مشخصات کتاب

شادیهای حقیقی و لذت های

سرشناسه: بابایی خورزوقی، علی، 1342-

عنوان و نام پدیدآور: شادیهای حقیقی و لذت های واقعی انسان : (بحرانهای معرفتی غرب نسبت به شادیها و لذتها)/مولف و شاعر علی بابایی خورزوقی؛ با همکاری مجتبی بابایی، اکرم ترک.

مشخصات نشر: اصفهان: نشر دارخوین، 1401.

مشخصات ظاهری : 246ص.؛ 14/5×21/5 س م.

شابک: :978-622-280-164-9

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه: ص. 239-243؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : اسلام و غرب

*Islam and the West

تمدن غرب -- بررسی و شناخت

Civilization, Western -- Surveys

شادی

Cheerfulness

شادی -- جنبه های مذهبی -- اسلام

Cheerfulness -- Religious aspects -- Islam

شعر فارسی-- قرن 14

Persian poetry -- 20th century

شناسه افزوده: بابایی خرزوقی، مجتبی، 1365-

شناسه افزوده: ترک، اکرم، 1351-

رده بندی کنگره : BP229/3

رده بندی دیویی: 297/489

شماره کتابشناسی ملی: 9085849

اطلاعات رکورد کتابشناسی: فیپا

ویراستار دیجیتالی: محمد مبین روزبهانی

خیر اندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم

شادیهای حقیقی و لذت های واقعی انسان

«بحران معرفتی غرب نسبت به شادیها و لذّتها»

جلد چهل و هفتم:

فریاد خاموش درون

مولف و شاعر : دکترعلی بابایی خورزوقی

با همکاری دکتر مجتبی بابایی (عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی اصفهان) اکرم ترک (از طلاب حوزه علمیه قم)

همراهانی که طالب معرفت و شناخت واقعی نسبت به شادیهای حقیقی و لذّتهای واقعی برای رسیدن به معنای درست زندگی در جاهلیت نوین هستند حتما این کتاب را بخوانند

"مطالب این کتاب بر گرفته از پنج کنفرانس است که توسط مولف بصورت منظوم(قصیده، غزل...) برای دانشجویان دکترای تخصصی رشته فلسفه تعلیم و تربیت همراه با توضیحات لازم ارائه که در نوع خود در سطح کشور بی نظیر است. در ضمن صدا و تصویر کنفرانس های مزبور ضبط و قابل ارائه می باشد. البته مطالب اگر چه علمی است ولی از آنجا که فطرت بشریت برای کشف حقیقت تشنه آن است؛ سعی شده برای استفاده همگان با زبان ساده و همه فهم مطرح شود."

(کلیه اشعار این کتاب توسط مولف با تخلص حقیر اصفهانی سروده شده است)

«کلیه درآمد فروش کتب این شاعر و مولف صرف ترویج معارف اهل (علیهم السّلام) می شود»

اشاره

شادیهای حقیقی و لذت های

سرشناسه: بابایی خورزوقی، علی، 1342-

عنوان و نام پدیدآور: واقعی انسان : (بحرانهای معرفتی غرب نسبت به شادیها و لذتها)/مولف و شاعر علی بابایی خورزوقی؛ با همکاری مجتبی بابایی، اکرم ترک.

مشخصات نشر: اصفهان: نشر دارخوین، 1401.

مشخصات ظاهری : 246ص.؛ 14/5×21/5 س م.

شابک: :978-622-280-164-9

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه: ص. 239-243؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : اسلام و غرب

*Islam and the West

تمدن غرب -- بررسی و شناخت

Civilization, Western -- Surveys

شادی

Cheerfulness

شادی -- جنبه های مذهبی -- اسلام

Cheerfulness -- Religious aspects -- Islam

شعر فارسی-- قرن 14

Persian poetry -- 20th century

شناسه افزوده: بابایی خرزوقی، مجتبی، 1365-

شناسه افزوده: ترک، اکرم، 1351-

رده بندی کنگره : BP229/3

رده بندی دیویی: 297/489

شماره کتابشناسی ملی: 9085849

اطلاعات رکورد کتابشناسی: فیپا

نام کتاب: شادیهای حقیقی و لذت های واقعی انسان

مولف، و شاعر: دکترعلی بابایی خورزوقی

با همکاری: دکتر مجتبی بابایی خورزوقی(عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی اصفهان) و کارشناس حوزه اکرم ترک

ناشر: انتشارات دارخوین

نوبت چاپ: چاپ سوم 1402

شمارگان: 3000

طرّاحی جلد: مرکز حال خوب،گروه مینیاتور

فهرست نویسی: بر اساس اطلاعات فیپا

شابک: 978-622-280-164-9

قیمت:83000 تومان

فهرست:

اشاره: ... 5

طلیعه ... 7

نقد اندیشه های فلسفی غرب(قصیده) ... 9

پیش در آمد ... 11

مقدمه ... 15

کم و کیف شادی و نشاط چگونه است؟ ... 16

لذّت واقعی چگونه حاصل می شود و راه های شاد زیستن کدام است؟ ... 48

بحرانهای معارف بشری، نسبت به شادی حقیقی و لذّتهای واقعی چگونه است؟ ... 58

بحران معرفتی غرب نسبت به هدف واقعی انسان به چه صورت است؟ ... 65

بحران معرفتی غرب نسبت به کسب لذّت های واقعی چگونه می باشد؟ ... 81

بحران معرفتی غرب نسبت به نشاط و شادی به چه صورت است؟ ... 87

عوامل شادی آفرین در زندگی انسان کدام است؟ ... 103

بحران معرفتی غرب نسبت به آرامش واقعی بشر چگونه است؟ ... 141

نتیجه گیری: ... 201

منابع: ... 210

تعدادی از حدود شصت کتاب منتشر شده این شاعر و مولف: 217

تصویر

اشاره: درآغازکتاب جا دارد جهت استحضار حضرتعالی به موارد زیر اشاره شود:

هر گونه انتظار و منّت سخنرانی نموده و بابت آن هیچ گونه مبلغ، هدیه و...دریافت نکنند. در این راستا یکی از ائمه جمعه در همایشی فرموده اند:که خداوند متعال در سخنرانی و بیان نعمت را بر ایشان تمام کرده است. همچنین مقرر شده که کلیه در آمد حاصل از فروش کتب مولف صرف نشر معارف اهل بیت عصمت و (علیهم السّلام) شود.

تصویر

در خاتمه یادآور می شود که مولف از نظر علمی در کلاسهای خارج فقه (معادل دکترا) در حوزه شرکت و در دو رشته متفاوت دانشگاهی تحصیل و در مقطع دکترای تخصصی phd در رشته فلسفه تعلیم و تربیت ادامه تحصیل داده است....

مجتبی بابایی

طلیعه

توضیحی برای اشعار قرآنی طلیعه: مولف قسمت هایی از قرآن کریم را به صورت منظوم در قالب مثنوی سروده است؛ که ان شاءا... در مجموعه ای جدا چاپ خواهد شد. البته جزء سی ام آن در سال 88 منتشر شده است. ولی به خاطر اینکه شروع این کتاب؛ با اشعار قرآنی آغاز شده باشد، ترجمه منظوم سوره بلد که تا حدودی به موضوع مربوط است در ابتدا آورده می شود. در ضمن شماره اول هر مصراع یا بیت مربوط به شماره آیه آن سوره می باشد.

سوره بلد

(مکی 20 آیه) سوره 90 صفحه 594

1- می خورد سوگند به این شهر و دیار *** 2- بر همان مکّه که کرده اختیار

3- می خورد سوگندی بر ابن و ولد *** گر که باشند متّقی روز ابد

4- آدمی اندر جهان، در سختی است *** در وجودش رنج و هم، بدبختی است

( کام وی همراه با ناکامی است *** لذّتش توامِ با یک تلخی است )

5- یا که پندارد همه قدرت از اوست *** او توانا گشته و باقی هم اوست

6- یا به منّت می کند انفاق، زیّاد *** با خودش گوید، که مالم رفت به باد

7- یا که پندارد،کسی او را ندید *** انتظار دارد، همه سویش روید

8-9- یا دو چشم و هم دو لب با یک زبان *** ما بدادیمش، کند حق را بیان

10- راه خیر و شر،کنیم بر او عیان *** در مسیری که، دو راه باشد در آن

11- راه عقبا و همان سخت نهان *** 12- توچه می دانی که چیست؟اندر جهان

13- آن بود آزادی یک برده ای *** 14- یا که در قحطی، دهی به بنده ای

15- بهر خویشی، از یتیمان زمان *** 16- یا فقیری کوخ نشین، در هرمکان

17- غیر از اینها، از کسانی بوده باش *** که شدند مؤمن و کردند چند تلاش

یکدگر را توصیه کردند به صبر *** هم به رحمت هم به بخشش در نظر

18- درچنین حالی، شوند اهل مباح *** با سعادت می روند، سوی فلاح

19- هر که کافر شد به آیات خدا *** می شود اهل شقاوت در بقا

20- آتشی باشد فراگیر در نگاه *** بهر آنانی که بودند در گناه

نقد اندیشه های فلسفی غرب(قصیده)

"مطالب این کتاب توضیحی است بر برخی از ابیات این قصیده و قصیده پایانی کتاب"

با تو دارم این سخن در وصف روح با صد یقین *** در خصوص نقد افکاری که کرد شبهه به دین

از فلاسف تا به ایسم های قدیم و هم جدید *** هر کدام کردند بشر را دور از آن حق مبین

با خدا و بی خدا رفتند رهی دور از رحیل *** این همان بحران انسانی بود آن را ببین

لذّت و شادی بدون هر نوع افراطی قبیح *** بهر روح هر کسی است اندر تمام این زمین

واقعیت دون هر افراط و تفریطی پلید *** ذات پاک آدمیست بر طبق قول آخرین

دان که انسان جانشین خالق است اندر زمین *** روح حق با جسم و جان وی همی گشته عجین

چون نفخت فیه من روحی چو یک رکن رکین *** می کند غوغا به پا و باقی است در ملک طین

آنچه موجود است در این عالم ز الطاف نعیم *** از برای رشد روح بوده چو مقیاسی وزین

این همان رمزیست که ایسم ها غافلند از درک دین *** چون نمی دانند که چون است و همی گویند چنین

معنویت پوچ و روح توام نبوده با جنین *** آدمی اصل است و دنیا بوده بر وی چون نگین

مادّه و دنیا و لذّتهای آن گشته اصیل *** از برای ایسم ها در غرب و شرق این زمین

هر گدام جزیی ز اوصاف بشر را مثل فیل *** گرده تعریفی ضعیف و گفته کن بر آن یقین

با تصورهای ناقص از بشر با صد دلیل *** هر کدام کردند درون را دور از آن داد جبین

یا شناخت جزیی و محدود ز ابعاد وسیع *** کرده گمره آدمی را از همان فکر برین

گر چه هر یک راه حق را گفته اند باشد همین *** با چنین فکری شود انسان فدای مکر و کین

لیبرال و مثل آن جان را کنند بی شک غمین *** چون نمی دانند که چون است راه حق و آن یمین

با ظرافت هر یک از ایسم ها ز عقل آدمی *** بهره ها بردند برای انحراف از اصل دین

عقل و علم آدمی رفته برون از اصل خویش *** چون شده صرف حواسی همچو چشم و انگبین

در نبات و ذات حیوانی ّ همه گشتند اسیر *** با وجودی که حواس آرد غم و حزنی حزین

بهر رشد مادیّ و حیوانی با عقل ظریف *** کرده اند ظلمی عجیب بر روح و جان در هر سنین

از فلاح و رستگاری و همان داد ضمیر *** گشته اند مغفول و گویند حرف ما باشد همین

داد خاموش درون گوید رهایم کن ز ایسم *** تا کنم خنثی تمام ظلم آنها را چو مین

این همان راهیست که فطرت خواهد از تو ای عزیز *** گر گزینی غیر از آن را می شوی چون بدترین

فکرغرب وآن مکاتب داده اندجان رافریب *** کن حقایق را تو کشف گر چه روی تا عمق چین

دون هر گونه تعصب دان که شادی بهر چیست *** تا کنی جان را مبرّا از همان فکر لعین

پس عزیزم کن عبور از مرز ایسم های فقیر *** تا که بینی دست خود را در همان حبل المتین

