلُؤِ وَ هُمْ فِی اَلْمُقَرَّبِینَ اَلْأَبْرَارِ یَشْرَبُونَ مِنَ اَلرَّحِیقِ اَلْمَخْتُومِ وَ تِلْکَ عَیْنٌ یُقَالُ لَهَا تَسْنِیمٌ لاَ یَشْرَبُ مِنْهَا غَیْرُهُمْ وَ إِنَّ تَسْنِیماً عَیْنٌ وَهَبَهَا اَللَّهُ لِفَاطِمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدٍ زَوْجَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ تَخْرُجُ مِنْ تَحْتِ قَائِمَةِ قُبَّتِهَا عَلَی بَرْدِ اَلْکَافُورِ وَ طَعْمِ اَلزَّنْجَبِیلِ وَ رِیحِ اَلْمِسْکِ ثُمَّ تَسِیلُ فَیَشْرَبُ مِنْهَا شِیعَتُهَا وَ أَحِبَّاؤُهَا وَ إِنَّ لِقُبَّتِهَا أَرْبَعَ قَوَائِمَ قَائِمَةً مِنْ لُؤْلُؤَةٍ بَیْضَاءَ تَخْرُجُ مِنْ تَحْتِهَا عَیْنٌ تَسِیلُ فِی سُبُلِ أَهْلِ اَلْجَنَّةِ یُقَالُ لَهَا اَلسَّلْسَبِیلُ وَ قَائِمَةً مِنْ دُرَّةٍ صَفْرَاءَ تَخْرُجُ مِنْ تَحْتِهَا عَیْنٌ یُقَالُ لَهَا طَهُورٌ وَ قَائِمَةً مِنْ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ تَخْرُجُ مِنْ تَحْتِهَا عَیْنانِ نَضّاخَتانِ مِنْ خَمْرٍ وَ عَسَلٍ فَکُلُّ عَیْنٍ مِنْهَا تَسِیلُ إِلَی أَسْفَلِ اَلْجِنَانِ إِلاَّ اَلتَّسْنِیمَ فَإِنَّهَا تَسِیلُ إِلَی عِلِّیِّینَ فَیَشْرَبُ مِنْهَا خَاصَّةُ أَهْلِ اَلْجَنَّةِ وَ هُمْ شِیعَةُ عَلِیٍّ وَ أَحِبَّاؤُهُ وَ تِلْکَ قَوْلُ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ: یُسْقَوْنَ مِنْ رَحِیقٍ مَخْتُومٍ خِتامُهُ مِسْکٌ وَ فِی ذلِکَ فَلْیَتَنافَسِ اَلْمُتَنافِسُونَ وَ مِزاجُهُ مِنْ تَسْنِیمٍ عَیْناً یَشْرَبُ بِهَا اَلْمُقَرَّبُونَ فَهَنِیئاً لَهُمْ ثُمَّ قَالَ کَعْبٌ وَ اَللَّهِ لاَ یُحِبُّهُمْ إِلاَّ مَنْ أَخَذَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ اَلْمِیثَاقَ»⁽¹⁾فرمود: ای همّام، وصف آنها را در کتاب نازل شده خدا می بینم که آنها حزب خدا و طرفداران دین او و پیرو ولیّ او هستند و آنها از بندگان خاص خدا و در میان مخلوقش بزرگواران هستند که آنها را برگزیده است. برای دین او و آنها را برای بهشت خود آفرید، جایگاه آنها بهشت است، به بالاترین بهشت در خیمه های مروارید و حجره های مروارید، و از مقرّبان نیکوکاران هستند، از شهد مهر مینوشند، خدایا برای فاطمه بنت محمد، همسر علی بن ابی طالب، که از زیر ستون گنبد خود بر تگرگ کافور

و طعم زنجبیل و بوی مشک بیرون میآید؛ سپس جاری میشود و پیروان و عزیزانش مینوشند. از آن چهار ستون یکی از مروارید سفید بر آن است و از زیر آن چشمی بیرون میآید که در راه اهل بهشت جاری است، گفت سابیلی و فهرستی از مرواریدهای زرد دارد که از زیر آن چشمی بیرون میآید. چشمهای به نام تطهیر و فهرستی از سبزه های زمردی بیرون میآید و از زیر آن دو چشمه پر از شراب و عسل بیرون میآید که هر چشمی از آن تراوش میکند، به سوی پستترین آسمانها، به جز تسنیم، که به سوی بلندترین ها جاری است. و اهل بهشت از آن مینوشند و شیعه هستند برای من و دوستدارانش و این است که خداوند متعال در کتابش فرمود: از شهد مُهر که انتهای آن مشک است و در رقیبان و خلق و خوی او از تسنیم عیینه می نوشند نزدیکانند، پس به آنها تبریک میگوییم، سپس کعب گفت: به خدا سوگند هیچ کس آنها را دوست نمی دارد مگر کسانی که خدای متعال عهد را از آنها گرفته است.

سُبُل الحق

«و هم أهل الذکر الّذین أمر اللّه هذه الأمّة بسؤالهم، و هم الّذین من سألهم - و قد سبق فی علم اللّه أن یصدّقهم و یتّبع أثرهم - أرشدوه و أعطوه من علم القرآن ما یهتدی به إلی اللّه بإذنه و إلی جمیع سبل الحقّ»⁽¹⁾و آنان(اهل بیت علیهم السلام ) اهل ذکر هستند کسانی که خداوند به امّت امر به سوال از آنان کرد و آنان کسانی هستند که اگر کسی از آنان چیزی بپرسد ارشاد و عطایشان میکنند و به اذن خداوند هدایت میکنند و به سوی راه های حق راهنمایشان هستند».

دیگر واژهای که «سُبُل» مضاف آن قرار میگیرد، واژه «حق» است. «حق» اسم مصدر به معنای آنچه «ثابت» و مطابق واقع است و ضدّ آن «باطل» است. چنانکه به حفرهای که پاشنه در در آن قرار میگیرد و میچرخد، «حِقَّ الباب» میگویند. ⁽²⁾به گفته مناوی: «الحق هو الثابت الذی لا یسوغ انکاره»؛ حق چیزی ثابت است که انکار آن روا نیست.

واژه «حق» معمولاً با کلمات دیگری به کار میرود و معنای خاصی را اقتضا میکند. به عنوان مثال، وقتی گفته میشود «دین حق»، بدین معنی است که مجموعهای از قوانین منطبق با فطرت بشر و مقتضی نیاز او بوده و از جانب آفریدگار بشر و آگاه به حال او تنظیم شده است و هر دین و آیین و قانونی جز آن باطل به شمار میآید. برای حق در قرآن مصادیقی بیان شده است:

الف. حق یکی از نامهای خدا

«حق» یکی از نامهای خدای متعال است، زیرا وجود او ثابت و مستقر، فنا ناپذیر و سزاوار اطلاق هستی است. دیگر موجودات سزاوار نیست «موجود» نامیده شوند، چراکه به خودی خود موجود نیستند. مانند زمین که روشن به نور خورشید است، نمیتوان آن را روشن نامید، چراکه زمین در ذات خود تیره و تاریک است و تنها خورشید است که واقعاً روشن است. ممکنات را نباید موجود نامید؛ بلکه آن پرتو حق است که ممکنات را موجود نموده است. برخی آیات مرتبط عبارتاند از:

فَذَلِکُمُ اللهُ رَبُّکُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ فَأَنّی تُصْرَفُونَ⁽¹⁾آن است خداوند، پروردگار حق شما (دارای همه این صفات)! با این حال، بعد از حق، چه چیزی جز گمراهی وجود دارد؟! پس چرا (از پرستش او) رویگردان میشوید؟

فَتَعَالَی اللهُ الْمَلِک الْحَقُّ⁽²⁾پس بلند مرتبه و بزرگوار است خدایی که به حق و راستی پادشاه ملک وجود است.

ذَلِکَ بِأَنَّ اللهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللهَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ⁽³⁾حقیقت این است که خدای یکتا حق مطلق است و هرچه جز او خوانده شود، باطل صرف است و علو مقام و بزرگی شأن مختص ذات پاک خداست.

ب. حق، به معنای ما فی الذمه

گاهی حقّ به آنچه بر عهده کسی ثابت است و باید به دیگری ادا کند، اطلاق میشود. از جمله:

وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا ⁽¹⁾(ای رسول ما) تو خود حقوق خویشاوندان و ارحام خود را ادا کن و نیز فقیران و رهگذران بیچاره را به حق خودشان برسان و هرگز (در کارها) اسراف روا مدار.

وَالَّذِینَ فِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَّعْلُومٌ * لِّلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ⁽²⁾و کسانی که در اموالشان برای سائلان و محرومان حقّ معلومی قرار دادند.

وَکانَ حَقًا عَلَینَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ ⁽³⁾و بر ما نصرت و یاری اهل ایمان حتم است.

ج. حق، به معنای هدفدار

مَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَینَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ⁽⁴⁾آسمانها و زمین و آنچه میان آسمان و زمین است نیافریدیم مگر به حق.

اگر چیزی برای غرضی نباشد، باطل و لغو است. پس آسمان و زمین و دیگر آفریدگان اگر برای غایتی آفریده نشده باشند، باطل و لغزند. این معنی در چند موضع قرآن مکرر گشته است. حکما میگویند هیچ ممکنی موجود نمیشود مگر برای غایتی.

د. حق، به معنای سزاوار

در برخی آیات، حق به معنی سزاوار به کار رفته است. مانند: فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَی اللهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَیهِ الضَّلَالَةُ ⁽¹⁾بعضی مردم را خدای تعالی هدایت کرد و بعضی سزاوار گمراهی شدند. این آیه و امثال آن نفی جبر است، یعنی آنهایی که گمراه شدند سزاوار گمراهی بودند و تقصیر از خود آنها بود. همچنین درباره عذاب فرموده: وَلَکنْ حَقَّتْ کلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَی الْکَافِرِینَ ⁽²⁾گروهی سزاوار عذاب شدند و آنها را عذاب کردیم.

ه- . حق، به معنای درست

حق به معنای درست، در مقابل باطل و نادرست قرار دارد. مانند آنچه در قرآن آمده است: وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ⁽³⁾که به ما توصیه میکند درست را با نادرست مشتبه نسازید و حق را به باطل نپوشانید.

حرام است بر دانشمندان که حق را از مردم پوشیده دارند، مگر در مواقعی که ضرر یا تقیّه باشد. جملهای دیگر نیز در قرآن آمده است: وَیوْمَ یقُولُ کنْ فَیکونُ قَوْلُهُ الْحَقٌّ⁽⁴⁾این جمله به ما یادآوری میکند که آن روز که خداوند خواهد گفت "باش"، آنچه او بخواهد موجود میشود و سخن او حق است.

همچنین آمده است: إِنَّ الظَّنَّ لَا یغْنِی مِنَ الْحَقِّ شیئاً ⁽¹⁾بدین معنا که گمان نمیتواند ما را از دستیابی به حقیقت و مطلب درست بینیاز کند. کسی که به گمان دلخوش کند و پندارد حقیقت را به گمان دریافته، در اشتباه است، زیرا حقیقت به گمان به دست نمیآید.

هرچند بسیاری از امور شرع و عرف مبتنی بر گمان است، باید توجه داشت که گمان در عرف راه عمل است، نه راه اعتقاد به واقع. برای مثال، اگر کسی به گمان سود برد تجارت میکند یا به گمان شفا از دوا استفاده میکند، باید توجه داشته باشد که اعتقاد یقینی ندارد که حتماً تجارت او سودآور خواهد بود یا دوای او شفا خواهد داد.

قرآن کریم در جایی دیگر میفرماید: وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یعْدِلُونَ ⁽²⁾از میان مردم که آفریدیم گروهی به حق راه مینمایند و به عدل حکم میکنند. این آیه به عنوان دلیلی برای مذهب شیعه مطرح است که لطف را بر خداوند واجب میداند. لطف به معنای آن است که خداوند همیشه آنچه مردم را به خیر و سعادت نزدیک میکند و از فساد و عذاب آخرت دور میسازد، برای آنان فراهم میآورد. یکی از این لطفها، وجود ائمه معصومین و آمران به معروف است.

