جلسه 1395/10/27

بسم الله الرحمن الرحیم



مفهوم غايت و حصر

موضوع: مفهوم غایت و حصر
بحث در مفهوم غایت است و گفتیم که باید در سه[1]
مرحله بحث کنیم: مثلا در ﴿فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم الی المرافق﴾[2]
یکی عبارت است از دست تا غایت که مرفق است که گفتیم آیه منطوقا دلالت بر آن دارد.
دومی عبارت بود از مرفق با بالا که گفتیم دلالت بر عدم دارد و مسلما آیه از این حیث مفهوم دارد.
اکنون بحث در خود غایت است که مرفق باشد. گفتیم در اینجا پنج قول[3]
وجود دارد.
    1. آیت الله بروجردی و دیگران قائل اند که داخل نیست.
    2. غایت داخل است.
    3. اگر غایت از جنس مغیی است داخل است و الا داخل نیست. بنا بر این در آیه ی فوق چون مرفق از جنس دست است داخل است ولی در «صم الی اللیل» شب داخل نیست زیرا لیل از جنس نهار نیست.
    4. فرق بین «الی» و «حتی» که اگر «الی» باشد داخل نیست ولی در «حتی» داخل است مانند: «جاء الحجاج حتی المشاة»
    5. آیت الله حائری قائل به عدم دلالت بود و اینکه باید به دنبال قرائن بود.
مختار ما همان قول اول است و دلیل آن را بعدا ذکر می کنیم.
 
القول الاول: این قول مختار آیت الله بروجردی، امام و محقق خراسانی است که می گویند: غایت در مغیی داخل نیست. زیرا غایت، حدّ الشیء است و حدّ شیء غیر از خود شیء است.
القول الثانی[4]
: غایت داخل در مغیی است زیرا غایت از نهایة الشیء انتزاع می شود و نهایة شیء داخل در شیء است.
این دو دسته به جای آنکه به سراغ لغت بروند به سراغ استدلال عقلی رفته اند. باید دید که مردم از «الی» و «حتی» چه چیزی را متوجه می شوند.
القول الثالث[5]
: اگر غایت از جنس مغیی باشد داخل است و الا داخل نیست. شاید دلیل این قول در شق اول از باب احتیاط باشد و می گویند که مرفق را باید شست تا یقین پیدا کنیم که به امر مولی عمل کرده ایم و الا لغت در همه جا چه غایت از جنس مغیی باشد یا نه یکسان است.
القول الرابع[6]
: اگر «الی» باشد داخل نیست ولی اگر «حتی» باشد داخل است مانند: «جاء الحجاج حتی المشاة».
این قول نیز صحیح نیست و همان گونه که در مغنی آمده است حتی: گاه جاره است گاه عاطفه و گاه برای ابتداء است. بحث ما در «حتی» جاره است نه «حتی» عاطفه و یا ابتداء مثال مزبور در مورد حتی عاطفه است. «حتی» جاره مانند: ﴿سَلامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ﴾[7]

«حتی» ابتدائیه مانند:
فوا عجبا حتی کُلیب یسبّنی    کأن اباها نهشل او مُجاشع
القول الخامس[8]
: آیت الله حائری قائل است که باید به قرائن مراجعه کرد و قرائن گاه دلالت بر دخول دارد و گاه بر عدم دخول.
نقول[9]
: ما همان قول اول را انتخاب می کنیم و دلیل ما تبادر است. در ﴿سَلامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ﴾[10]
متبادر این است که وقتی مطلع فجر شد دیگر ملائکه بالا می روند و شب قدر تمام می شود.
یا مثلا می گویند: «قرأت القرآن الی سورة الاسراء» این علامت آن است که سوره ی اسراء را نخوانده ام.
در وضو نیز مرفق داخل نیست مگر اینکه ﴿الی﴾ به معنای «مع» باشد. اگر هم به معنای «الی» باشد شستن مرفق لازم نیست ولی از باب مقدمه ی علمیه مقداری از مرفق را می شوییم تا یقین حاصل شود که غَسل ید محقق شده است.
اشکال نشود که تبادر دلیل وجدانی است زیرا می گوییم: در لغت در بسیاری از موارد به سراغ همین تبادر می روند و برای ثابت کردن معنای لغوی یک لغت به سراغ شعر و آیه ی قرآن و مانند آن می روند.
حال اگر به نتیجه نرسیدیم[11]
و دلیل اجتهادی، ما را به جایی نرساند باید به سراغ اصل عملی رویم. در اینکه اصل عملی در اینجا چیست دو قول وجود دارد:
القول الاول[12]
: استصحاب می گوید غَسل ید واجب است و اگر مرفق را نشستیم و نمی دانیم وجوب غَسل از بین رفته است یا نه وجوب غَسل را استصحاب می کنیم.
یلاحظ علیه: این استصحاب اصل مثبت است زیرا مستصحب عبارت است از: اصالة عدم غَسل الید. یا اصالة بقاء وجوب غَسل الید. اثر مستقیم آن این است که ما دست را نشسته ایم. اما اثر عقلی آن این است که اگر بعد از شستن تا مرفق هنوز وجوب باقی است پس کاستی در عدم شستن مرفق است و باید مرفق را شست. این اثر عقلی است نه شرعی.
القول الثانی[13]
: اصل در اینجا برائت عقلی است. و ما در اقل و اکثر ارتباطی قائل به برائت هستیم یعنی تا مرفق واجب بود بشوییم و در مرفق شک داریم و با مقراض برائت آن را کنار می زنیم.
 
