مشخصات کتاب

رساله ای در ردّ یهودیّت

محضر الشهود فی ردّ الیهود

تألیف

حاج بابا قزوینی یزدی قدس سره

(از علمای بزرگ یهود که به دین مقدس اسلام مشرف شده است)

تحقیق:

حامد حسن نواب

وضعیت نشر:قم ،موسسه فرهنگی انتشا رتی حضور،۱۳۷۸

شا بک : ۹۶۴۶۲۴۷۲۰۶۱

مشخصات ظاهری : 255 ص.

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب خانم نرگس قمی

اشاره

مؤسسه فرهنگی - انتشاراتی حضور

قم / میدان شهدا / اول خیابان حجتیه / شمارهٔ 75

تلفن 744651 / دورنویس 743756 (کد 0251)

محضر الشهود فی رد الیهود

(رساله ای در رد یهودیت)

تألیف / حاج بابا قزوینی یزدی قدس سره

تحقیق / حامد حسن نواب

چاپ اول / اسفند 1378

چاپخانه / پاسدار اسلام

قطع رقعی / 256 صفحه

تیراژ / 3000

کلیه حقوق برای ناشر محفوظ است

ISBN 964 - 6272 - 06 - 1

شابک 1 - 06 - 6272 - 964

750 تومان

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

«ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»

با حکمت و اندرز نیکو، به راه پروردگارت دعوت نما؛ و با آن ها به روشی که نیکوتر است، استدلال و مناظره کن

سوره نحل (16) آیه 125

«مقدمه محقق»

بسم الله الرَّحمٰنِ الرَّحِیم

الْحَمْدُ لِلَّهِ والصلوة عَلَی أَشْرَفَ رُسُلِ اللَّهُ ، وَ عَلَی آلِهِ آلِ اللَّهِ

وَ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَی أَعْدَائِهِمْ أَعْدَاءِ اللَّهِ

خداوند رسول اسلام حضرت محمد بْنِ عَبدِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَسَلَّم را به عنوان خاتم پیامبران فرستاد، و فرمود: ( وَ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ ) ⁽¹⁾و ( خاتم پیامبران ) .

و دین اسلام را فرستاد و سائر ادیان آسمانی را به آن ختم کرد، و فرمود : ( إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الاسلام ) ⁽²⁾دین در نزد خدا دین اسلام است و فرمود: ( وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاسلام دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الاخرة مِنْ الخاسرین ) ⁽³⁾( هر که غیر از اسلام دین دیگری را پیروی

نماید هرگز از او پذیرفته نیست و او در آخرت از زیانکاران است) ، تا این پیامبر خاتم، کامل کننده تمام ادیان آسمانی و دین اسلام آخرین عامل برای سعادت بشر باشد، که خداوند سبحان آنرا برای انسان ترتیب داده است .

لذا خداوند در دین مبین اسلام احکام محکم و شریعت های ابدی را در کنار اخلاق رفیع و حضیصه های عالی انسان جمع نموده است . پس با این وجود عالم تکوین را با تشریع و اخلاق پر ساخته تا برای

عقل ، احکام و برای عاطفه ، اخلاق را قرار دهد.

لذا صاحبان ادیان آسمانی و حاملین مذاهب و مبادی فکری مختلف را می بینیم که باوجود اینکه هر کدام از ادیان و مبادی و صاحبان آن ها دارای ریشه های علمی و عاطفی زیاد و فراگیری می باشند ، بر یکدیگر جهت تشرف به اسلام و متابعت از خاتم پیامبران حضرت محمد بْنِ عَبدِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّم سبقت می گیرند .

حتی یهودی هائی که خداوند سبحان در قرآن کریم بر مشرکین مقدم داشته و آن ها را با وصف ( أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا ) یعنی (شدیدترین مردم از لحاظ دشمنی نسبت به مؤمنین ) بطوری که فرموده است: ( لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ اشرکوا ) ⁽¹⁾( هر آینه می یابی شدیدترین مردم از نظر عداوت نسبت به آن هائی که ایمان آورده اند، یهود و مشرکین می باشند) چه بصورت دسته جمعی

و چه بصورت فردی، در طول سال های اول از طلوع اسلام و در زمان حیات پیامبر عظیم الشأن صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ و سَلَّم ، به طرف اسلام سرعت ورزیدند.

تا این که به این وضع رسیدند ، هنگامی که نبی اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وسَلَّم نظام ( مسئولیت تقابل اجتماعی ) در اسلام را اعلام نمود، بدون چشم داشت ، عموم آنان وارد اسلام شدند.

از امام صادق عَلَیْهِ السَّلام نقل شده: «که پیامبر اکرم صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وآلِهِ وسَلَّم فرمود :

( من از هر مؤمن نسبت به خودش اولویت دارم و علی عَلَیْهِ السَّلام نسبت به او بعد از من اولی است ) پس از ایشان ( امام صادق عَلَیْهِ السَّلام ) پرسیدند: معنی این کلام چیست ؟ فرمود : قول پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وآلِهِ وسَلَّم : ( هرکس دینی یا زمینی را ترک کند برگردن من است و هر که مالی را ترک نماید از ورثه اوست) ، پس انسان ولایت بر خود ندارد اگر مال نداشته باشد و نمی تواند بر عیال خود امر و نهی نماید اگر نفقه آن ها را نپردازد و نبی عَلَیْهِ السَّلام و امیر المؤمنین عَلَیْهِ السَّلام و کسی که بعد از آن هاست متلازم به این عملند ، پس از اینجاست که اولی به آنها هستند از خودشان ، و نیست اسلام آوردن همه یهود ، مگر بعد از این کلامِ رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ که آن ها نسبت به خود و عیالشان ایمن شدند » . ⁽¹⁾

سپس نسل و ذریه این یهودیان که مسلمان شدند، از میان آن ها علماء و ارشادکنندگان و صاحبان کتاب های حدیثی ، فقهی ، تفسیری ، تاریخی و غیره، برخاستند .

و این خصیصه ای بود که پیامبر اسلام صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّم به آن ملقب شد و مشخصه ای بود که دین حنیف اسلام به آن ممتاز گشت. به طوری که نبی اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم اعلام نمود ، در ضمن سفارشات خود به برادر و پسر عمو و جانشین بلافصل بعد از خود امیر المؤمنین علی بن أبی طالب عَلَیْهِ السَّلام : ( اگر خداوند یکنفر را بدست تو هدایت نماید، بهتر است برای تو از آنچه که خورشید به آن می تابد ) . ⁽¹⁾

و به تحقیق دختر رسول اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وآلِه و نور چشمشان و ثمرة قلب ایشان حضرت صدیقه طاهره فاطمه زهرا سَلامُ اللهِ عَلَیْهَا در این زمینه در حدیثی، از مقام علماء در نزد خداوند تبارک و تعالی واهل بیت عصمت و طهارت عَلَیْهِم السَّلام، فرمودند: ( علماء شیعه محشور می گردند در حالی که بر قامت آن ها از خلعت های کرامت به میزان کثرت علم و جدیت آن ها در ارشاد بندگان خدا، پوشانده می شود) ⁽²⁾با توجه به دو کلمه کثرت و جد .

و در سده های تاریخ ، اسامی درخشانی از علمائی که دین خود را ترک نموده بطور متواتر آمده است، که با وجود رنج زیاد و گرفتاری

وافر که فرا راه آنان بوده، اسلام را پذیرفته و از آن دفاع نموده و دربارهٔ آن ده ها کتاب نوشته اند .

و از بهترین این کتاب ها کتاب ( محضر الشهود فی ردّ الیهود ) است که یکی از اعاظم علماء یهود که از سلاله علمی معروف و از خانواده دینی مشهور به علم و تقوی آنرا نگاشته و او ( حاج بابا قزوینی یزدی ) است و او نیز اسلام را مثل پدرش قبول کرده و این کتاب گرانبها را نوشته است .

و حقیر طبق وظیفه و از روی کلام خداوند متعال که فرموده است : ( وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةُ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ... ) ⁽¹⁾.

و به اطاعت از پیامبر عظیم الشأن صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وآلِه که می فرماید : « لَئِنْ یُهْدَی اللَّهُ بِکَ رَجُلًا وَاحِداً خَیْرُ لَکَ مَا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ » ⁽²⁾.

و جهت پیاده کردن حدیث شریف سرور و صاحب اختیارم حضرت فاطمه زهرا سلامُ اللهِ عَلَیْها که فرمودند: « عَلَی قَدْرِ کَثْرَةِ عُلُومِهِمْ وَجَدَهُمْ فِی ارشاد عِبَادَ اللَّهِ » ⁽³⁾، به تحقیق این کتاب پرداختم ، تا شاید مشمول عنایات و الطاف خداوند متعال بیش از پیش قرار گیرم و ثواب آنرا به روح جد بزرگوار و مشوّق بزرگم در راه اهل بیت عصمت و طهارت عَلَیْهِمُ السَّلام ، مدافع حریم مقدس ولایت

و امامت ، سلیل الدوحة المحمّدیّة والشَّجرة العلویة والثَّمرات الفاطمیة حضرت آیة الله آقای حاج سید احمد فقیه امامی اصفهانی رضوان الله تعالی عَلیْه هدیه کردم، باشد جهت اداء بعضی از حقوق ایشان که برمن است. و از خداوند متعال خواهانم که به فضل و کرم خود قبول فرماید .

حامد حسن نواب

1419 ه ق

«مقدمة طبع اول»

آیة الله سیّد احمد اشکوری

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

یهودیت یکی از سه دین بزرگی است که دارای کتاب آسمانی و دستوری پا برجا بوده و در سراسر دنیای امروز حکم فرما می باشند . این سه دین آسمانی بر حق ( یهودیت - مسیحیت - اسلام ) برای نجات بشریت از مفاسد عقائدی و اجتماعی و اقتصادی و دیگر نواحی تباهی آمده و اصلاحات پر ارج و با ارزشی از خود در جهان پهناور بیادگار گذاشته اند.

پیغمبران عظیم الشأن این سه آئین مقدس حضرت موسیٰ وعیسی ومحمد عَلَیْهِمُ السَّلام در دوران زندگانی خود زحمات فراوانی کشیده تا توانستند مردم را از خواب غفلت بیدار کرده و بشاهراه هدایت سوق دهند.

ولی نکته جالبی که باید در اینجا یادآور شویم این است که یهود از روز نخست ستیزگی های غریبی از خود نشان داده و تا عصر حاضر هر روزه صفحهٔ تاریک نوینی در اعماق تاریخ به رسم یاد بود می نهند.

با اینکه بنی إسرائیل از فرعون و فرعونیان آزارهای بسیار

و رنج های بی شمار کشیده و از سالیان دراز در انتظار موسیٰ بن عمران عَلَیْهِ السَّلام بسر می بردند و پیوسته به یکدیگر بشارت آمدن پیغمبر گرامی را می دادند و چنین عقیده داشتند که یگانه شخصی که بتواند آن ها را از چنگال ظالمانه فرعون نجات دهد همانا موسی خواهد بود.... با همه این مراتب نیروی خود را صرف مخالفت با آن حضرت نموده در تمام کارها از دستورهای وی روگردان بودند .

به وحی خدائی تن در ندادند تا صاعقه و بلاهای آسمانی بر آنها نازل شد، بجهت ده روز معطل شدن حضرت موسی در کوه طور همگی دست از دین بر داشته به گوساله پرستی پرداختند ، نعمت های پرقیمت را فراموش کرده عدس و پیاز و چیزهای بی ارج دیگری در خواست کردند ، همت های نابخردانه و دروغ های بی جا نسبت به پیغمبر خدا دادند، او را بپاداش زحمات طاقت فرسایش آزارهای فراوان نموده و تا آخرین روز زندگانیش آنچه می توانستند کردند.....

و همین یهود پس از زندگی حضرت موسیٰ عَلَیْهِ السَّلام دست به کتاب مقدس تورات زده تحریفات زیادی در آن نمودند و خیلی از آیات را کم و زیاد کردند و جملی را که به صلاح خود نمی دانستند از

آن کتاب آسمانی انداختند و آنچه میل داشتند بر وی افزودند .

و دین پاک یهودیت که از برای آزادی بشر فرستاده شده و دارای پایه های قوی و استوار بود و تمام جهات خیر و صلاح و اصلاح را در برداشت ، این دین مقدس نیز در اثر بازی های یهود کم کم معنویت خود را از دست داده مبدل به دینی پر از مادیگری و خونریزی و ظلم

و ستم شده و چهره زیبای نورانی خود را از دست داد.

نمونه های زیادی در تاریخ پر شورش یهود پیدا می شود که دلالت بر کمال وحشیت و ناانسانیت و بی بند و باری دین حاضر یهودیت و یهودی ها می نماید ، ولی تمام این ها در اثر همان بازی های گوناگونی است که در کتاب تورات نموده و حقایق دین خدائی را دگرگون نشان داده و سوء استفاده از این کار ناشایسته کرده اند .

راجع به تغییراتی که یهودی ها در دین یهودیت وکتاب تورات داده اند کتاب های زیادی نوشته شده است، ولی دو کتاب در این زمینه به پارسی نگارش یافته که بسیار پر قیمت و دارای ارزش علمی بسزائی می باشند :

یکی کتاب ( اقامة الشهود فی رد الیهود ) نوشته میرزا محمد رضا جدید الاسلام که از دانشمندان بزرگ یهود تهران بوده و در سال 1238 هجری شمسی به شرف اسلام مشرف شده و پس از اسلامش این کتاب را به زبان عبری تألیف نمود و در سال 1292 هجری شمسی سید علی حسینی تهرانی آنرا به پارسی ترجمه کرده بنام ( منقول رضائی ) چاپ شد.

وکتاب دوّم ( محضر الشهود فی رد الیهود ) که به خامه توانای حاج بابا قزوینی یزدی به رشته تحریر در آمده و برای اولین بار چاپ و تقدیم خوانندگان گرامی می شود.

این کتاب دارای امتیازات زیادی می باشد که شمردن آن ها در اینجا به طول می انجامد، ولی امتیازی که لازم است آن را یادآور شویم این

است که نویسنده وی در خانواده ای بزرگ شده بود که از أحبار یهود بشمار می رفتند و در آن زمان از خانواده های علمی با شهرت آن گروه می بودند و جنبه روحانی یهود یزد را اشغال می کردند ، با این سابقه مؤلف عظیم الشان دیگر محتاج این نبود که از کتاب هائی که در ردّ یهودی ها نوشته شده نقل کند و افکار دینی یهود را از دیگران فراگیرد ، بلکه خودش باکمال قدرت علمی مستقیماً از کتاب تورات وکتب أنبیاء بنی إسرائیل و تفاسیر آنها که بزبان عبری نوشته شده استفاده نموده و مطالب این کتاب را پرداخته است .

از اوراق این کتاب چنین بر می آید که به اندازه کافی از همه گونه کتاب های یهود در کتابخانه شخصی خود داشته و همیشه در فکر این بوده که آنچه تازه نوشته میشود نیز تهیه نموده تا روز بروز از گزارشات دینی آنها با خبر بوده باشد.

مؤلّف باضافة معلومات گرانبهائی که راجع به کتاب ها و عقاید یهود داشته مطالعات فراوانی در پیرامون مسیحیت و اسلام نموده و سال ها بحث در کتاب های تورات و انجیل و قرآن کرده و با نظر بسیار دقیق این سه کتاب مقدس را تجزیه و تحلیل و مقارنه نموده تا توانسته حق را از باطل و درست را از نادرست تشخیص دهد و از حق پیروی کند.

معلوم است که با چنین مقدّماتی این کتاب که چکیده زحمات چند ساله می باشد تا چه حدودی دارای ارزش علمی خواهد بود و چه معلومات گرانبهائی دارد که در کتاب های دیگر کمتر می توان آن ها را یافت.

اما مؤلف کتاب حاج بابا قزوینی دانشمندی بزرگ از دانشمندان یهود یزد در اواخر سده دوازدهم و اوائل سده سیزدهم هجری بشمار می رفته که در اثر بحث زیاد و کنجکاوی بی شمار در ادیان مختلفه وکتب سماوی و ارشادات پدر ارجمندش - که وی نیز از بزرگان

دانشمندان یهود آن سامان بوده - به شرف اسلام مشرف شد.