حکمای اسلامی نیز به این اصل معترفند. برای نمونه، ابوعلی سینا در مقاله دهم از «الهیات شفا» تصریح میکند که خدایی که مصالح جزیی افراد بشر را فراموش نکرده است، چگونه ممکن است مصلحت کلیه افراد بشر را که

از ضروریات اجتماع آنها است نادیده بگیرد و پیغمبری را که آنان را به سنت عادله و قانون درست هدایت کند، مبعوث نکند؟ همچنین کسی که مردم را به حقوق خود ملزم کند از همه حوایج انسانی ضروریتر است.

حقیقت حق، عبارت است از سلطنت بر شیء و اینکه زمام شیء به دست صاحب حق باشد، به گونهای که قدرت بر اعمال و اسقاط آن داشته باشد. یکی دیگر از خصوصیات حق، قابلیت انتقال آن است؛ یعنی ذی حق، حق خود را به دیگری تفویض کند. وقتی حق قابلیت انتقال یافت، این امر صورت قهری به خود میگیرد و شارع باید آن را جعل کند، در حالی که در نقل، جابجایی حق با اسبابی صورت میگیرد.

ولایت اهل بیت علیهم السلام نیز حقّی است اصیل از سوی خداوند به رسول خدا صلی الله علیه واله و بعد به امر خداوند به امیرالمؤمنین علیه السلام و حضرات معصوم علیهم السلام منتقل شد. این امر قهری است، زیرا جعل آن به دست خداوند بود؛ لذا معنا ندارد که با اسبابی چون اجماع در سقیفه آن را نقل کنیم.

انسان به طور طبیعی و فطری حقطلب و دارای گرایش به حق است. این امر به دلیل کمالخواهی و نقصگریزی در نهاد انسان است، زیرا کمال تنها در حق یافت میشود و باطل جز نقص و فساد نیست. با این حال، به دلیل عوامل درونی و بیرونی، مانند اشتباه در تطبیق و تغییر ماهیت، انسان ممکن است نتواند حق را از باطل تشخیص دهد و به سوی باطل به قصد پیگیری حق گرایش پیدا کند.

افرادی که فطرت و طبیعت سالم خود را از دست دادهاند، به واسطه بیماری دل و سنگدلی از درک حق و باطل ناتوان شده و گاهی به سمت باطل گرایش پیدا میکنند و آن را با تمام وجود میجویند.

یکی از ویژگیهای حق، سودمندی و اصلاحکنندگی آن است؛ زیرا حق، امری صالح است و علاوه بر آنکه از فساد دوری میکند، موجب اصلاحات نیز میشود. در مقابل، باطل بر فساد و تباهی استوار است و هر چیزی را به نابودی میکشاند.

حق، بصیرتزا است و در حالی که باطل انسان را دچار جهل و نادانی میکند و مانع از دیدن حقایق میشود. خداوند در آیات 58 و 59 سوره روم به این امر اشاره میکند که دلهای کافران به خاطر کردارهای بدشان مهر شده و دیگر نمیتوانند حق را از باطل تشخیص دهند؛ حتی اگر تشخیص دهند، به سمت باطل گرایش پیدا میکنند. در حقیقت، یکی از عواقب طبیعی باطلگرایی، مهر شدن دلها و عدم توانایی درک حقایق است که به سقوط بیشتر در تباهی و هلاکت ختم میشود.

این باطلگرایی و کفر، قدرت تشخیص را از انسانها سلب میکند و حقایق را موهومات محسوب میکنند، در حالی که باطل خود را بهعنوان حق جلوه میدهد و به سمت آن میروند. خداوند در آیه 11 سوره بقره توضیح میدهد که تغییر ماهیت در فرآیند غلط در سایه کفر و نفاق، موجب میشود شخص بدون احساس به سمت باطل حرکت کند و افعال فاسد خود را اصلاحی بپندارد.

به عبارت دیگر، تغییر ذائقه و ادراک در این افراد باعث میشود باطل را بهعنوان حق درنظر بگیرند و فساد را اصلاح بدانند و حتی حقجویان را نادان و گمراه به شمار آورند و به تمسخر بگیرند.

در اصل، حق چیزی جز راست و صداقت نیست، در حالی که باطل به معنای دروغ و کذب است. به همین دلیل، اهل باطل همیشه بر دروغگویی پافشاری دارند و در رفتارشان صداقت و وفاداری دیده نمیشود، در حالی که خود را اهل صداقت و راستگویی میدانند و دیگران را به دروغ متهم میکنند.

با توجه به مصادیق حق در قرآن، میتوان گفت که حق به طور کلی به دو دسته حقوقی و غیرحقوقی تقسیم میشود. حق حقوقی شامل حقوق فردی و اجتماعی است، در حالی که حق غیرحقوقی به مسائل اخلاقی، معنوی و اعتقادی اشاره دارد.

مصداقی که مورد بحث ماست و اهل بیت علیهم السلام سبیل به سوی آن هستند، همان مصداق اول است که «حق» به معنای خداوند است. خداوند وجودی ثابت، لایتغیر و استوار دارد و تحت تأثیر هیچ عاملی نیست. به عبارتی، حق مطلق هیچ قیدی ندارد، مانند حق اخلاقی، حق مدنی و حق مالی و امثال آن. اهل بیت علیهم السلام سُبل این حق هستند و هر یک از امامان، به عنوان امام، راهی به سوی خداوند که حق است، میباشند. بدیهی است که راهی که به خداوند، که حق است، ختم میشود، هیچگونه انحراف و نقصی ندارد؛ زیرا خداوند بری از هر گونه عیب و نقصی است.

همانطور که خداوند حق است، اهل بیت علیهم السلام نیز حق هستند؛ زیرا آنان انسانهای کامل و خلیفه های خداوند هستند و تمام صفات الهی در آنان تجلی یافته است. رسول خدا صلی الله علیه واله درباره حضرت علی علیه السلام میفرماید:

«علیّ مع الحق و الحق مع علی»؛ علی با حق است و حق هم با علی است. در این حدیث شریف، مراد از حق، خداوند متعال است که حضرت در معیّت او قرار دارد. وقتی که کسی و چیزی در معیّت کسی یا چیزی قرار گیرد، ملازم هم خواهند بود؛ لذا هر کجا حق است (یعنی خداوند)، حضرت امیر علیه السلام نیز حضور دارد. خداوند ساحت مقدسش بری از زمان و مکان است و به همین خاطر وجود حضرت نیز اینگونه است؛ حتی قبل از خلقت ظاهری عالم و آدم، خداوند نور حضرتش را خلق کرده بود و روحش فعال بوده است. همچنین، اولاد معصوم ایشان، که امامان بعد از ایشان هستند، نیز چنیناند؛ یعنی آیینه و راه حق و سالم برای رسیدن به کمال هستند.

یکی از مصادیق حق در قرآن «میزان» است که خداوند میفرماید: وَٱلوَزنُ یَومَئِذٍ ٱلحَقُّ فَمَن ثَقُلَت مَوَزِینُهُۥ فَأُوْلَ-ئِکَ هُمُ ٱلمُفلِحُونَ وَمَن خَفَّت مَوَزِینُهُۥ فَأُوْلَ-ئِکَ ٱلَّذِینَ خَسِرُواْ أَنفُسَهُم بِمَا کَانُواْ بِ-َایَتِنَا یَظْلِمُونَ⁽¹⁾و روز محشر، بهحق روز سنجیدن اعمال است. پس آنان که در آن میزان حق وزین و نیکوکار بودند، بهحق رستگار خواهند بود و آنان که در آن میزان سبک وزن بودند (یعنی بیایمان و بدعمل) کسانیاند که به حقیقت به خود زیان رساندهاند؛ زیرا که به آیات ما ستم میکردند. بدون شک آیات خداوند که در حق آنان ظلم شده است، جز اهل بیت علیهم السلام ، کسی نیست.

داود الرقی میگوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم درباره قول خداوند متعال: وَمَا تُغْنِی الْآیَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا یُؤْمِنُون⁽²⁾امام فرمود: «آیات هم ائمه هستند

و نذر هم انبیای الهی»⁽¹⁾. اهل بیت علیهم السلام محک این میزان هستند؛ خداوند در قیامت با ولایت ایشان اعمال بندگان را مورد سنجش قرار میدهد. اگر کسی پایبند به ولایت ایشان نباشد، کفهمیزان او به غایت سبک و اهل خسران خواهد بود.

اتصاف سُبل به حق، متضمن سلامت است؛ چون حق که خداوند است، «سلام» است، بنابراین سُبل الحق، قطعاً ما را به سلامت به مقصد میرساند.

گرچه دیگر مصادیق حق نیز در شأن اهل بیت علیهم السلام ثابت است؛ یعنی اگر حق را ما فی الذمه در نظر بگیریم، ولایت اهل بیت علیهم السلام عهدی است که بر ذمّه همه ماست. یا اگر به معنای هدفدار بودن فرض بگیریم، باز هم در شأن ایشان ثابت است؛ زیرا ولایت و خلافت الهی بزرگترین آزمون بشری است که برای خلقت انسان لحاظ شده است. حق به معنای سزاوار بودن و درست بودن نیز اینگونه است؛ چرا که اهل بیت علیهم السلام هم سزاوار مقام خلافت و ولایت هستند و احقیت بر همه دارند و هم این که این امر مطابق با واقع و خواست خداوند است.

حال که اهل بیت علیهم السلام به عنوان سبل الحق معرفی شدند پیمودن این راه حق قطعاً انسان را به سعادت ابدی میرساند چون متضمّن سلامت است؛ لذا اهل بیت علیهم السلام به جهت این که سبل الحق هستند واجب الطاعة هستند و خداوند در قرآن اطاعت از اهل بیت علیهم السلام را فرض کرده است؛ چرا که بهترین و سالمترین راه برای رسیدن به مقصد است.

سُبُل الخیر

قال مولانا امیرالمؤمنین علی علیه السلام :«فَاسْتَصْلِحُوا مَا تَقْدَمُونَ عَلَیْهِ بِمَا تَظْعَنُونَ عَنْهُ وَ اُسْلُکُوا سُبُلَ اَلْخَیْرِ وَ لاَ تَسْتَوْحِشُوا فِیهَا لِقِلَّةِ أَهْلِهَا وَ اُذْکُرُوا حُسْنَ صُحْبَةِ اَللَّهِ لَکُمْ فِیهَا»⁽¹⁾؛ گذشته را اصلاح کنید و راه نیک و خیر در پیش بگیرید و از آن که اهلش کمند نهراسید بدانید که خدا در این مسیر همراه با شما است.

امام هادی علیه السلام در جامعهکبیره میفرماید: «إِنْ ذُکِرَ الْخَیْرُ کُنْتُمْ أَوَّلَهُ وَ أَصْلَهُ وَ فَرْعَهُ وَ مَعْدِنَهُ وَ مَأْوَاهُ وَ مُنْتَهَاه»؛ اگر از خوبی یاد شود، آغاز و ریشه و شاخه و سرچشمه و جایگاه نهایتش شمایید.