این حقیر گوید درون خواهد ز تو شادی و دین *** در مسیر فطرت و راهی که باشد برترین

پیش در آمد

عمر لذّتهای مادّی کوته است در این سرا *** این بود پایان عمر آدمی در این فضا

گر بخواهی یا نخواهی می شوی از آن جدا *** می شود بی شک تمام با صد نشان و بی صدا

پس همی اندیشه کن بهر لذائذ در خفا *** تا شوی آگه ز اسرار و رموزش بی ادا

آنکه بی ایمان بود در طول این نوع ماجرا *** لذّتش محدود بود فوقش به حدّ این سرا

هر کدام ایسم ها و مکتب های مادّی باخطا *** منکر روحند و فطرت در زمین و هر کجا

با چنین فکری شود لذّت عزیزم بی بها *** چون که عمر و کیف آن محدود و گرددآن فنا

دان که گر ایمان شود همراه لذّت ای هما *** تا ابد از آن بری صدها صواب پر نوا

در جهان هم چون به تکلیف می کنی آن را ادا *** لحظه لحظه می بری لذّت به همراه صفا

خوش به حال آنکه با ایمان کند بهر خدا *** لذّتش وافر شود حتّی درون این سرا

از زناشویی وعشق و هر چه باشد چون ولا *** هی برد لذّت زعمق روح و جان تا ماورا

پس حقیر گوید که مومن می برد لذّت دو جا *** در همین دنیا و اصلش در همان دار بقا

با عنایت به ابیات غزل مزبور، هر چند جهان معاصر با بحرانهای زیادی همانند بحران معرفت، بحران هویت، بحران دین و معنا و... دست و پنجه نرم می کند. ولی به جرات باید اعتراف کرد که بحران شادی حقیقی و لذّتهای واقعی یکی از مهمترین بحرانهایی است که جهان و بشریت با آن روبه رو می باشد. اما پرسش این است که بحران شادی حقیقی و لذّتهای واقعی چیست و با چه معرفت و چه روش هایی می توان کم و کیف آن را مشخص کرد؟ چرا باید این بحران را جدی گرفت و وضعیت آن در سده های نوزدهم و بیستم و بیست و یکم چگونه بوده است. نقش دین و معنویت در رفع این بحران تا چه اندازه است؟ بدون تردید معرفت واقعی نسبت به ذات پاک انسان، یکی از مهم ترین دانش های الهی و بشری است که در حوزه معارف برای رسیدن به شادی حقیقی و لذّتهایواقعی در دنیا و آخرت؛ تأثیر به سزایی دارد. همانگونه که مستحضر هستی، فلسفة غرب در دوران جدید از مباحث وجود شناختی بسیار دور شده و بیشتر به مباحث معرفت شناختی آنهم در ابعاد حسّی و تجربی؛ پرداخته است. این امر شیوة چیره در فلسفة غرب، به ویژه پس از کانت است؛ اما در فلسفه های متأخرتری چون اگزیستانسیالیسم، مارکسیسم، پراگماتیسم، پست مدرنیسم و... وضع به گونه ای دیگر است. امروزه یافتن وجه جامعی که بتواند همة فلسفه ها را دربرگیرد، بسیار مشکل به نظر می رسد. شاید به بیان ویتگنشتاین، فقط بتوان یک شباهت خانوادگی میان آنها یافت؛ از این رو در فلسفه های متأخر، ترادف موجود میان فلسفه و حکمت از میان می رود. شاید در این مجال، اشاره به تاخت و تاز پوزیتیویست ها به مابعدالطبیعه و بی معنا پنداشتن آن، برای اثبات این ادعا کافی باشد.

بحران معرفتی جهان عرب نسبت به مباحث حیاتی در مسائل اعتقادی و زیر بنایی؛ بشریت را حتی در دوران پست مدرنیته با یک انحراف بزرگ و درد آور روبرو کرده است. هر چند نقش دین در شرایط فعلی با نقش دین در قرون اخیر تفاوت پیدا کرده است. ولی متاسفانه ایدئولکها و رهبران پسامدرن(پست مدرنیسم)اگر چه نسبت به جریان مدرنیته و تجربه گرایی محض و همچنین خلاء معنا و معنویت در غرب منتقد بوده اند؛ ولی همچنان از معرفت واقعی؛ نسبت به ذات پاک انسانی و حقایق موجود در عالم

هستی محروم مانده اند. و به نوعی خود نیز پرده و حجابی بر روی حقیقت و واقعیت انسان و شادی حقیقی و لذّتهای واقعی او می باشند. چرا که همچنان با تصور ناقص از انسان؛ مسیر رشد و تعالی بشریت را برای دستیابی به شادی حقیقی و لذّتهای واقعی به انحراف کشانده و باید روزی بخاطر این ظلم بزرگ؛ خود را برای پاسخ به ذات پاک آدمی و فریاد خاموش درون در پیشگاه یار آماده نمایند. در قرون مورد نظر، انسان اندیشه ورز تجربی تصور می کند؛ هیچ نیازی به دین برای رفع مشکلات خود از جمله کشف شادی حقیقی و لذّتهای واقعی ندارد. مشکلات فنی و علمی و تکنولوژیک او را؛ علوم طبیعی و مشکلات عاطفی و روحی اش را؛ علوم انسانی رفع می کنند. بنابراین بشریت نیازی به معرفت و مؤلفه ای دیگر برای طرح و رفع مشکلات زندگی خود ندارد.بنابراین با این رویکرد تجربه گرا که در مکتبهای مادی از جمله مکتبی همچون پوزیتیویسم خود را نشان می دهد؛ احساس هرگونه نیازی به دین را مرتفع می کند. در حالی که این رویکرد در حال حاضر تغییر کرده و برخی از فلاسفه معاصر و روانشناسان غربی دریافته اند که بشریت به دین به نوعی بیش از علوم تجربی نیاز دارد. گر چه مدرنیته و پست مدرنیته هریک؛ بعد و ساحتی از درون انسان را نشانه گرفته اند. ولی بدون تردید طریق و مسیری را که هر دو، برای کشف این حقیقت ارائه می کنند؛ ناقص و از آنچه که فریاد خاموش درون و فطرت بشری بدنبال آن است؛ یعنی دین کامل و جامع که همان اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه و آله و سلم) است؛ فاصله گرفته اند. به نوعی در نهایت تاسف باید اذعان و اعتراف کرد که دین الهی و به دنبال آن شادی حقیقی و لذّتهای واقعی انسان همچنان حلقه مفقوده فلاسفه معاصر و روانشناسان غربی می باشد.

در هر حال ای عزیز اندیشمند و منصف، باید توجه داشت که جدای از انحرافی که در اندیشه های فلاسفه معاصر در ایسم های مختلف و بالطبع آراء تربیتی آنها در شناخت واقعی انسان و دست یابی به شادیهای حقیقی و لذّتهای واقعی ایجاد شده؛ در ادیانی مانند مسحیت و یهودیت هم؛ به نوعهای متفاوت تحریف صورت گرفته است و لذا براساس متون مقدس

آن ادیان نمی­توان به شناخت درستی از انسان و شادیهای حقیقی و لذّتهای واقعی او دست یافت. چرا که همین انحراف و تحریف و تصورهای غلط از خدا، معنا، انسان، شادی، لذّت و علم... به نوعی باعث این انحراف بزرگ و درد آور در غرب شده است. ولی طبق تحقیقات جامع و کاملی که این حقیر بصورت دقیق و تطبیقی در ادیان و مکاتب مختلف دنیا از گذشته های دور تا به امروز انجام داده ام؛ با معرفت و علم کامل و نیز واقعا بدون هر گونه تعصب؛ به این نتیجه رسیده ام که باید هر انسان منصف و بصیری بپذیرد که این مشکل در مورد اسلام که متن کتاب مقدس آنیعنی قرآن، مصون از هرگونه تحریف بوده؛ وجود ندارد. لذا می­توان با مراجعه به این ثقل اکبر و تفسیر آن به وسیله ثقل اصغر ( (علیهم السّلام) ) به انسان­شناسی دینی و شادی حقیقی و لذّتهای واقعی دست یافت.

بنابر این هر انسانی با هر نوع رنگ و نژادی در اقصا نقاط عالم؛ اگر خودش را دوست دارد و نگران شادیهای حقیقی و لذّتهای واقعی خود در دنیا و آخرت می باشد؛ باید با اطمینان و معرفت کامل و نیز بدون هر گونه تعصب و نگرانی؛ اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه و آله و سلم) را با افتخار بپذیرد و با این انتخاب بزرگ و سرنوشت ساز به فطرت و فریاد خاموش درونش پاسخ مثبت دهد. بدون تردید اگر بشریت انتخابی جز این داشته باشد باید بداند که بالاترین ظلم و جفا را در حقّ نفس خودش کرده است. ظلم و جفایی که تحت هیچ عنوان برای انسان قابل جبران نخواهد بود. مع الوصف راهی جز پذیرش دین حق برای وی متصور نیست و هر چه دیرتر زیر چتر اسلام قرار گیرد؛ جبران خسارتهای وارده برایش مشکل تر به نظر می رسد. لذا با جرات و اطمینان باید به فطرتهای پاک بشری گفت

که هیچ دین و مکتب و ایسمی؛ خلاف این ادعای بزرگ و حیاتی را بصورت عقلی، علمی و منطقی نمی تواند ثابت کند. جهت روشن شدن موضوع توجه جنابعالی به مطالب مندرج در این کتاب و سایر منابع مربوط معطوف می گردد.

مقدمه

دین اسلام بهر هر روح و روان *** شاد و شادی بخش با صدها توان

از غم و افسردگی و اضطراب *** می رهاند جان و دل را بی گمان

دین مبین اسلام متکفل پاسخگویی به نیازهای بشری در تمام زمینه ها و زوایای مختلف زندگی انسان است؛ از این رو چون دامنه نیازهای بشری تا تمام زوایا گسترش دارد، پس دین در دو بعد مادی و معنوی در زمینه های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، آموزشی، پرورشی، اخلاقی و غیره برنامه دارد. انسان از دیرباز به دنبال پاسخگویی به این سوأل بوده که چه چیزی بیشتر موجبات رضایتش را فراهم می سازد؟ با چه سازوکارهایی می تواند از زندگی در این دنیا بیشتر خرسند باشد؟ تفکر چگونه شاد زیستن ایده ای است که از گذشته ذهن نوع بشر را به خود مشغول داشته، به گونه ای که وی همواره به دنبال یافتن راهکارهایی برای بهتر زیستن و کسب لذت و بهره ای بیشتر از زندگی بوده است؛ فیلسوفان یونانی، رومی همچون ارسطو به عوامل مؤثر بر شادمانی پرداخته اند؛ البته عوامل مؤثر بر شادمانی را نمی توان عوامل جهان شمول تلقی کرد، چراکه هر فرهنگی دلایل متفاوتی برای شادی دارد.⁽¹⁾

امروزه راهکارهای گوناگونی برای ایجاد شادی پیشنهاد می شود که بسیاری از آنها یا تأثیر کمی بر شادی دارند (مثل ابزار چهره ای و موسیقی)، یا تأثیر آنها بر شادی کوتاه مدت است (مثل دریافت هدیه و تماشای فیلم) و یا در کوتاه مدت یا درازمدت بر روح و جسم

انسان اثرات نامطلوبی باقی می گذارند (مثل فعالیت جنسی لجام گسیخته و نامشروع و مصرف الکل یا مواد مخدر)؛ از طرف دیگر باید در جاهلیت نوین پذیرفت که فقط ادیان الهی مخصوصا دین خاتم و آیات قرآن توانسته اند برنامه کاملی برای زندگی انسان ارائه دهند که ضمن پاسخ گویی به نیازهای مختلف بشر با فطرت او نیز سازگار بوده و ضامن سعادت واقعی او در دنیا و آخرت باشد؛ چرا که بویژه آیات قرآن کلام خداست و خدا به نیازهای بشری بیشتر از هر کس دیگر احاطه دارد و لذا قرآن بیشترین مطابقت را با اقتضای حال مخاطبان دارد.