پدرش محمد اسماعیل جدید الاسلام هنگامی که دین مقدس اسلام را اختیار نمود روابط خود را با یهودی ها قطع نکرد، بلکه روز و شب با آن ها اجتماع می نمود و در حقیقت دین یهود و سایر ادیان مباحث ها داشت و پیوسته آنها را ارشاد می کرد که دین باطل یهودیت را رها نموده و متابعت از دین اسلام که دین حق است نمایند... و این خود آثار علمی پر ارجی در نویسنده این کتاب گذاشت .

مؤلّف در اوّل همین کتاب می گوید :

« والد فقیر از سلسلهٔ بنی إسرائیل و در میان ایشان از افاضل و اعیان بود و همگی علماء و ارباب فهم آن طائفه به فضل و تتبع او معترف و او را به صفت زهد و تقوی متصف می دانستند و آن مرحوم در تمام عمر مشغول به تحصیل علوم و مطالعه کتب و متابعت رسوم أنبیاء سلف و علماء خلف می بود... تا آنکه توفیق ربانی شامل حال او و تأیید سبحانی کافل آمال آن سعادت مآل گردیده به تشریف شرف دین حنیف سرافراز و به این عطیه عظمی از اماثل و اقران خود ممتاز گردیده جماعت یهود را شنیدن این خبر کمال دهشت و باعث نهایت وحشت شده این معنی را علت فتور دین و ملت و سبب نقص

و مذلّت خود دانسته چاره جوئی را کمر بستند و در پس زانوی تفکر وتحیّر نشستند و از اطراف و جوانب زبان تعییر و ملامت گشودند ....

آن جناب هر یک را به نحوی از انحاء و طوری از جواب مجاب و به طرق متعدده و انواع مختلفه ابواب موعظه و نصیحت بر روی ایشان می گشود و به ادله و بیان و حجّت و برهان ایشان را به متابعت حضرت خاتم رسالت ارشاد و دعوت می فرمود.... و در آن اوان فقیر بسن شباب و غالب اوقات از افادات آن جناب بهره یاب و آنچه اصغا می نمود مغتنم دانسته بخاطر فاتر می سپرده از نانیوشیدن آن جماعت عنود کمال تعجب می نمود .

نویسنده گرامی از فرصت ها کاملاً استفاده نموده و مشغول دعوت به دین مقدس اسلام می بود و در هرجا و با هرکس و هر طور که می توانست سخن از ادله حقانیت آن دین آسمانی به میان می آورد ، تا کار بجائی رسید که محافل عمومی ترتیب داده و دانشمندان و بزرگان و اعیان را جمع کرده و در حضور آنان با یهود به مباحثه وجدل پرداخت و حقیقت را چنانکه باید و شاید برای همه آشکار ساخت و شهادات حضار را در طومارها ثبت و ضبط نمود تا آنکه راه انکار برای هیچ سرکشی باز نباشد .

دانشمند یگانه حضرت حجة الاسلام و المسلمین آقای حاج سید علی محمد وزیری دام ظله خدمات شایان و پراهمیتی در راه نشر معارف قرآن کریم و مذهب جعفری فرموده که هر کدام به سهم خود

قابل تقدیر و ستایش و البته بهترین یادگارهای عمر است که برای

همیشه پاینده خواهد ماند .

یکی از خدمات اسلامی بزرگ ایشان کتابخانه عمومی ارزنده ای است که در یزد تأسیس نموده و دارای بیش از هفده هزار کتاب چاپی و سه هزار کتاب خطی نفیس میباشد و هر روزه مورد استفاده عموم

معارف پروران است.

وکتاب حاضر ( محضر الشهود فی رد الیهود ) نسخه منحصر بفرد ⁽¹⁾این کتابخانه می باشد که به سعی و اهتمام جناب آقای وزیری در سلسله انتشارات کتابخانه چاپ شده تقدیم خوانندگان گرامی می شود .

امید از پروردگار متعال چنانست که بر ایام عمر آقای وزیری بیفزاید تا گام های جلوتری در این راه نهاده و هر روزه تحفه تازه ای در سلسله نشریات دینی کتابخانه اضافه نمایند.

نجف اشرف - سید احمد حسینی

« مقدمه مؤلّف »

بسم الله الرحمن الرحیم

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا سَوَاءِ السَّبِیلِ وَ کَرَّمَنَا بِمُتَابَعَةِ اشْرَفَ مِنْ وُلْدِ مَنْ نَسْلِ اسماعیل ، الَّذِی شَرَفُ بانتسابه ابراهیم الْخَلِیلُ ، مُحَمَّدُ الْمَزْبُورِ وَصَفَهُ فِی الزَّبُورِ وَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِیلَ وصیرنا مِنِ الْمُحِبِّینَ لآله وَ عِتْرَتِهِ الواقفین عَلَی أَسْرَارِ التَّأْوِیلِ وَ التَّنْزِیلِ ، سِیَّمَا ابْنُ عَمِّهِ وَ وَصِیُّهُ مَظْهَرِ الْحَقِّ وَ مُبْطِلُ الْأَبَاطِیلَ .

اما بعد : چنین گوید امیدوار بکرم خداوند جلیل (ابن محمد اسماعیل حاجی بابا قزوینی) ساکن یزد، که بر ارباب ألباب و دانش و اصحاب بصیرت و بینش مخفی نماند که والد فقیر از سلسله بنی إسرائیل و در میان ایشان از افاضل و اعیان بود و همگی علماء و ارباب فهم آن طائفه بفضل و تتبع او معترف و او را بصفت زهد و تقوی متصف می دانستند و آن مرحوم در تمام عمر مشغول بتحصیل علوم و مطالعه کتب و متابعت رسوم أنبیاء سلف وعلماء خلف می بود و در آن تجسّس و طلب بغیر از تمیز میانه حق و باطل ادیان و وصول بطریق حق وایقان مطلبی و مقصدی نداشتند

و پیوسته ظهور راه صواب را از مفتح الأبواب سائل و استجابت دعای خود را از آن جناب آمل بودند، تا آنکه توفیق ربانی شامل حال او و تأیید سبحانی کافل آمال آن سعادت مآل گردیده بتشریف شرف دین حنیف سرافراز و به این عطیه عظمی از اماثل و اقران خود ممتاز گردیده، جماعت یهود را شنیدن این خبر کمال دهشت و باعث نهایت وحشت شده این معنی را علت فتور دین و ملت و سبب نقص و مذلت خود دانسته، چاره جوئی را کمر بستند و در پس زانوی تفکر و تحیّر نشستند و از اطراف و جوانب زبان تعییر و ملامت گشودند و اوّلاً به واسطه رسل و رسائل طریق استعلام منشأ و جهت این امر را پیمودند ، آن مرحمت پناه در مقام جواب به آن گروه گمراه فرمودند ، که جناب اقدس اله که بر نیت و ضمیر هر کس آگاه و شهید و گواه است که اختیار کمترین دین اسلام را نه از راه طمع مال و جاه و توقع قرب امیر و شاه است، بلکه بعد از استعانت به عنایت بی نهایت

حضرت ربِّ العزّة ، بذل جهد خود را در تحقیق حقیقت مذهب و ملت نموده ، از تتبع کتب و آثار و تأمل در آیات و اخبار حقیت دین مبین سید المرسلین وخاتم النبیین ( محمد بن عَبْد الله ) صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ المعصومین را به ادله قاطعه و براهین ساطعه بدون شائبه شک و شبهه به علم الیقین دانسته و فهمیده و از بیم مؤاخذه و عقاب روز حساب و امید اکتساب ثواب از ملت آباء و اجداد اجتناب و به شرف اسلام بهره مند و کامیاب گردیده ام و چنانچه شما نیز تارک مواد عناد و اعتساف و سالک سبیل اعتبار و انصاف گردیده لباس خوف

ننگ و عار را از خود خلع و ریشه شجر غوایت ⁽¹⁾ثمر، ضلالت اثر «إِنا وَجَدْنَا آبَائَنَا عَلَی أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَی آثَارِهِمْ مُقْتَدُون» ⁽²⁾را از مزرع خاطر قلع می نمائید، صورت زیبای شاهد مدعا در مرآت ظهور جلوه نما و سخافت ملت منسوخه را کالشمس فی وسط السماء مشاهده خواهید نمود.

آن جماعت عنود این نصایح گوهر آموز را اصغا ننموده از تمام ایشان چه از وضیع و شریف و چه از قوی و ضعیف به غیر از لازمه اهتمام در تحریف آن مرحوم از دین حنیف و کمال ابرام در تکلیف به عود به دین سخیف چیز دیگر بظهور نرسید، آن جناب هر یک را بنحوی از انحاء و طوری از جواب مجاب و به طرق متعدده و انواع مختلفه ، ابواب موعظه و نصیحت بر روی ایشان می گشود و به ادله و بیان و حجّت و برهان ایشان را بمتابعت حضرت خاتم رسالت ارشاد و دعوت می فرمود ، نهایت :

هر که را روی به بهبود نبود *** دیدن روی نبی سود نبود

و در آن اوان فقیر به سن شباب و غالب اوقات از افادات آن جناب بهره یاب و آنچه اصغا می نمود مغتنم دانسته ، بخاطر فاتر سپرده ، از نانیوشیدن آن جماعت عنود کمال تعجب مینمود و پیوسته تخم این در مزرع خاطر می کاشت، که کاش کتابی نوشته آید که مشتمل باشد بر تمام آن ادله و براهین و قواعد و قوانین ، که هرگاه بعد از این

تمنا

یکی از این قوم حق ناشناس خواهد که بطریق شبهه و وسواس رخنه در حصن حصین دین مبین محکم أساس اندازد و یا به إعانت ابلیس ابواب تشکیک و تلبیس برروی مسلمانی گشاید، شاید بوسیلهٔ تأمل در این کتاب و تدبّر در این ابواب رفع شبهه و شکوک او را توان نمود و نقاب ارتیاب از چهره شاهد مقصود گشود و بسهولت از عهده جواب ناصواب برآید، بلکه اقامه حجّت بر خصم نموده او را به دین اسلام دعوت و هدایت کرد تا این معنی موجب رفع درجات آن مرحوم گردیده در روز قیامت در ظل رایت حضرت رسالت راه یابد و از آن اوان الی الآن که مدت چهل سال است به اعتبار علائق و عوائق روزگار و مصائب و نوائب ادوار و حوادث لیل و نهار و اختلال حال و توزّع بال فرصت و مجال نیافت و هر قدر در شاهراه مقصود بقدم سعی وکوشش بیش تر شتافت کارکنان قضا و قدر را مانع حصول امنیت خویش یافت .

تا آنکه در این زمان خجسته نشان و اوان مینمت اقتران ، که از یمن همت والانهمت و حسن نیت صافی طویت بندگان سپهر مکان شوکت واجلال توأمان حشمت و اقبال همعنان باسط بساط عدل و احسان ناشر رآیات بر و امتنان مهر سپهر ایالت و جلالت ، قطب فلک شهامت و فخامت نُور حدقه کیاست و فراست ، نور حدیقة فطانت و متانت، نجم درخشان بسالت و رزانت ، لعل بدخشان نجابت و مناعت ، گوهر بحر سخاوت و سماحت، مهبط فیوضات حضرت یزدان ، مظهر ألطاف قادر سبحان ، زبده امرای ملک آرای

جهان، امیر صایب تدبیر، فلک شان خان ظفر قرین سعادت قرآن ( محمد تقی خان ) لازال مراسم العزّ و الاقبال بمیامن وجوده مشیدة الأرکان ، ساحت فسیح المساحت دار العباده یزد و نواحی آن بنحوی رشک امصار جهان و نمونه گلزار جنان گردیده، که هر که سرمهٔ انصاف در دیده بصیرت کشید و صورت اوضاع این مکان را دید معنی : « تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ کانَ تَقِیًّا » ⁽¹⁾

را فهمید ، وهر ذی شعوری که گوش هوش گشود ندای غمزدای « ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمنین » ⁽²⁾را در شأن این بلد امین شنود ، ساکنان و متوطنانشان از پیر و جوان و توانا و ناتوان در مهد امن و امان و در بستر آسایش و اطمینان غنوده و گوش صادران و واردانش هرگز آواز دادخواه نشنوده ، نه دراز دستی را دست تعدّی به جانب مال و منال زیر دستی دراز و نه بدچشمی را گوشه چشمی بطرف عرض و ناموس کسی باز، ذات بیهمالش در تنظیم نظام دین و اعلاء اعلام اسلام بی مثل و انباز و در إحکام أحکام شریعت خیر الأنام از امر او حکام ممتاز رأفت و رحمت بی عدد و شمارش یتیمان را پدر مهربان و ضعیفان را غمگسار و دلنواز رایت عطای گهر بارش درویشان را مایهٔ استغنا و بیچارگان را چاره ساز .

لاجرم در چنین زمان و چنان مکانی داعی دوام دولت ابد اختتام آن والا مقام فرصت را غنیمت دانسته، کمر عزیمت بر میان محکم

بسته ، بعزم قطع این وادی هولناک پای همت را پیش گذاشت و آنچه از آن مرحمت پناه استماع و بر حقیقت آنها اطلاع یافته به علاوه آنچه خود از تتبع آثار و تفحص اخبار استنباط نموده به حیطه ضبط در آورد و چنانچه خدا خواهد و مقدر شده باشد اراده چنین است که انشاء الله کتابی نوشته آید که مشتمل باشد بر رد دعوای تابید و خلود دین د وَرَدّ ادلّه وشبهات آنها و بر آیات و اخباری که دلالت دارد بر اینکه پیغمبری خواهد آمد و شریعت تازه ای خواهد آورد و شرافت آن پیغمبر آسمان ها و زمین را فرو خواهد گرفت و در بعضی از آن ها تعیین وقت بعثت و در بعضی تصریح بنام نامی و اسم سامی آن پیغمبر والا گهر شده و در پاره ای کیفیت شریعت بیضا مذکور و در برخی تعریف و توصیف آن نبی مرسل مزبور باشد .

و همچنین اخبار به اینکه جماعت یهود دین او را قبول نخواهند نمود و در مقام تکذیب و اهانت او خواهند بود و به این تقریب ذلیل و خوار و بی قدر و اعتبار خواهند گردید نوشته آید .

و همچنین مشتمل بر اخباری که اشعار دارد بر اینکه بعثت آن پیغمبر والا مقام بعد از ظهور و غیبت حضرت عیسی علی نبینا و آله و علیه السلام خواهد بود.

و همچنین مشتمل باشد بر اینکه ( ماشیح ) که در کتب انبیاء از آن خبر داده اند حضرت عیسیٰ بن مریم است.

و غیر از این اخبار آنچه در هر مقام ایراد آن ضرور باشد ایراد شود و چون این کتاب ادلّه و شواهد است در رد یهود، پس هرگاه آن را

مسمی گردانیدم به ( محضر الشهود فی ردّ الیهود ) لفظ با معنی و ظاهر با فحوی مطابق خواهد بود.

و ها أنا اشرع فی المرام ، راجیاً من الله الاعانة و به الاعتصام و سائلاً منه التوفیق للاتمام .

و این کتاب مشتمل است بر چند باب :

باب اوّل : وعده های الهی به حضرت ابراهیم و جایگاه حضرت اسماعیل (علیهماالسلام)

در ذکر آنچه خداوند عالمیان به حضرت ابراهیم علی نبینا و آله و علیه السلام واولاد آن حضرت وعده فرموده و اثبات شأن و مرتبه حضرت اسماعیل عَلَیْهِ السَّلام

در اوّل ( سوره در تورات ) پاراش لخ لخا از تورات حضرت موسیٰ عَلَیْهِ السَّلام آیه ای مذکور است که ترجمه اش این است : که فرمود : خدا به ابراهیم که بیرون رو از زمین تولدگاه خود به آن زمین که بنمایم بتو و بگردانم تو را از برای قوم بزرگ و بلند گردانم نام تو را و آفرین کنم آفرین کنندگان تو را و لعنت کنم نفرین کنندگان تو را و آفرین کرده شوند بتو قبیله ای آن زمین ⁽¹⁾

و أیضاً در همان پاراش بعد از ذکر چند آیه می فرماید : « وأدنائ أمْرَال أَبْر ام أَحَرِ هِیْبا رِدْ لُوطٍ مِیْعُمُوسانا عِنْخا وُرْتَهُ مِنْ هَمَا قُوْمِ إِشْوَا تَا شَامٍ صَافُونَا والِقُبًا وَاقِدَّمَا وَایَا مَا کی إن کُلِّ نَهَا أَرَضُ أَشِرْ أَتَامُرِوْ لَخَا أَتَیْنَا

وُلْوَ زَعَخَا عَدْ عُولامْ وَسَمْتِی إِتْ زَرْعَخَا کَعَفَرْهَا أَرَضٌ أَشِرْ ایْمَ یُوخَلِ إِیْشَ لِنْیُوتْ إِنْ عَفَرْهَا آرَضٌ کَمْ زَرْعَنَا بِیْمَانِه» ⁽¹⁾یعنی فرمود خدا به ابراهیم بعد از جدا شدن لوط از نزد او که بگشا چشمان خود را و ملاحظه کن اطراف این مکان را که در آن مقام داری از اطراف شمال و جنوب و مشرق و مغرب که همه آن زمین را تو می بینی بتو و ذریه تو . خواهم داد تا جاوید و بگردانم نسل تو را مانند خاک زمین چنانچه کسی خاک را تواند شمرد نسل تو را نیز می تواند شمرد.