تعریف خیر

ابن فارس و مفردات ذیل ماده خیر میگوید:« الخاء و الیاء و الراء اصل صحیح یدل علی العطف و المیل»؛ این کلمه بر توجه و میل دلالت میکند

راغب در کتاب «مفردات» درباره خیر چنین مینویسد: «ما یرغب فیه الکل کالعقل و العدل و الفضل و الشیء النافع. والخیر ضربان: خیر مطلق و هو ان یکون مرغوبا فیه بکل حال و عند کل احد کما وصف علیه السلام به الجنة فقال: لا خیر بخیر بعده النار و لا شرّ بشّر بعده الجنة و اخر خیر مقید و هو ان یکون خیرا لواحد شرّا للآخر کقوله تعالی: ان ترک خیرا (بقره 180) نسارع لهم فی الخیرات (مومنون 55) خیر، چیزی است که همه به آن تمایل دارند، مانند عقل، عدل و فضل و هر چیز نافع. خیر به دو نوع تقسیم میشود: خیر مطلق، که همیشه و در همه حال مطلوب است، همانطور که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:«هیچ خیری پس

از آتش جهنم خیر نیست و هیچ شرّی پس از بهشت خوب نیست.»⁽¹⁾دیگری خیر مقید، که برای برخی افراد خیر است و برای دیگران ممکن است شر باشد. به عنوان مثال، خداوند در آیه 180 سوره بقره میفرماید: «ما به سرعت در کارهای خیر به آنان پیشی میگیریم.» لذا هر چیزی که همگان به آن میل و رغبت داشته باشند -مانند عقل، عدل و فضل- ارزشمند است (البته منظور از تمایل، رغبتی است که واقعاً منجر به منفعت میشود، نه برای شخصی که ممکن است در تشخیص خیر دچار اشتباه شود؛ چون چیزی که ذاتاً خوب است، هیچ اشتباهی در آن نیست). ایشان ادامه میدهد که خیر بر دو قسم است: خیر مطلق و محض، و خیر مقید که برای یک نفر خیر و برای دیگری ممکن است شر باشد.

واژه «خیر» صد و هشتاد بار در قرآن کریم آمده است که نشاندهنده اهمیت و جایگاه این مفهوم در قرآن است.

آثار بهرهمندی از خیر

افزایش ایمان: انجام کار خیر موجب بروز شور و شعفی خاص در فرد خیّر میشود؛ زیرا او هم توانسته است کاری نیک انجام دهد و هم برادر مؤمن خود را خوشحال کند. از این رو، شکرگزاری میکند از اینکه خداوند به او توانایی انجام این عمل را عطا کرده است. همچنین، فرد نیازمند نیز از اینکه خداوند مشکل او را حل کرده، قدردانی میکند و تمام تلاش خود را برای جلب رضای خداوند به کار میگیرد.

فریفته نشدن به جاه و مقام: در کار خیر، مهم نیست که فرد چه شخصیت یا مقام اجتماعی دارد، بلکه آنچه اهمیت دارد، توانایی در عمل خیر است و نباید فریفته جاه و مقام خود شود؛ زیرا فریفتگی میتواند زمینهساز کفر در فرد گردد. همانطور که در قرآن آمده: أَیُّ الْفَریقَیْنِ خَیْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا⁽¹⁾وقتی آیات روشن ما بر آنان تلاوت میشود، کافران به مؤمنان میگویند: «کدام یک از دو گروه (ما و شما) جایگاهش بهتر، و جلساتش زیباتر، و نیکوکاریاش بیشتر است؟»

رستگاری: رستگاری فرد به انجام کارهای خالصانه وابسته است. قرآن کریم میفرماید: فَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ ذلِکَ خَیْرٌ لِلَّذینَ یُریدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ⁽²⁾پس حقّ نزدیکان و مسکینان و در راهماندگان را ادا کن! این برای کسانی که رضای خدا را میطلبند بهتر است و چنین کسانی رستگارانند.

هدایت ویژه: انجام کار خیر، موجب برخورداری انسان از هدایتهای ویژه الهی و پذیرش عمیقتر معارف دین میشود. قرآن میفرماید: و لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُم⁽³⁾و اگر خدا در آنها خیری میدانست، (حرف حق را) به گوش آنها میرساند، اما اگر حق را به آنها برساند، سرپیچی کرده و روگردان میشوند.

رسیدن به رحمت الهی: احسان و نیکی، زمینهساز دریافت رحمت الهی است و بدون آن، انتظار رحمت بیمورد است. در قرآن آمده: أَهُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ

رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعیشَتَهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ... ⁽¹⁾آیا آنان رحمت پروردگارت را تقسیم میکنند؟ ما روزی آنها را در زندگی دنیا میانشان تقسیم کردهایم و برخی را بر برخی دیگر برتری دادهایم تا همدیگر را مسخر کرده و با همکاری پیش بروند؛ و رحمت پروردگارت از هرآنچه جمعآوری میکنند بهتر است.

بهرهمندی از همه خیرات: ایمان به خدا، زمینهساز بهرهمندی از تمامی خیرات است. قرآن میفرماید: لکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولئِکَ لَهُمُ الْخَیْراتُ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُون⁽²⁾ولی پیامبر و کسانی که با او ایمان آوردند، با مال و جانهای خود جهاد کردند؛ و همگی خیرات برای آنهاست و آنها رستگارانند.

سعادت ابدی با انجام کارهای کوچک خیر: حتی انجام کارهای کوچک نیک نیز میتواند انسانها را به سعادت برساند. افراد میتوانند با انجام کمترین کار خیر به سعادت دست یابند. قرآن کریم میفرماید: إِنْ یَعْلَمِ اللَّهُ فِی قُلُوبِکُمْ خَیْراً یُؤْتِکُمْ خَیْراً⁽³⁾اگر خداوند، خیری در دلهای شما ببیند، بهتر از آنچه از شما گرفته شده به شما میدهد و شما را میبخشد؛ و خداوند آمرزنده و مهربان است.

تعقّل: بهرهمندی از خیر زمینهساز اندیشه و تعقّل افراد را فراهم میآورد. اندیشه و تعقّل یکی از پاداشهای نامحدود و تصورناپذیر الهی است که

خداوند به افراد خیّر عطا میکند: ... وَ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقَی أَ فَلا تَعْقِلُون⁽¹⁾و آنچه نزد خداوند است بهتر و باقی است، آیا نمی اندیشید؟

اهل بیت علیهم السلام بهترین راهنمایان در این مسیر هستند و آغاز هر کار خیر به واسطه آنان است. کسی که در صدد انجام کار خیری است، باید به آن حضرات اقتدا کند؛ زیرا به فرمودهی امام هادی علیه السلام ، آغاز هر کار خیر از معدن و فرجام همه کارهای خیر اهل بیت علیهم السلام نشأت میگیرد. هر آنچه از خداوند متعال صادر میشود خیر محض است؛ چرا که خداوند مستجمع جمیع خیرات و خوبیهاست و در ساحت مقدسش هیچ شر و نقصی راه ندارد.

یکی از مواردی که از خداوند صادر شد، خلق عالم امکان و مافیها است. هنگامی که خداوند خیر محض عالم را خلق کرد، اولین مخلوقات او، انوار اهل بیت علیهم السلام بودند که ذاتاً خیر و معدن خیر خلق شدند. این معنای «کنتم اوّله» است. البته معنای دیگری نیز برای آن وجود دارد؛ به این معنا که در عرصه مسابقه به سوی خیرات، آنها گوی سبقت را از همه ربوده و اولینها در میدان خیرات هستند.

امام هادی علیه السلام در ادامه این فراز از زیارت جامعه میفرماید: اهل بیت علیهم السلام اصل خیرات هستند و اصل و ریشه همه چیز با حضرات معصومین علیهم السلام است. در این فراز به ایشان گفته میشود که اگر شما نبودید، وجودی نبود. خودشان فرمودند: «لولانا لما عبد الله»؛ اگر ما نبودیم، خدا عبادت نمیشد. ریشه همه خوبیها در وجود آنان است؛ زیرا بندگی بالاترین درجه انسانیت است که در وجود آنان به بالاترین شکل جلوه گر است.

در مسابقه خیرات، اولین نفرات حضرات معصومین علیهم السلام هستند و از این عبارت متوجه میشویم که اساساً خیرات در معصومین یافت میشود و در سایر افراد، سایه خیرات وجود دارد. میتوانید اصل و فرع را در نظر بگیرید؛ هر آنچه خیر در ما دیده میشود، کپی است. بگویند برایش سند بزنند و از عالم بالا تصویب کنند. آنچه که خیرات در فردی دیده میشود، اصلش در معصومین و فرع آن در ما یافت میشود. برای ما بالاصاله نیست و به وساطت معصوم است؛ هر کار خیری که از ما صادر میشود، ریشهاش از معصوم بوده و با وساطت معصوم در ما انعکاس پیدا کرده است.

حضرت در ادامه میفرماید: «إِنْ ذُکِرَ الْخَیْرُ کُنْتُمْ فَرْعَهُ». به اعتبار اینکه همه خیرات از جانب خدای سبحان است، حضرات معصومین علیهم السلام فرع بر حضرت حق میشوند؛ اما به اعتبار اینکه در عالم وجود، همه خیرات از معصومین مشتق میشود، اصل آنان هستند. در این رابطه، یک وجود در ارتباط با خدا فرع و در ارتباط با خلق خدا اصل است.

در این فراز میفرماید: شما فرع خیر هستید در حالی که اصل آن هستید. اصل در نظام این عالم و فرع در کل عالم وجود هستید. چون اصل در کل عالم وجود خدای سبحان است، از ناحیه آن اصل همه چیز به شما معصومین رسیده است. نسبت به ما اصل هستید و نسبت به کل عالم ممکنات در رابطه با خدا فرع هستید (یعنی همه خیرات را از خدا دریافت میکنید). حضرات معصومین علیهم السلام نسبت به واجبالوجود فرع هستند؛ زیرا ممکنالوجود میباشند؛ اما نسبت به ممکنات عالم، اصل هستند و خیرات از آنها به ما نازل میشود.

معنای دیگر: افعال معصومین فرع وجود آنهاست؛ خداوند وجود معصوم را نسبت به سایر موجودات اصل قرار داده و افعال ایشان را به عنوان فرع وجود خودشان مطرح کرده است. اینکه شما معصومین فرع در خیرات هستید، بدین معناست که خیرات از طریق شما به همه منشعب میشود. مفهوم «فرع» در اینجا به معنای شاخهگی و متفرع کردن است؛ یعنی با وساطت شما، فروع خیرات در زندگی افراد جاری و ساری میشود.

در این زمینه، «فرع» در مقابل اصل نیست، بلکه به معنای متفرعکننده و شاخهزار خیرات به شمار میرود. همه خیرات از طریق شما توزیع میگردد؛ به یک نفر خیر مالی، به دیگری خیر صفتی و به فردی دیگر خیر علمی میرسانید.

از این رو، هنگامی که میگوییم شما فرع خیرات هستید، به این معناست که هر خیری که در زندگی ما وجود دارد، فرع وجود شماست و به تبع وجود شما پدید آمده است. مثلاً اگر ما حلیم، صبور و شاکر هستیم، یا پرتوان زندگی میکنیم و حسن ظن به خدا داریم، همه اینها از شما ناشی میشود. شاعر میگوید: این همه آوازهها از شه بود،هرچند از حلقوم عبدالله بود.

در حقیقت، خیرات ما از معصوم است و ما فرع آنها در خیرات به حساب می آییم.

از سوی دیگر، شما معصومین فرع خیرات هستید بدین معنا که قوام و بقای همه خیرات به وجود شما بستگی دارد؛ هر خیری که شکل میگیرد و قوام پیدا میکند، این قوام از سوی شماست.

همچنین، وقتی میگوییم شما معصومین فرع خیرات هستید، واژه «فرع» به معنای «ثمر» است. ثمره تمامی خیرات در دست شماست. اگر باغی به

خوبی سبز شده و درختان آن میوه های خوبی دادهاند، درختان نباید به خود ببالند که باغبان خوبی داشتهاند؛ آنچه اصل است وجود شماست. همچنین، اگر در میان افراد صفات خوب رشد یافته است، این نتیجه کار خود فرد نیست بلکه نتیجه تلاش و زحمت شماست. خدای سبحان میفرماید: أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُون⁽¹⁾شما گمان میکنید که خودتان کشت میکنید، در حالی که ما میکاریم و سبز میکنیم.