کم و کیف شادی و نشاط چگونه است؟

گر که باشی شاد و در دنیای دون *** می شوی آرام و گردی چون ستون

با طراوت می شوی و با نشاط *** حزن و اندوه می شود در تو زبون

دین اسلام بهر هر روح و روان *** شاد و شادی بخش با صدها فنون

از غم و افسردگی و اضطراب *** می رهاند جان و دل را از درون

دان که شادی جزء دین است در زمین *** محکم و بی خدشه است همچون بتون

شادیّ و هر نوع نشاط خوب و نیک *** از صفات مومن است اندر متون

یا کنی گر مومنی را شاد شاد *** از ثوابش می بری بهره کنون

واژه جذّاب و پر عشق و سرور *** واژه شادی بود در جان و خون

آنچه بر فطرت بود مطلوب و خوب *** جام شادی و نشاط است در عیون

بهر مومن در درون این سرا *** کی بود خوفی و لا هم یحزنون

در تمام لحظه های این جهان *** آنچه بارد بر وجود مومنون

از همه خوب و بد و هر نوع شرور *** نعمت است و لذّتش گردد فزون

چون که هستی مومن و اهل خدا *** می شوی شاد و رها از هر جنون

گر که خواهی تو شوی خوشبخت و شاد *** راه قرآن را برو در هر شئون

این حقیر گوید به هر اهل شعور *** کام شادی می کند غم را برون

یکی از نیازهای انسان که خداوند متعال به وی ارزانی داشته است نیاز به شادکامی و نشاط همراه با لذّت واقعی است. زندگی امروزی و فشارهای روانی بر انسان در عصر جهانی شدن که برخی معتقدند "عصر اضطراب" و تنش روانی است، نیاز انسان را به شادکامی چندین برابر می کند. آنچه قابل توجه است، راهکارها و ابزارهایی که بشر امروزی به منظور رسیدن به این هدف به کار می برد و به جرات می توان گفت: برخی برای نیل به شادی از مسیرهای واقعی زندگی خارج شده و نه تنها به شادی و نشاط نرسیده، بلکه اندوه و حسرت فراوانی را برای خود و دیگران به جا نهاده اند؛ اما دین اسلام می تواند شادکامی را به طرق حقیقی و واقعی برای شادابی روح و روان ابناء بشر جهت بهره مند شدن از لذائذ واقعی ایجاد نماید.

به بیانی شادمانی نوعی هیجان مثبت و یکی از هیجانات اساسی بشری است. شادمانی به رضایتمندی احساسات مثبت، بهروزی یا بهزیستی (سرور و سرخوشی درونی و ذهنی) و زندگی معنا داراشاره دارد. شادی می تواند باعث بهبود عملکرد جسمانی، شناختی و روانی انسان شود و با بهبود سیستم ایمنی و سلامتی ارتباط مستقیم دارد. پس با توجه به

ماهیتی چند وجهی ازجمله فیزیولوژیک، روانشناختی، اجتماعی و معنوی می تواند با کیفیت زندگی ارتباط داشته باشد.

شادی را خوشحالی وسرور (هیجانی مثبت)، نداشتن افسردگی و اضطراب(هیجان منفی) و رضایت از زندگی تعریف می کنند که دو مورد اول عوامل درونی و مورد سوم به عوامل بیرونی اشاره می کند. با این حال شادی متضاد افسردگی نیست ولی استرس دشمن درجه یک شادی است و می تواند از بین برنده شادمانی و باعث سوق دادن فرد به سمت بیماری و کاهش ایمنی شود. در حالی که افراد شادمان به ندرت بیماری های تنی، روانی و روان- تنی از جمله بیماری های قلبی، تنفسی و… سردرد های مزمن تنیدگی و افسردگی را تجربه می کنند و با فراغ خاطراز بیشترین ظرفیت ذهنی و مغزی خود دریادگیری و یاد آوری و نو آوری بهره می گیرند. همچنین انسان های شاد احساس سرزندگی بیشتری می کنند، راحت تر تصمیم می گیرند، ارتباط و روحیه مشارکت بیشتری دارند و نسبت به دنیا و افرادی که با آنها زندگی می کنند احساس رضایت می کنندو کمتر تمایل به مواد مخدر و الکل دارند.

به طور کلی شادی های زود گذر و بیرونی که مبتنی برلذتهای جسمانی، ….می باشند با لذات معنوی درونی و عمیق و پایدار که مبتنی بر لذت های روانی و معنوی نظیر مراقبه، ارتباط با طبیعت، دوستی، عشق، محبت، قدردانی هستند؛ متفاوتند. اخیراً اثبات شده که این دونوع شادمانی از نظر هورمونهای مغزی نیز تفاوت دارند. لذتها مبتنی بر ترشح دوپامین است که با افزایش بیشتر باعث افزایش اعتیاد می شود یعنی در مرحله بعدی سطح استفاده از آن لذت را باید بیشتر کرد تا ارضا کننده باشد. برای همین خوردن، مصرف الکل و مواد مخدر و دیگر خوشگذرانی ها مستلزم افزایش مصرف می شود. در حالی که شادمانی های درونی و معنوی باترشح بازدارنده سرتونین است که مانع افزایش بیش از حد دوپامین شده که باعث عمق شادی و پایداری آن می شود. پس برخلاف تصور کودکانه لذات و شادی های مادی کاملا سطحی و گذرا است.

شادمانی از دو طریق مشاوره و آموزش قابل ارتقاء است که زیر بنای آن این است که:

•انسان شادمانی را انتخاب کند.

•آموزش در سطح شناختی بسیار موثر است. اینکه افراد یادبگیرند که به چه طریقی شادی را برای خود ایجاد کند.

•جلوه آموزش ها در سطح رفتاری است یعنی اینکه فرد قادر باشد که آموخته های خود را به کار بندد.

البته عوامل وراثتی، خانوادگی، اقتصادی، اجتماعی، تحصیلی و شخصیتی، اعتقادات مذهبی، تفریح، رضایت شغلی، سلامتی، وضعیت تأهل و جنسیت نیز برمیزان شادی و شادکامی موثر است.توضیح اینکه در قرآن کریم واژه فرح و مشتقات آن 22 بار و واژه سرور و مشتقات آن 3 بار آمده است. راغب اصفهانی می گوید: در زبان عربی واژه فرح به معنای لذت زودگذر به کاررفته و بیشترین کاربرد آن نیز مربوط به لذت های بدنی و جسمی است؛ همچنین فرح در قرآن بیشتر برای شادی های مذموم به کاررفته که ناشی از نیروی شهوانی و لذت بدنی تؤام با خرسندی است.⁽¹⁾اما دقت در آیات قرآن کریم این حقیقت را روشن می سازد که اگرچه فرح در مواردی مذمت شده است، اما در مقابل آن آیاتی نیز وجود دارد که فرح را جزء نعمت ها محسوب نموده و حتی آن را برای بهشتیان نعمت می شمرد. (در بخش های بعدی اشاره می شود). در نگاه اول به نظر می رسد این دو دسته از آیات با هم تعارض دارند، اما همان طور که در بررسی معنای لغوی فرح مشخص شد، این اصطلاح گاهی معانی مثبت و گاهی معانی منفی دارد. در مورد تفاوت اصطلاحات فرح و سرور چنین ادعا شده است که واژه "سرور" در جایی به کار می رود که حالت شادی همراه با آرامش قلبی باشد. کاربرد این واژه در زبان فارسی نشان می دهد که سرور تنها در جایی به کار می رود که نفع و لذتی حقیقی در میان باشد، درحالی که فرح گاهی در جایی کاربرد

دارد که نفع و لذت در میان نیست و تنها شادمانی بدون منفعت و لذت است، مانند شادمانی کودکانه که با رقص، دوندگی، شنا و مانند آن پدید می آید.

به بیانی الفاظ شادی؛ شادکامی، نشاط، سرور و لذّت با هم همپوشانی دارند و به نوعی به هم وابسته اند... یعنی وقتی فردی واجد نشاط درونی می شود از چنین نشاطی همواره لذّت می برد و هنگامی که شاد است احساس رضایتمندی پیدا می کند...اگر چه امکان دارد این شادی و نشاط در ظاهر همراه با تبسم و خنده نباشد. اصل این است که آن حالت منجر به نشاط حقیقی و لذّت واقعی و ماندگار شود...

از دیدگاههای زیر بنایی شادمانی می توان به دید گاه لذت گرایی اشاره کرد که قدمت آن به چهارقرن قبل از میلاد باز می گردد. فیلسوفان یونانی هدف زندگی را تجربه لذت ( لذتهای جسمی تا علایق و پیشرفتهای فردی) و به حداکثر رساندن آن تعریف میکردند و شادکامی را فقط لحظات لذت بخش زندگی می دانستند که بسیاری از روانشناسان نیز ازاین دیدگاه تبعیت می کنند.

در مقابل، دیدگاه های معنوی مبتنی بر ادیان شرق و غرب وبسیاری از فلاسفه و روانشناسان از جمله فروم شادکامی را ملاک خوشبختی نمی دانند ومعتقدند رفع نیازها و موفقیت نمی تواند به تنهایی باعث شادکامی شود(همان داستان پینو کیو)؛ بلکه اتصال عمیق به ارزش های وجودی و تعهد به آنها و تلاش برای رسیدن به کمال، احساس عمیق شادی و اطمینان را به دنبال دارد. معنویت باعث بهزیستی روانشناختی می شود. شش جنبه بهزیستی روانشناختی عبارتند از: خود مختاری، نمو فردی، پذیرش خویشتن، هدفمندی زندگی و روابط مثبت. لذا دیدگاههای لذت گرا و معنوی گرچه قابل تمایز هستند ولی با هم همپوشانی دارند.

دیدگاه سوم، دیدگاه شناختی است که براساس دو دیدگاه دیگر بنا شده و معتقد است تفکرات و شناخت انسانهاست که دایره ای از هیجانات و خلقیات را بوجود می آورد. یعنی در واقع اتفاقات بیرونی نیستند که انسان را خوشحال یا ناراحت می کنند بلکه نحوه تفکر و برداشت انسان از آنهاست که حال وی را بد یا خوب می کند.

در این راستا یکی از بنیادی ترین مفاهیم مطرح در جنبش روان شناسی مثبت نگر، مفهوم شادکامی است. شادمانی از هیجانات بنیادی انسان است که نقش تعیین کننده ای در تأمین سلامت فرد و جامعه دارد. شادی می تواند سلامت جسمی را بهبود بخشد. افراد شاد احساس امنیت بیشتری دارند، آسان تر تصمیم می گیرند و روحیه ی مشارکتی بالاتری دارند. شادمانی همواره با خرسندی، خوش بینی، امید و اعتماد همراه است؛ از این رو، می تواند نقشی تسهیل گر در توسعه و افزایش لذّت داشته باشد.

شادی میزان گلبول های سفید را افزایش می دهد. به عقیده واشه (1972)⁽¹⁾فواید روانی شادی کمتر از فواید جسمانی آن نیست، به طوری که باعث می شود انسان، احساس قدرت و سبکی کند و احساسات مبهم و دردناک، سردردهای گنگ و گاه گاهی، احساستنبلی و خیالات بی پایان، نگرانی های ناشی از خودخواهی و... را از بین می برد.⁽²⁾حتی بیماری های ژنتیکی به اعتقادات و روش زندگی ما وابستگی بسیاری دارند.⁽³⁾شادکامی می تواند انسان را برای ادامه ی زندگی به راه های بهتر راهنمایی کند؛ زیرا هیجان مثبت ناشی از شادکامی به مسئله گشایشی موفق و درنگ بیشتر در زندگی منجر می شود؛ همچنین شادکامی اثرهای مثبتی بر ادراک، شناخت و تعامل اجتماعی دارد و در افزایش خلاقیت و عمر طولانی نیز مؤثر است.⁽⁴⁾در مقابل، ناراحتی و با نشاط نبودن منجر به سطح پایین رضایت از زندگی و عدم احساس لذّت و خوشبختی می شود.