و أیضاً در همان پاراش بعد از چند آیه که مشتمل است بربیان گزارش جهاد کردن حضرت ابراهیم با پادشاهان زمین کنعان و آن حوالی و طلب کردن آن حضرت فرزندان میراث گیر و وعده دادن خدا فرزندان و ذریه به عدد ستارگان آسمان و نقل کشتن آن حضرت

جانوران و مرغان بجهت حصول اطمینان و غیر ذلک می فرماید :

«بِیَومُ هَهُوْ کارَتْ أدْنَائ إنْ أبْرَام بَرِیتْ لِمُورْ لَزِرْ عِخَاتَنِی إِنْ هَا أَرَضِ

هَزُوتٌ می نَهَوْ مِصْرَ یَیم عَدْ هَنَا هَارُ هَذَا دُول نَهز پَرات» ⁽²⁾یعنی در آن روز شرط کرد خدا با ابراهیم به دادن آن زمین به ذریه ابراهیم از نهر مصر تانهر فرات که در آن روز مملکت در تصرّف ده نفر پادشاه کافر بود که اسامی آن ها در همین مقام از تورات مذکور است . ⁽³⁾

( مؤلّف گوید ) که علماء مفسّرین بنی إسرائیل را اعتقاد چنین است که وعدها تمام در شأن اسحاق بلکه یعقوب و ذریه او درست می آید و دیگری از اولاد خلیل را شریک با اسحاق نمی گرداند و در کتب و تفاسیر خود تصریح به این مطلب نموده اند و در نظر حقیر بسیار سست و باطل می نماید به چند وجه :

«اوّل» - آنکه فرموده است که نسل و ذریه تو را نتوان شمرد و بنی إسرائیل همیشه طائفه محصوری بوده اند نه بطائفه دیگر آمیخته می شدند و نه کسی را بخود راه می دادند و در زمان موسیٰ عَلَیْهِ السلام و بعد از موسیٰ چند دفعه بشماره در آمدند ، چنانچه در وقت خروج از مصر و دخول در تیه ⁽¹⁾و خروج از تیه ایشان را شمردند و عدد ایشان در تورات و غیرها از کتب مسطور است .

«دوم» - آنکه وعده فرموده که کل آن زمین را بذریه تو خواهم داد و هرگز بنی إسرائیل کل آن زمین را در تصرّف نداشتند و از آن ده پادشاه که اسم ایشان در تورات مذکور است بنی اسرائیل در وقتی که از تیه بیرون آمدند برزیاده از پنج شش نفر ایشان مسلّط نشدند ، بلکه هرگز به حوالی نهر فرات عبور نکردند چه جای آنکه بر آنجا مسلّط شوند و همه قبیله های آن زمین هرگز بنام حضرت ابراهیم خوانده

و آفرین کرده نشدند، بلکه هر یک طائفه علی حده وصاحب تسلّط در زمین خود و منسوب به قبیله خود بوده اند، چنانچه بر متدبّرین

کتب سیر و تواریخ و قصص مخفی نیست .

و دیگر آنکه در همین آیه مذکور است که کل آن زمین مال اولاد آن حضرت باشد تا انقراض عالم و دست اولاد حضرت اسحاق کوتاه شود به اندک وقتی و الحال به تصرّف اولاد حضرت اسماعیل در آمده و تا انقراض عالم در تحت تصرف ایشان خواهد بود.

«سوم» - آنکه در آنکه در همان پاراش می فرماید : که ساره زوجه آن حضرت در خدمت شوهر خود عرض کرد که چون من عقیمم تو خلوت کن با کنیزک من هاجر مصریه که شاید آبادان و بسیار شویم به او و چون حضرت خلیل با آن کنیز خلوت نمود و اثر حمل در کنیز

ظاهر شد در خدمت خاتون خود تقصیر نموده بلکه اظهار مساهمت و هم چشمی می نمود این معنی بر ساره گران آمده شکایت به نزد حضرت خلیل برد و آن حضرت ساره را بر هاجر تسلط داد و ساره هاجر را رنجانیده ، هاجر از پیش او گریخته به بیابانی رفت و در سرچشمه آب فرشته ای بر هاجر نازل شده، گفت از کجا می آیی و بکجا می روی؟ هاجر جواب داد: که از خاتون خود گریخته ام . فرشته او را امر ببازگشتن به نزد خاتون خود و جفا کشیدن در زیر دست او نمود ، ⁽¹⁾و بعد از آن این فقرات مذکور است که « وَیُوْمَر لَنّه مَلئخ أدنای هَرْبا أَرْبِهُ إِتْ زَرْعِ وَلا بِیْسَافِرْ مِرُوبِ وَیُوْمَر لَنَّهُ مَلْئِخِ أَدْنَای

هِیْنَاخ هَا رَاوِ یَوُلِدَتْ بِنْ وَقَارَاتْ شَمرُ بِیسْمَاعِلْ کَی شَامَعْ أَدْنَای إِنْ عُنْ بیخ وهو بهیه برا أدَامْ یَادُمو بکُل وَیَدْکُل یُوَوعَل مَن کُلِّ إحاو یشکُون » ⁽¹⁾یعنی گفت به او فرشته خدا که بسیار کنم بسیار مر نسل تو را که شمرده نشود از بسیاری و گفت به او فرشته خدا که الحال تو آبستنی و خواهی زائید پسر بخوان نام او را اسماعیل که شنید خدا ناله درویشی و دل ریشی تو را و آن فرزند خواهد بود پرء آدم دست او در همه و دست همه بر او و بر او و بر روی همه برادران خود مسکن خواهد گرفت.

( مؤلّف گوید ) که لفظ « پرء » به نحویکه در نسخ تورات مسطور است به این نحو است که اوّل پاء فارسی است و بعد از آن راء قرشت و بعد از آن همزه و چنانچه همزه بر راء مقدّم می بود بمعنی شرافت میبود و کمال مناسبت به مقام داشت، اما بنحو موجود در نسخ تورات آنچه از شاراشیم که از کتب معتبره لغت عبری است معلوم می شود بمعنی بهره مند و بسیار و بیابان دوست و صحرانشین و شکار کن آمده و هر یک از این معانی بوجهی مناسبت بمقام دارد ، اما معنی بهره مند ظاهر است و معنی بسیار هم بسیار مناسب است که تأکید فقره اوّلی بوده باشد یعنی کثیر النسل و چنانچه به معنی بیابان دوست و صحرانشین و شکار کردن هم باشد مناسب خواهد بود ، چه حضرت اسماعیل در بیابان پاران ⁽²⁾ساکن می بود و شکار هم بسیار

می فرمود و ممکن است که غرض از بیابان دوستی و صحرانشینی این باشد که اعراب از نسل آن حضرت خواهند بود، به جهت آنکه

اعراب بیابان دوست و صحرانشین و شکارکن می باشند ، بلکه این معنی در این مقام انسب خواهد بود زیرا که در مقام بشارت دادن خدا به واسطهٔ ملک به هاجر خبر صحرانشینی حضرت اسماعیل چه تازه گی و خوشی دارد که هاجر را به آن تسلّی حاصل شده موجب گوارا شدن زحمت زیر دستی و رنجانیدن ساره او را گردد.

و هرگاه بمعنی این باشد که عرب از نسل اوست بالالتزام مژده خواهد بود بوجود پیغمبر آخر الزمان از نسل حضرت اسماعیل علیه السلام و این بزرگترین مژده ها و موجب گوارا شدن هر نوع زحمتی می توان بود و العلم عند الله تعالی.

و فقره «دست او در همه و دست همه در او» را بعضی از مترجمین تورات چنین ترجمه کرده که یعنی او بر همه مسلّط و همه به او محتاج خواهند بود و فقره بعد که «بر روی همه برادران مسکن گیرد» فی الجمله تایید می کند و می توان بود که مراد أزید وحی و شریعت بوده باشد، چه ید بمعنی وحی در کتب أنبیاء بسیار استعمال شده و علماء و مفسرین به آن تصریح نموده اند.

از آن جمله در اوائل کتاب ارمیا ⁽¹⁾

او دوّمین أنبیاء اعظم عهد عتیق بود و در زمان سلطنت یوشیا و یهویا قیم وصدقیا و هم در زمان اسیری صدقیا نبوّت می نمود، مولودش عناتوث بن یامین و از سلسلهٔ ابی یا ثار کاهن بود و قبل از تولد از جانب خدا به منصب نبوت مبعوث ، سرافراز گشتو و در هنگام شباب در سال 628 قبل از مسیح مطابق سال 13 سلطنت یوشیا، اوّلاً در مولود خود به ملاحظات چندی که خواسته مرتبط نبوّت است، تزویج اختیار نفرمود... و بر وفات پادشاه که در سال 609 قبل از مسیح واقع شد، نوحه گری نموده آن را چون خسارتی عظیم شمردند. اما بعد از سلطنت قصیر یهواحاز سبک و رویه مردم به کلی تبدیل یافت و بت پرستی را حیات تازه پدید و بدین واسطه زندگانی نبی پر از زحمات و مشقات گردید و در سال چهارم سلطنت یهویاقیم طومار نخستین خود را که محتوی تحذیر و پیش گوئی ها بود تصنیف نمود و پادشاه آن را ورق به ورق سوزانیده ، در صدد إتلاف نبی برآمد ، مجدداً وی نبوّت های خود را نگاشته ، ضمناً نبوّت (پیش گوئی) فرمود: که نبی یهودا بزودی در بابل هفتاد سال به اسیری خواهند رفت... اما از تنبیهاتش تغافل ورزیدند. و او صدقیا را به مهربانی تعلیم فرموده، او را بر بلایائی که بر قوم عاصیش معلق بود بیاگاهانید ولی سودمند نیافتاد، امانت نبی مرقوم همواره زندگانی وی را خطرناک نمود، بحدی که در زمانی که نبوکدنصر اورشلیم را مفتوح ساخت، آن حضرت در زندان بود و نبوکدنصر او را از زندان بر آورده در بابل مسکن داد، لکن وی با سایر اسرای قوم خود سکونت اختیار فرموده بعد از چندی با آنها در سال 586 قبل از مسیح به مصر برده شده باز ایشان را تا هنگام وفاتش به امانت نصیحت و اندرز فرموده مدت چهل و دو سال از جانب خدا برضد امّت طاغی و یاغی خود ایستادگی نمود. (قاموس کتاب مقدّس ، صفحهٔ 40 و 41)

کتاب ارمیا: ترتیب این کتاب در احکام نبوّت های متنوّعه و وعده های الهیه اش امری مشکل است. اما به قاعده طبیعی صحیح و کافی، به چهار قسم عام منقسم می شود که مشتمل بر نبوّت هائیست که در زمان سلطنت یوشیا و یهویا قیم و صدقیا و جدلیا کرده شد ، باب آخر این کتاب چنانکه معلوم است الحاقی است واحتمال می رود که کار عزرا باشد. (قاموس کتاب مقدس ، صفحه 41)

ملاخیم ⁽¹⁾اوّل و در نشان سوم و هفتم و سی و سوم و سی و هفتم و چهلم کتاب بزقیل ⁽²⁾

و در تاریخ طبری مسطور است که ایوب در اواخر عمر از جمله اولاد خود حزقیل را وصی ساخت و حزقیل به مرتبه نبوّت رسید و ذو الکفل لقب یافت . ( فرهنگ دهخدا، از حبیب السیر چاپ خیام ، جلد 1 ، صفحهٔ 78)

بود که وحی و شریعت حضرت اسماعیل یعنی ذریه او نبی عربی و خاتم پیغمبران بوده باشد برهمه قوم ها و طائفه ها جاری و بعثت آن حضرت اختصاص به گروهی نخواهد داشت ، چنانچه تمام انبیاء که بعد از حضرت خلیل مبعوث شدند به قوم مخصوصی مبعوث بودند.

و معنی فقره دوّم که «دست همه در او» اینست که چون وحی آن حضرت که قرآن است مشتمل است بر جمیع آنچه در عالم موجود و متحقق گردید و خواهد گردید، چنانچه می فرماید ( وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسِ الَّا فِی کِتَابِ مبین ) ⁽¹⁾و می فرماید که ( اوتیت جَوَامِعَ الکلم ) ⁽²⁾پس وحی همة أنبیاء مندرج در او و دست همه در او خواهد بود، و الله یعلم .

و بر هوشمندان مطلع بر طور کلام مخفی نخواهد بود که وعده فرمودن خدا به هاجر که نسل تو را بسیار خواهم کرد به حیثیتی که شمرده نشود، اشاره است باینکه همان بشارت که بحضرت ابراهیم داده شده و موجب سرور آن حضرت گردیده در شأن همان فرزند است که در رحم هاجر است تا موجب خوشنودی کامل برای هاجر تواند گردید .

و أیضاً در همان پاراش بعد از فقرات چند که بما نحن فیه دخل

ندارد آیاتی چند مذکور است که حاصل معنی آن آیات این است که خدا با خلیل خود چند شرط فرموده است بشرط آنکه آن حضرت پیروی کند راه او را : اوّل آنکه بسیار کند نسل و ذریه او را بسیار بسیار ⁽¹⁾، دوم آنکه برومند کند ایشان را به حیثیتی که باشند گروه و طوائف و جمیع پادشاهان از ذریه آن حضرت ⁽²⁾، سوم آنکه بزرگی و پادشاهی را خدا در ذریه آن حضرت جاوید قرار دهد ⁽³⁾، چهارم زمین کنعان که محل سکنای آن حضرت بود به ذریه آن حضرت مسلم داشته ، از ایشان انتزاع نگردد ⁽⁴⁾، پنجم آنکه نگاه دارند شریعت را که اهم آن در آن اوقات ختنه کردن در روز هشتم بود ⁽⁵⁾. و چگونه می تواند بود که ظهور تمام این وعده ها در بنی إسرائیل بوده باشد و عبارت تورات که مشتمل بر این فقراتست اوّل آن اینست «ویهی أَبْرَامْ مِنْ تِشْغِیم شَانَا» الی آخرها و هر که خواهد که بر تفصیل آن مطلع گردد رجوع بتورات نماید.

و أیضاً در آنچه بعد از این فقرات در همان پاراش می فرماید که «وَبِرَحْتی أَوْتَاهَ وَ کَمْ نائبِی مِیْمِنَا لَخَائِنْ وَ بِرَخْتِیْهَا وَهَایْنَا لَکُوئِیْم مَلْخَ عَمِیْمٍ مِیْمَنَاهَ بِهْیُو» ⁽⁶⁾یعنی آفرین کنم او را یعنی ساره را و نیز بدهم از او به تو پسری و از ساره قومان و پادشاهان قومان بهم رسد، دلیل

است بر عدم اختصاص ظهور وعده ها در بنی إسرائیل زیرا که در وعده پادشاهی و بزرگی اولاد ساره «لکوئیم» فرموده و «هَمُون کوئیم » نفرموده ، چنانچه در آیات سابقه که به حضرت ابراهیم شرط شده

«هَمُونْ کُونیم» فرموده.