اگر برکت در مال ما وجود دارد، این برکت از شماست و برای ما نیست. همه این برکات ثمره وجود شماست و میدانیم که کریم هرآنچه میدهد کم نیست. تمامی خیرات در زندگی ما، ثمره وجودی شماست و مالک همه آنها شمایید. اگر رشد مناسبی کردهایم، این به واسطه شما بوده است و اگر زندگی ما به برکت همراه است، همه به لطف وجود مقدس شماست. ثمره از آنِ شماست و ثواب نیز فیالواقع برای شماست؛ و اگر پاداش آن در زندگی ما جاری میشود، این نیز به لطف شماست؛ وگرنه، ما مستحق آن نیستیم. محصول و پرورش همواره به شما وابسته بوده است.

معنای دیگر: هر کجا طاعتی وجود دارد، در حقیقت آن طاعت از آن شماست. اگر نماز ما به درستی اقامه میشود، در واقع این به لطف شما معصومین است. اگر قیام اباعبدالله علیه السلام نبود، شریعت دفن میشد و نماز وجود نداشت. اگر شما معصومین تحمل زحمات فراوان نمیکردید، اسلام به فراموشی سپرده میشد. آغاز اسلام با پیامبر صلی الله علیه واله و تداوم آن به واسطه حضور

شما معصومین علیهم السلام بوده است. از این رو، هر طاعتی که از هر کسی انجام میشود، پیآمد زحمات و سختیهایی است که معصومین تحمل کردهاند.

حضرت موسی بن جعفر علیه السلام میفرماید: «إنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ غَضِبَ عَلَی الشِّیعَةِ فَخَیَّرَنِی نَفْسِی أَوْ هُمْ فَوَقَیْتُهُمْ وَ اللَّهِ بِنَفْسِی؛⁽¹⁾یعنی خداوند بر شیعیان غضب کرده بود و از من خواسته بود که کدام یک را انتخاب میکنید، خودم یا شیعیان؟ من گفتم: به خدا قسم شیعیان را نجات میدهم.

خدای سبحان پس از شهادت اهل بیت علیهم السلام تا امام صادق علیه السلام بر امت پیامبر غضب کرده بود و امام موسی بن جعفر علیه السلام فرمود که خداوند به من گفت: «یا تو باید سختیهای زیادی را تحمل کنی یا امت را مورد غضب قرار دهم.» به خدا قسم من شیعه را حفظ کردم با مصیبتهایی که خود متحمل شدم. تمام اطاعتهای ما فرع زحماتی است که معصومین بر دوش گرفتهاند. شما معصومین فرع همه خیرات هستید؛ زیرا کیفیت اطاعت از خدا از طریق شما به ما آموزش داده شده است. بنابراین، فرع همه خیرات شما هستید.

«بِنَا عُرِفَ اللَّهُ وَ بِنَا عُبِدَ اللَّهُ نَحْنُ الْأَدِلَّاءُ عَلَی اللَّهِ وَ لَوْلَانَا مَا عُبِدَ اللَّه»⁽²⁾یعنی اگر ما نبودیم، خدا شناخته نمیشد و اگر ما نبودیم، خداوند بندگی نمیشد. بدین معنا که از طریق شناخت شما معصومین به شناخت خالق نزدیک میشوید و از طریق اطاعت از معصوم به اطاعت از خدای سبحان میرسید.

امام صادق علیه السلام میفرماید: «نَحْنُ أَصْلُ کُلِ خَیْرٍ وَ مِنْ فُرُوعِنَا کُلُّ بِرٍّ فَمِنَ الْبِرِّ التَّوْحِیدُ وَ الصَّلَاةُ وَ الصِّیَامُ وَ کَظْمُ الْغَیْظِ وَ الْعَفْوُ عَنِ الْمُسِی ءِ وَ رَحْمَةُ الْفَقِیرِ وَ تَعَهُّدُ

الْجَارِ وَ الْإِقْرَارُ بِالْفَضْلِ لِأَهْلِهِ وَ عَدُوُّنَا أَصْلُ کُلِّ شَرٍّ وَ مِنْ فُرُوعِهِمْ کُلُّ قَبِیحٍ وَ فَاحِشَةٍ فَمِنْهُمُ الْکَذِبُ وَ الْبُخْلُ وَ النَّمِیمَةُ وَ الْقَطِیعَةُ وَ أَکْلُ الرِّبَا وَ أَکْلُ مَالِ الْیَتِیمِ بِغَیْرِ حَقِّهِ وَ تَعَدِّی الْحُدُودِ الَّتِی أَمَرَ اللَّهُ وَ رُکُوبُ الْفَوَاحِشِ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ* وَ الزِّنَا وَ السَّرِقَةُ وَ کُلُّ مَا وَافَقَ ذَلِکَ مِنَ الْقَبِیحِ فَکَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ مَعَنَا وَ هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِفُرُوعِ غَیْرِنَا»⁽¹⁾ما [خاندان پیامبر]، ریشه همه خوبیها هستیم و هر نیکیای، [میوهای] از شاخههای ماست و از جمله نیکیهاست: یکتا دانستن خدا، نماز، روزه، فروخوردن خشم، گذشت از کسی که بدیای کرده است، ترحّم به نیازمند، رسیدگی به همسایه و اعتراف به کمال اهل کمال. دشمن ما نیز ریشه همه بدیهاست و هر زشتی و بدکاریای، [میوهای]از شاخههای اوست و از جمله زشتیهاست: دروغ، بُخل، سخن چینی، قطع رابطه با خویشاوندان، رِباخواری، به ناحقْ خوردنِ مال یتیم، تجاوز از حدودِ فرمانهای الهی، بدکارگی آشکار و پنهان، زنا، دزدی و هر زشتیِ دیگری از این دست. پس هر کس بگوید: با ماست، امّا به شاخههای دشمن ما چنگ بزند، دروغگوست.«إِنْ ذُکِرَ الْخَیْرُ کُنْتُمْ مَعْدِنَهُ»؛به درستی که معدن خیرات، شما معصومین هستید.

«معدِن» به معنای اقامتگاه است؛ «عدن» به معنای مقیم و پایدار. «جنّات عدن» بهشتیهایی هستند که در آنها ماندگار خواهید بود. شما حضرات معصومین معدن خیرات هستید؛ محل اقامت و رشد و فزونی خیرات. هر خیری که به ما برسد، از معدن وجود معصومین علیهم السلام است. معصومین قرارگاه دائمی همه خوبیها هستند و هرگز دچار نقصان و کاستی نمیشوند.

اثر خیرات فکری و عملی که به واسطه معصوم صادر میشود، بسیار زیاد است. آنها همواره پر و افزونند.

برای کسب فضایل، به هر دری متوسل نشویم؛ بلکه به جایگاه اصلی خود رجوع کنیم؛ اصل توحید است. اخلاقیات و امور صحیح همه وابسته به آن است که به واسطه حضرات معصومین در دسترس قرار میگیرد. برای دستیابی به معدن خیر، به ایشان مراجعه کنیم.

خیر در وجود معصومین رشد و نمو کرده است و هرگاه به آنان مراجعه کنیم، همیشه پر از خیر هستند و هیچگاه کسری ندارند. آنان مانند بازار دنیایی نیستند که اندوخته شان تمام شود.

خدا جوهر وجود حضرات معصومین علیهم السلام را به گونهای قرار داده است که دائماً جلوهگاه صفات الهی باشند و اقامتگاه همه خیرات در عالم نزد معصومین است؛ فرقی ندارد چند نفر به سوی آنان دست دراز کنند یا همه ی دنیا از آنان تقاضا نمایند.

«إِنْ ذُکِرَ الْخَیْرُ کُنْتُمْ مَأْوَاهُ»؛ پناهگاه، شما معصومین هستید. کلمه «مأوا» نزدیک به کلمه «معدن» است. «مأوا» به معنای ملجأ و پناهگاه خیرات، شما معصومین هستید. هر خیری که در وجود آدمیان است، همه از سوی معصومین میباشد. اگر خیرات به معصومین سپرده نمیشد، حتماً نابود میگشت. معصومین منزلگاه و پناهگاه خیرات هستند؛ زیرا خیرات را میشناسند و جایگاه آن را میدانند.

اگر خیرات بخواهد در وجود ما سکنا بگیرد، این امر به واسطه معصومین ممکن است. وقتی خیرات ما به معصوم برمیگردد، حالمان خوب است؛ زیرا

خیراتمان به اصل خود بازگشته است. اما چنانچه آنها را به خود نسبت دهیم، چون با فطرت ناسازگار است، حالمان خوب نخواهد بود. اگر خیرات را به خود نسبت دهیم، حال خیرات ما بد خواهد بود؛ ولی اگر منزلگاه خیرات ما معصوم باشد، حالمان خوب است.

هر نعمتی که در عالم به ما میرسد، اصل و فرع آن نزد شما معصومین است. محل اقامت دائمی و بازگشت آن نعمت نیز شما هستید. شما واسطهی لحظه به لحظه نعمات ما هستید. امکان ندارد من از نعمتم لذت ببرم، اما وسائط فیض را نادیده بگیرم.

«إِنْ ذُکِرَ الْخَیْرُ کُنْتُمْ مُنْتَهَاهُ»؛ شما پایان همه خیرات هستید. هر خیری که بعد از اذن حق و به واسطه شما از ما صادر میشود، اثر آن مجدد به شما باز میگردد. هرکس که خیرش به شما بازگردد، بالاخره خودش به سوی شما بازخواهد گشت. خیر از خود فرد جدا نیست. خدا شما را قرار داده تا ما با خیرات به سوی شما بازگردیم و با شما به نزد خدای سبحان برویم.

خدای سبحان میفرماید: «ابتدا خیرات را به آل پیامبر علیهم السلام تقدیم کن که اصل خیر همین است.» کمال این است که ما به معصوم برسیم. وقتی به معصوم برسیم، به مقام فنا رسیدهایم. یعنی در آن حالت هیچچیز نیستیم. شاعر میگوید:

یکی قطره باران ز ابری چکید***خجل شد چو پهنای دریا بدید

که جایی که دریاست، من کیستم؟***گر او هست حقّا که من نیستم

قطره باران خوشحال است که باید به دریا بچکد و با او یکی شود. اگر نماز من به صورت جداگانه و بسته بندی شدهای باشد، جایی برای پذیرش نخواهد داشت؛ اما اگر نمازم به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف برسد، حتماً پذیرفته میشود.

در دریا، دیگر قطره نیست؛ بلکه فقط دریا دیده میشود. این فرد که به ولایت وصل میشود، دیگر خود نیست و هرچه هست، مقام ولایت است. او به فنا و نیستی میرسد، اما نه نیستی که در عین هستی باشد.

تمام خیرات، منبعشان از خاندان پیامبر علیهم السلام است و نهایتاً هم به ایشان برمیگردد. پذیرش خیرات نزد آنان به کمیت وابسته نیست. نباید گفت اگر صد سلام بگویم به آنان میرسد و یک سلام نمیرسد؛ قلیل و کثیر فرقی ندارد. جنس کاری که انجام میدهیم باید خوب و خالص باشد. کار خوب باید از آنِ معصوم باشد و اگر فقط مختص به من باشد، نمیتواند خوب باشد.

پایان و انتهای همهخیرات معصوم علیه السلام است. اگر کسی میخواهد بفهمد که آیا افعالش صحیح است یا نه، باید دقت کند که افعالش او را به کدام سمت میبرد. اگر رفتارش او را به شناخت و معرفت معصومین علیهم السلام راهنمایی کند، خیر است؛ اما اگر غیر از این باشد، گرفتار حجاب نورانی شده است.

اگر خواهان بهترینها هستیم، باید به معصومین علیهم السلام رجوع کنیم. اگر به سمت دیگری برویم، اشتباه کردهایم. در زیارت جامعه کبیره به ما گفته میشود که برای خیرات به سراغ سرچشمه بروید. بهترین نوع فکر، ذکر و همچنین بهترین نوع مال را از معصوم طلب کنید. اگر در پی کمال خاصی هستید، باید به سراغ معصوم بروید.