بنابر این ساختار وجودی انسان به گونه ای است که تفریح و شادی و نشاط از نیازهای اساسی او محسوب می شود؛ چراکه روح و جسم افراد بشر بعد از مدتی فعالیت خسته شده و نیاز دارد با راهکارهایی این خستگی را از خود دور کند. اما روش هایی که برای شادی و نشاط بر می گزینند مختلف بوده و گزینش روش های ابراز شادی و نشاط ارتباط بسیار نزدیکی با سبک زندگی افراد در پرتو اعتقادات آنها دارد. گروهی برای رسیدن به نشاط از

راهکارهای هیجان انگیز استفاده می کنند، حتی اگر خطر آفرین باشد. عده ای دیگر برای رسیدن به شادی و آرامش در کنار خانواده بودن و تفریح با آنها را ترجیح می دهند و گروهی دیگر با روش های دیگر به شادی می پردازند. نکته ی مورد توجه این است که هر مکتبی بنا به مبانی خود در این حوزه نظراتی ارائه داده است. ایسم های مختلف و برخی از مکاتب پیروان خود را در این حوزه صددرصد آزاد گذاشته و هیچ محدودیتی به آنها توصیه نمی کنند. اما از آنجا که اسلام کامل ترین دین و برنامه زندگی است و برای تمامی ابعاد زندگی انسان برنامه دارد و در تکالیف و توصیه ها مصلحت انسان را در نظر می گیرد، برای شادی و نشاط او هم برنامه های خاصی را پیشنهاد می کند که مطابق با فطرت الهی او است.از آنجا که هدف اسلام کمال واقعی انسان و رسیدن به درجات عالی است، از این رو، شادی و نشاطی که در این مکتب مورد تأکید است باید به گونه ای باشد که با هدف خلقت و با کمال نهایی او منافات نداشته باشد. که در تبیین جایگاه آن در دین باید گفت که اصل شاد زیستن در اسلام، مورد تأکید جدی بوده است. اسلام نگاهی متعالی به شادی دارد. احکام اسلام در باب عبادت و کسب معرفت الهی و نیز برخی مقررات اجتماعی و اقتصادی اسلام دقیقاً به همین منظور قرار داده شده است. نگاهی گذرا به تعالیم دینی نشان می دهد، شادکامی و شادابی از آثار ایمان است. نداشتن نگرانی و اضطراب و غم و اندوه در رسیدن به اطمینان قلبی اساس هر نوع شادی است؛ بنابراین نگاه اسلام به شادی، نگاهی هدفمند است و بر اساس آن شادی برای خدا ارزش دارد.

آیات قرآن، در فرازهای مختلفی خنده و سپس سرور و شادمانی را مورد توجه قرار داده است. ابتدا خنده و گریه را از سوی خدا دانسته و می فرماید: «وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَأَبْکَی»⁽¹⁾«و هم اوست که می خنداند و می گریاند». زیرا تمامی اسباب خنده و گریه در اختیار اوست و خداوند خالق همه آنهاست. در پی آن به خنده مؤمنان در قیامت اشاره می کند. در فرازی دیگر سرور و شادی را مطرح کرده، و جلوه های مختلف آن را بیان می نماید. نخست ایمان

به تقدیر الهی را مانع شادمانی و بی قراری بیجا دانسته، سپس خوشیها و شادیهای ناپایدار و جاودان را معرفی می کند: «قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ»⁽¹⁾

«بگو به فضل و رحمت خداست که [مؤمنان] باید شاد شوند و این از هرچه گرد می آورند بهتر است».

به دنبال آن از شادیهای بیجا و آثار شوم آن سخن می گوید و خوشیهای روبنایی را با نگاهی یک سویه به نعمتهای الهی بیان می کند: «وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ إِذَا هُمْ یَقْنَطُونَ»⁽²⁾«و چون مردم را رحمتی بچشانیم، بدانشاد می گردند و چون به [سزای] آنچه دستاورد گذشته آنان است، صدمه ای به ایشان برسد، به ناگاه نومید می شوند». آن گاه خوشحالی و فرح مؤمنان و دین باوران را در سرای فردوس و بهشت برین خداوندی توصیف کرده، می فرماید: «فَأَمَّا الَّذِینَ آَمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَهُمْ فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ»⁽³⁾«اما کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، در گلستانی، شادمان می گردند».

خوشحالی و خرسندی شهیدان فراز دیگری از آیات قرآن درباره شادی و شادمانی ماندگار است. آنجا که سست عنصران ظاهربین را در زندگانی دنیا از گمانهای نادرست درباره شاهدان عرشی برحذر داشته و می گوید: «وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ. فَرِحِینَ بِمَا آَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَیَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ»⁽⁴⁾«هرگز کسانی را که در راه خدا کشته شده اند، مرده مپندارید، بلکه زنده اند که نزد پروردگارشان روزی داده می شوند. به آنچه خدا از فضل خود به آنان داده است، شادمانند و برای کسانی که از پی ایشانند و هنوز به آنان نپیوسته اند شادی می کنند که نه بیمی برایشان است و نه اندوهگین می شوند».

پروردگار حکیم در آیات دیگر چون به شادی مشرکان اشاره می کند، یاد معبودان باطل را مایه انبساط خاطر آنان دانسته⁽¹⁾و عامل شادمانی منافقان را شکست رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و مسلمانان در صحنه های مختلف مبارزه بیان می کند.⁽²⁾جلوه های

شادی رستگاران و پاک سرشتان در قیامت، فرازی دیگر از این موضوع در قرآناست که گاه در «پیشنهاد رستگاران به دیگران جهت خواندن نامه عملشان»⁽³⁾تجلی می کند، گاهی در «مصون ماندن آنان از شرور قیامت و بهجت و سرورشان در سایه امان و امنیت الهی»⁽⁴⁾

نمایانمی شود و موقعی به هنگام «دریافت نامه اعمال با دست راست و شادمانی آنان در جمع خویشاوندان و همفکران خویش» پدیدار می گردد.⁽⁵⁾

«شادی و شادمانی» که در فرهنگ دینی، «سرور» نام گرفته، صفتی قلبی است که به خاطر دستیابی به خیر و منفعت و همراه با لذّت درونیِ انسان خواهد بود. از این رو مفهوم سرّ یا ویژگی ناپیدا در آن وجود دارد و صاحب نظران آن را «شادی خالص قلبی» دانسته اند. فَرَح، واژه ای معادل سرور است و سرور محصول اندیشه و تفکر انسان بوده و هیچ صفت ناپسندی به دنبال نخواهد داشت. گرچه در قرآن کریم فرح و شادی گاه در جلوه ای ستایش شده بیان گردیده است: «یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ. بِنَصْرِ اللَّهِ»⁽⁶⁾و گاهی در چهره ای نکوهش شده و ناپسند: «فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ»⁽⁷⁾

بنابر این شادی در اسلام، با دو رویکرد کاملاً متفاوت قابل طرح می باشد؛ از یک سو شادی نکوهیده و از یک سو مدح شده است.

الف) شادی های ناپسند و نکوهیده: بعضی شادی ها که با هدف تکامل انسان هماهنگی ندارد و یا با نگاه و لهو و لعب و اتلاف وقت و هیجان کاذب و آزار دیگران توأم

است از نظر آموزه های دینی ناپسند است که به نمونه هایی از آن ها اشاره می شود. خداوند در قرآن می فرماید:«ما اصاب من مصیبة فی الارض و لا فی انفسکم الا فی کتاب من قبل ان نبراها انّ ذلک علی الله یسیر لکیلا تأسو علی ما فاتکم و لا تفرحوا بما اتاکم و الله لا یحب کل مختال فخور»⁽¹⁾یعنی: "هیچ مصیبتی، نه در زمین و نه در جان هایتان نرسد، مگر پیش از آنکه آن را پدید آوریم در لوح محفوظ است، این بر خدا آسان است، تا بر آنچه از دست شما رفته، اندوهگین نشوید و به آنچه به شما داده، شادمانی نکنید و خدا هیچ فخرفروشی را دوست ندارد. "آخر آیه (و الله لا یحب کل مختال فخور)، نشانگر آن است که اسلام با شادی بر خواسته از خودپسندی و فخرفروشی مخالف است، نه همةشادی ها. در روایت آمده است، پیامبر اعظم به امام علی (علیه السّلام) فرمودند: «یا علی! لا تمزح فیذهب بهاؤک»⁽²⁾"علی شوخی نکن تا سبب شود ارزش تو از بین برود". آخر روایت (فیذهب بهاوک) نشانگر آن است که اسلام با شوخی های از بین برنده ای ارزش افراد است، مخالف است، نه همة شوخی ها.

برخی عقیده دارند انسان از تمام مرزها آزاد است که عبور کند و هیچ دینی حق ندارد او را در قیدوبند قرار دهد. این عقاید صرفاً خواستگاهی جز الحاد و ماده گرایی ندارند؛ اما بر خلاف دیدگاه برخی از ایسم ها؛ بنا بر عقیده ادیان ابراهیمی به ویژه اسلام، شادی نیز مرزهایی دارد که مهم ترین آن عبور نکردن از قوانین الهی است؛ توجه جامع اسلام به خواسته های فطری انسان ها، علاوه بر عرضه راهکارهای شادی آفرین و عوامل آن، مقتضیات و شرایط آن را نیز بیان فرموده است تا شادی و نشاط در بستری سالم انجام شود. از این رو، آگاهی از شرایط و آیین درست شادی ضرورت دارد. از آنچه در سایه آموزه های قرآن و روایات می توان استنباط کرد، این است که بر اساس هدف و فرجام زندگی، شادی و نشاط از دیدگاه اسلام دارای حد و مرز است.

لذا محتوا و قالب شادی و نشاط، نباید با روح توحیدی و انسانی اسلام در تضاد باشد؛ زیرا هر پدیده ای که انسان را از آرمان و غایت اصلی خویش دور کند، به هیچ وجه مقبول اسلام نخواهد بود. بنابراین، پدیده شادی و عوامل آن، به عنوان یک نیاز اساسی و ضروری تا حدی روا و مجاز است که مانع نیل انسان به هدف اصلی اش نشود. از آنجا که انسان در انجام هر رفتار ارادی، انگیزه و هدفی را پی می گیرد، سرور و نشاط به عنوان یک رفتار، از این قاعده جدا نیست و هدف و انگیزه ای در آن دنبال می شود. در این پدیده، اگر انگیزه و هدف، حق و در راستای هدف اصلی زندگی آدمی باشد، مفید و سودمند خواهد بود و اگر انگیزه و هدف باطل در آن نهفته و در برابر هدف اساسی زندگی انسان باشد، باطل و مضر خواهد بود. بنابراین می توان مرز شادی و نشاط را انگیزه و هدف آن دانست. در زیر بهنمونه هایی از شادی های مذموم که با هدف اصلی خلقت و تعالی روح و روان آدمی منافات دارد؛ اشاره می شود.

1 - شادی ناشی از بدخواهی نسبت به مؤمنان: از شرایط شادی و تفریح این است که با اذیت و آزار دیگران همراه نباشد. متاسفانه امروزه بسیاری از شادی ها همراه با اذیت و آزار دیگران است؛ مانند بلند کردن صدای موسیقی، انفجارهای تفریحی و شب های شادی و... پیامبر اکرم صلی الله و علیه و آله فرمودند: «من اذی مؤمنا فقد اذانی؛ کسی که مؤمنی را آزار دهد، مرا آزار داده است»⁽¹⁾هشام بن سالم گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدیم که می فرمود: خداوند می فرماید: «لیاذن بحرب منی من اذی عبدی المؤمن آن کس که بنده مؤمن مرا بیازارد، با من اعلان جنگ می دهد»⁽²⁾

خداوند در قرآن کریم می فرماید: "ان تمسکم حسنة تسوهم و ان تصبکم سیئة یفرحوا بها و ان تصبروا وتتقوا لا یضرکم کیدهم شیئاً ان الله بما یعلمون محیط"⁽³⁾"اگر به شما خوشی رسد مایه اندوهشان می شود و اگر به شما بدی رسد بدان شاد می شوند؛ اگر بر

ناگواری ها صبر کنید و تقوا پیشه کنید، نیرنگشان اندک زیانی به شما نمی رساند، چراکه خدا به آنچه می کنند، احاطه دارد". در این آیه شادمانی کسانی که از رسیدن رنج به مؤمنان خوشحالی می کنند، مذموم دانسته شده است و ایمنی از گزند بدخواهان را مشروط به صبر و تقوا نموده است و در آخر می فرماید: خدا به آنچه می کنند، احاطه دارد، یعنی همة کیدهای آنها را علیه شما و دینتان می داند.