و در همان پاراش بعد از ذکر مژده رسیدن به حضرت ابراهیم بتولد اسحاق و سجده شکر کردن آن حضرت و استبعاد کردن از فرزند بهم رسیدن از مرد صد ساله و زن نود ساله می فرماید که « وَیُوْ مَرْ إِبْراهام إلها إلی هیم لو پیشمَاعِلْ ُیحْیِه لَفَانِخَا وَیُوْ مَرُ الهِیْم أَبَالُ سَارًا إیشتَخا یُولِدَتْ لِخَابِنٌ وَقَارَ انَا إِتْ شَمُو یسحق وَ هَقِمُوتی إِنَّ بَربتی إِبْتُو لبریت عُولاًمْ لَزِرْعُو أَحَرَ أَوْ وَلْیَسْمَاعِلُ شِمْعِتِیْخًا هِینِهِ بَر حتی أتُو وَهِفِر یتی أتُو وَهِرْیتی أتُو بِمُود مؤدَّ شِنِمْ عَاسَار نَسِیمْ یُولیدو ونتسو لِغُرَی کَادُولُ وَإِتْ بریتی أقیم إن یسحق أشِرْ تِلِدْ لَخَا سَارَا لَمُوعِدْ هَزِهُ بِشَانَاهَا أَخَرِتْ » ⁽¹⁾یعنی گفت ابراهیم خداوندا کاش اسماعیل زنده بماند بدرگاه تو فرمود خدا اما ساره زن تو خواهد زائید از برای تو پسری که بخوانی او را اسحاق بران کنیزانم مر شرط خود را به او بشرط عولام به نسل او بعد از او و به اسماعیل خبر دادم تو را که آفرین کنم او را و برومند کنم او را و بسیار کنم او را بسیار بسیار، از او بزاید دوازده بزرگ بدهم او را بقوم بزرگ و شرط خود را بپا دارم باسحاق که بزاید برای تو ساره در سال دیگر.

( مؤلّف گوید ) که آنچه از فقره اولی مستفاد میگردد کمال مباینت

دارد با آنچه اعتقاد علماء بنی إسرائیل است از اینکه ناجی و خدا پرست و امتی که بر حق باشند منحصر است به اولاد اسحاق

خداپرست برحق و حضرت اسماعیل هرگز در عرضه نبوده و در نظر خلیل هیچ اعتبار نداشته و اولاد آن حضرت تمام عاصی و برباطلند . تبیین این اجمال اینکه چگونه می تواند بود که حضرت خلیل الرحمن با آن عظم شأن و بزرگی و مرتبه به حیثیتی که بیشتر از امم آن حضرت را اشرف از جمیع پیغمبران می دانند بعد از بشارت یافتن بوجود فرزندی که خداپرست منحصر در نسل او و خدا پرستی و شریعت و دین تا انقراض عالم در میان آن سلسله برپا خواهد بود، خواهش و تمنا نماید که کاش اسماعیل زنده بماند و حال آنکه بر وجود حضرت اسماعیل به اعتقاد ایشان بغیر از خسران و زیان وکفر چیزی مترتب نیست . کلا و حاشا و معاذ الله که چنین باشد، بلکه معنی این آیه است که چون بر حضرت ابراهیم یقین شده بود که تمام شروط که خدا به او وعده فرموده در نسل و ذریه حضرت اسماعیل ظهور خواهد نمود و یقین هم دانسته بود که آن کسی که خدا او را از همه کس دوست تر میدارد و به شأن و مرتبه او کسی نخواهد رسید و سرور کل عالم و بنی آدم خواهد بود از نسل او بهم خواهد رسید.

فلهذا در وقت مژده رسیدن بوجود اسحاق که فی الحقیقه مژده بزرگی بود برای حضرت ابراهیم خصوصاً بعد از یأس از فرزند بهم رسانیدن، خواست که اظهار شکر نموده، بدرگاه احدیت عرض نماید که خوشی و سرور من بوجود آنکس که بدرگاه تو عزیزتر است

بیشتر است و اظهار این را نیز نموده باشد که با وجود چنین مژده از آن فراموش نکرده مطمح نظری بغیر از همان کس که برگزیده و دوست تو است ندارم و تمام همت من مصروف است بر بقای همان شجره که چنین کسی ثمره آن میتواند بود و گویا در جنب چنان موهبتی سایر مواهب هیچ و ناچیز است و مرا همین شرافت کافیست که بمن عطا شده است فرزندی که از نسل او حبیب و دوست تو بعمل خواهد آمد .

و از این جهت است که خداوند عالمیان در جواب حضرت خلیل خود چنین می فرماید: که این فرزند هم که ساره می زاید برگزیده ماست و بعضی شروط خود را درباره او و اولاد او ظاهر خواهیم ساخت ، ⁽¹⁾چنانچه یکی از آن ها ختنه کردن در روز هشتم ولادت است.

و این شرط درباره اسماعیل علیه السلام میسر نبود ، بجهت اینکه نزول این حکم به سال ها بعد از تولد حضرت اسماعیل بود وعلماء و مفسرین تصریح نموده اند خصوص رشی که مفسر معتبر ایشان است ، که شرطی که در «ات بریتی أقیم إن یسحق» ⁽²⁾مذکور است غرض از آن ختنه کردن در روز هشتم است. و همچنین بعضی شروط دیگر هم مدت مدید به ذریّه او برپا بود چنانچه فرموده که «ات بریتی أو تُو » ⁽³⁾إلی آخرها .

و چون در این خطاب لفظ عولام مذکور شده و این لفظ مشترک است میان معنی جاوید و زمان طویل و مظنه بود که توهم شود که باید ظهور شرط خداوند جلیل با حضرت خلیل در نسل حضرت اسحاق علیه السلام تا جاوید بماند. و بجهت رفع این توهم فرمودند که خبر اسماعیل بتو داده شده است که برکت داده شده است و او را بسیار خواهم کرد «مؤد مؤد» و بزرگان موعود از نسل او بهم خواهند رسید ، ⁽¹⁾و لفظ «مؤد مؤد» که معنی آن غایة الغایة است ، در این مقام استعمال فرمود، تا اینکه قرینه باشد که عولام در مقدمه اسحاق بمعنی زمان طویل است و البته بزرگی و پیغمبری از خاندان او نقل بخاندان اسماعیل خواهد شد و هرگاه کسی بزرگان دوازده نفر را که خدا خبر داده که از حضرت اسماعیل بوجود خواهند آمد حمل نماید بر اوصیای حضرت خیر البشر که أئمة إثنی عشرند و این مطلب را تأکید مژده سابق قرار دهد که بجهت اطمینان خاطر خلیل مذکور

شده باشد دور نخواهد بود، بلکه بنظم سخن کمال مناسبت دارد والله العالم .

و این بیانات در تحقیق لفظ عولام در این مقام بر تقدیری است که «أحَرَاؤ » ⁽²⁾آخر آیه بوده و لفظ « ولیسماعل» ⁽³⁾اوّل آیه دیگر و از آن منفصل باشد چنانچه الحال کتابت نسخ تورات به این وضع است و می توان بود که «وُلیِسْمَاعِلْ» برما قبل بوده معنی آیه چنین باشد که

شرط جاوید در نسل اسحاق و اسماعیل هر دو باهم بعمل خواهد آمد چنانچه در واقع چنین شد و مدتی اولاد اسحاق بزرگ و صاحب شریعت بوده اند بعد از آن نسخ شریعت و بزرگی ایشان شده به اولاد اسماعیل تعلق گرفت و تا جاوید در این سلسله خواهد بود و چون علماء و مفسرین بنی إسرائیل به این معانی خود را راضی نمی سازند

و از روی عناد چشم از امثال این ها می پوشند و چنانچه حمل نمایند بر آنچه اعتقاد خود ایشان است که جمیع این شروط به اولاد اسحاق علیه السلام تعلق دارد لازم می آید که حکم خدا دروغ باشد ، زیرا که از وقت خرابی ثانی بیت المقدس که تا این زمان قریب به دو هزار سال می شود ، بزرگی و پادشاهی و سایر شروط از میان بنی إسرائیل بیرون رفته دست ایشان بجائی بند نیست، فلهذا بیشتر ایشان از تفسیر این آیه ساکت مانده ، چشم از آن پوشیده اند .

«تتمه»

در پاراش «وَیِر النُو» از سفر «بَراشِیتْ» بعد از نقل متولد شدن اسحاق علیه السلام و از شیر باز شدن آن حضرت و ضیافت کردن حضرت ابراهیم همه قومها را مذکور است که « وَیُومَرْ لابْرَاهَامْ کَارِش هَا أَما هَرت وَإِتْ بِناکی لا بِیْرشَ بِنْهَا آما هَزُتْ عِیمْ بِنِی عِیمٌ یَسْحق ویرعْ هَدابارٌ مِؤُدْ بِعِن أبراهام عَنْ أوْ دُوتْ بَنُو وَیُؤْمَرُ إِلهِیمْ إِنْ أَبْراهام أل

یرَعْ بِعِنجَا عَلْ هَنَعَرْ وَعَلْ أَمَا یُخَاکُل أَشِرْ تُومَرُ الخَاسَارًا سَمَعْ بِقُولاة کی بیسحق بیقارِهُ لَخَا زارَعْ وِکَمْ إِنَّ بِنْ هَا آمَا لِغُونْ أَسِیْمِنُوکَی زَرْعِخَاهُو» ⁽¹⁾یعنی گفت ساره به حضرت ابراهیم که بیرون کن این کنیزک و پسر او را میراث نگیرد پسر او با پسر من اسحاق ، بد آمد این سخن بسیار در نظر ابراهیم بسبب فرزند خود فرمود خدا به ابراهیم که بد نیاید بنظر تو آنچه گفت بتو ساره درباره کودک و کنیزک تو بشنو سخن او را که به اسحاق خوانده می شود بتو نسل تو و نیز این فرزند کنیز را بر قوم بزرگ قرار می دهم که فرزند تو است او .

( مؤلّف گوید ) آنچه در این آیه مذکور است مؤیدی است قوی بر آنچه در تفسیر آن آیات مذکور شد، زیرا که چون سلطنت و بزرگی یافتن اسحاق مقدّم بود بر اسماعیل ، بایست در آن اوان اسماعیل در تحت فرمان اسحاق بوده فرمان برداری نماید، امر شد به حضرت ابراهیم که باید آنچه خواهش کسان اسحاق است بعمل آید و چون حضرت ابراهیم بزرگی اسماعیل را دانسته بود، او را در اوّل این سخن بسیار بد آمد و آنچه در این مقام که مقام ترجیح اسحاق اسماعیل است بجهت تقدّم سلطنت او بر اسماعیل و ذکر علت است بجهت اینکه باید حکم او جاری باشد مذکور شده از ذکر شأن و بزرگی اسماعیل و تصریح باینکه او را بزرگ خواهم گردانید دلیل است بر اینکه از بیرون کردن نقصی عاید اسماعیل نخواهد شد و آنچه درباره او وعده شده بعمل خواهد آمد، این قدر هست که

سلطنت اسحاق تقدم دارد بر سلطنت او .

و در همین پاراش بعد از این آیه، آیاتی چند هست که مشتمل است بر ذکر بیرون کردن هاجر و بصحرا رفتن او با فرزند و چون از فقرات آن عظم شأن و قرب و منزلت اسماعیل و هاجر نزد خداوند شد ما قدری از آن را بجهت تأکید و تأیید مراتب عالمیان معلوم می سابقه ترجمه نموده کلام را به آن ختم می نمائیم . و بالله التوفیق .

خلاصه ترجمه آن آیات اینست که چون حضرت خلیل از جانب رب جلیل مأمور به بیرون کردن هاجر شد نانی و ظرف آبی برای هاجر و اسماعیل مهیا ساخته، ایشان را روانه بیابان بِثْرِ شبع نمود ، چون آب ایشان تمام شد حضرت اسماعیل علیه السلام در زیر درختی آرام گرفته حضرت هاجر از آن حضرت کناره گرفته ، بگوشه ای مشغول گریه کردن شد و جهت کناره گرفتن این بود که نمی توانست فرزند خود را به آن حال ببیند، در این حال فرشته ای از آسمان هاجر را ندا کرد که : مشوّش مباش، خدا شنید آواز فرزند تو را در آنچه خواست ، برخیز و محکم بگیر دست او را که بزرگ می گرداند خدا او را و خداوند عالمیان نمود به حضرت هاجر چاه آبی را و آن حضرت رفته از آن چاه آب آورده به حضرت اسماعیل خورانید و بود خدا با آن حضرت و بزرگ شد آن حضرت و بود تیرانداز و سکنی گرفت در بیابان پاران ⁽¹⁾.

تا آخر آنچه در این پاراش مذکور است و ما بهمین قدر اکتفا می کنیم.

( مؤلّف گوید ) که آن چاه که بجهت حضرت هاجر ظاهر شد بالاتفاق چاه زمزم است و بیابان پاران مکه معظمه است

«اکمال»

در آخر پاراش حی سارا از سفر براشیت مذکور است که بعد از وفات حضرت ساره حضرت ابراهیم علیه السلام زن دیگر که نام او قطورا بود گرفته از آن زن شش پسر بهم رسانیده ، ایشان را در حیات خود به اطراف عالم فرستاد و در حین وفات آن بزرگوار حضرت اسماعیل و اسحاق ببالین آن حضرت حاضر بوده آن حضرت را در مغاره ⁽¹⁾قدس دفن فرمودند ⁽²⁾. و بعد از این فقرات اسامی اولاد اسماعیل مذکور است باین تفصیل:

نَبَایُوت ، وقدار ، وَادْئِیل ، وَمِبْسَامْ ، ومِسْمَعْ ، ودُوْمَا ، وَمَسَا، وحَدَدْ، وتما ، وبِطُور، ونَافِیُش، وقِدْمَا ⁽³⁾

( مؤلّف گوید ) که غرض از نقل این فقرات اینست که ناظر در این رساله مطلع باشد که قیدار از فرزندان اسماعیل است و در این مقام تصریح باین مطلب شده .

باب دوّم : در ذکر اخبار انبیاء به پیغمبری عظیم الشأن و اینکه آن پیغمبر (ص) از غیر بنی إسرائیل است

در ذکر اخبار انبیاء به پیغمبری عظیم الشأن و اینکه آن پیغمبر از غیر بنی إسرائیل است

بدان که در سفر پنجم ⁽¹⁾تورات در پاراش شوفطیم بعد از ذکر وصایای حضرت موسیٰ علیه السلام بقوم که چنین و چنین کنید و در تنازع و ترافع محاکمه و مرافعه بروید به نزد حاکمی که در بیت المقدس ساکن است تا حکم کند میان شما به شریعت همین تورات و منع بلیغ فرموده است از متابعت کردن منجمان و اسطرلاب بینان و فال گیران و ساحران و امثال این ها مذکور است که «نابی مِیقِرْ بِخَامَا حِخَا کَامُونِی یَاقِیْم لَخَا أَدْنَاء إلها إِلنَّو یَشْمَاعُونَ» ⁽²⁾یعنی پیغمبری از میان تو از برادران تو مثل من برانگیزاند خدای خالق تو از او بشنوید.

و بعد از آن می فرماید «کَخُلْ أشِرْ شَائَلْنَا مِعِیْمٍ أَدْنَای إِلْهَای وَأْتِ هَا

اش هَکَدُ ولا هَزُتْ لا إِرَّاهِ عُوْدو لاَ أُمُوتْ وَیُوْمَرْ أَدْنَای إِلأَیْ هَطِیْبُو أَشِرْ دِیبُرو» ⁽¹⁾و حاصل معنی این فقره این است که خبر مبعوث شدن آن پیغمبر بمن رسید در روزی که در پای کوه سینا جمعیت نمودند و به درگاه احدیت عرض کردند که ما را دیگر طاقت شنیدن آواز خدای خالق خود و دیدن آتش ها ( یعنی صاعقه و برق) نیست، زیرا که می ترسیم که از هیبت آن بمیریم و فرمود خداوند عالم که نیکو گفتند این قوم .

و گویا قوم بنی إسرائیل چنین تصوّر کرده بودند که در هر وقت و بر هر پیغمبر که وحی نازل شود باید بوضع نزول الواح بوده با صاعقه و برق و آوازها بوده باشد، لهذا استدعا و التماس رفع این حکم نموده ، خواستند که طریق نزول وحی باین وضع نبوده باشد، خداوند عالم بر ضعیفی ایشان رحم نموده، فرمود که خوب گفتند و ایشان را مژده داده فرمود که «نابی آقِیْمُ لِهِمْ مِیقَرِبْ أَحِهِمْ کَامُوحًا وناتتی دبَاریَ بِییُو وَدِیْبَر أَلِهِمْ إِذْ کُلِّ أَشِرْ أَصَوِ نُو » ⁽²⁾یعنی : پیغمبری مبعوث می گردانم به ایشان از میان برادران ایشان مثل تو و بدهم کلام خود را به دهن او و سخن گوید به ایشان آنچه را فرمان دهم او را .