سبل الراغبین

«و سبل الرّاغبین الیک شارعة و اعلام القاصدین الیک واضحه»⁽¹⁾

راه های مشتاقان به سوی تو گشوده است.

معنای راغب

ابن فارس در تعریف این واژه چنین میگوید: «الراء و الغین و الباء، اصلان احدهما طلب لشیء و الاخر سعة فی شیء . فالاول الرغبة فی الشیء: الارادة له و الاخر الشیء الرغیب: الواسع الجوف یقال حوض رغیب»⁽²⁾این کلمه از ریشه «ر غ ب» گرفته شده است که برای آن دو معنا است اوّلی طلب و خواستن چیزی و دیگری وسعت یکی طلب چیزی و دیگری وسعت در چیزی است. در معنای اول، رغبت در یک چیز به معنای اراده داشتن آن است و در معنای دوم، شیء رغیب به معنای چیزی است که وسعت دارد. به عنوان مثال، حوض رغیب به معنای حوض وسیع است.»

صاحب مفردات نیز معنای وسعت در شیء را بیان کرده و این وسعت را در اراده و طلب نیز جاری میداند. او میگوید در این صورت، اقتضای حرص در آن چیز را میرساند. به عنوان مثال، در آیه شریفه إِنَّا إِلَی اللهِ رَاغِبُونَ⁽³⁾به این معناست که ما به سوی خدا تمایل داریم و اراده او را میکنیم. البته گاهی این

واژه معنای انصراف از رغبت را نیز میرساند، مانند آیه شریفه وَمَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِیمَ ⁽¹⁾که به معنای هر کسی است که از دین ابراهیمی رو برگرداند. ⁽²⁾

به طور خلاصه، معنای سبل الراغبین یعنی راه های مشتاقان حق. فطرت انسان همیشه و به گونهای بینهایت میل به خداوند دارد. یکی از نعمتهای ویژه خداوند «حرص» است که در وجود انسان قرار داده شده تا همیشه میل و طلب به سوی خداوند داشته باشد. دلیل این نعمت، این است که چون خداوند وجودش نامتناهی است و محدود به حدی نمیشود، ظرفیتی مناسب برای کسی که او را طلب میکند فراهم کرده است: به نام حرص و طمع، یا به عبارتی زیادهخواهی، تا متناسب با وجود نامتناهی خداوند گردد. بنابراین، انسان تا بینهایت میتواند به خداوند میل داشته باشد و از او طلب کند.

از این رو، انسان کامل به دلیل برخورداری از ظرفیت بینهایت، کامل تلقی میشود. وقتی صفات الهی در وجود انسان کامل متجلی میگردد، این تجلی محدود به حد خاصی نمیشود. لذا ما معتقدیم که علوم اهل بیت علیهم السلام بیپایان است، زیرا تجلی صفت علم بینهایت خداوند در آنان وجود دارد.

حضرت علی علیه السلام وقتی میفرماید «سلونی قبل ان تفقدونی» به معنای این است که بپرسید از من قبل از آنکه از میان شما بروم، چرا که در راه های آسمان تسلط بیشتری نسبت به راه های زمین دارم، این بیان نشاندهنده تجلی صفت علم الهی در وجود ایشان است که پایانی ندارد. خداوند فرموده است: «لیس کمثل شیء» و خلیفه او نیز «لیس کمثل شیء» است؛ به این معنا که حتی آینهای بینظیر و بینظیر بودن خداوند نیز در او متجلی است.

نکته قابل توجه این است که خداوند دارالسلام را که محل آرمیدن و آسایش انسان است، متناسب با سعه وجودی او قرار میدهد. به این معنا که هر چقدر میل و شوق و اشتیاق انسان به خداوند و مطالبات او از خدا بیشتر باشد، در آخرت جایگاه او وسعت بیشتری خواهد داشت و محدودیت مادی در آنجا بروز نخواهد کرد. لذا خداوند در توصیف جایگاه انسانهای با تقوا، بهشت را اینگونه توصیف میکند: وَ جَنَّةٌ عِرضُهَا السَّمواتُ وَ الأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقینَ⁽¹⁾یعنی بهشتی که وسعت آن به وسعت آسمانها و زمین است. حتی نعمتهای بهشت نیز چنین خاصیتی دارند و برای آنها حدی وجود ندارد. این معنا در آیه شریفهای که خداوند میفرماید: لَهُم ما یشاؤُنَ فیها و لَدَیْنا مَزید⁽²⁾یعنی بندگان هر چه در بهشت بخواهند برای آنها مهیا است، به وضوح دیده میشود. تا جایی که دیگر نمیدانند چه چیزی از خداوند بخواهند و در ادامه میفرماید: «لَدَینا مَزید»؛ یعنی افزون بر آنچه خود بندگان خواستهاند، نزد ما بیشتر از آن است که به آنها عطا خواهیم کرد.

متأسفانه، بشر در استفاده از این نعمت بزرگ «حرص» مرتکب اشتباه بزرگی شده و آن را در مجرای طبیعیاش به کار نبرده است؛ بلکه این نعمت را در جهت خواسته های بیارزش دنیوی استفاده کرده و میکند. این موضوع باعث شده است که راه مشتاقان متعدد گردد؛ برخی به دنیا و متعلقات آن اشتیاق پیدا میکنند و بعضی دیگر به دنبال آرامش ابدی و سرای آخرت میروند. کدام راه را بپیماییم، به اختیار خود ما بستگی دارد.

حال که چنین است، اگر ما به دنبال راه مطمئنی برای رسیدن به سعادت ابدی هستیم، باید راه درست را انتخاب کنیم. از سبل الراغبین، یعنی راه های مشتاقان، باید راه مشتاقان خدا را بشناسیم و بپیماییم؛ چراکه تنها این راه سالم است و ما را به سلامت به دارالسلام میرساند. بدون تردید، مصداق کامل آن اهل بیت علیهم السلام هستند، کسانی که در راه اشتیاق به خداوند قرار دارند و اطاعت و تبعیت از آنان ما را به سلامت به مقصد خواهد رساند.

مشتاقان حق همیشه در حال توسعه موجودیت خود هستند، آن هم موجودیتی که ماندگار باشد و زوالپذیر نباشد، بر خلاف مشتاقان دنیا که توسعه وجودی آنان به اندازه همین دنیاست و علاوه بر آن، زوالپذیر نیز هست. به عبارتی، اهل حق، اهل کوثر هستند که همان خیر ماندگار است و پایانی ندارد، اما اهل دنیا اهل تکاثر هستند، کسانی که در افتخار به دارایی خود به شمردن قبرهای مردگان خود روی آورده و آن را ملاک برتری میدانند؛ به فرموده خداوند: حتی زُرْتُمُ المقابِر

در فراز زیبای زیارت امینالله، حضرت فرمودند: «و سُبُل الرّاغبین إلیک شَارِعة»؛ یعنی راه ما اهل بیت که مشتاقان حق هستیم، به سوی خداوند کشیده شده است و واضح است که کسی که در این راه قرار بگیرد، قطعاً به خداوند خواهد رسید و این غیر از این نخواهد بود. در ادامه، حضرت میفرمایند: «و أعلام القاصدین إلیک واضحة»؛ یعنی پرچمهای کسانی که تو مقصد و هدف آنها هستی، به سوی تو بالا و واضح است. خلاصه اینکه، اگر کسی بخواهد به فطرت خویش به طرف خداوند برود، تمام زمینه ها مهیا است.

به راستی مشتاق تر به خداوند از علی و اولاد علی کیست؟ هنگامی که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام شمشیر به فرق مبارکشان اصابت کرد، ندای ملکوتی ایشان همان جمله معروف بود که از ایشان نقل شده است: «فَزتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَة»؛ بدین معنا که به خداوند کعبه رستگار شدم. کسی که خدا، بهشت خدا و رسول خدا صلی الله علیه واله به او مشتاقند.

یا با نگاهی به دعای سراسر نورانی عرفه در روز عرفه که روز معاشقه حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام با خداوند است، میتوان اشتیاق عمیق و با تمام وجود حضرت را به خداوند درک کرد. آن جا که میفرماید: «و اجْعَلْ رَغْبَتِی إِلَیْکَ فَوْقَ رَغْبَةِ الرَّاغِبِینَ، وَ حَمْدِی إِیَّاکَ فَوْقَ حَمْدِ الْحَامِدِینَ»؛ یعنی ای خدا، علاقه و اشتیاق من به تو را از میل مشتاقان و علاقهمندان بالاتر، و سپاس و ستایش من را به تو از سپاس سپاسگزاران برتر گردان. گویی حضرت در صحنهای از مسابقهای است که میخواهد گوی سبقت را از همه برباید و بر همه فائق آید.

امام علی بن الحسین زین العابدین علیه السلام در مناجات خمسعشر، مناجاتی به نام «مناجات الرّاغبین» دارند که بسیار زیباست و توجه به برخی از فرازهای آن خالی از لطف نیست. در حقیقت، حضرت در قالب دعا به مشتاقان طریق حقیقت میآموزد که چگونه با خداوند خویش ارتباط برقرار کنند.

در فراز اول این مناجات شریف، حضرت میفرماید: «الإلهی إِن کان قَلَّ زادی فی المسیر إلیک فلقد حَسُنَ ظنّی بالتوکل علیک»؛ یعنی خدایا، اگر من زاد و توشهای ندارم تا خود را به تو برسانم، ولی خوشبین هستم و حسن ظن دارم. این حسن ظن انگیزهای برای من میشود تا قدمی جلو بگذارم و یأس و ناامیدی را از خود دور کنم.

نکاتی که میتوان از این فراز اشاره کرد عبارتند از: عدم توانایی در ادا کردن حق خداوند: هر بندهای هر چه تلاش کند، باز هم حق خداوند ادا نمیشود. به فرمایش حضرت رسول صلی الله علیه واله : «ما عبدناک حق عبادتک و ما عرفناک حق معرفتک»؛ یعنی آن طور که شایسته شناخت و عبادت هستی نمیتوانیم حق تو را ادا کنیم. افزون بر این، کمی عبادت و بندگی و گناهان نیز شرایط را سختتر میکند. دوم:توجه به رجا و خوف: حضرت در عین حال که به امید و رجا اشاره دارد، به خوف نیز توجه میکند. به این معنا که نه ناامید باشد و نه امیدوار مطلق، بلکه در عین قلّت زاد، با توکل بر خداوند و حسن ظنّی که به او دارد، امیدوار است. در ادامه در فراز دوم میفرماید: «و إن کان جرمی قد اخافنی من عقوبتک، فانّ رجایی قد اشعرنی بالامن من نقمتک»؛ یعنی در حالی که به خاطر جرم و معصیتم مستحق عقاب و عذاب تو هستم، اما آنقدر به تو امیدوارم که نمیتوانم رحمت تو را نادیده بگیرم. حسن اعتماد و ظن بنده او را از حرکت باز نمیدارد. به عبارتی، بندهای که میخواهد به وصال حق برسد به دو بال خوف و رجا با هم نیاز دارد؛ با یک بال پرواز ممکن نیست.