2 - شادی ها ی کاذب و ناحق: دستورات تربیتی و اخلاقی قرآن به عنوان یگانه کتاب هدایت، کامل و جامع و همراه رشد است: «انا سمعنا قرانا عجبا یهدی الی الرشد»⁽¹⁾بنابراین، روی آوردن به برخی شادی های کاذب و زودگذر، اگرچه در قسمتی از زندگی همراه شادی و خوشگذرانی باشد، اما غفلت از وظایف انسانی، سبب ناراحتی و پریشانی دربخش دیگری از زندگی می شود. از این رو، بیشتر مشکلات اقتصادی و اجتماعی برخی افراد که گاهی سربار دیگران و جامعه می شوند و نیز برخی نابهنجاری های اجتماعی، ناشی از خوشگذرانی های کاذب است. قرآن می خواهد انسان ها در تمام ابعاد زندگی، در دنیا و آخرت، نشاط و شادی واقعی و پایدار داشته باشند، نه اینکه در بخشی از عمر، پیمانه شادی را با شادیهای کاذب لبریز و در بخشی دیگر، در رنج و محرومیت زندگی کنند. از این روست که از شادی های کاذب و زودگذر، تعبیر به «لهو» فرموده است.

معصومین علیهم السلام نیز با تأسی به قرآن، درباره خطرهای خوشگذرانی های زودگذر بارها هشدار داده اند. امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرموده اند: «حلاوه المعصیه یفسدها الیم العقوبه» شیرینی معصیت را پیامدها و ناراحتی اش نابود می کند.⁽²⁾همچنین فرمودند: «مَثَلُ اَلدُّنْیَا مَثَلُ اَلْحَیَّةِ لَیِّنٌ مَسُّهَا قَاتِلٌ سَمُّهَا فَأَعْرِضْ عَمَّا یُعْجِبُکَ فِیهَا؛ مظاهر دنیا مانند نرمی بدن مار است، فریبنده و زهر آن نیز همانند زهر مار، کشنده است»⁽³⁾در آیین اسلام، سرگرمی های زیانبار و غفلت زا ممنوع است. چرا که آدمی را از توجه به خدا و

آخرت باز می دارد؛ از این رو، بایسته است که مؤمنان از آنها پرهیز کنند. مراجعه به رساله ها و فتاوای مراجع، نمونه های زیادی از احکام مربوط به رعایت حریم شادی و تفریح را در اختیار مراجعه کنندگان قرار می دهد.

آری ای عزیز بزرگوار، نشاط کاذب در ظاهر، نشاط و شادمانی است؛ اما در باطن، غم و اندوه است و چهره قیامتی این نشاط غبار غم و تاریکی چهره و پریشانی است. در قرآن کریم این نوع شادی گاهی با واژة فرح که مقید به غیرالحق شده، مورد اشاره قرار گرفته است. می فرماید: "ذلکم بما کنتم تفرحون فی الارض بغیر الحق و بما کنتم تمرحون"⁽¹⁾"ای دوزخیان این عذاب به سزای آن است که در زمین به ناروا شادمانی می کردید و بدان سبب است که سرمستی می نمودید ". "ذلکم" در این آیه اشاره به آیه قبل دارد که در آنعقوبت کافران مشخص شده است (لفیل الله الکافرین) و در واقع علت این عذاب را شادمانی غیر حق و کاذب آنان بیان می کند.⁽²⁾علامه طباطبایی (رحمه الله علیه) در تفسیر آیه مذکور این چنین اظهارنظر کرده است: کافران به خاطر احیای باطل خود و از بین بردن حق و کوبیدن آن فرح و مرح (به معنی خوشحالی و نشاط بیش ازحد، تکبر و خود بزرگ بینی، ریخت وپاش و بی خیالی در زندگی) می کردند؛ از این رو عاقبت کار آنان به ظلالت ختم می شود. درواقع این ضلالتی که خداوند به عنوان عذاب برای آنان مقرر فرموده است، کیفر فراموشی وظیفة آنان از سوی خودشان و بی توجهی به نعمت های الهی و نه ضلالت تکوینی است.⁽³⁾

ادیان الهی هیچ گاه لذت های حلال را نهی نکرده اند. آنچه آنها نهی کرده اند، لذت های کاذب و زودگذری است که در کوتاه مدت یا درازمدت بر روح و جسم انسان و بر زندگی فردی و اجتماعی او اثرات نامطلوبی باقی می گذارد. پرداختن به حرام دنیا، گرچه ممکن است خوشی آنی و لذت کاذبی ایجاد کند، اما از آنجاکه با فطرت و طبیعت انسان ناسازگار است و در کوتاه مدت یا درازمدت بر روح و جسم انسان و بر زندگی فردی و اجتماعی او

اثرات نامطلوب و گاه جبران ناپذیری باقی می گذارد و غم و اندوه و حسرت به دنبال دارد. از نظر اسلام مردود است.

3 - شادی برای گناه: کسی که با گناه و معصیت خدا به شادی بپردازد در این صورت هم خدا را نافرمانی کرده و هم به گناه به شادی دست یافته است و این بدترین گناه است. چرا که گاه انسان ها به دلایل مختلف، به ویژه به دلیل دوری از تعالیم الهی، که این خود خواستگاه های گوناگونی دارد، به درجه ای تنزل می کنند که با کار زشتی که انجام داده اند، شاد و خوشنود می شوند؛ این شادی کاذب درست نقطة مقابل شادی ای است که انسان ها پس از انجام کار خیر انجام می دهند؛ چراکه همان طور که به تجربه ثابت شده است، اگر اندک وجدان بیدار در انسان باقی باشد، خوشنودی بعد از انجام گناه دیرینمی پاید و جای خود را به عذاب وجدان می دهد. بخاط این شادی همراه گناه مورد نهی خداوند است. اسلام شادی هایی را مورد مذمت قرار می دهد که در جهت معصیت خدا هستند. قرآن کریم در داستان قارون که فردی خودخواه و مغرور بود و شادی های مستانه داشت، می فرماید: «إن قارون کان من قوم موسی فبغی علیهم و اتیناه من الکنوز ما إن مفاتحه التنوا بالعصبه اولی القوه إذ قال له قومه لاتفرح إن الله لایحب الفرحین»⁽¹⁾

شادمانی قارون از این جهت مذمت شده است که ناشی از تکبر و قرارگرفتن در مقابل حضرت موسی بوده است. همچنین در آیه 120 سوره آل عمران منافقان از آن جهت مورد نکوش و شادی آنها مورد مذمت قرارگرفته که از رسیدن رنج و ناراحتی به رسول (خدا) و مسلمانان، شادمان و از رسیدن خوبی به رسول خدا صلی الله و علیه و آله و مسلمانان، محزون می شدند. در آیه 81 سوره توبه نیز منافقان بدین خاطر مذمت شده اند که از فرمان جهاد، سرپیچی و سپس خوشحالی می کردند. قرآن کریم در بیان عذاب های دوزخیان می فرماید: «ذلکم بما کنتم تفرحون فی الارض بغیر الحق و بما کنتم تمرحون»⁽²⁾این

عذاب به دلیل آن است که به ناحق در زمین شادی می کردید و از روی غرور و مستی به خوشحالی می پرداختید.

مذمت شادی برای گناه در روایات، دو چندان مورد توجه قرارگرفته است؛ زیرا کسی که با گناه شادی می کند، از دو نظر دچار معصیت است؛ یکی اینکه، مرتکب گناه و معصیت است و دیگری اینکه، بر گناه خود شادی می کند و این از خود گناه بدتر است. حضرت علی علیه السلام می فرمایند: «التبجح بالمعاصی اقبح من رکوبها»؛ شادی کردن به گناه زشت تر از انجام دادن آن است.⁽¹⁾بنابراین وقتی کسی در مجلس لهو و لعب یا مجلسی که نامحرم در آن حضور دارد، شادی می کند، چون فی نفسه حضور در این مجالس باعث گناه می شود، لذا انجام شادی در این مجالس بنا بر فرمایش حضرت باعثغوطه وری بیشتر نوع انسان در گناه می شود؛ زیرا شادی و شاد بودن با فطرت انسان سازگار است و محرکی قوی برای اعمال ناپسند انسان می شود. در مجالس شادی باید از گناه و معصیت پرهیز کرد، اما صادق علیه السلام می فرمایند: «لاینبعی للمؤمن ان یجلس مجلسا یعصی الله فیه و لایقدر علی تغییره»؛ سزاوار نیست مؤمن در مجلسی بنشیند که در آن معصیت خدا می شود و او نمی تواند آن را تغییر دهد.⁽²⁾در مقابل، شادی و خوشنودی از انجام کار خیر به عنوان یک خاطرة خوش و شادی بخش همواره در ذهن انسان باقی می ماند.

4 - شادی در برابر لغزش های دیگران و افراد محزون: با توجه به این که به طور طبیعی آدمیان در زندگی ممکن است لغزش ها و اشتباهاتی داشته باشند برخی از انسان ها ممکن است با مشاهده لغزش آن ها به شادی پردازند. علی (علیه السّلام) فرموده اند: «لاتفرح بسقطة غیرک فانک لاتدری ما یحدث بک الزمان؛⁽³⁾به لغزش دیگران خوشحال مشو زیرا تو نمی دانی که زمانه با تو چه خواهد کرد.» انسان های درستکار وقتی حتی از

موضوعی که باعث سرور آنها شده است به فردی برخورد می کنند که به هر دلیل محزون است در برخورد و معاشرت با او شادی خود را ابراز نمی کنند؛ چراکه همدلی با دوست خود را بر ابراز شادی خود ترجیح می دهند. این آموزه پسندیده اخلاقی در کلام امام حسن عسگری (علیه السّلام) این گونه بیان شده است: "لیس من الادب اظهار الفرح عند المحزون"⁽¹⁾"شادی در برابر محزون از ادب به دور است" از همین جا اهمیت مسئله ای که گاه در جامعه ما دیده می شود، نمود عینی پیدا کندو آن این است که گاه در مجالس افراد برای ابراز سرور به وسیلة جوک و لطیفه اقلیت های ملی ایران را مورد تمسخر قرار می دهند، تا با محزون کردن آنان، خود را شاد نمایند؛ لذا این پدیده مذموم به هیچ روی نمی تواند مورد قبول یک شخص که با سبک و شیوهای اسلامی زندگی می کند، باشد.قرآن کریم نیز در نکوهش شادی برای تمسخر مؤمنان می فرماید: "انّ الذین اجرموا کانوا من الذین آمنوا یضحکون"⁽²⁾همانا بدکاران پیوسته به کسانی که ایمان آورده بودند، می خندیدند.

5- افراط در شادمانی: شادی مانند دیگر لذت ها، مطلوب انسان است ولی افراط در آن به حدی که سبب غفلت و کوتاهی در وظایف فردی و اجتماعی و مانع رسیدن به کمالات انسان شود؛ مشکل آفرین خواهد شد. از دیگر سوی، روی آوردن به چنین لذت هایی به گونه ای نیست که فرد به اندازه ای از آن قناعت کند، بلکه بسان اعتیاد به مسکرات و مواد مخدر، رشد فزاینده و کنترل ناشدنی دارد و سبب تعطیلی خرد انسانی و مانع انجام وظایف فردی و اجتماعی و رسیدن انسان به کمالات انسانی می شود. بنابراین، برخی عوامل شادی آفرین در اثر تزاحم با مصالح مهم تر، مانع رسیدن انسان به وظایف و تکالیف انسانی می شود. از این رو، در برخی روایات به حکمت مذمت افراط در شادی اشاره شده است.

6- نشاط برای حیات زود گذر دنیا: در آیات فراوانی، حقیقت دنیا تصویر شده است؛ تعبیراتی همچون: جیفه، لهو، لعب، حباب، سراب و... حکایت از کم ارزشی دنیا می کند. افزون بر این تعبیرها آیاتی هست که مستقیماً ناچیز بودن دنیا را بیان می فرماید؛ در آیه 26 سوره رعد می فرماید: «الله یبسط الرزق لمن یشاء و یقدر و فرحوا بالحیوه الدنیا و ما الحیوه الدنیا فی الاخره إلا متاع؛ خداوند روزی را برای هرکه بخواهد گشاده یا تنگ می گرداند؛ اما [آنان] به زندگی دنیا شاد شده اند و زندگی دنیا در برابر آخرت، جز بهره ای [ناچیز] نیست». حضرت علی علیه السلام نیز تعبیری بسیار زیبا از بی ارزشی دنیا و شادی برای آن را بیان فرموده اند: «ما بالکم تفرحون بالیسر من الدنیا تدرکونه و لایحزنکم الکثیر من الاخره تحرمونه» شما را چه شده است که با به دست آوردن متاعی اندک از دنیا شادمان می شوید و از متاع بسیار آخرت که از دست می دهید، اندوهگیننمی شوید.⁽¹⁾انسان هایی که به مال و حیات دنیا شاد می شوند، به طبع هنگامی که این نعمت ها را نداشته باشند، غمگین می شوند و این با ویژگی های انسان کامل سازگاری ندارد.