و چون در مقامی که وحی به دهن پیغمبر گذارده شود و در حین نزول آن علامتی و آیتی با آن نباشد که تمام خلق آن را ملاحظه نموده بفهمند که آن وحی از جانب خداست چگونه آن را قبول خواهند کرد

و البته در مقام انکار بر خواهند آمد ، لهذا می فرماید که : «وَهَایَاه هَا إیْش أشِرْ لَا یَسْمَعْ إل دَبَارَی أَشِرْ یَدَبِرُ بِشَی أَنُوخِی إِدْرُسُ معِیمُو أخ هنا بی أَشِرْ یَا زِیْدِ لَدَبِرُ دَآبَار بشمی إِنْ أُشِرْ لَا صِیوِ بِتَوْ لَدَبِرُ وَأَثِرُ یَدَبِرْ بَشِمْ إِلهِیمِ أَحِرِیْم وَمِتْ هَنَا بِی هَهُو » ⁽¹⁾یعنی هر آن مردی که نشنود سخن مرا آنچه بفرماید آن پیغمبر فرستاده من بنام من انتقام می کشم از او ، اما آن پیغمبری که دعوی دروغ کند بسخن گفتن بنام من ، آنچه من فرمان نداده باشم او را بگفتن و آنچه سخن گوید بنام معبودان دیگر کشته شود آن پیغمبر.

و چون از آن فقره مستفاد شد که سخن گوینده بنام خدا دو شخص خواهند بود یکی آن فرستاده بر حقی که خدا او را فرستاده باشد و از منکر او انتقام خواهد کشید ، دوّم آنکه متنبّی بوده بدروغ سخن خدا را بر خود بندد و چنین کسی واجب القتل وکافر است و تمیز میانه این دو نفر مشکل و از برای همه کس میسر نیست و با وجود این اطاعت و پیروی بر هر فرد واجب و کسی از این تکلیف معاف نشده ، فلهذا باید علامتی نصب شود که همه کس را میسر باشد که بواسطه آن در مقام تحقیق بر آمده، راستگو را از دروغ گو تمیز نماید و می باید آن علامت چیزی باشد که فهمیدن آن برای همه کس آسان بوده طلب کردن آن نیز از پیغمبر محتاج بأسباب فراوان نبوده باشد، تا هر فرد را جدا جدا ممکن شود که در مقام امتحان برآید و بآسانی او را فهمیدن میسر شود، پس خداوند عالمیان آنچه را از همه آسان تر

بوده، اختیار فرموده ، معجزه را اخبار بغیب قرار دهد، چنانچه می فرماید که «وَخِی تُومَرْ بِلْبَابِنَا إِیْخَاهُ نِدَعْ إِنَّ هَدَابَارٍ أَشِرْ لَأَدیبُرُ وَأَدْنَائ أَشِرْ یَدَبِرْ هَنَابِی بَشِمْ أَدْنَائ وَلَا یَهْیِهْ هَدَابَارٍ وَلَا یَابُوْ هُو هَدَابَارٍ أَشِرْ لا دِیبَروُ أَدْنَای یَزادُونَ دِیبَروُ هَنَابِی لَأَنَا غُورٌ مِیْمِنُو » ⁽¹⁾یعنی اگر بگوئی بدل خود که چگونه بدانیم این سخن را نفرموده است ، خدا آنچه سخن گوید آن پیغمبر بنام خدا و نشود آن سخن و بوقوع نیاید آن سخنی است که نگفته است آن را خدا و بیجا سخن گفته است آن پیغمبر مترسید از او یعنی او پیغمبری نیست که خدا از منکر او انتقام کشد .

( مؤلّف گوید ) که در آخر تورات مذکور است که « لاقام نابی عُوْدِ پیسرائل کَمُوشِه » ⁽²⁾یعنی برنخیزد پیغمبر دیگر از إسرائیل مثل موسیٰ و چون در دو موضع از آیات مذکوره تصریح شده که آن پیغمبر موعود مثل موسی خواهد بود باید از غیر بنی إسرائیل بوده باشد و چون علماء بنی إسرائیل چنین می گویند که آن پیغمبر باید از سلسله ایشان باشد در این مقام سخنی چند می توانند ایراد نمود که ذکر آن ها و جواب از آنها ضرور است:

«اوّل» - اینکه لفظ لاقام در این آیه صیغه ماضی است و معنی آن اینست که برنخواست نه اینکه بر نخیزد.

وجواب از آن اینست که در لغت عبری لفظ ماضی بمعنی مستقبل

بسیار استعمال می شود، چنانچه در لغت عربی هم این رسم شایع است و قرینه بر اینکه غرض در این مقام معنی استقبال است اینست که در بنی اسرائیل که مراد حضرت یعقوب است پیش از موسی پیغمبری نبود مگر حضرت یوسف وعلماء بنی إسرائیل به پیغمبری حضرت یوسف اعتقاد ندارند و آن حضرت را پیغمبر نمی دانند و بر تقدیری که آن حضرت پیغمبر بوده باشد معلوم است که مقصود از این آیه ترجیح حضرت موسیٰ بر یوسف به تنهائی نیست ، پس غرض از لاقام معنی استقبال است نه ماضی .

دوم» - آنکه تتمه آیه لاقام چنین است که «أَشِرْ بِدَاعُو أَدْنَای پائیمْ إِلْ پائیم » ⁽¹⁾یعنی که معلوم کند خدا او را روبرو .

و مقصود از این آیه اینست که پیغمبری برنخیزد از إسرائیل مثل موسی که سخن گوید با خدا روبرو و از این لازم نمی آید که در هیچ صفت مثل موسیٰ نبوده باشد ، بلکه همین در کلیم الله بودن مثل موسیٰ نخواهد بود، پس صحیح است که آن پیغمبر مثل موسیٰ در سایر صفات و مثل موسیٰ نیست یعنی در سخن گفتن با خدا روبرو وکلیم الله بودن .

جواب می گوئیم که این تأویل کمال مباینت با اعتقاد بنی إسرائیل دارد، زیرا که ایشان موسی را بهترین خلق اوّلین و آخرین می دانند و قائل نیستند که کسی به ادنی پایه مرتبه حضرت موسی باشد و اعتقاد باین معنی از اصول دین ایشان است، چنانچه بعضی از

علماء ایشان تصریح نموده اند ، پس این تأویل حکمی خواهد بود

بدون رضای طرفین .

و ایضاً می گوئیم که آنچه در این آیات در وصف پیغمبر موعود مذکور است که سخن خود را به دهن او می گذارم ظاهر معنی آن این است که با او روبرو سخن خواهم گفت، پس معنی چنین خواهد شد که آن پیغمبر مثل موسی باشد در اینکه خدا او را معلوم کند روبرو و بی واسطه .

و ایضاً می گوئیم که بنابراین تأویل باید که پیغمبری از بنی اسرائیل بغیر از حضرت موسی با خداوند جلیل مناجات نکرده باشد و چنانچه مناجات هم کرده باشد جواب نشنیده باشد و این خود باطل است که بسیاری از انبیاء بعد از حضرت موسی با خدای خود مناجات نموده از آن جناب سؤالات و خواهش ها نمودند و به جواب آنها بی واسطه ملک فایض گردیدند ، چنانچه از تدرّب در کتب سایر أنبیاء معلوم می شود.

«سوم» - اینکه شاید مراد از مثل موسی بودن این باشد که مثل موسی است در اینکه مبعوث است بر خصوص بنی إسرائیل نه برهمه قوم ها و امت ها هر چند در مرتبه و شأن و سایر صفات مثل موسیٰ نبوده باشد و بر این تقدیر میان آیتین منافاتی نیست .

جواب خواهیم داد که آیا آن پیغمبر صاحب شریعت تازه غیر شریعت حضرت موسی خواهد بود یا بر همان شریعت مبعوث خواهد شد؟

تقدیر اوّل خلاف معتقد بنی إسرائیل است زیرا که ایشان شریعت حضرت موسی را همیشگی می دانند و مطلقاً به تغییر آن راضی نمی شوند و تمام نزاع ایشان با سایر فرق عالم بر سر همین مطلب است، چنانچه بعد از این بتفصیل مذکور خواهد شد انشاء الله تعالی . و بر تقدیر ثانی مناسب چنین بود که لفظ نابی و صیغه مفرد است در این مقام مذکور نشده به صیغه جمع أدا گردد ، زیرا که جمیع أنبیاء که بعد از حضرت موسیٰ مبعوث شدهاند در این صفت شریک و ذکر یکی ترجیح بلا مرجّح است، پس لابد باید که آن پیغمبر را صفت دیگری بوده باشد که در آن صفت با حضرت موسی شریک باشد و سایر انبیاء در آن صفت شریک نباشند تا موجب ترجیح تواند شد و هرگاه این معنی معین و معلوم شود در صحت و سقم آن نظر کرده

خواهد شد .

«چهارم» - آنکه لفظ « مِیْقِرِ أَب حِهِمْ » ⁽¹⁾دلیل است براینکه آن پیغمبر باید از بنی اسرائیل باشد.

جواب گوئیم که جمیع بنی آدم با یکدیگر برادرند و در تورات مکرر اولاد عیص را که برادر حضرت یعقوب است برادر بنی إسرائیل خوانده، چنانچه در اواسط پاراش اله هَدَبَارِیم از سفر پنجم می فرماید: که «وَإِتْهَا عَامْ صَولِمُور أتم عُوبریم یکبُول أَخْحِمْ بَنِ عِسَاؤ » ⁽²⁾و همچنین در چند آیه بعد از این هم اولاد عیص را

برادر ایشان خوانده ، ⁽¹⁾بلکه ادوم را که طائفه ای از کفارند و از اولاد حضرت ابراهیم هم نیستند در دو موضع تورات برادر بنی إسرائیل خوانده: یکی در پاراش زوت حوقت از سفر چهارم در آنجا که مذکور است که «وَیشْلَحْ مُوشِهْ مَلاَخِیْمٍ مِیقَادِش إِلْ مَلِحْ إِدْوُمِ کُوهُ أَمْرَ آحِیْخًا پسرائِل » ⁽²⁾و دیگر در پاراش کی قص از سفر پنجم آنجا که می فرماید که « لا تَتِعِب أدومی کی آحِیْخًا هو » ⁽³⁾

«ادومی را دشمن مدار چونکه برادر توست».

وایضاً در فصل چهل و دوم کتاب شیعا ⁽⁴⁾

«قاموس کتاب مقدس / 69، 70».

و این صریح است در اینکه شریعت آن بنده غیر شریعت موسیٰ

خواهد بود، زیرا که شریعت موسی بیرون آورده شده بود و از زمان حضرت موسیٰ تا زمان حضرت شعیا معمول به بود و مع ذلک وعده اینکه بیرون خواهد آورد معنی ندارد و در فقره که شریعت از برای قوم ها بیرون خواهد آورد دلیل دیگر است بر اینکه آن شریعت غیر شریعت موسی است، بجهت اینکه موسی مبعوث بر قوم خاص بود.

و ایضاً در فصل پنجاه و یکم کتاب شعیا آیه ای ⁽¹⁾مذکور است که ترجمه اش این است : بشنوید بمنای قوم من ای امت من از من گوش کنید که دستوری از من بیرون خواهد آمد و شریعت خود را از برای روشنائی قوم ها قرار خواهم داد .

و در کتاب حبقوق ⁽²⁾آیه ای ⁽³⁾مذکور است که ترجمه اش اینست : که بنویس وحی را و واضح بنویس بر لوحی تا آسان باشد خواندن آن برقاری که دیگر پیغمبری به وعده هست و گفتگو خواهد کرد از قیامت و دروغ نخواهد گفت، اگر دیر کند امیدوار باش که او آمدنی

است و دیر نمی کند و هر که سخت روئی کند با او شایسته نباشد به آن کس جان او . یعنی متحقق گشتن است و خوبان بایمان آوردن به او زندگی کنند .

( مؤلّف گوید ) که آنچه در این آیه از کتاب حیقوق مذکور است گویا تأکید و تجدید همان خبر است که از تورات نقل شد زیرا که منکران ، شخص موعود را در هر دو موضع واجب القتل یاد کرده و ما این آیه را با آیات کتاب شعیا در موضع دیگر ذکر خواهیم کرد با آنچه از این هر دو استنباط می شود.

و ایضاً در صحیفه دانیال ⁽¹⁾تصریح باینکه حکم تورات نسخ خواهد شد مذکور است و چون اراده چنین است که بیشتر از آن در این رساله نقل ننمائیم در این مقام از ذکر آن می گذریم و حواله بموضع دیگر می نمائیم .

بدان که عمده دلیل براینکه، شریعت تورات ابدی نیست و باید

نسخ شود، اینست که تمام احکام تورات مقید است باینکه باید در زمان بودن بنی اسرائیل در زمین کنعان و معمور بودن بیت المقدس بعمل آید و چنانچه حکم تورات ابدی می بود تقیید به زمان و مکان نداشت باوجود اینکه در چند آیه از آیات تورات مذکور است که دست بنی اسرائیل از آن زمین کوتاه خواهد شد و ما آن آیات را نقل خواهیم کرد و آنچه الحال علماء بنی إسرائیل قرار داده اند و در سایر بلاد بعمل می آوردند محض اختراع و از بدعتهای ایشان است و در تورات و سایر کتب معتبره مطلقاً از این عبادات خبری و اثری نیست و ما سه فصل در این مقام ایراد نموده: در فصل اوّل اثبات مقید بودن حکم تورات می نمائیم و در فصل دوّم اختراعی بودن عبادات متداوله در میان یهود را بثبوت می رسانیم و در فصل سوم جواب از ادله ای که بر ابدی بودن حکم تورات اقامه نموده اند می گوئیم . و بالله التوفیق .

فصل اوّل

در اثبات مقید بودن حکم تورات بزمان بودن بنی إسرائیل در ارض بیت المقدّس

در پاراش وا انْحِنَن که پاراش دوّم از سفر پنجم تورات است مذکور است که حضرت موسیٰ بقوم می فرماید «داهُ لِیْمَدتی إِثْحِمْ حُوقَیْم وَمِشْیَاطِیْم کَأَشِرْ صِیوَنِی أَدْنَائ الْهَا لَعَسُوتُ کِنْ بَقَرَبُها أَرَضُ أَشِرٌ أَتِمْ بَائِیْم شَامَا لَریشاة » یعنی ببین آموختم مر شما را رسوم ها و شریعت ها چنانچه فرمود مر خدای خالق من بکردن این چنین در میان آن زمین که شما می آید آنجا برای میراث گرفتن آن زمین که غرض زمین کنعان است . ⁽¹⁾

و ایضاً بعد از چند آیه مذکور است که « یُومٍ أَشِرْ عَامَدْ تَالِیْفِنْ أَدْنَایْ الْها بِحُورِبْ بِأَمُورٌ أَدْنَا إِلَی هَنْهِلْ لی إتْهَا عَامْ وَاشْمِیْهِمْ إِنَّ دِبَارَائ أشِرْ یبلمِدُونَ لِیرًا اوْتی کُل هَیَامِیْم أَشِرْ هِمْ حَبِیْم عَلْ هَا أَدَامَا وَإِتْ بِنِهِمْ یلِمْدُونَ» یعنی روزی که ایستاده بودی به پیش خدای خالق خود در کوه سینا که فرمود خدا بمن که جمع کن برای من مر این قوم را تا

بشنوانم ایشان را مر سخنان خود که بیاموزند تا بترسند از من روزگاران که ایشان زنده اند بر آن زمین و مر پسران خود را بیاموزانند . ⁽¹⁾

و بعد از سه آیه دیگر می فرماید «وَأُوتِی صِیْهَا أَدْنَایْ بَاعِتْ هَهِی للمدِ إِنخِمْ حُوقِیْم وَمِشْیَاطِیْم تَعَسُو تِخِمْ أَوْتَامُ یَا أَرِضُ أَشِرْ أَتمْ عُو بِریم شَامَا لَرِیْشتَاة » یعنی مرا فرمود خدا در آن وقت برای آموزیدن مر شما را رسوم ها و شریعت ها برای عمل کردن شما آنها را در زمینی که شما می گذرید آنجا بمیراث گرفتن . ⁽²⁾