گرچه بنده نگاهش به معصیت و نافرمانیهای گذشته و حال است، اما نگاهی هم به طاعت خود دارد و میگوید: «خداوندا! تو که خدای بهانهگیر خوبی هستی، سعی میکنی با کوچکترین بهانهای بنده را به سوی خودت بکشانی. این قلیل بندگی مرا بهانهای قرار بده و مرا به سمت خود جذب کن.» لذا میفرماید: «وَ إِنْ أَنُمِتْنِی الْغَفْلَةَ عَنِ الْاسْتِعْدَادِ لِلِقَائِکَ، فَقَدْ نَبَّهْتُنِی الْمَعْرِفَةُ بِکَرَمِکَ وَ آلَائِکَ»

در ادامه، حضرت برای جلب توجه خداوند به خود، چه زیبا میفرماید: «وَ إِنْ أَوْحَشَ مَا بَیْنِی وَ بَیْنَکَ فَرْطُ الْعَصْیَانِ وَ الطُّغْیَانِ، فَقَدْ آنَسَنِی بُشْرَی الْغُفْرَانِ وَ الرِّضْوَانِ»؛ یعنی ای عزیز من، اگر به خاطر عصیان و طغیان و تمرد، بین من و تو جدایی افتاد و این امر موجب وحشت من شد، اما وقتی به یاد بشارت تو به بخشش و رضوان میافتم، با تو مأنوس میشوم و دل من به سوی تو پر میکشد.

معنی شور و اشتیاق در زبان انگلیسی،یعنی (enthusiasm) کلمهای است که از ریشه یونانی به معنای «لبریز از خدا» میآید. بنابراین، پرشور بودن به معنای «لبریز از خدا» بودن است. به راستی، معنویت نمیتواند فاقد شور باشد. تمام پیامبران، امامان و آموزگاران معنوی بزرگ جهان انسانهایی پرشور بودند که گاه جان خود را به خاطر ایمانشان فداکردند. همچنین، تمامی مخترعان، مکتشفان و هنرمندان بزرگ نیز با شور و شوقی که داشتند به بشریت خدمت کردند. زندگی برخی از آنها هرچند بسیار کوتاه بود، اما چنان پرشور سپری شد که آثارشان تا ابد زنده و پابرجا خواهد ماند.

شور و شوق همان عاملی است که کوهنوردان را به فتح بلندترین قلّهها میکشاند، و همین عامل مکتشفان را به اعماق اقیانوسها و دورترین سرزمینها میبرد. این همان عاملی است که کودک روستایی را هر روز در گرما یا سرما با پای پیاده به مدرسهای چند کیلومتر آن سویتر میکشاند. همین عامل ما را پشت میز کار، پشت بوم نقاشی، پشت دستگاه تراش یا ماشین تحریر می نشاند.

بدون شور و شوق، ادیسون هرگز برای اختراع و کشف دائم تلاش نمیکرد و ما امروز لامپ برق نداشتیم. بدون شور و شوق حافظ، ما اکنون صدها غزل ناب و روحبخش این رند شیرازی را نداشتیم.

توجه داشته باشیم که شور و شوق مختص نوابغ یا افراد خاصی نیست. همه ی ما، اگر بخواهیم به راستی زندگی کنیم و در زندگیمان موفق باشیم، باید پرشور باشیم. امروزه متخصصان وقت زیادی صرف میکنند تا بفهمند چه چیزی باعث موفقیت میشود. در واقع، بیش از هر چیز، شور و شوق است که موفقیت را به ارمغان میآورد. شور و شوق کودک برای یادگیری، او را در درس و مشق موفق میکند. شور و شوق بذر، برای رشد کردن، آن را به دانه و سپس به درختی تناور تبدیل میکند. هر کاری که ما با احساس شور و شوق انجام دهیم، بذر موفقیت را در دل خود دارد.

ما برای انجام هر کاری نیاز به یک نیروی محرک داریم. گاهی نیازها و کمبودها باعث انگیزش ما میشوند. گرسنگی ما را به دنبال غذا میکشاند و تشنگیامان ما را به سوی یک نوشیدنی هدایت میکند. میزان انگیزه و اشتیاق ما برای دستیابی به یک هدف نقش مهمی در موفقیت ما در رسیدن به آن هدف دارد.

اشتیاق از درون ما به وجود میآید و هر یک از ما به طور طبیعی نسبت به برخی فعالیتها و کارها علاقه و اشتیاق بیشتری داریم. برای مثال، برخی شیفتهی فوتبال هستند، برخی به نقاشی علاقه دارند و برخی دیگر مشتاق سینما. اشتیاق نیرویی فراتر از انگیزه های معمولی است؛ این انرژی ابعاد معنوی و روحانی دارد و میتواند الهامبخش باشد. عشق در واقع همان میل، علاقه و گرایش است و فراتر از این مفاهیم، تجربهای عمیق و انسانی است. همه ی ما در زندگیامان احساس عشق و محبت را تجربه میکنیم و این عشق در تمام فعالیتهای روزانهمان نقش اساسی دارد. رفتارهای ما تحت

تأثیر خواستهها و گرایشهای درونیمان شکل میگیرد و همه این تمایلات، تجلیاتی از عشق هستند.

عشق و اشتیاق شدید ما را در راه دستیابی به اهدافمان یاری میکند. راز کسب دستاوردهای بزرگ، انجام کارهایی است که نسبت به آنها شور و اشتیاق داریم. وقتی کاری را که عاشق آن هستیم انجام میدهیم و متعهد به کسب درآمد از آن میشویم، دیگر صرفاً یک کار کسلکننده انجام نمیدهیم؛ بلکه هر روز با اشتیاق و انرژی تازه از خواب برمیخیزیم. هیجان کشف چالشهای روز جدید، ما را سرشار از انرژی خلاق و سرور میکند. هدف نهایی ما از هر کار، دستیابی به احساس رضایت و شادی است. هنگامی که در کار خود عشق و شور داریم، علاوه بر لذت از مسیر، به نتایج بزرگ و موفقیتهای چشمگیری نیز دست مییابیم.

همچنین، تبدیل اشتیاق به ثروت یک راز ارزشمند است. انجام کاری که به آن عشق میورزیم، میتواند ما را به ثروت سرشار برساند. عشق به کار این امکان را فراهم میکند که از عمر خود بهترین بهره را ببریم؛ زیرا عمر بزرگترین سرمایهی ماست. کار عاشقانه، کاری است که برای ما آسان و لذتبخش است. این رویا برای بسیاری وجود دارد که از طریق فعالیتهای مورد علاقهشان بتوانند درآمد کسب کنند، اما موانع ذهنی و نداشتن دانش کافی عمدتاً مانع این امر میشود. بسیاری از افراد بر این باورند که علاقه هایشان صرفاً برای تفریح و سرگرمی هستند، در حالی که باید توجه داشته باشیم که هیچ مانعی برای تبدیل این فعالیتها به درآمد وجود ندارد. اگر از کاری که انجام میدهید لذت ببرید، ثروت ناحدودی به سمت شما سرازیر خواهد شد.

با اینحال، اگر کارتان را فقط برای دریافت حقوق انجام دهید، به زودی دچار فرسودگی خواهید شد و روزها را به سختی سپری خواهید کرد. شاید تنها زمانی که شاد باشید، روزی باشد که حقوق خود را دریافت میکنید. این چرخهی بیپایان، اتلاف گرانبهاترین دارایی ما، یعنی عمر، است به خاطر حقوقی ناچیز. ولی اگر عاشق کار خود باشید، همیشه پر از شور و نشاط خواهید بود و این نیروی جادویی عشق و اشتیاق، راه را برای رسیدن به موفقیتهای بزرگ هموار خواهد کرد.

ایجاد اشتیاق سوزان برای دستیابی به موفقیت؛وضوح اهداف معمولاً اشتیاق درونی ما را برمیانگیزد. در حالت عادی، شاید هیچ تمایلی برای سفر به نقطهای نامعلوم در وسط بیابان بهمنظور یافتن گنج نداشته باشید؛ اما اگر نقشهی دقیقی از گنج به شما داده شود، بدون شک اشتیاق بیشتری پیدا خواهید کرد.

موضوع دیگری که در ایجاد اشتیاق مؤثر است، باور به تواناییهای خودمان است. اگر مطمئن باشیم که شکست غیرممکن است و موفقیت حتمی، اشتیاق بیشتری برای اقدام و دستیابی به هدف خواهیم داشت. اشتیاق سوزان، شدیدترین نوع اشتیاق و فوران شور و هیجان در درون ماست. این نوع اشتیاق دارای نیرویی جادویی است که میتواند ما را به اهدافمان نزدیکتر کند.

شور به انگلیسی(Enthusiasm) به معنای لذت بردن فراوان، علاقه یا تأیید چیزی است. ریشه این کلمه به الهام یا احساس داشتن حضور خداوند اشاره دارد. فرهنگ لغت جانسون، اولین فرهنگ لغت جامع زبان انگلیسی، شور را «باور بیهوده به دریافت وحی» یا «اعتماد به نفس بیهوده به برخورداری از لطف الهی یا ارتباط با خداوند» تعریف کرده است.

سُبُل الرزق

قال امامنا جواد الائمة علیه السلام فی طلب الرزق:... سَهِّلْ رَبِّ سُبُلَ اَلرِّزْقِ إِلَیَّ وَ أَثْبِتْ قَوَاعِدَهُ لَدَیَّ وَ بَجِّسْ لِی عُیُونَ سَعَةِ رَحْمَتِکَ [سَعَتِهِ بِرَحْمَتِکَ] وَ فَجِّرْ أَنْهَارَ رَغَدٍ اَلْعَیْشِ قِبَلِی بِرَأْفَتِکَ وَ رَحْمَتِکَ وَ اِصْرِفْ عَنِّی فِی اَلرِّزْقِ اَلْعَوَائِقَ وَ اِقْطَعْ عَنِّی مِنَ اَلضِّیقِ اَلْعَلاَئِقَ وَ اِرْمِنِی اَللَّهُمَّ مِنْ سَعَةِ اَلرِّزْقِ بِأَخْصَبِ سِهَامِهِ وَ اُحْبُنِی مِنْ رَغَدِ اَلْعَیْشِ بِأَکْثَرِ دَوَامِهِ وَ اُکْسُنِی اَللَّهُمَّ أَیْ رَبِّ سَرَابِیلَ اَلسَّعَةِ وَ جَلاَبِیبَ اَلدَّعَةِ فَإِنِّی یَا رَبِّ مُنْتَظِرٌ لِإِنْعَامِکَ بِحَذْفِ اَلضِّیقِ وَ لِتَطَوُّلِکَ بِقَطْعِ اَلتَّعْوِیقِ وَ لِتَفَضُّلِکَ بِإِزَالَةِ اَلتَّقْتِیرِ [بِبَتْرِ اَلتَّقْتِیرِ] [بِنِیَّةِ اَلْیَقِینِ] وَ لِوَصْلِ حَبْلِی بِکَرَمِکَ بِالتَّیْسِیرِ وَ أَمْطِرِ اَللَّهُمَّ عَلَیَّ سَمَاءِ رِزْقِکَ بِسِجَالِ اَلدِّیَمِ وَ أَغْنِنِی عَنْ خَلْقِکَ بِعَوَائِدِ اَلنِّعَمِ وَ اِرْمِ مَقَاتِلَ اَلْإِقْتَارِ مِنِّی وَ اِحْمِلْ عَسْفَ اَلضُّرِّ عَنِّی عَلَی مَطَایَا اَلْإِعْجَالِ وَ اِصْرِفْ عَنِّی اَلضِّیقَ [وَ اِصْرِفْ عَنِّی اَلضُّرَّ] بِسَیْفِ اَلاِسْتِیصَالِ وَ اِمْحَقْهُ [وَ أَتْحِفْنِی] عَنِّی رَبِّ مِنْکَ بِسَعَةِ اَلْإِفْضَالِ وَ أَمْدِدْنِی بِنُمُوِّ اَلْأَمْوَالِ وَ اُحْرُسْنِی [وَ أَخْرِجْنِی] مِنْ ضِیقِ اَلْإِقْلاَلِ وَ اِقْبِضْ عَنِّی سُوءَ اَلْجَدْبِ وَ اُبْسُطْ لِی بِسَاطَ اَلْخِصْبِ وَ صَبِّحْنِی بِالاِسْتِظْهَارِ وَ مَسِّنِی [وَ مَسِّئْنِی] بِالتَّمَکُّنِ مِنَ اَلْیَسَارِ إِنَّکَ ذُو اَلطَّوْلِ اَلْعَظِیمِ وَ اَلْفَضْلِ اَلْعَمِیمِ [اَلْجَسِیمِ] وَ أَنْتَ اَلْجَوَادُ اَلْکَرِیمُ اَلْمَلِکُ اَلْغَفُورُ اَلرَّحِیمُ اَللَّهُمَّ اِسْقِنِی مِنْ مَاءِ رِزْقِکَ غَدَقاً وَ اِنْهَجْ لِی مِنْ عَمِیمِ بَذْلِکَ طُرُقاً وَ اِفْجَأْنِی [وَ فَاجِئْنِی] بِالثَّرْوَةِ وَ اَلْمَالِ وَ اِنْعَشْنِی فِیهِ بِالاِسْتِقْلاَلِ یَا أَرْحَمَ اَلرَّاحِمِینَ»⁽¹⁾پروردگارا، راه رسیدن به رزقم را برای من آسان کن و قواعد و مقررات آن را در من ثابت نگه دار و چشمه های فیض و رحمتت را برایم وسیع کن. همچنین، با رحمت و مهربانی خود، جریان و نعمت زندگی را برایم فراهم کن خداوندا، از راه در پیش