7- خنداندن مردم با دروغ: یکی از انواع شادی ناپسند، شادی با گفتار دروغ است، چنانچه شادی به قیمت متوسل شدن به دروغ باشد، به شدت در روایات اسلامی از سوی ائمه علیهم السلام مورد سرزنش قرارگرفته است؛ مذموم بودن دروغ گویی و دروغ پردازی بر هیچ کس پوشیده نیست؛ به طوری که در جوامع اسلامی افراد از کودکی به عنوان یکی از مهم ترین آموزه های دینی و اخلاقی با زشتی این پدیده، که خود می تواند مصدر بسیاری از گناهان باشد آشنا می شوند. گاهی در محاورات بین برخی از مردم و نیز برخی رسانه های جمعی و مخاطبانشان امری به دروغ به دیگری نسبت داده می شود که نکته ای طنزآمیز و شادی آفرین در خود نهفته دارد که باعث شادی و خنده مخاطب می شوند؛ از این رو است که پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) با تشخیص این پدیده شوم انسان ها را از این کار نهی نموده و می فرمایند: "ویل اللّذی یحدث فیکذب لیضحک به القوم، ویل

له، ویل له، ویل له"⁽¹⁾"وای بر کسی که دروغ می گوید تا مردم را بخنداند! وای بر او! وای بر او! وای بر او!" بنابراین ناپسند بودن نوع شادی چه از جانب دروغ پرداز مضحک کننده و چه از جانب شخصی یا اشخاصی که به این نوع دروغ پردازی ها می خندند و شادی می کنند، تا حدی است که نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) با عدم بیان میزان مجازات این اشخاص در آخرت آنها را مستحق هرگونه کیفری می داند. البته بدیهی است که میزان مجازات دروغ گوی مسخره گر بسیار بیشتر از کسی است که بدون بررسی به دروغ پردازی دیگری خندیده و شادی کرده است.

8- نشاط برای باورهای نادرست خود: قرآن کریم در چند آیه، ضمن بیان تعبیر «کل حزب بما الدیهم فرحون» تقطیع و گروه گروه شدن و دل خوش داشتن به آنچه درحزب و گروه خودشان است را مذمت فرموده است. این ویژگی مربوط به مشرکان است. در سوره مؤمنون، خداوند متعال خطاب به پیامبر صلی الله و علیه و آله می فرماید: «در حقیقت، این امت شما است که امتی یگانه است و من پروردگار شمایم؛ پس از من پروا دارید. آنها کار دین شان را میان خود قطعه قطعه کردند و دسته دسته شدند. هر دسته ای به آنچه نزدشان بود، دل خوش کردند. پس آنها را در ورطه گمراهی شان تا چندی واگذر»⁽²⁾

البته خطاب قرآن به همه انسانها در مکاتب مادی و الهی در زمانهای مختلف حتی به پیروان دین خاتم می باشد. که در نهایت تاسف فرقه فرقه شده و هر یک به حزب و فرقه خود می بالد و بخاطر آن شادمان است....

9- نشاط برای اعمال خود: بر اساس فرمایش قرآن، برخی افراد از رفتار و اعمال خود شاد و مسرور هستند. البته خطاب قرآن به اهل کتاب است، اما صفات مذکور در آیات، به دیگران هم منطبق می شود. در سوره آل عمران، از عهدشکنی اهل کتاب و کتمان کردن حقایق دینی آنها و معامله ای سخن گفته شده است که کردند و آنها را به بهایی ناچیز از دست دادند و سپس خداوند متعال می فرماید: البته گمان مبر کسانی که به

آنچه کرده اند، شادمانی می کنند و دوست دارند به آنچه نکرده اند مورد ستایش قرار گیرند، قطعاً گمان مبر که برای آنان نجاتی از عذاب است [که] عذابی دردناک خواهند داشت»⁽¹⁾بنابراین، در درون این نشاط، عذاب الیم و دردناکی نهفته است که در قیامت گریبان گیر آنان خواهد شد. مؤمنان به آنچه خداوند عطا می کند و به اطاعت از او شادمانند و مشرکان و کافران از جمله ایسم های مادی غرب به آنچه خود عمل می کنند.

10- شادی های تمسخر آمیز: یکی از شادی ها، شادی تمسخرآمیز است. انسانی که با تمسخر و استهزاء دیگران و تحقیر آن ها بخواهد شادی خود یا دیگران را فراهم کند، از باب مثال، پیروان باطل به تمسخر مؤمنان بپردازد قرآن کریم فرمود: «انّ الذین اجرموا کانوا من الذین آمنوا یضحکون؛(18) همانا بدکاران بر اهل ایمان میخندند.» بدکاران همواره از روی طغیان، کبر و غرور به تمسخر مؤمنان می پردازند و از این راه شادی می کنند.

11- نشاط برای علم اندک: گاهی افراد گمان می کنند که به مسائل معنوی شادمانند؛ در حالی که در این مورد سخت در اشتباهند. هنگامی که پیامبر صلی الله و علیه و آله وحی را به مردم ابلاغ فرمودند، برخی از آنان که علم بشری داشتند و ارزش وحی را درک نمی کردند، خوشحال شده، گمان کردند همان علم خودشان برای آنان کفایت می کند و طولی نکشید که غرور و خودپسندی به سراغشان آمد و آنها را در خود فرو برد و به علم ناقص و اندک خودشان همانند ایسم های مختلف در مکاتب غرب پنداشتند که به علم الهی و وحی نیازی ندارند... حال توجه جنابعالی به آثار زیانبار شادی های ناروا معطوف می گردد:

1 - جنگ و دعوا: شادی های مستانه و افراطی، گاهی موجب تنش و برخورد با دیگران می شود و در نتیجه به تنش، جنگ ودعوا می انجامد. به طورمعمول در شادی های افراطی و ناروا حرکاتی انجام می شود که آزادی، آسایش و امنیت دیگران را به خطر می اندازد. امام

علی (علیه السّلام) این موضوع با بیانی شیوا گوشزد می نماید: "رب طرب یعود بالحرب"⁽¹⁾"چه بسا خوشی و شادی که بر جنگ ودعوا منتهی می شود"

2 - ذلت و رسوایی: برخی از شادی ها به جهت توام بودن با فساد و گناه، سر انجام به ذلت و رسوایی شخصی می انجامد. این ذلت و رسوایی چه بسا آثار سوء روحی و اجتماعی بر نزدیکان شخص باقی می گذارد و ای کاش هایی که بعد از آن به زبان می آورند گواه این است که شیوه درستی را برای زندگی شخصی و خانوادگی انتخاب ننموده اند. امام علی (علیه السّلام) با تنبیه به این نکته اساسی آن ذلت و رسوایی را که با انجام شادی نامشروع دامن گیر فرد می شود، عقوبت الهی دنیوی معرفی می نماید. آنجا که می فرماید: "من تلذذ بمعاصی أورثه الله ذلّاً"⁽²⁾"کسی که از گناهان و معاصی لذت ببرد خداوند او را ذلیل خواهد کرد".3 - هلاکت و سقوط: یکی از سنت های الهی این است که هرگاه جامعه ای به خوش گذرانی، عیاشی و تن پروری (به عنوان شادی های مذموم) روی آورد، دیر یا زود سقوط خواهد کرد. به همین جهت است که قرآن مجید وقتی از سقوط ملت ها سخن می گوید، از این واقعیت تحت عناوین مترفین، فاسقین و غیره یاد می کند: " و اذا اردنا أن نهلک قریة امرنا مترفیها ففسقتوا فیها فحق علیها القول مدمّرناها تدمیراً"⁽³⁾"ما چون اهل دیاری را بخواهیم [به کیفر گناه] هلاکت سازیم، پیشوایان و متنعمان آن شهر را امر کنیم [به اطاعت، لیکن آنان] راه فسق و تبهکاری و ظلم در آن دیار پیش گیرند [و مردم به راه آنها می روند] آنگاه تنبیه و عقاب ما تحقق خواهد یافت، آنگاه همه را هلاک سازیم"

4 - عذاب الهی: علاوه بر کیفرها و عقوبت ها و آثار دنیوی که به برخی از آنها اشاره شد، عذاب های اخروی که گریبان گناهکاران را در آخرت خواهد گرفت بسی دردناک تر، طولانی تر و پر اثرتر از عواقب سوء دنیوی است. همان طور که اشاره شد شادی به خودی خود، به هیچ وجه در آموزه های اسلامی امری ناپسند نیست، اما به طورکلی انجام

شادی ها و خوشی هایی که انسان را به گناه آلوده می کند، نه تنها ناپسند است، بلکه عذاب اخروی را نیز به دنبال دارد؛ از این رو است که پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: " من أذنب ذنباً و هومناحک دخل النار و هوباک"⁽¹⁾

کسی که گناه کند درحالی که می خندد، در قیامت داخل آتش جهنم می شود، درحالی که گریان است.

ب) شادی های ستایش شده: مقصود از فرح و شادمانی پسندیده، شادمانی به فضل و رحمت الهی است. این نوع شادی را قرآن تأیید و به آن امر می کند و می فرماید: «بگو به فضل و رحمت خدا باید خوشحال شوند که این از همه ی آنچه گردآوری کرده اند، بهتر است»⁽²⁾فضل، چیزی است که زائد بر حد اعتدال باشد و هر بخششی را فضل گویند که بر عطاکننده لازم نباشد. به عبارتی، اگر فرد به دلیل کارهای صالح و خیرات خویششادمان است، به سبب کاری نیست که انجام داده، بلکه به علت فضلی است که توفیق انجام کار خیر را به او داده است؛ در این صورت، شادمانی توحیدی و پایدار است. اگر کسی وسعت فضل الهی را بداند، غم و غصه از دل او می رود و هیچ گاه نگران نیست. چنین کسی خود را محتاج دیگران نمی بیند و در همه ی پیشامدهای زندگی، اعتقاد او به گنجینه های تمام نشدنی فضل و رحمت الهی است. بنابراین ریشه ی غم و غصه، جهل به پروردگار و فضل و رحمت الهی است.⁽³⁾

خداوند در قرآن کریم می فرماید:«انه اضحک و ابکی»⁽⁴⁾"اوست که می خنداند و می گریاند" به طورکلی به نظر می رسد زمانی شادی و سرور در زندگی انسان مؤثر واقع شده و نهادینه می شود که اثر آن مداوم و طولانی مدت باشد، همچنین اثر یا آثار سوئی در زندگی انسان از خود باقی نگذارد. آموزه های دین مبین اسلام بر همین اساس شیوه نامه زندگی انسان را با توجه به تمام ابعاد درونی و بیرونی انسان تنظیم نموده است؛ بنابراین محور و رویکرد آموزه های اسلامی به شادی در زندگی نوع بشر، ناظر به مداومت شادی و

خوشی و نیز باقی نگذاردن آثار سوء خوشی های زودگذر در زندگی مادی و معنوی انسان است. در زیر به نمونه هایی از شادی های ممدوح و نیز سیره رفتاری اولیاء دین در مواجه با این شادی ها اشاره می شود. چه اینکه الگوهایی والاتر و برتر از این بزرگواران برای سبک زندگی انسان وجود ندارد.

1 - خدا محوری و پیروی از پروردگار: زمانی که انسان از دستورات پروردگار خویش به عنوان مبدأ و معاد وجودی انسان پیروی می نماید، طبیعتاً و طبعاً احساس خوشی و سروری وصف ناپذیر در او پدید می آید. امام علی (علیه السّلام) دراین باره می فرمایند: "سرور المؤمن بطاعة ربه"⁽¹⁾شادی مؤمن به پیروی از پروردگارش است. خدامحوری از مهم ترین معیارهای شادی و نشاط در قرآن و روایات دانسته شده است. از این رو، خداوند در برخیآیات قرآن کریم، مؤمنان را به شادی دعوت فرموده و شادی مؤمنان به فضل و لطف الهی، ممدوح قرآن دانسته شده است. آنجا که خداوند در سوره یونس آیه 58 که قبلا به آن اشاره شد؛ می فرماید: ای رسول خدا به خلق بگو که شما باید منحصرا به فضل و رحمت خدا شادمان شوید [و به نزول قرآن مسرور باشید] که آن بهتر و مفیدتر از ثروتی است که برای خود اندخته می کنید. همچنین، هنگامی که وعده های الهی مبنی بر نصرت و پیروزی در میان اهل کتاب بر مشرکان مجوس محقق می شود، می فرماید: «... و یومئذ یفرح المؤمنون بنصرالله؛ و در آن روز [که رومیان فاتح شدند] مؤمنان به یاری خداوند شاد می شوند.⁽²⁾و نیز شادی شهیدان به فضل الهی در آیه «ولا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا بل احیا عند ربهم یرزقون فرحین بما اتاهم الله من فضله»⁽³⁾نشان دهنده

اهتمام قرآن نسبت به شادی بر اساس ارزش ها و اهداف مقدس است. در روایات نیز شادی در سایه سار اطاعت پروردگار مورد اهتمام ویژه قرارگرفته است؛ حضرت علی علیه السلام

می فرمایند: «سرور المؤمن بطاعه ربه و حزنه علی ذنیه»⁽¹⁾شادی مؤمن به طاعت پروردگار و حزنش بر گناه و عصیان است.