الفصل الرابع[14]
: فی مفهوم الحصر
برای بهتر فهمیدن این بحث باید به کتاب مطول یا کتب بلاغتی مراجعه شود. ما در سال 1325 شمسی کتابی به نام «تهذیب البلاغه» نوشته ایم و به آن نیز می توان مراجعه کرد. در کتاب «جواهر البلاغه» و «مختصر مطول» نیز این مطالب نوشته شده است.
ادوات الحصر خمسة: این ادوات عبارتند از: الّا، انما، بل اضرابیه (نه بل عاطفه)، تقدیم ما حقه التأخیر مانند: ﴿إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعينُ﴾[15]
و المفرد المحلی باللام مانند: ﴿الحمد الله﴾[16]
یعنی همه ی حمدها مال خداست و حتی اگر کسی پیغمبر اکرم (ص) و امیر مؤمنان علی علیه السلام را حمد کند در واقع خدا را حمد کرده است زیرا آنچه نبی و علی علیهم السلام دارند از جانب خدا دارند.
 
الّا: و فیه مباحث
البحث الاول: الاستثناء من الاثبات نفی و من النفی اثبات مانند: «جائنی القوم الا زید» و «ما جائنی القوم الا زید»
ابتدا باید اموری تمهیدیه را عرض کنیم:
الامر الاول: کلمه ی «إلّا» بر چند وجه[17]
است:
    • استثنائیه مانند: ﴿فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَليلاً مِنْهُم ﴾ کسانی که با داود علیه السلام بودند از آبی گذشتند که قرار بود از آن نیاشامند که همه آشامیدند مگر تعداد کمی از آنها.
    • وصفیه: ﴿لَوْ كانَ فيهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتا﴾ که «إلّا» به معنای «غیر» است.
    • عاطفیه: ﴿يا مُوسى لا تَخَفْ إِنِّي لا يَخافُ لَدَيَ الْمُرْسَلُون * إِلاَّ مَنْ ظَلَمَ ثُمَ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوء﴾ یعنی مرسلون نزد من نمی ترسند و کسی که ظلم کرده است و بعد از آن نیکی را جایگزین آن گردانیده است.
باید توجه داشت که بحث ما در «الا» استثنائیه است نه دو مورد دیگر.
الامر الثانی: ابو حنیفه[18]
قائل است که «الا» دلالت بر این ندارد که من الاثبات نفی و من النفی اثبات. بر این اساس فتاوای عجیب و غریبی دارد. در دلیل آن ذکر می کند:
اولا: ظاهر کلام این است که می خواهد بگوید: دومی مسکوت عنه است و در آن نه حکم وجود دارد نه عدم حکم و در مثال «جائنی القوم الا زید» یعنی در مورد زید متکلم بحث نمی کند؛ نه در مورد آمدن او و نه در مورد نیامدن او. الا به معنای سکوت است و بس.
یلاحظ علیه: تبادر بر خلاف این است.
ثانیا: «الا» از نفی دلالت بر اثبات نمی کند و الا تنها وضو باید به تنهایی کافی از نماز کفایت کند زیرا رسول خدا (ص) فرموده است: «لا صلاة الا بطهور» که باید معنای آن این باشد که نماز باید در وضو خلاصه شود. یعنی در طهور، نماز هست. یا اینکه در «لا صلاة الا بفاتحة الکتاب» باید گفت که صرف خواندن حمد در نماز باید کافی باشد و نماز با خواندن حمد محقق شود
یلاحظ علیه[19]
: این دلیل بسیار سست است زیرا رسول خدا (ص) نماز را در خارج تصور کرده است و می فرماید: آن صلاتی که من خواندم و شما می شناسید، صحیح در نمی آید مگر اینکه شما وضو داشته باشید. شاهد آن قرآن است که می فرماید: ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ﴾[20]
خداوند ابتدا صلاة را در خارج فرض کرده است و بعد می فرماید که باید برایش وضو بگیرید.
بنا بر این ثابت شد که استثناء از نفی، اثبات و از نفی اثبات است.
 
ان شاء الله در جلسه ی بعد این را بحث می کنیم که «الا» افاده ی حصر[21]
می کند.
 

[1] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۱۹.

[2] مائده/سوره5، آیه6.

[3] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۲.

[4] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۴.

[5] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۴.

[6] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۴.

[7] قدر/سوره97، آیه5.

[8] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۵.

[9] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۵.

[10] قدر/سوره97، آیه5.

[11] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۵.

[12] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۶.

[13] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۶.

[14] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۷.

[15] فاتحه/سوره1، آیه5.

[16] فاتحه/سوره1، آیه2.

[17] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۸.

[18] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۸.

[19] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۹.

[20] مائده/سوره5، آیه6.

[21] المبسوط في أُصول الفقه، الشيخ جعفر السبحاني، ج2، ص۳۲۹.