رویم برای به دست آوردن روزی، موانع را برطرف کن و از شکنجه های بیگانه فرارم بده. با لطف خود، من را به سمت فراوانی روزی هدایت کن و همچنین، مرا از نعمت و روزی خود بهرهمند کن و از نیازمندیهای بسیار دور نگه دار. به من بهرهمندی از روزی خود را بده و نیز، از خصوصیات عظیم و غنیمت بخش خود بهرهمند کن. با چشمان فیض و رحمت خود، بر روی من باران بارانید و من را از دام پرتگاه نجات ده. به من در راه به دست آوردن روزی، دستیاری کن و مرا از تلاش و دردسرهای بیشتر نجات بده. بهرهمندی از روزی خود را به من بده و از نعمت خود بهرهمند کن که به تلاش و دردسرهای بیشتر دچار نشوم. با شفقت خود، از سختیهای زندگیام بیزار شوم... .

معنای رزق

ابن فارس در مورد معنای «رزق» میگوید:« أصل واحد یدلّ علی عطاء لوقت فَالرِّزْقُ: عطاء اللّه جلّ ثناؤه»⁽¹⁾اصل این کلمه نشاندهنده عطایی در زمان مناسب است. بدین ترتیب، رزق به معنای عطای خداوند سبحانه و تعالی است. در تعریف این کلمه آمده است که« صحاح- رزق: الرِّزق: ما ینتفع به، و الجمع الأرزاق، و الرزق: العطاء»⁽²⁾«رزق» به معنای آن چیزی است که انسان از آن استفاده میکند و جمع آن «ارزاق» است.

راغب در «مفردات» اظهار میدارد: «الرزق: یقال للعطاء الجاری تارة دنیویّا کان أم اخرویّا»⁽³⁾که رزق به معنای بخشش دائمی است، چه این بخشش

مربوط به امور دنیوی باشد و چه اخروی. همچنین، واژه «رزق» به چگونگی تأمین نیازهای غذایی اشاره دارد و به مواردی اطلاق میشود که به معده میرسد و انسان را تغذیه میکند.

صاحب «التحقیق» میگوید:«انّ الأصل الواحد فی هذه المادّة: هو انعام مخصوص بمقتضی حال الطرف و مطابق احتیاجه لتدوم به حیاته، و یکون بالإدرار و بالجریان اللازم. و هذه القیود هی الفارقة بینه و بین مفاهیم الإحسان و الانعام و الإعطاء و الحظّ و النصیب و الإنفاق؛ اصل این ماده به معنای انعامی ویژه است که مطابق با نیاز و وضعیت طرف مقابل است و برای ادامه زندگی او ضروری است. این ویژگیها رزق را از مفاهیمی مانند احسان، انعام، عطا، حظ و نصیب متمایز میکند. به عبارت دیگر، احسان به معنای انجام هر عمل نیکو است و قید ادامه حیات در احسان و انعام مدنظر نیست، اما انعام همیشه باید با حسنات مرتبط باشد و نیاز به شکرگزاری دارد.

رزق حقیقی، همان عطای جاری و حلال است و این نکته مهم است که برخلاف غذا و نصیب، که ممکن است حلال یا حرام باشند، رزق باید همیشه حلال باشد.

رزق ممکن است در امور مادی مانند آیات: کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالًا طَیِّباً و کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ و یا در معنویات مانند أَوْ ماتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً و لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ وجود داشته باشد. همچنین، در بعضی موارد رزق به شکلی عام میتواند شامل هر دو بعد مادی و معنوی باشد.

در نهایت، رزق مرحلهای است که در آن ادامه زندگی و پیشرفت موجودات تأمین میشود. خداوند ابتدا موجودات را خلق میکند، سپس بر اساس طبیعت

هر یک، رزق مورد نیازشان را فراهم میآورد. این نوع هدایت به سمت کمال وجود و حرکت به سمت صعود، نکتهای کلیدی در معنای واقعی رزق است. ⁽¹⁾

با توجه به معنای لغوی، رزق به یک اعتبار به دو قسم تقسیم میشود: رزق مادّی و رزق معنوی. آنچه در هر دو قسم مسلّم است این است که چون به معنای عطا و بخشش است، لابدیّت عقلی اقتضا میکند که رزّاقی باشد که ببخشد وگرنه عطا معنا ندارد؛ به عبارت دیگر، عطا کنندهای نیست که عطا معنا پیدا کند. همچنین، باید وجود روزیخور وجود داشته باشد تا رزّاقیت به معرض ظهور برسد. به هر حال، در هر یک از این دو قسم، این خداوند است که رزق را به بندگان عطا میکند. لذا در قرآن میفرماید: وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَی اللهِ رِزْقُهَا وَیَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا کُلٌّ فِی کِتَابٍ مُبِینٍ⁽²⁾یعنی هیچ جنبندهای در زمین نیست مگر این که رزقش بر عهده خداوند است. در واقع، عطای رزق فقط به دست خداوند است.

در خصوص رزق، در روایتی آمده است: «یا بنَ آدَمَ، خَلَقتُکَ مِن تُرابٍ ثُمّ مِن نُطفَةٍ فلَم أعیَ بِخَلقِکَ أ وَ یُعیِینِی رَغیفٌ أسُوقُهُ إلَیکَ فی حِینِهِ»⁽³⁾ای آدمیزاده! من تو را از خاک و سپس از نطفه آفریدم و در آفرینش تو ناتوان نماندم. آیا رساندن به موقع گرده نانی به تو مرا درمانده میسازد؟

لقمان به فرزندش میگوید: «یا بُنَیَّ، لِیَعتَبِرْ مَن قَصُرَ یَقِینُهُ و ضَعُفَت نِیَّتُهُ فی طَلَبِ الرِّزقِ أنّ اللّه َ تبارکَ و تعالی خَلَقَهُ فی ثلاثةِ أحوالٍ مِن أمرِهِ ، و آتاهُ رِزقَهُ و لَم یَکُن لَهُ فی واحِدَةٍ مِنها کَسبٌ و لا حِیلَةٌ ، إنّ اللّه َ تبارکَ و تعالی سَیَرزُقُهُ فی الحالِ

الرابِعَةِ ... فی رَحِمِ اُمِّهِ ... مِن لَبَنِ اُمِّهِ ... مِن کَسبِ أبَوَیهِ ... حتّی إذا کَبِرَ و عَقَلَ و اکتَسَبَ لِنفسِهِ ضاقَ بهِ أمرُهُ و ظَنَّ الظُّنونَ بِربِّهِ ، و جَحَدَ الحُقوقَ فی مالِهِ و قَتَرَ عَلی نفسِهِ و عِیالِهِ ، مَخافَةَ إقتارِ رِزقٍ و سُوءِ یَقینٍ بالخَلَفِ مِنَ اللّه ِ تبارکَ و تَعالی»⁽¹⁾از جمله اندرزهای لقمان به فرزندش این بود که :فرزندم! کسی که در به دست آوردن روزی، یقینش [ به خدا ] اندک و نیّتش [ به روزی رسان ] سست است، باید از این نکته عبرت آموزد که خداوند تبارک و تعالی او را در سه مرحله از خلقتش روزی داد، بدون آن که خودش در آنها تلاش و تدبیری داشته باشد. پس، خداوند تبارک و تعالی در مرحله چهارم نیز روزی او را خواهد داد ... [مرحله اول] در رحم مادرش... و [مرحله دوم] از شیر مادرش [بود]... و [مرحله سوم] از درآمد والدینش روزی او را داد ... تا آن که بزرگ و فهمیده شد و مستقلاً به کسب درآمد پرداخت . در این هنگام، بر خود سخت گرفت و به پروردگارش بدگمان شد و از ترس تنگدستی و یقین نداشتن به جایگزین کردن نعمت از سوی خداوند تبارک و تعالی، حقوق [ خدا و مردم ] در مال خود را نادیده گرفت و خود و خانوادهاش را در سختی و تنگنا قرار داد.

این مراحل شامل: [مرحله اول] در رحم مادر، [مرحله دوم] از شیر مادر، و [مرحله سوم] از درآمد والدین است. هنگامی که بزرگ و فهمیده شد و مستقل به کسب درآمد پرداخت، نسبت به پروردگارش بدگمان شد و از ترس تنگدستی و عدم یقین به جایگزین کردن نعمت از سوی خداوند، حقوق [خدا و مردم] را در مال خود نادیده گرفت و خود و خانوادهاش را در تنگنای اقتصادی قرار داد. این حکایت تأکیدی بر یقین به رزق الهی و اعتماد به خداوند است.

اقسام رزق

از آنجا که هرگونه بهرهای که خداوند نصیب بندگان میکند، اعم از مواد غذایی، مسکن، پوشاک و یا علم، عقل، فهم، ایمان و اخلاص، «رزق» نامیده میشود، رزق، تنها محدوده رزق مادّی نیست؛ بلکه شامل رزق معنوی نیز میشود. قرآن دربارهی شهیدان میفرماید: ...بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یرْزَقُونَ⁽¹⁾...آنها زندهاند و نزد پروردگارشان روزی میبرند». روشن است که روزی شهیدان، آن هم در جهان برزخ، نعمتهای مادّی نیست؛ بلکه نعمتهای معنوی است.

فَالَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْالصَّالِحَاتِ لهَم مَّغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کرِیم⁽²⁾آنها که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند، آمرزش و روزی پرارزشی برای آنهاست.

در این آیه، نعمتهای بهشت «رزق کریم» نامیده شده که مؤمنان خداترس و دارای عمل صالح و مردان و زنان پاکدامن به عنوان پاداش الهی از آن بهرهمند خواهند شد. همچنین رزق کریم از آن مواهب الهی است که جهادگران و مهاجران و انصار به آن نوید داده شدهاند: «وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ هَاجَرُواْ وَ جَاهَدُواْ فیِ سَبِیلِ اللهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لهَم مَّغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کرِیمٌ ⁽³⁾و آنها که ایمان آوردند و هجرت نمودند و در راه خدا جهاد کردند و آنان که پناه دادند و یاری نمودند، آنان مؤمنان حقیقیاند؛ برای آنها آمرزش (و رحمت خدا) و روزی شایستهای است.

إِلَّا عِبَادَاللّهِ الْمُخْلَصِینَ أُوْلَئک لهَمْ رِزْقٌ مَّعْلُومٌ⁽¹⁾جز بندگان مخلص خدا (که از کیفرها برکنارند)! برای آنان [بندگان مخلص] روزی معین و ویژهای است.