2 - انجام کارهای خیر: امام علی (علیه السّلام) فرموده اند: "اکثر سرورک علی ما قدمت من الخیر"⁽²⁾شادی ات را برای کارهای خیری که [برای آخرت] فرستادهای زیاد کن. در روایت آمده است: مردی با خوشحالی نزد امام جواد (علیه السّلام) آمد. امام جواد (علیه السّلام) از او پرسید: علت خوشحالیت چیست؟ او جواب داد: از پدرت شنیدم که فرمود: بهترین روزی که سزاست بنده خدا شاد باشد، روزی است که در آن توفیق یافته باشد خدمتی به برادر مؤمن خود بکند. من امروز توانستم به ده نفر از برادرانم که نیازمند بودند کمک نمایم؛ از این رو خوشحالم؛ امام جواد (علیه السّلام) فرمودند: به جانم سوگند تو سزاوار این خوشحالی هستی.⁽³⁾3- احیای حق و ارزش های الهی: زمانی که انسان می بیند حقی از دیگری پایمال شده یا دستوری از دستورات الهی به باد فراموشی سپرده شده است یا باطلی در جامعه سر بر آورده است که با معیارهای انسانی - اسلامی همخوانی ندارد، ساکت نخواهد نشست و در جهت تعدیل این دو گام بر خواهد داشت. مسلماً احساس شادی و سروری که از این گونه اعمال به انسان دست می دهد وصف ناپذیر خواهد بود. امام علی (علیه السّلام) می فرمایند: " شادی تو باید برای احیای...حق باشد" و در جای دیگر می فرمایند: " شادی تو باید برای نابودی باطل باشد" امام صادق علیه السلام می فرمایند: «شادی به سه خصلت است: وفاداری، رعایت حقوق دیگران و ایستادگی در گرفتاری ها و مشکلات»⁽⁴⁾حضرت علی علیه السلام در نامه ای به عبدالله بن عباس می فرمایند: انسان گاهی به دلیل رسیدن به چیزی مسرور می شود که هرگز از دست نمی دهد و گاهی برای از دست دادن چیزی

محزون می شود که هرگز به آن نمی رسد. پس باید شادی تو به علت احیای حق یا نابودی باطل باشد.⁽¹⁾

4- شادکردن دیگران: قرآن کریم، شادکردن دیگران را از حسنات دانسته و افرادی را که برای ناراحت کردن دیگران تلاش می کنند، بدترین افراد شمرده است: «کسی که برای نفاق افکنی یا محزون کردن مؤمنان تلاش کند، در حقیقت در جهت اهداف شیطان تلاش می کند و باید از چنین چیزی به خداوند پناه برد»⁽²⁾از این رو، اسلام به زدودن اندوه از دل مؤمنان سفارش می کند و به استحکام پیوندها، به ویژه صله ارحام اهتمام جدی دارد؛ به طوری که در کتب حدیث، بابی را بدین منظور گشوده اند (باب ادخال السرور علی المؤمنین) که حاکمی از اهتمام اسلام به نشاط و شادابی واقعی برای انسان است. امام صادق علیه السلام در این باره می فرمایند: «... تبسم الرجل فی وجه اخیه حسنه، و ما عبدالله بشی احب إلی الله من إدخال السرور علی المؤمن» تبسم مؤمن بهمؤمن و زدودن اندوه از چهره مؤمن، از حسنات است و زدودن گرد و غبار از چهره مؤمنان، از حسنات است و بهترین اطاعت خداوند و محبوب ترین آن نزد خداوند، خوشحال کردن مؤمنان است.⁽³⁾بیان مذکور، لطیف ترین تعبیر برای زدودن حزن و اندوه از دل است. در نهج البلاغه نیز نخستین ویژگی فرد پرهیزگار، گشاده رویی و شادبودن در برخورد با دیگران بیان شده است: «المؤمن بشره فی وجهه و حزنه فی قلبه»⁽⁴⁾

5- شادی با ائمه معصومین علیهم السلام: از شادی های پسندیده، شادبودن در ایام ولادت ائمه معصومین علیهم السلام و برپایی جشن شادی و سرور است؛ حضرت علی علیه السلام پیرو واقعی خود را کسی معرفی می فرمایند که شادی و غم هایش با شادی و غم های ائمه معصومین علیهم السلام هماهنگ است و در شادی آنها شاد و در اندوه آنها غمگین است. «إن الله تبارک و تعالی اطلع إلی الارض فاختارنا و اختارلنا شیعه

ینصروننا و یفرحون لفرحنا و یحزنون لحزننا و یبذلول اموالهم و انفسهم فینا اولئک منا و إلینا»⁽¹⁾

«عوامل سرور» موضوعی قابل توجه و معرفت آفرین در قرآن است که آگاهی از آن ره توشه ای برای همیشه زندگانی بشر خواهد بود. «عشق به قرآن» و «انس با آیات الهی» عامل نخستی است که خداوند بزرگ برای دین باوران موجب شادی و شادمانی می شمرد؛ زیرا ایمان آنان را افزوده و خوشحالی و شکوفایی استعدادهای آسمانی و جلوه های معنوی پدید می آورد. «انفاق در راه خدا» و «توجه به بندگان نیازمند بدون نگاه به جلوه های مادی و گذران زندگی» عامل دیگری است که در نگاه قرآن موجب سرور و شادمانی صالحان و پاکان می شود: «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا. إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا. إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا یَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِیرًا. فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِکَ الْیَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا»⁽²⁾شادی

در سیرة اولیای الهی در اعاد مختلف مشهود می باشد.پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) پیامبر مهربانی است. سیره آن حضرت نشانگر عشق او به مردم است. حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) غم ها را از دل ها می زدود و مهربانی را در دل ها می کاشت. او نسیم محبت در بیابان های جاهلیت بود. در روایت آمده است که: "کان رسول الله سیّر الرجل اصحابه اذا راه مغموما بالمداعبة"⁽³⁾

سیره رسول خدا، این چنین بود که هرگاه یکی از یارانش را ناراحت می دید با شوخی کردن او را شاد می کرد.

در سخنان پیشوایان معصوم - علیهم السلام - شاد کردن مؤمن از "با فضیلت ترین کارها" دانسته شده است. نه تنها معصومان خود چنین روشی داشتند، بلکه دیگران را نیز به آن تشویق می گردند.⁽⁴⁾

در سخنان معصومان - علیهم السلام - شوخی دین باوران، "عبادت" و خنده آنان "تسبیح الهی" بیان شده است.⁽⁵⁾و برای کسی که مسلمانی را

شادمان سازد، پاداش فراوانی نوید داده است.⁽¹⁾در روایت، سیمای مؤمنان این گونه توصیف شده است: چهره آنان نوعی گشایش، انبساط و روشنی دارد و قلبشان لبریز از شادی و شور و شعف است.⁽²⁾

ذکر این نکته دربارة شوخی کردن حائز اهمیت است که شوخی در جای خود مطلوب و پسندیده و لازم است، اما عزت نفس و ارزش انسان ایجاب می کند که شوخی، شرایط و آداب و بایدونبایدهایی داشته باشد. تا در سایه آن ارزش و احترام انسان ها محفوظ بماند و اگر این حدود و شرایط رعایت نشود، نه تنها شوخی مطلوب نیست، بلکه پیامدهای نامطلوبی دارد. شوخی در اسلام هرگز به معنای بی ادبی، سخن بیجا و نیشدار و توهین آمیز نیست، بلکه شوخی اگر باعث آبروریزی دیگران شود یا اسرار دیگران را فاش کند، گناه است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در این باره می فرمایند: "انی لا فرح و لا اقول الّا حقاً"⁽³⁾من شوخی می کنم، اما هرگز حرف باطل و بیهوده گویم.بنابراین اهمیت و ضرورت شادمانی از این روست که در سایه چنین شادی حقیقی و ماندگار است که بشر به سعادت و خوشبختی می رسد؛ چراکه شادکامی واقعی در نزدیک شدن به هدف والای آفرینش و آراسته شدن به خصلت های انسانی و الهی است. لذتی که اسلام بر می گزیند خاستگاه شادی های اصیل است، یعنی هرچه به رابطه خدا و بشر بیانجامد و آن را تداوم بخشد، نه نوع لذتهای غفلت زا و سکرآور و پایین آورنده شأن انسانی که شادیهای مقطعی، توهمی و لذات زودگذر است و موجب عذاب ابدی می شود، چنین لذتی برای مؤمن تلخ و کشنده است.⁽⁴⁾

به عقیده ارسطو دست کم سه نوع شادکامی وجود دارد؛ در پایین ترین سطح، نظریة مردم عادی است که شادکامی را همان لذت می دانند. در سطح بالاتر از آن، مردمی با فرهنگ بالاتر که معتقدند شادکامی همان موفقیت و کامیابی است. نوع سوم شادی،

به زعم ارسطو، شادکامی ناشی از معنویت است. آرگایل، مارتین و لو بر این باورند هنگامی که از مردم پرسیده می شود منظور از شادکامی چیست، آنها دو نوع پاسخ را مطرح می کنند: الف. حالات هیجانی مثبتی مانند لذت؛ ب. راضی بودن از زندگی به طورکلی یا جنبه های مختلف آن؛ بنابراین به نظر می رسد شادکامی دست کم دو جزء اساسی (عاطفی و شناختی) دارد. وی باور دارد که سه جزء اساسی شادکامی عبارت اند از: هیجان مثبت، رضایت از زندگی و نبود هیجانات منفی از جمله افسردگی و اضطراب. او و همکارانش دریافتند که روابط مثبت با دیگران، هدفمند بودن زندگی، رشد شخصی، دوست داشتن دیگران و طبیعت نیز از اجزای شادمانی هستند.⁽¹⁾پژوهش های انجام شده دربارة شادکامی نشان می دهد که افکار و رفتارهای افراد شاد، سازگارانه و کمک کننده است؛ این افراد با دیدگاه روشن به امور می نگرند؛ دعا و نیایش می خوانند؛ برای حل مسائل خود مستقیماً تلاش می کنند و به موقع از دیگران کمک می طلبند؛ از طرف دیگر، افراد ناشاد، بدبینانهمی اندیشند و با همین حالت عمل می کنند؛ در خیالات فرو می روند؛ خود و دیگران را سرزنش می کنند و از کار کردن برای حل مشکلات اجتناب می ورزند.⁽²⁾

با توجه به اهمیت شادکامی (به عنوان یکی از مؤلفه های سلامت روان) سازمان بهداشت جهانی (WHO) سال 2001 را سال سلامت روان و شادکامی نامید و خاطرنشان ساخت که در این سال تمام ملل جهان وظیفه دارند که سطح بهداشت و شادکامی خود، خانواده و اجتماعشان را ارتقاء دهند. در این میان، متخصصان و پژوهشگران به دنبال یافتن عواملی هستند که بر روی شادکامی تأثیرگذار باشد.⁽³⁾از این رو در ایجاد شادکامی عوامل بسیاری را از جمله: سلامتی، حمایت اجتماعی، اشتغال، تفریح و در نهایت تاسف بعد از 1400 سال اخیراً رعایت احکام دینی را...، دخیل دانستند؛ بنابراین هریک از احکام نورانی و دستورات اسلام عامل رشد و تکامل انسان ها است و اثراتی که

در انجام دادن آنها مشاهده می شود، بیانگر اهمیت احکام معنوی برای شادی و نشاط حقیقی و لذت بردن واقعی است.