و ایضاً در اواخر پاراش مذکور است که «نِحْ أَمُورٌ لِیَهِمْ شُوبُو لَأَخِمْ لاَهُلُخِمْ وَأَتَابُو عَمُدْ عِیْمَادئ وَأدَبُرا إلا إنْ کُلِّ هَمِیْصُو وَهَحُوقِیْم وَهِمْشْیَاطِیْم أَشِرْ تَلَمَدِمْ وَعَاسُوبَا أَرَضٌ أَشِرْ أَنَخِی نُؤْتِنْ لَیْهِمْ لَرِیْشَتَاةٌ» جناب اقدس الهی به حضرت کلیم در کوه سینا می فرماید: که برو و امرکن بنی إسرائیل را که در پای کوه جمع آمده اند که برگردید شما به خیمه های خود و تو در اینجا بایست تا من سخن گویم بسوی تو همه فرمان ها و رسوم ها و شریعت ها را که بیاموزانی ایشان را و بعمل آورند در زمینی که من می دهم ایشان را بمیراث. ⁽³⁾

و همچنین بعد از دو آیه می فرماید که « وَزُوتْ هَمِیصُو أَهَحُوقِیم وَهَمِشْیَاطِیْم أَشِرْ صِیَوا أدْنَائ الهِمْ لِلَمْدِ إِنخِمْ لَعَسُوت با أَرَضُ أَشِرٌ أَتِمْ عُوبِرِیمْ شَامَا لَرِیْشتاة » یعنی اینک آن فرمان و آن رسوم و آن

شریعت هاست که فرمود خدای خالق شما برای آموزیدن شما را برای عمل نمودن در زمینی که شما میگذرید آنجا برای میراث گرفتن . ⁽¹⁾

و ایضاً در پاراش چهارم از همان سفر که پاراش راه آنوخی است مذکور است که « إِلهُ هَحُوقِیْم وَهَمِشْیَاطِیمْ أَشِرْ تِشمرُونَ لَعَسُوتْ بَا أَرَضُ أَشِرْ نَا تَنْ أدْنَای إِلُوهِ أَبُو تِخَا لَخَا لَرِیْشَتَاة کُلِّ هَیَامِیمْ أَشِرُ أَنِمْ خَبِیْم عَنْ هَا أدَامَا» اینست آن رسوم ها و شریعت ها که باید نگاه دارید برای عمل نمودن در آن زمین که داد خدای خالق پدران شما بتو بمیراث در همهٔ آن روزگاران که شما زندگانی نمائید برای زمین. ⁽²⁾

و ایضاً در پاراش و یلَخ مشه که پاراش نهم از سفر پنجم است در موضعی که حضرت موسی علیه السلام در بیابان تیه در وقت رحلت خود بنی اسرائیل را جمع نموده وصیّت می فرماید به حضرت یوشع خطاب نموده که «هَقْهِلْ إِنْ هَا عَامْهَا أَناشِیمْ وَهَنَاشِیمْ وَهَطَفْ وَکِرْ خَا أَشِرْ بیشْعَارُ خَا لَمَعَنْ بِشْمَعَهُ وَلْمَعَنْ یَیْلَمِدُو وِیَارٌ أَو إِنَّ أَدْنَای إِلُ هِمْ وَشَامْرُوْ لَعَسُوتْ إِتْ کُلِّ دِبْرِ هَتُو رَاهَرُوْتَ وَیُنِهِمْ أَشِرْ لَبَادْعُوا بِیَسْمَعُو ولیندو یَسِیرًا إنْ أدْنَای إِل ُهمْ کُل هَیَامِیمُ أَشِرٌ أَتمْ حَبِیْم عَنْهَا أَدَامَا أَشِرُ هَیَامِیمْ أَشِرْ أَتمْ عُوبِرِیمْ إِنَّ هَیَرْدِنْ شَامَا لَرِیْشَاة » یعنی جمع کن مر این قوم را مردان و زنان و طفل و غریب که در دروازه های تواند از برای آنکه بشنود برای آنکه بیامرزند و بترسند مر خدای خالق شما را و نگاه

دارید برای عمل کردن مر همه سخن های این تورات را و پسران ایشان که ندانستند بشنوند و بیاموزند برای ترسیدن مر خدای خالق شما را همه روزگارانی که شما زنده اید برای زمین که شما عبور کنندگانید مر رودخانه یردن را به آن میراث گرفتن ⁽¹⁾

( مؤلّف گوید ) که رودخانه بردن ما بین بیابان تیه و زمین کنعان واقع است و بنی إسرائیل بعد از رحلت حضرت موسیٰ علیه السلام وهارون از آن رودخانه گذشته داخل زمین کنعان و بیت المقدس شدند.

و از این قبیل آیات در تورات بسیار است که هرگاه باید تمام آن ها نقل شود لااقل ثلث تورات نوشته خواهد شد و طالب حق و خالی از تعصب را همین قدر کفایت می کند و چنانچه تعصب پرده پوش دیده بصیرت کسی باشد ، او را از مطالعه جمیع کتب سماوی نفعی نخواهد رسید.

و علاوه بر این آیات که بر سبیل عموم مقید است به بودن در آن زمین ، بسیاری از احکام ایشان بخصوصه مقید است به بودن در آن زمین و بعمل آوردن فعل آن ها موافق شریعت تورات در غیر آن زمین ممکن نیست :

از آن جمله احکام زن نفسا و مستحاضه باید بعد از ایام معین قربانی بکند تا پاک شود، چنانچه در اوائل پاراش تزریع که پاراش چهارم از سفر سوم تورات است بعد از آنکه ایام نشستن و پلید بودن

هر یک از زاینده نرینه و مادینه را معین فرموده می فرماید آیه که حاصل معنی آن اینست: که در وقت تمام شدن ایام او بیاورد بره یک ساله برای قربانی عولا و بچه کبوتر یا فاخته برای قربانی حطات به در خیمه میعاد به نزد کوهن تا نزدیک آورد آن را پیش خدا و کفاره خواهد برای آن زن تا پاک شود از پلیدی خون خود و هرگاه دسترس

به بره نداشته باشد دو بچه فاخته یا دو بچه کبوتر یکی بجهت قربانی عولا و یکی بجهت قربانی حطات به پیش کوهن بیاورد و کوهن برای او کفاره خواهد تا پاک شود آن زن . ⁽¹⁾

و این فقرات صریح است که باید تطهیر زن نفسا در خیمه میعاد که بیت المقدس است بدست کوهن که از اولاد هارون و خادم بیت المقدس است بعمل آید و بدون این اعمال آن زن را طهارت حاصل نخواهد بود .

و ایضاً در اواخر پاراش مَصُوراغ که پاراش پنجم از آن سفر است طهارت از جنابت و حیض را نیز موقوف به اعمالی که باید در بیت المقدس بدست کوهن بعمل آید فرموده . ⁽²⁾

و از آن جمله حج های ایشان است که در تفصیل آن ها پر فایده نیست و هیچ یک از آن ها مقید به استطاعت نشده ، بلکه بر همه کس واجب است که هر ساله آن ها را بعمل بیاورد و وجوب آن ها مستلزم اینست که در هر سال سه دفعه در آن زمین حاضر شده بآن اعمال قیام

نمایند و ذکر آنها در آخر پاراش راه انوخی است . ⁽¹⁾

و از جمله آن ها احکام عیدها است که بنص صریح تورات بدون حضور در زمین بیت المقدس ممکن نیست .

و از آن جمله قربانی هاست که به انواع مختلفه مذکور و از جمله عبادات واجبه ایشان است و در همه آن ها تصریح شده که باید در زمین بیت المقدس بعمل آید، بلکه در اوائل پاراش راه آنوخی این آیه مذکور است «هِیْشًا مَرْ لَنَا مِنْ تَعَلَّهِ عُولُو تِخَا بَخُل مَا قُوم أشر ترئه کی إیمْ بَمَا قُومْ أَشِرْ یَبْحَرُ أَدْنَائ بِأحَدٌ شَبَاطَخَا شَامْ تَعَلِهْ عُولُو تِخَا وَشَامْ تَعَسِهْ کُلِّ أَشِرْ أَنخِی مَصَوِکَا» یعنی احتراز کن مبادا ببری قربانی عولای خود را بهر مقام که ببینی مگر بمقامی که اختیار کند در زمین یکی از سبط های تو آنجا بالا بر قربانی عولای خود را و آنجا بکنی هر چه می فرمایم تو را .⁽²⁾

( مؤلّف گوید ) که و نیز از آن جمله است زکاة دادن و نذر بعمل آوردن و صدقه مستحبه دادن و بسیاری از احکام که ذکر هر یک جدا جدا و نشان دادن مواضع آن ها از تورات موجب طول خواهد بود، بلکه بیشتر آن ها در چند موضع مذکور است و هر که خواهد به پاراش راه آنوخی ⁽³⁾رجوع کند تا بر تفصیل اکثر آن احکام مطلع گردد و مقید بودن همه را به زمین بیت المقدّس صریحاً ملاحظه نماید و از برای طالب حق آنچه نقل کرده شد کافیست و من الله الاستعانه .

و در کتاب یوشع ⁽¹⁾

واما هوشع بن بئیری : لفظ هوشع به معنی نجات یا خلاصی می باشد بنابر ترتیب تاریخی چهارمین پیغمبران و مدت شصت سال در کار نبوّت اشتغال داشت ، تخمیناً از سال 780 - 720 قبل از مسیح یعنی از قسمت اول سلطنت طویل عزّیا که با چهارده سال آخر سلطنت یر بعام دوّم پادشاه اسرائیل مطابق می باشد سلطنت می نمود. و با اشعیاء و میکا و بلکه با یوئیل و عاموس هم معاصر بود.

( قاموس کتاب مقدّس / 925 ) و اما کتاب او دارای چهارده باب است .

واما هوشع بن نون که مبدل شد به یوشع بن نون. هادی شهیر و ممتاز عبرانیان وخلیفة موسیٰ علیه السلام بوده. اوّلاً هنگام جنگ بنی عمالیق که در رفیدیم واقع شد سردار سپاه بود و با موسیٰ علیه السلام در کوه سینا همراهی کرد و نیز هنگام نقل و تحویل خیمه در خدماتی که به آن متعلق است ، امین بود و در پرستش گوسالهٔ زرین خود را ملوّث نساخت و چون در خدمتگذاری امین بود بدان جهت وضع و اسلوب حکمرانی را بیاموخت و از دوازده جاسوس تنها او وکالیب عبرانیان را بدخول زمین موعوده تأکید نمودند که ایشان فوراً به آنجا داخل شدند و خداوند وی را برای خلیفه و جانشینی موسی برگزید. یوشع قوم را به آن طرف اردن رهبری نموده در مدت شش سال کنعان را از قادش برینع و غزه که به طرف جنوبیست إلی صیدون و کوه لبنان که بطرف شمال است به حیطة تصرف درآورد و هر چند قسمت های متعدّده جابجا در دست کنعانیان باقی ماند ولی کلیتاً بطور فتح و ظفر از مملکت بگذشت بعد از آن او و العاز آن مملکت را در میان دوازده سبط اسرائیل تقسیم نمودند، چهل و هشت شهر به لاویان داد و شش شهر برای بست تعیین نمودند و هنگامی که یوشع از اردن عبور می نمود هشتاد و چهار ساله بود بعد از تخمیناً بیست و شش سال بکاری که برایش مقرر گشته بود اشتغال ورزید پس در ملک خودش تمنه سارح بر بنی اسرائیل حکمرانی نموده در سال 1426 قبل از مسیح وفات نمود. در زمان حیات او عبرانیان مخصوصاً قوم خدا بودند، بالاخره وی بنی اسرائیل را در شکیم جمع نموده ایشان را به خطابه مهمّی مخاطب ساخته برضد بت های مکنونة قلوبشان متنبه فرمود و آن ها را به عهد جدید با خدا دعوت نمود و بر حسب کتاب مقدس زندگانی خالی از لکه و بی عیب او بدین طور به انجام رسید چنان می نماید که خدا را به امانت مخصوصه خدمت نمود، هیچ کس معجزات عظیم تر و بیشتر از آنکه او مشاهده نمود ، ندیده ... موسی شارع بنی إسرائیل را تا بحدود زمین موعوده آورد و یوشع نمونه عیسی آنها را عبور داد .

کتاب یوشع: محتوی بر تمامی وقایع فوق است و بدست یوشع یا بفرمان او در سنهٔ 1427 قبل از مسیح نوشته شد. در دوازده باب، اوّل آن حکایت تسخیر کنعان و در ده باب دیگر تقسیم نمودن زمین نگارش یافته و در دو باب آخر خطابه وداع آمیز یوشع را بیان می سازد (قاموس کتاب مقدس / 970، 971)

«وَهَشِبْتی کُل مَسُّو سَاحْ حُکَاهُ حَادْشَاهِ وَ شَبَنَاهُ وَکُلْ مَغَداهُ» یعنی باطل خواهم کرد همه شادی های ایشان و حج های ایشان و ماه های ایشان و شنبه های ایشان و همهٔ عیدهای ایشان را . ⁽¹⁾

و این آیه صریح است در انقراض شریعت بنی إسرائیل .

فصل دوّم

در اثبات اینکه عباداتی که اکنون در میان بنی اسرائیل متداول است اختراعی است

باید دانست که آنچه بالفعل مستمسک علماء یهود است در اثبات عبادات خود اینست که جناب اقدس الهی در کوه طور فرمانی چند زبانی به حضرت موسی داده که هیچ یک از آن ها داخل در تورات نیست و گفته اند که مجموع آن ها شصت باب است که لااقل چند برابر تورات است و آن فرمان ها از عهد حضرت موسیٰ تا دو هزار سال برزبان ها جاری و در سینه ها نقش بوده و بعد از انقضاء آن مدت طویل علماء آن را در قید کتابت کشیده مسمّی گردانیدند به مشنا و اوّل آن کتاب این است که «مُشِهْ قِیْبَلْ تُورَامی سِیْنیَ إِمْسَارَاهُ لِیُوشَعْ وَیُوشَعْ لزقنیم» یعنی موسیٰ گرفت تورات را از سینا و سپرد به یوشع و یوشع سپرد به پیران.

و این عبادات که بالفعل در میان بنی اسرائیل بناست از آن کتابست و با وجود این خود قائلند که این عبادات در زمان آبادی بیت المقدس اوّل نبوده و بعد از خرابی بیت المقدس بنا شده و این سخن بسیار

پریشان و به چند وجه مردود است.

«اوّل» - اینکه جمیع أنبیاء از حضرت موسی و یوشع و سایر أنبیاء

بنی اسرائیل که بعد از این دو بزرگوار مبعوث شده اند تأکید و سفارش بسیار به بنی إسرائیل فرموده اند که برپا دارید احکام این تورات را و از آن احکام مشنا هیچ چیز و اثری نیست و هرگاه آن هم داخل شریعت و احکام می بود بایست در یک موضع سفارش برپا داشتن آن نیز شده باشد.

و اگر اغماض کننده گوید: که چون آن احکام نباید در آن زمان بعمل آید و تا در زمین بیت المقدس بودند بایست احکام تورات عمل نمایند فلهذا جمیع أنبیاء سفارش به آنچه بایست در آن زمین و زمان بعمل آید فرموده آن دیگر را گذاشته اند و از این جهت است که از احکام مشنا هیچ اثری در کلام انبیاء نیست .

جواب می گوئیم که : در چند موضع از تورات مذکور است که شما بسبب نافرمانی از بیت المقدّس پراکنده خواهید شد و دست شما از این زمین کوتاه خواهد شد.

از آن جمله در پاراش وا انْحَنَن از سفر پنجم مذکور است که « هَعِیْدُ وتی بَاخِمْ هَیُومْ إِنْ هَشَا مَبِیْمَ وَإِنْ أَرَض کی آبُودْ تُوبُدُونِ مِهَرْ مِعَلْ هَا آرَضٌ أَشِرْ أَتِمْ عُوبِرِیمْ إِنَّ هَیرَدِنْ شَامَا لَرِیْسْتَاةِ لَآتَارَ یَخُونُ یَامِیْم عَالِهَا کی هِیشَامِدٌ تِیْشا مِدُونَ» یعنی گواه می گیرم بشما امروز که شما مر این آسمان ها و مر این زمین را که پراکنده و گم می شوید بتعجیل از بالای آن زمین که شما می گذرید مر یردن را به آنجا برای میراث گرفتن آن زمین ، طول نمی کشد ایام بودن بر آن زمین که نیست می شوید نیست

شدنی. ⁽¹⁾

و همچنین در پاراش ویلخ مشه از سفر پنجم می فرماید که «هِیْکَدتی لاَخِمْ هَیُومْ کی آبُودْ تُوبِدُونْ لاتَارَ بِخُونَ بَامِیْیمٍ عَلْ هَا أَدَامَا أشِرْ أَنَا عُوبِرْ إِتْ هَیرَدِنْ لأَبو شَامَا لَرِیْشتَاة » یعنی اعلام کردم بشما امروز که پراکنده می شوید پراکنده شدنی طول نمی کشد ایام ماندن بر آن زمین که تو می گذری رودخانه یردن را به آمدن به آن زمین برای میراث گرفتن آن . ⁽²⁾

و آیات دیگر بهمین مضمون در تورات و سایر کتب أنبیاء بسیار است هر که خواهد رجوع کند .