«رزق معلوم» به این معناست که خداوند در بهشت برای بندگان مخلص خود، رزقی میدهد که غیر از رزق سایر بهشتیان است و هیچ شباهتی به رزق دیگران ندارد. اگرچه نام رزق ایشان و رزق دیگران یکسان است، اما به جهت این که آنان جز به خداوند متعال به هیچ چیز دیگری وابسته نیستند، نه به زینتهای زندگی دنیا و نه به نعمتهای آخرت، در دل ایشان غیر از خدا، چیز دیگری وجود ندارد.

3.رزق حسن

وَالَّذِینَ هَاجَرُواْ فِی سَبِیلِ اللهِ ثُمَّ قُتِلُواْ أَوْ مَاتُواْ لَیرْزُقَنَّهُمُ اللهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللهَ لَهُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ⁽²⁾و کسانی که در راه خدا هجرت کردند، سپس کشته شدند یا به مرگ طبیعی از دنیا رفتند، خداوند به آنها روزی نیکویی میدهد و او بهترین روزیدهندگان است.

در این آیه، «رزق حسن» به عنوان پاداش کلیه مهاجران الهی مطرح شده است، خواه به مقام شهادت رسیده باشند و یا در این مسیر به مرگ طبیعی از دنیا رفته باشند.

«رزق حسن» اشاره به نعمتهایی دارد که وقتی چشم انسان به آن میافتد، چنان مجذوب میشود که نمیتواند از آن چشم بردارد و به غیر آن نگاه کند. تنها خداوند قدرت دارد که چنین روزی را به کسی عطا کند. همچنین در قرآن، مقام نبوت و فایده های حلال درخت انگور نیز «رزق حسن» نامیده شده است.

4.رزق بیحساب

تقوا عامل برخورداری از روزی بیحساب

وَمَن یَتَّقِ اللهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لَا یَحْتَسِبُ... ⁽¹⁾و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم میکند و او را از جایی که گمان ندارد روزی میدهد.

5.مشیت روزیرسانی الهی

لَهُ مَقَالِیدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ وَیَقْدِرُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ⁽²⁾کلیدهای آسمانها و زمین از آن اوست؛ روزی را برای هر کس بخواهد گسترش میدهد یا محدود میسازد؛ او به همه چیز داناست.

بر اساس بخش اخیر آیه «إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ»، توسعه و تنگی روزی بندگان بر اساس حکمت و علم الهی است؛ البته ارادهخدا در زمینه وسعت و تنگی روزی مشروط به شرایطی است که بر زندگی انسانها حاکم است. تلاش و کوشش، اخلاص و فداکاری، و به عکس، سستی، تنبلی، بخل و آلودگی نیت نقش تعیینکنندهای در این موضوع دارند.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام ، آمده است: «لا تَکْسَلُوا فِی طَلَبِ مَعَایِشِکُمْ فَإِنَّ آبَاءَنا کَانُوا یَرْکُضُونَ فِیها وَیَطْلُبُونَها»⁽¹⁾در طلب روزی و نیازهای زندگی سستی نکنید؛ زیرا پدران و نیاکان ما به دنبال آن میدویدند و آن را طلب میکردند.

در آیه دیگری، خداوند حکمت روزیرسانی خود را چنین بیان میکند: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ وَلَکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَّا یَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِیرٌ بَصِیرٌ⁽²⁾هرگاه خداوند روزی را برای بندگانش وسعت بخشد، در زمین طغیان و ستم میکنند؛ از این رو به مقداری که میخواهد (و مصلحت میداند) نازل میکند، زیرا او نسبت به بندگانش آگاه و بیناست.

روزیدهنده خداست.خدای متعال میفرماید: وَ مَا مِن دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَی اللهِ رِزْقُهَا⁽³⁾هیچ جنبندهای در زمین نیست مگر این که روزیاش بر عهده خداست. از این رو، فرزندکشی به دلیل ترس از تأمین هزینه های آنها حرام شده است: وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِیَّاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کَانَ خِطَأً کَبِیرًا⁽⁴⁾و فرزندانتان را از ترس فقر نکشید! ما آنها و شما را روزی میدهیم. مسلماً کشتن آنها گناه بزرگ است.

در استدلال بر عدم توانایی معبودان ساختگی مشرکان برای روزیرسانی، خداوند میفرماید: وَیَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللهِ مَا لَا یَمْلِک لَهُمْ رِزْقًا مِّنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ شَیْئًا وَلَا یَسْتَطِیعُونَ ⁽⁵⁾آنها غیر از خدا موجوداتی را میپرستند که هیچ رزقی برای آنها از آسمانها و زمین در اختیار ندارند و توان این کار را نیز ندارند.

ویژگیهای رزق بهشت

وَلَا تَمُدَّنَّ عَیْنَیکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَرِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَأَبْقَی⁽¹⁾و هرگز چشمان خود را به نعمتهای مادی که به گروههایی از آنان دادهایم، نینداز! اینها شکوفه های زندگی دنیایند تا آنان را در آن بیازماییم و روزی پروردگارت بهتر و پایدارتر است.

مقابله «رِزْقُ رَبِّکَ» با «زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا» نشاندهنده آخرتی بودن آن است. در آیهای دیگر، خداوند رزق دنیا را در مقابل رزق آخرت متاعی ناچیز میداند: اللهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ وَیَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا فِی الْأَخِرَةِ إِلَّا مَتَاعٌ؛ خداوند روزی را برای هر کس بخواهد وسیع و برای هر کس بخواهد تنگ قرار میدهد و آنها [کافران] به زندگی دنیا شاد شدند در حالی که زندگی دنیا در برابر آخرت، متاعی ناچیز است.

جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمْ الْأَبْوَابُ... إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِن نَفَاد⁽²⁾باغهای جاودان بهشتی که درهایش به روی آنها گشوده است... این روزی ماست که هرگز برای آن پایانی نیست.

وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهَا بُکْرَةً وَعَشِیًّا⁽¹⁾و روزی آنان در بهشت هر صبح و شام مقدر است. این تکرار روزی در صبح و شام کنایه از آمدن آن بهصورت مداوم و بدون انقطاع است.

منابع روزی

هُوَ الَّذِی یُرِیکُمْ آیَاتِهِ وَیُنَزِّلُ لَکُم مِّنَ السَّمَاءِ رِزْقًا وَمَا یَتَذَکَّرُ إِلَّا مَن یُنِیبُ⁽²⁾او کسی است که آیات خود را به شما نشان میدهد و از آسمان برای شما روزی (باارزشی) میفرستد و تنها کسانی از این حقایق یاد میکنند که به سوی خدا بازگردند. مقصود از این رزق آسمانی، باران است که به واسطه آن گیاهان میرویند و روزی بندگان را تأمین میکنند. نامگذاری باران به رزق به این خاطر است که بهعنوان عاملی برای روزی محسوب میشود.

قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ⁽³⁾؛ بگو: چه کسی شما را از آسمان و زمین روزی میدهد؟... دادن روزی از زمین به این معناست که زمین محل رویش گیاهان، درختان و انواع مختلف مواد غذایی است.

عوامل جلب رزق و روزی

اولین عاملی که تأثیر آن در جلب روزی محسوس است، کار و تلاش و استفاده از زور بازو است. اما نکته مهم این است که بدانیم میزان تأثیرگذاری تلاش انسان در جلب روزی چقدر است؟ واقعیت این است که «انسان» همهکاره جهان خلقت نیست و همه چیز به هوش و تلاش او بستگی ندارد. در میان عوامل و اسباب بیشماری که در نظام علّیت جهان در کار است، «هوش و تلاش» انسان جزئی از آن به شمار میرود.

در فرهنگ قرآن، قارون نمایندهی انسان متکبر است که مال و ثروت خود را حاصل فکر و تلاش خود میداند و از خالق هستی غفلت میورزد: ... قالَ إنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ عِندِی، أَوَلَم یَعْلَم أَنَّ اللهَ قَدْ أَهْلَکَ مِن قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَن هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَکْثَرُ جَمْعًا وَلَا یُسْأَلُ عَنْ ذُنبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ⁽¹⁾(قارون) گفت: این ثروت را به وسیله دانشی که نزد من است به دست آوردهام. آیا او نمیدانست که خداوند اقوام پیش از او را که نیرومندتر و ثروتمندتر از او بودند هلاک کرد؟ (و هنگامی که عذاب الهی فرارسد) مجرمان از گناهانشان سؤال نمیشوند.

حاصل آنکه، جلب رزق و روزی به عوامل و شرایط زیادی وابسته است که فکر و اراده انسان جزئی از آنهاست. به گفته شهریار:

اگر روزی به قدر عقل بودی***تمام عاقلان بودند قارون

ولیکن رزق در میزانِ عدل است***نه عاقل در شمار آرد نه مجنون

روایات نیز به همین نکته متذکر شدهاند که هوش سرشار و قوت بازو «تمام علتِ» جلب روزی نیست. امام صادق علیه السلام : «اِنَّ اللهَ تَعالی وَسَّع اَرزاقَ الحُمقی لِیَعتَبِرَ العُقَلاءُ وَ یَعلَموا اَنَّ الدُّنیا لَیسَ یَنالُ ما فیها بِعَمَلٍ وَلا حیلهٍ»⁽¹⁾خداوند روزی احمقها را وسعت بخشید تا عاقلان عبرت گیرند و بدانند که دست یافتن به دنیا، تنها با کار و تدبیر میسر نیست.

ارتباط ضمانت روزی با تلاش انسان

تقدیر الهی در خصوص دخالت کار و تلاش انسان در جلب روزی، تضمین روزی او را به صورت مطلق و غیرمشروط به همراه ندارد؛ بلکه این ضمانت به شرط تدبیر و تلاش انسان است. امام علی علیه السلام در این زمینه میفرمایند: «اطلبوا الرزقَ فإنَّهُ مَضمونٌ لِطالِبِه»⁽²⁾یعنی «رزق را طلب کنید؛ چرا که برای طالب خود ضمانت شده است.

در دستهای از روایات، ائمه دین حداقل کار و تلاش انسان در طلب روزی را مشخص کردهاند. به عنوان مثال، امام صادق علیه السلام در پاسخ به سؤال یکی از یاران خود که از وظیفه بنده در طلب روزی پرسید، فرمودند: «إذا فتحت بابک و بسَطتَ بساطَک فَقَد قَضَیتَ ما عَلَیک»⁽³⁾یعنی وقتی مغازه خود را گشودی و بساط خود را پهن کردی، وظیفه خود را به انجام رساندهای.

از جمع بندی این روایات مشخص میشود که وظیفه انسان برای جلب رزق و روزی، خود را در معرض روزی قرار دادن و «طلب» آن است. رزق و روزی گمشده یا گنجینهای نیست که ما مکلّف باشیم به هر قیمتی که شده آن را به چنگ آوریم؛ بلکه مانند جویی روان است که هر کس باید ظرفی به دست

گیرد و کنار آن نشیند و به قدر رفع عطش خود از آن بهرهبرداری کند. بنابراین، ما مکلّف به فراهم کردن «زمینه» روزی هستیم، نه «به دست آوردن» آن.

روش کسب رزق

در مورد طلب روزی، روایت است که مردی نزد رسول خدا صلی الله علیه واله آمد و گفت: «یا رسول الله صلی الله علیه واله ، صاحب عیالم و قرض و وام دارم و حالم سخت است. دعایی به من یاد دهید تا به وسیله آن از خداوند طلب روزی کنم.» حضرت فرمود: «وضوی کاملی بگیر و دو رکعت نماز بخوان، پس رکوع و سجود آن را تمام به جا آور و سپس بگو: یا ماجد، یا واحد، یا کریم، اتوجه إلیک بمحمد نبی الرحمه...»⁽¹⁾

در پایان، به برخی از عواملی که باعث افزایش روزی یا فقر و تنگی روزی میشوند، اشاره میکنیم:

عوامل افزایش روزی

این عوامل، به عنوان روشهایی مؤثر در افزایش روزی و برکت در زندگی مطرح شدهاند.

عوامل تنگی روزی