وایضاً در تورات وکتب سایر أنبیاء مکرر مذکور است که بنی إسرائیل بیفتند و برنخیزند و ما بعون الله تعالی بعضی از آن ها را در باب علی حده نقل خواهیم نمود و الحال می گوئیم که با وجود این مراتب بایست لااقل در یک موضع از این مواضع همین قدر مذکور باشد که در وقت کوتاه شدن دست شما از این زمین عمل کنید به آن شریعتی که زمانی بشما سپرده شده است.

وایضاً اعتقاد بنی إسرائیل اینست که انبیاء خبرهای بسیار از احکام آینده داده اند و همه روزه انتظار آن را می کشند ، بلکه می گویند جمیع آنچه در عالم خواهد شد أنبیاء خبر داده اند ، مثل اینکه می گویند که ماشیح ⁽³⁾بیرون خواهد آمد و عمل به شریعت تورات

که

خواهد نمود ، پس چگونه می تواند بود که با وجود آن اخبار هیچ یک از أنبیاء خبر از احکام مشنا نداده خبر از شریعت ماشیح که به اعتقاد فاسد ایشان شریعت تورات است داده باشند و حال اینکه احتیاج بخبر دادن مشنا ضرورتر است، بجهت اینکه آن احکام در زمانی ضرور بود که احدی از أنبیاء در بنی إسرائیل نبود و تمام حیران و سرگردان بودند، بلکه بهمین جهت از تأکید و سفارش کردن به اقامه تورات هم بسیار ضرورتر بود، بجهت اینکه تا بیت المقدس برپا بود همیشه پیغمبری بود که خلق را هدایت نماید و ایشان را بمنزل نجات رساند و بعد از خرابی بیت المقدس اوّل أنبیاء از ایشان منقطع شدند .

و ایضاً در تورات و سایر کتب حکایات احوال ماضیه که بحسب ظاهر نفعی برنقل آن متصوّر نیست بسیار است ، پس چگونه می تواند بود که از این احکام با وجود شدّت احتیاج ساکت باشند .

و اگر اغماض کننده ای ابرام نموده ثانیاً بگوید که لفظ «تورا» در لغت عبری به معنی دستوری است و چه مانعی از اینکه آنچه در سفارشات أنبیاء به لفظ «تورا» مذکور شده بمعنی لغوی بوده شامل تورات و مشنا هر دو باشد، نه اینکه حمل بر معنی اصطلاحی نموده خصوص تورات از آن فهمیده شود.

جواب می گوئیم که بیشتر بلکه تمام آنچه در سفارشات انبیاء مذکور است لفظ «هَتُورَا هَزُوتْ» است و لفظ «هَا » وکلمه «هَزُوت » هر دو اسم اشاره است، یعنی این تورات همین و با وجود لفظ دال بر اشاره چگونه حمل بر معنی عام می تواند نمود ؟!

«دوم» - اینکه در تواریخ وکتب بنی إسرائیل مذکور است که چون در خرابی اول بیت المقدس بنی إسرائیل به اسیری افتادند و هفتاد سال در زمین بابل مانده بعد از آن کورش ⁽¹⁾

او مؤسس سلطنت فارس و فاتح ممالک دیگر است... و مشهورترین شهرهائی که مفتوح ساخت یکی بابل است و کورش بواسطه زخمی که در جنگ در سال 525 قبل از مسیح به وی وارد آمده بود بدرود جهان گفت.

( قاموس کتاب مقدس / 743)

و این وجه و وجه اوّل اگر چه استبعاد است اما در مقام افاده یقین می کند .

و اکثر علماء بنی إسرائیل بر آنند که وقتی که بنی اسرائیل از اسیری بابل نجات یافتند و به زمین کنعان آمدند خط عبری را بالمره فراموش

نموده بودند و آن خط که الحال مینویسند بخط آشوریت مشهور است، یعنی خط همان جماعت زمین بابل است.

«سوم» - اینکه در چند موضع از تورات مذکور است که چیزی از احکام تورات را کم و زیاد نمیکند. پس اگر احکام مشنا موافق و مطابق احکام تورات است پس دلالت بر چیزی که و رأی آنچه در تورات است ندارد و اگر مخالف با تورات است عمل به آن مستلزم زیاد و کم شدن است و بنص تورات مردود خواهد بود.

«چهارم» - آنکه در پاراش شوفطیم از سفر پنجم از جمله وصایای حضرت موسیٰ بقوم آیه ای مذکور است که حاصل معنی آن این است که : هرگاه امری بر تو مشکل شود برو سؤال کن از کوهن بیت المقدس تا در آن مقام از این تورات حکم کند. ⁽¹⁾و تأکید بسیار می فرمایند که آنچه از گفتار تورات را آن کوهن بشما اعلام کند عمل کنید و به یمین و شمال میل مکنید ، ⁽²⁾و چنانچه احکامی دیگر می بود نبایست تخصیص باین تورات داده شود، بلکه لااقل حکم مطلق بایست مذکور شود.

«پنجم» - اینکه در کتاب یوسف بن کوریان که از کتب معتبره ایشان است مذکور است که در اواخر بیت المقدّس ثانی بنی إسرائیل دو گروه شدند: طائفه ای که ایشان را پاروشیم می گفتند بعضی اعمال و عبادات بعمل می آوردند و آن طائفه دیگر هم که به اسم قرائیم

مذکور بودند بر طائفه اوّلی انکار بلیغ نموده از ایشان دلیل بر شریعت آن افعال می طلبیدند و ایشان مستمسکی بغیر از عمل آباء و قول علماء نداشتند ، قرائیم آن را قبول نکرده سخن ایشان این بود که آنچه می گوئید در تورات نیست و آنچه در تورات نیست دلیل نخواهد بود ، تا آخر الأمر کار بجدال و قتال کشیده، خلق کثیر بقتل رسیدند . و چنانچه این همه احکام از جانب خدا می بود طائفه پاروشیم بایست باین استمساک جسته سخن خود را به کرسی نشانند و قرائیم را نمی رسید که بر آنچه غیر تورات باشد انکار نمایند . ⁽¹⁾

« اکمال »

بدان که عمده عبادات واحکام بنی إسرائیل در این زمان چهار عمل است که کمال اعتناء به آن ها می کنند بلکه آن ها را داخل اصول دین خود می دانند و اعتناء ایشان باین احکام از بسیار احکامی که در تورات مذکور است بیشتر است :

«اوّل» - عبادت هر روزه ایشان است که آن را نماز یومیه می خوانند.

«دوّم» - اینکه هرگاه عیب خاصی در رئه ذبیحه یافت شود آن را حرام می دانند .

«سوم» - اینکه ذبیحه حیوانات را باید عالم بجمیع مسائل دینیة

ایشان بکند و ذبیحه غیر چنین عالمی حرام است .

«چهارم» - آنکه گوشت حیوانات را با لبنیات نمی خوردند ، حتی در یک سفره هم جمع نمی کنند و تا از خوردن یکی چند ساعت نگذرد آن دیگری را نمی خورند . ⁽¹⁾

و در خصوص نماز یومیه خود می گویند که این عوض قربانی هاست که در زمان اقامت به بیت المقدّس واجب بود و در این باب دلیلی اقامه ننموده بلکه خود قائلند که دلیل ندارند و حال سخن بی دلیل معلوم است که چیست .

و آنچه دلیل می کنند بر اینکه باید ذبح را عالم بکند و اگر عیبی در رئه ذبیحه یافت شود حرامست این است که در تورات مذکور است که « وَذَابحَثًا وَآخَلْتَا کَأَشِرْ صِیْوِتِیْنَا» یعنی ذبح نمائید وبخورید چنانچه فرمودم تو را .

و این عبارت «فرمودم تو را» علمای بنی اسرائیل دست آویز خود کرده اند ، می گویند «فرمودم تو را» خبری است لسانی ، غرض از این عبارت «فرمودم تو را» اینست که چون قبل از موسی علیه السلام هر حیوانی را که بر هر نوعی که می کشتند یا میمرد می خوردند ، این فرمان آمد که چنین مکنید بلکه بطریقی که گفتم تو را و فرمودم تو را بعمل آورید، یعنی بگردن ذبح نمائید و پاک و حلال بوده باشد

بخورید .

و از این قبیل «کاشر صیوتیخا» در آیه های تورات بسیار است : از آن جمله در پاراش مشیاطیم بجهت واقعه عید میوه بندان گفته «کاشر صیوی تیخا» ⁽¹⁾و ایضاً در پاراش کی تی سا اوّل بجهت اسباب و اساس خیمه میعاد و یکی بجهت آداب عید فطر بندان و در هر دو گفته «کاشر صیوی تیخا» یعنی چنانکه فرمودم تو را .

و ایضاً در تورات مذکور است «وأنشِهْ قُدسَ تِهْیُون لی ویَا سَارُ بِسَادِهُ طَرِیقًا لا تُوخِلُو لِکَلْبِ تَشْلِیْخُونَ أوتُو » یعنی مردمان مقدس باشید برای من و گوشت در صحرا افتاده نخجیر شده مخورید برای سگ بیندازید آن را . ⁽²⁾

و کاش معلوم می شد که دلالت این آیات بر اینکه ذبیحه غیر عالم حرامست و هرگاه در رئه ذبیحه عیبی باشد حرام است به چه نحو است، این قدر هست که از مفهوم عبارت چند موضع از تورات خلاف این اعتقاد ایشان می توان فهمید :

یکی مفهوم همان آیه انشه قدش که آن را دلیل پنداشتند .

و دیگر مفهوم آیه ای که در پاراش همشپاطیم از سفر دوّم مذکور است و ترجمه اش اینست که اگر شاخ زندگاوی مردی یا زنی را و بمیرد آن مرد یا زن ، سنگسار کنید آن گاو را و خورده نشود گوشت

آن . ⁽³⁾

و دیگر مفهوم آیه ای که در پاراش کی تیسا مذکور است و حاصل آن نهی است از خوردن ذبیحه کفّار و چنانچه ذبیحه غیر عالم حرام می بود چه احتیاج به تخصیص ذکر حرام بود این ذبائح بخصوص بود.

و ایضاً در پاراش احرموت از سفر سوّم مذکور است که «إیش إیش بَنِ إِسْرَائِلُ وَمِنْ هَکَرْ هَکَا بَتُو خَامْ أَشِرْ یَاصُودْ صِیْدَجَا أَو عُوفْ أَشِرْ یئاخِلْ وَشَافَحْ إِنْ دَامُو وَحِیْسَا هُو بِعافَارْ» یعنی مردی از بنی إسرائیل یا غریبی که در میان ایشان جا گرفته است شکار کند حیوانی یا مرغی که مأکول اللحم باشند و بریزد خون او را بخاک. ⁽¹⁾

و از این آیه مستفاد می شود که شکار کرده شدهٔ بنی إسرائیل یا کسی که در میانه ایشان باشد و خدا پرست باشد از قبیل بندگان ایشان می توان خورد، هر چند در این دلالت نوع خفائی هست.

واما در خصوص حرام بودن جمع میان لبنیات را با گوشت دلیلش را این کلمه دانسته اند که « لاَ تَبِشَلْ گدی بِحَلْبَ إِیْمُو » یعنی طبخ مکن گوشت بزغاله را با شیر مادر او . و طریق استدلال باین کلمه در میان بنی إسرائیل باین نحو است که می گویند : این کلمه درسه ⁽²⁾

سفر خروج ، باب سی و چهارم، آیه 26 .

سفر خروج ، باب بیست و سوم، آیه 19.

سفر تثنیه ، باب چهاردهم ، آیه 21 .

می شود و در موضع دوّم منع از اکل آن و در موضع سوّم منع از مطلق انتفاع بردن به آن و هرگاه این معانی فهمیده نشود باید تکرار باشد و تکرار بی فایده خواهد بود.

ووهن و سستی این استدلال کمال ظهور دارد، زیرا که بسیاری از احکام و قصص کتب سماوی هست که مکرر مذکور شده ، حتی اینکه در تورات حکمی که در ده دوازده موضع مذکور شده باشد موجود است و هیچ کس بر آن تکرار نکته ای نفهمیده و نگفته و بر تقدیری که نکته گفته شود چه چیز دلالت دارد که این علت تکرار است. و بعد از تسلیم آنچه می توان گفت گوشت بزغاله و شیر مادر اوست نه هر گوشت و هر شیر، و چنانچه راه استدلال را در اینجا بیان نکرده بودند و مثل سابق مهمل گذاشته بودند صرفه از برای ایشان بیشتر بود. خداوند عالم به همه کس دیدهٔ بینائی کرامت فرماید .

و همچنین استدلال کردن به آیه دیگر که در تورات مذکور است و آن اینست که «شُورٌ أَوْسِة أو تُو وَإتْ یَنُو لاَ تَشْحَتُو بِیُومْ إِحَادٌ» یعنی گاو را یا گوسفند را با بچه آن در یک روز ذبح مکنید ، مثل استدلال سابق است ، بلکه اندکی از آن پریشان تر و ناتمام تر ، زیرا که در این آیه مطلق اسم لبنیات نیست.

فصل سوم

در ذکر ادله ای که برای ابدی بودن تورات اقامه نموده اند و جواب از آن ها

بدانکه اعتقاد علماء بنی إسرائیل از متقدمین و متأخرین اینست که شریعت حضرت موسیٰ علیه السلام ابدی است و بعضی از ایشان این اعتقاد را داخل اصول دین شمرده اند و دیگری بر او انکار نموده و گفته که داخل اصول دین بودن این اعتقاد مسلم نیست نهایت اعتقاد جمیع یهود اینست که شریعت موسی ابدی است . و متأخرین این طائفه در اثبات این مطلب ادله ای چند اقامه نموده اند بعضی نقلی و بعضی عقلی و متقدمین ایشان اکتفا به ادله عقلیه نموده ، از آن ادله نقلیه در کتاب ایشان مطلقاً اثری نیست، بلکه از کلام ایشان معلوم می شود که چیزی که دلالت بر این مدعا کند در کتب أنبیاء موجود نیست.

و ما ادله عقلیّه ایشان را که عمده مناط حکم و اتفاقی میان متقدمین و متأخرین ایشان است ذکر نموده جواب از آن ها می گوئیم و بعد از آن ادله نقلیه که متأخرین آن را بهم بافته و دلیل پنداشتند پرداخته بعون الله آن ها را نیز جواب می گوئیم و من الله الاستعانة و التوفیق .

اما ادله عقلیه ایشان سه دلیل است :

«اوّل» - آنکه چون اعتقاد ایشان چنین است که هیچ مخلوقی به شأن و مرتبه و رتبه حضرت موسیٰ علیه السلام بوجود نیامده و نخواهد آمد، پس می گویند که شریعت چنین کسی باید منسوخ نشود، زیرا که منسوخ شدن شریعت به شریعت دیگر دلیل نقصان رتبه صاحب شریعت اوّل است از صاحب شریعت دوّم .

و ما در جواب می گوئیم: که تمام آن دلیل موقوف است بر اثبات همان مقدمه که اعتقادی ایشان است و آن مقدمه ادعاء محض است و هیچ دلیل ندارد و آنچه منتهای دلیل ایشان است آیه ای است که در تورات در سفر ⁽¹⁾چهارم در پاراش بَهَعَلُوتْخا مذکور است و آن در مقامی است که بنی اسرائیل حضرت کلیم الله را متهم به صحبت داشتن با زنی که بر آن حضرت حرام بود داشته اند و خداوند رحیم مهربان در مقام برائت آن بزرگوار به هارون و مریم خواهر او می فرماید: که چنین سخنان مگوئید درباره پیغمبر خود که خدا با او سخن می گوید و چنین نیست بنده من موسی و اوست در همه خانه های من امین و معتبر، روبرو سخن می گویم با او و به نور من نظر می کند، چه سبب نترسیدید بسخن گفتن درباره بنده من موسیٰ ⁽²⁾و در دو آیه قبل از این آیات مذکور است که « مُشِه عَانَا وَمِوْدْ مِیکُولُ هَا أَدَامْ أَشِرْ عَلْ بِنِهَا أَدَامَا» یعنی موسی بسیار متواضع تر است از هر

انسانی که بر روی آن زمین است . ⁽¹⁾

و خلاصه آنچه از این آیات مستفاد می گردد همین قدر است که موسی علیه السلام در نزد خدا صاحب مرتبه بوده و کسی که منکر این مطلب نیست و به اینکه آن حضرت پیغمبر مرسل و صاحب کتاب و مرتبه رفیعه و شأن بزرگ و کلیم خدا و افضل از بسیاری از انبیاء بوده همه کس اقرار دارند و مطلقاً احتیاج باثبات ندارد و بنی إسرائیل را ضرور نیست که از برای اثبات این مدعا این گناه شنیع خود را که اسناد دادن چنین امر شنیعی بچنان پیغمبر عظیم القدری بوده باشد اظهار نمایند . سبحان الله .

آیا از خدا شرم و از خلق آزرم نکردند استغفر الله ربی و اتوب الیه . نهایت این مراتب منافات ندارد با اینکه کسی دیگر مثل آن حضرت یا بهتر از آن حضرت بهم رسد و ناسخ شریعت آن حضرت باشد ، بلکه عبارت «أَشِرْ عَلْ بِنِهَا أَدَامَا » ⁽²⁾فی الجمله تأییدی می کند .

و ایضاً می گوئیم که چون بعد از این به ادله قاطعه ثابت خواهد شد که پیغمبری مبعوث بر جمیع بنی آدم خواهد گردید و بعد از اثبات این مقدمه بهمین دلیل لازم میآید که آن پیغمبر اشرف از حضرت موسی علیه السلام باشد .

«دوم» - از ادله عقلیه ایشان اینکه معلوم است که غرض از بعث رسل و انزال کتب بغیر از رسانیدن احکام الهی بعباد همان احکام که

فعل یا ترک آن موجب صلاح معاد و معاش ایشان باشد نیست و در صورتی که پیغمبری مبعوث شد و تمام آنچه را در صلاح معاد و معاش مدخلیّت است رسانید، ارسال پیغمبر دیگر که ناسخ شریعت پیغمبر اوّل بوده باشد ممتنع است ، زیرا که آن پیغمبر ثانی هرگاه امر کند به آنچه پیغمبر اوّل به آن امر کرده است ناسخ شریعت اوّلی نخواهد بود و اگر امر کند بغیر آنچه پیغمبر اوّل امر کرده است و حال اینکه مفروض اینست که آن پیغمبر اوّل جمیع احکام را آورده است ، پس آنچه را پیغمبرثانی بیآورد مخالف صلاح و خلاف فرموده خدا خواهد بود و ظاهر است که مدعی آن دروغ گو است و قابل پیغمبری نیست ، پس هرگاه پیغمبری بعد از پیغمبری مبعوث شود از یکی از دو قسم خالی نخواهد بود: یا اینکه پیغمبر ثانی تابع پیغمبر اوّل و برپا دارنده شریعت او خواهد بود چنانچه أنبیاء بعد از حضرت موسی باین وضع مبعوث شدند و شریعت حضرت موسی را برپا داشتند و یا اینکه پیغمبر اوّل شریعت را کامل و تمام نیاورده و محتاج است باینکه دیگری آن را تمام نماید و آنچه را او بیان نکرده بیان کند مثل حضرت موسی که بعد از حضرت ابراهیم علیه السلام مبعوث شد و شریعت آن حضرت را که تمام و کامل نبود تمام کرد و چیزی از احکام آن حضرت را نسخ نکرد و علماء ایشان تصریح کرده اند باینکه نسخ در احکام الهی محال است .

و بعد از تمهید این مقدمات می گویند که چون شریعت حضرت موسیٰ تمام و کمال است و چیزی از احکام نمانده است که در آن

شریعت بیان نشده باشد پس بعثت پیغمبری دیگر از جانب خدا که حکم می کند که در شریعت موسیٰ نباشد ممتنع خواهد بود چه جای اینکه نسخ احکام تورات نموده حکمی بجای حکمی قرار دهد .

و این دلیل به چند وجه مردود است :

1 – اینکه می تواند بود که صلاح معاد و معاش در تمام عمر عالم نسبت به جمیع طوائف و أمم یک چیزی بوده ، اصلاً تغیر و تفاوت در آن راه نیابد و صلاح طائفه مخالف دیگر نباشد و حال اینکه هر را رفتاری دیگر و آدابی علی حده است که هرگاه یکی از ایشان یکی را ترک نموده طریق طائفه دیگر را پوید ، در نظر عقلاء قبیح خواهد بود ، بلکه شخص واحد که بر طریق طائفه واحده بوده باشد در هر زمانی چیزی دیگر مناسب اوست. مثل آنکه شخص در حال طفولیت در دامن پدر خود نشستن جایز، بلکه خوش نماست و بعد از آن بتدریج رفتار او در خدمت پدر خود تغییر نموده کار بجائی می رسد که بغیر از ایستادن در حضور پدر وضعی دیگر او را لایق نیست . پس می تواند بود که امری در زمانی مستلزم صلاح بوده همان امر در وقت دیگر مستلزم فساد گردد ، پس پیغمبر اوّل در زمان اوّل امر به آن نموده پیغمبر ثانی در زمان ثانی از آن نهی کند.

2 - اینکه قول باینکه شریعت پیغمبر اوّل ناتمام است کلامی است بی معنی، زیرا که آن احکامی را که آن پیغمبر نیاورده در آن وقت آمدن آن ها ضرور بوده یا نه، بر تقدیر اوّل مفاسد بسیار لازم می آید، از آن جمله بخل کردن خدا و گمراه و متحیر گردانیدن بندگان

بی فایده بودن ارسال پیغمبر و بر تقدیر ثانی آن شریعت تمام بوده نقصی نخواهد داشت.

3- اینکه علماء بنی إسرائیل تصریح نموده اند که نسخ بسیار در احکام الهی واقع شد و احکام بسیار بجای احکام دیگر جاری گردیده ، از آن جمله یوسف بن البو در فصل سوم از باب چهارم کتاب ایقاریم ذکر کرده که تتبع و تدرّب کتب سابقین کردیم و یافتیم که حلال خدا در وقتی حرام می گردد و حرام در وقتی حلال می شود، چنانچه بر حضرت آدم و فرزندان او تا زمان نوح خوردن غیر گیاه زمین حرام بود و در زمان نوح اکل حیوانات مطلقاً حلال شد و همچنین بود تا اینکه حضرت موسیٰ اکل حیوان بیتزکیه را حرام فرمود. و همچنین عقد بعضی از محارم پیش از زمان حضرت موسیٰ حلال بود آن حضرت آن را حرام ساخت و ساختن مصبا که عبارت از موضع مرتفعی است که بجهت گذاشتن قربانی می سازند در اوّل بعثت موسیٰ حلال بود و آن حضرت در پای کوه، دوازده مصبا ساخت و بعد از چند وقت در حیات موسی حرام شد و آن حضرت منع از ساختن آن فرمود... و بعضی دیگر از مواضع را شمرده است .

4 - اینکه آنچه می گوئید که شریعت موسی تمام است مقصود از آن چیست ؟ هرگاه غرض اینست که آنچه بنی اسرائیل را در آن وقت ضرور بود در آن شریعت مذکور است مسلّم می داریم اما چه دخل به مدعا دارد و اگر مقصود اینست که مشتمل است بر آنچه تا آخر عالم بنی آدم را ضرور شود ممنوع خواهد بود، زیرا که به هیچ وجه دلیلی

بر این اقامه نشده بلکه هیچ کس این ادعا نکرده است و چگونه می تواند که این ادعا بکند و حال اینکه در کتب بعضی از أنبیاء مذکور است که شریعتی بهم خواهد رسید که بر بلندی ها آواز کنند و عبادت ایشان مشتمل بر رکوع و سجود باشد. و امثال این بسیار است و ما بعد از این اکثر آنها را ایراد خواهیم نمود. و همچنین خبر از نقل قیامت و احوال بهشت و دوزخ و زنده شدن مرده ها مطلقاً در شریعت موسیٰ مذکور نیست و چگونه میتواند بود که در شریعتی که تمام و کامل بوده است مطلقاً خبری از امر آخرت نبوده باشد.

( مؤلّف گوید ) که در عبارات بنی اسرائیل در تقریر این دلیل بجای کلمه شریعت موسی شریعت تورات مذکور است و ما بجهت دفع بحث اینکه هرگاه شریعت تورات تمام است پس احکام مشنا چیست ⁽¹⁾و از کجاست لفظ شریعت تورات را به شریعت موسی بدل کردیم و این بحث را که فی الحقیقه بحث عمده ای بود از ایشان مندفع ساختیم .

«سوم» - از ادله عقلیه ایشان دلیلی است که با اعتقاد ایشان دلالت

می کند بر اینکه شریعت تورات تا حال نسخ نشده و آن این است که می گویند که چون در وقت نزول تورات علامات بسیار ظاهر شد از صاعقه ها و برق ها و آوازهای غریب و در آن وقت ششصد هزار کس در پای کوه جمع شده بودند ، پس هرگاه کتابی یا شریعتی دیگر نازل شود باید تمام آن علامت ها در وقت نزول ظاهر شده و آن جمعیت فراهم آید و تا حال هنوز این امور اتفاق نیفتاده ، پس شریعت تورات هنوز نسخ نشده .

و بطلان این دلیل از آن اظهر است که احتیاج به بیان داشته باشد و گویا فراموش کرده اند آنچه را خود در روز جمعیت در پای کوه استدعا نمودند که ما را طاقت دیدن و شنیدن این علامات و آوازها نیست و می ترسیم که هرگاه دیگر اتفاق افتد بمیریم و خداوند عالم التماس ایشان را پذیرفته استدعاء ایشان را به اجابت مقرون فرمود و به ایشان وعده داد که پیغمبر دیگر که مبعوث شود سخن خود را به دهن او می گذارم و این علامت ها را در حین نزول وحی ظاهر نمی سازم . و ما آن آیات را در فصل اوّل از همین باب ⁽¹⁾از پاراش شوفطیم نقل نموده آن را ترجمه کردیم.

اما ادله نقلیه ایشان

«اوّل » - دلیلی است که هَارَمیم که یکی از مفسرین معتبر ایشان و اعتقاد به ابدی بودن شریعت تورات را داخل اصول دین شمرده

ذکر کرده است و آن این است که در سفر پنجم تورات در پاراش «راه آنوخی» مذکور است که «إتْ کُلِّ هَذا بَارٌ أَشِرْ آنُوحًی مَصَوهُ إِنْخِمْ أو تُو تشییمرُ وَ لَعَسُوتْ لاَ تُونِفْ عَالاؤ وَلَا یَقْرَعْ مِیْمَنُو» یعنی مر همه آن سخنانی را که من فرمان می دهم مر شما را آن را نگاه دارید برای عمل کردن نه بیفزائید بر او و نه کم کنید از او . ⁽¹⁾

مفسّر مذکور از اینکه فرموده است که کم و زیاد مکنید استدلال بر ابدی بودن نموده و گویا چنین فهمیده که هرگاه خدا طائفه ای را امر کند که شما دخل و تصرف مکنید و آنچه را من فرمان دهم بی کم و زیاد بعمل آورید بر جناب اقدس الهی نیز لازم می شود ، که آن امر را تغییر ندهد و نتواند که هیچ دخل و تصرف در آن بفرماید. و بطلان این ادعا کمال ظهور دارد و چنانچه در این آیه لفظ « لا أُوثِفٌ وَلا أَقْرَعْ» بصیغة متکلّم بجای «لاَ تُوفْ وَلاَ تَقْرَع» مذکور بود، یعنی من که خداوند مختارم زیاد و کم نمی کنم راهی بجائی داشت .

«دوم» - از ادله نقلیه دلیلی است که آن را مفسّر مذکور ذکر نموده و آن اینست که در سفر پنجم در پاراش أتم نیْصَابِیْم مذکور است «هِنِیْسَارُوتُ لا دُنَائ الهِنوْ وَهَنْقِلُوتْ لأنُووُلْبًا نِنُو عَدْ عُولَامْ لَعَسُوتْ إِنَّ کُل دِیر هَتُورًا هَزُوتْ» یعنی این پنهانی ها از برای خدای خالق ما و آن آشکارها برای ما و فرزندان ما همیشه برای بفعل آوردن مر همه سخنان تورات را اینک. ⁽²⁾

و این آیه را به وجه می توان فهمید :

1 - آنکه لفظ « عَدْ عُولام » قید ما قبل بوده معنی چنین باشد که پنهانی ها از برای خدا و آشکارها برای ماست همیشه و تتمه آیه که از «لَعَسُوتْ» تا آخر بوده باشد معنیش این است که سخن های این تورات از برای عمل کردن و بجای آوردن است و براین توجیه بهیچ وجه دلالت بر مدعای مفسّر نمیکند .

2 - اینکه لفظ « عَدْ عُولام » را قید ما بعد گرفته معنی چنین شود که این سخنان تورات از برای عمل کردن است همیشه . و گویا مفسّر مذکور آیه را باین معنی حمل نموده به آن استدلال جسته است.

و مخفی نخواهد بود عَدْعُولام را قید ما بعد گرفتن بعید است ، بجهت اینکه هرگاه قید ما بعد بود بایست در آخر ذکر شود . و قطع نظر از این آنچه این قید را ضرور دارد اوّل آیه است، زیرا که چون مذکور شد که از برای ما فرزندان ما مظنّه می رفت که کسی توهم کند که از برای فرزندان بی واسطه ایشان باشد، پس بجهت رفع این توهم قید « عَدْعُولام» ضرور بود.

مگر اینکه عبارت بطریق دیگر توجیه نموده بگوئیم که عَدْعُولام قید اوّل و لَعَسُوتْ تا آخر تفسیر آشکارها باشد و حاصل معنی چنین شود که آشکارها برای ماست همیشه و آن عمل کردن بشریعت این تورات است :

و علی ای تقدیر در جواب می گوئیم که : اوّلاً بر مفسّر مذکور لازم می آید که حکم بر بطلان احکام غیر تورات از مشنا و غیره نماید

چنانچه سابق بر این اشاره کردیم و ثانیاً بر او لازم است که لفظ «عَدْعُولام» را حمل بر معنی جاوید نماید و سابق بر این اشاره نمودیم که این لفظ از الفاظ مشترکه است و به چند معنی استعمال شده ، چنانچه در تورات وکتب سایر أنبیاء مکرر استعمال شده به معنی زمان طویل بلکه گاهی استعمال شده و مقصود از آن هفتاد سال است، از آن جمله در کتاب ارمیا ⁽¹⁾در نشان بیست و پنجم مذکور است که ، بنی اسرائیل را بگو که بسبب نافرمانی شما خواهم فرستاد بنده خود بخت النصر را به زمین شما و آن زمین را خراب خواهم کرد خراب کردنی تا عولام و در آیهٔ بعد از آن خبر داده بنی إسرائیل که بعد از هفتاد سال از اسیری خلاص شده ثانیاً ، این زمین را آباد خواهند کرد . بلکه در میان بنی إسرائیل عَدْعُولام را بیوبل تفیسر می کنند و یوبل به معنی پنجاه سال است چنانچه در مقام حکم آزاد شدن بنده به آن تصریح شده است و یوسف بن البو در مقام رد بر هارمیم بیشتر استعمالات عَدْعُولام را در غیر معنی جاوید جمع نموده در کتاب عقاریم ایراد کرده است هر که خواهد به آن رجوع کند.

( مؤلّف گوید ) که هارمیم این دو دلیل را به یکدیگر متصل کرده و باین نحو تقریر کرده که از آیه اوّل مستفاد می شود که همین تورات بخصوص را یعنی بودن کم و زیاد تا جاوید بعمل آورند . و به اعتقاد خود چنین پنداشته که دلیل باین وجه تمام تر است . و چون بعون الله تعالی از آن دو دلیل جواب داده شد معلوم خواهد بود که حال این