روان شناسان غربی، رشد و تعالی را در بعد جسمانی، عقلانی، عاطفی و اجتماعی می دانند، ولی روانشناسان اسلامی بعد دیگری بر آن اضافه نموده اند و آن بعد معنوی و عبادی است؛ معنویت از ارکان مهمی است که در رشد و تکامل شخصیت انسان حتی در دیگر مکاتب الهی نقش بسیار ارزنده و مهمی دارد. از باب نمونه اینگلهارت (1990) در مطالعه گسترده که بر 160000 نفر از 14 کشور اروپایی انجام داد، نشان داد که 85 درصد از افرادی که حداقل هفته ای یک بار به کلیسا می روند و در عبادات جمعی و گروهی مشارکت دارند، بسیار بیشتر از 77 درصد افرادی که هرگز به کلیسا نمی روند، احساس شادمانی و لذت می کنند و از زندگی خود لذت می برند و راضی اند. میتون (1989) نیز در گزارش پژوهشی خود نشان داده است که "حمایت معنوی" ناشی از احساس ارتباط با خدا و حضور در جمع مؤمنان، اثرات موقعیتهای ضربه آمیز اساسی مثلمرگ فرزند را کاهش داده و به صورت مثبتی بر افسردگی، میزان سازگاری و حرمت خود و شادکامی مؤثر است.

ازآنجایی که مؤسسات مذهبی فرصت های جامعه پذیری را در میان اعضای معتقدان، ارتقا می دهد، آنها می توانند پایه قوی برای حمایت اجتماعی فراهم کنند و همین حمایت باعث می شود تا فرد احساس تنهایی نکند و خود را در جمع ببیند و احساس داشتن پشتوانه جهت حل مسائل می کند که منجر به شادکامی او می شود. کالدور (1994م) نیز در تائید این مطلب معتقد است که افراد مذهبی نزدیک ترین دوستان خود را از میان افراد مذهبی انتخاب می کنند و علاوه برداشتن احساس نزدیکی به خداوند، دید مثبتی به مردم دارند، عبادت و نیایش موجب همدلی، درک، تعهد، انعطاف پذیری در روابط، احساس مسئولیت پذیری و استفاده از فن خود مداخله ای برای حل تعارض از جمله تعارض خانوادگی می شود و در این صورت شاهد خانواده هایی با تعارض کمتر و شادکامی بیشتر خواهیم بود.⁽¹⁾

آنچه اهمیت و جایگاه شادکامی را در جاهلیت نوین ضروری و لازم می کند؛ عصر پرتنش و فشار روحی و روانی است که به علل مختلف بر انسان وارد می شود.امروزه متأسفانه جوانان و نوجوانان در پی رسیدن به شادی و نشاط در زندگی به راه هایی رو آورده اند که نه تنها آنها را از مسیر واقعی زندگی دور می سازد، بلکه آثار اندوه باری نیز به جا می گذارد. دنیای غرب با تمام شگفتیها، زیباییها و پیشرفتها، آکنده از ترس و نگرانی است. متأسفانه در سراسر دنیا، تشویش و اضطراب، همچون وبا و طاعون به جان بشر افتاده و موجب بروز بسیاری از بیماریهای جسمی و روانی شده است. بخش عمده ای از مردم جهان، آرام و قرار لازم را ندارند و زندگی توأم با ترس، دلواپسی، نگرانی و تشویش و بیماریهای روانی را سپری می کنند.⁽¹⁾

یکی از هدفهای اساسی مذاهب، ارتقای سطح بهداشت روانی جامعه و شادکامی و کاهش افسردگی است. تحقیقات روان شناسی درجهموفقیت مذاهب مختلف را در این مورد نشان می دهد. امروزه مشخص شده که سبک زندگی مذهبی می تواند آرامش و شادمانی فردی، خانوادگی و اجتماعی بسیاری را همراه داشته باشد. دعاها و مراسم جمعی مذهبی مانند حضور در نماز جمعه، حضور در مساجد و زیارتگاه های مذهبی در مقالات مختلف علمی به عنوان عوامل شناخته شده و تأمین کننده شادکامی مناسب در جوامع مذهبی معرفی شده اند.⁽²⁾

بدین جهت بصورت کلی در خصوص اهمیت دین برای ایجاد شادی و آرامش باید گفت از جمله کنش های مهم دین در حوزة روان شناختی علاوه برکنش های شناختی انگیزشی دین، کنش های بهداشت روانی دین و تأثیر دین در حوزه فردی بر بهداشت و سلامت روانی و جسمانی افراد و کنش روان درمانگری دین است. روشهای مقابله، لذت برقراری ارتباط و وابستگی به یک امر متعالی که به تجربه دینی معروف است، آئین ها و نمادها، فضای روان شناختی اماکن مقدسه و معماری مذهبی از جمله ساز و کارهایی هستند که در تأثیر دین بر بهداشت روانی افراد نقش عوامل واسطه ای را ایفا می کنند.

همچنین پژوهش هایی که در سالهای اخیر در زمینه رابطه بین مذهب و بهداشت روانی انجام شده است؛ نشان می دهد مذهب نقش مهمی در مواجهه با فشارهای روانی زندگی دارد و اثر بحرانهای شدید در زندگی را تعدیل می کند. اختلال افسردگی از جمله اختلالات روانی است که چنانچه در اثر عوامل محیطی ایجاد شود، وقایع ناگوار و بحرانهای شدید زندگی در آن نقش به سزایی دارد. مذهب با تحول شناختی فرد در تفسیر وقایع و نیز دستورات حمایتی که برای افراد جامعه در جهت رسیدگی به احوال افراد مصیبت زده مطرح کرده است، کنترل شرایط بحران را برای فرد آسان تر و از بروز اختلال افسردگی جلوگیری می کند. پژوهش های متعدد در مورد رابطه نگرش مذهبی و میزان افسردگی حاکی از همبستگی منفی بین این دو متغیر است.

اضطراب به عنوان یکی از نشانه های اختلالات روانی و زیربنای بسیاری از بیماریها، در سایه نگرشها، اعمال و شرکت در مراسم مذهبی کاهش می یابد. کنش دین در کاهشاضطراب و مقابله با استرس یا تنیدگی از طریق نحوه ارزیابی فرد از عامل تهدیدکننده، مهار هیجانی خود در برخورد با موقعیت از طریق معنا جویی و تأثیر بر پیامدهای عوامل تنیدگی زا از طریق تفسیر ویژه ای که مذهب در اختیار فرد می گذارد، میسر است. مالتبی از جمله پژوهشگرانی است که تأثیر اعمال مذهبی بر کاهش سطوح مختلف اضطراب را با استفاده از پرسشنامه حالت – صفت اضطرابی، پاسخ داده شده توسط افراد شرکت کننده در مراسم کلیسا، 30 دقیقه قبل و 30 دقیقه بعد از مراسم نشان داده است.

فیلسوفان پراگماتیست معتقدند که یکی از کنش های مذهب این است که افراد را شادتر می کند و آنها را در شغل و ازدواجشان موفق تر می کند. آئین ها و نهادهای مذهبی نیز از جمله عوامل کاهش استرس در افراد و افزایش توان مقابله با بحرانهای زندگی است. گریفیت، انگلیش و مایفیلد و گریفیت، یانگ و اسمیت نشان دادند که مشارکت در مراسم جمعی مذهبی و عبادات (نماز) نتایجی همانند روان درمانگری رسمی در پی دارد. تخلیه هیجانی و شرکت در مراسم جمعی مذهبی باعث کاهش تنش و رهایی از پریشانی های عاطفی می شود. فضای روان شناختی اماکن مقدسه و سازمان های

مذهبی نیز بخشی از مطالعات مربوط به سنجش های مذهبی را به خود اختصاص داده اند. این پژوهشها به این نتیجه رسیده اند که فضای روان شناختی کلیساها متفاوت از یکدیگرند. این تفاوتها، رفتار و بازخوردهای افراد را تحت تأثیر قرار می دهد.⁽¹⁾

در مجموع باید گفت: تعریف شادی در علوم کلاسیک عبارت است از هیجانی که در اثر محرکهای درونی و بیرونی، ارگانیزم را در جهت انبساط عضلانی و روانی سوق می دهد. ماهیت شادی در انسان غریزی است؛ اما نوع و چگونگی آن به یادگیری و متغیرهای محیطی و فرهنگی بستگی دارد. بر همین اساس می توان بین شادکامی و شادی تفاوت قائل شد:

1- شادی، هیجان ناشی از انبساط با تظاهرات بیرونی و زودگذر است؛ اما نشاط و شادکامی، احساس انبساط و شادمانی درونی به صورت پایدار است.2- شادی همیشه با هیجان های لبخند، خنده و حرکت بروز میکند؛ اما نشاط هرچند احساسی لذت بخش محسوب می شود، اما این احساس سرور لزوماً با خنده همراه نیست.

3- شادی می تواند هیجانی کاذب و زودگذر باشد؛ در حالی که ماهیت نشاط و شادکامی، اصیل، مثبت و بادوام است. تجربه نشان داده که شادی های کاذب ناشی از محرکهای متفاوت نظیر داروهای روان گردان، مواد مخدر و الکل و نظایر آن، کوتاه و گذرا بوده و علائم اندوه و افسردگی را به دنبال دارد؛ پس این شادی مثبت و نشاط فردی و اجتماعی است که برای سلامت روان آدمی ضروری است.

نکته اساسی تأثیر متقابل این دو بر یکدیگر است؛ نشاط فردی بر نشاط اجتماعی و نشاط اجتماعی بر نشاط فردی. کاستی در هر دو سر طیف موجب ناامیدی و اختلال در نشاط خواهد شد؛ اما سهم نشاط اجتماعی به عنوان محرک شادی بخش و نشاط آفرین برای فرد بسیار مهم تر جلوه می کند.⁽²⁾

با توجه اهمیت شادکامی، در عصر پر بحران کنونی، پژوهشگران به دنبال یافتن عواملی هستند که موجبات شادکامی را فراهم می آورد. مطالعاتی که در سایر کشورها از سال 1960 به بعد انجام شده، منجر به کشف برخی از عوامل مؤثر بر آن شده است. در بین عواملی که مورد مطالعه قرار گرفته شده است بر 10 عامل بیشتر تأکید شده است که عبارتند از: شخصیت، عزت نفس، سرمایه اجتماعی، فعالیتهای اوقات فراغت، وضعیت اقتصادی، رضایت شغلی، سلامت، تأهل، جنسیت و اعتقادات مذهبی؛ بنابراین یکی از عواملی که موجب نشاط اجتماعی می شود تأثیری است که دین به طورکلی و حضور در مناسک عبادی و معنوی که به صورت جمعی برگزار می شود (مانند حج؛ نماز جمعه و جماعت)، دارد. کامر (2005) با بررسی پژوهشهای صورت گرفته نشان داد که افرادی که در مناسک عبادی جمعی شرکت می کنند در مقایسه با افرادی که حضور کمتری در مناسک جمعی دارند احساس تنهایی کمتری کرده و به بدبینی، افسردگی و اضطراب کمتری دچار شده و احساس شادمانی کمتری می کنند.شادی در صورتی که پسندیده باشد فواید فراوانی دارد که در ادامه به برخی از آنها پرداخته می گردد:

الف: سلامت روان: سرور و شادی از ابتلا به افسردگی و ناراحتی های روحی و روانی پیش گیری و سلامت روان را تضمین می کند. امام علی (علیه السّلام) فرموده اند: «السرور یبسط النفس و یثیر النشاط؛⁽¹⁾شادمانی موجب انبساط روح و مایه وجد و نشاط می شود.»

ب: رشد معنوی: انسان خسته و بی نشاط در تلاش های معنوی خود احساس لذت نمی کند حضرت علی (علیه السّلام) فرموده اند: «ان هذه القلوب تملّ کما تملّ الابدان فابتغوا لهم طرائف الحکمة؛⁽²⁾این دل ها همانند بدن ها خسته و افسرده می شوند و نیاز به استراحت دارند در این حال نکته های زیبا و نشاط انگیز برای آن انتخاب کنید.»

ج: سلامت جسم، امنیت اجتماعی و...: شادی علاوه بر سلامت روان، و رشد معنوی موجب سلامت جسم و امنیت اجتماعی و استحکام خانواده می گردد که باید به اهمیت آن در زندگی توجه کرد.

مطالب مزبور مبیّن این است که اولاً شادی و غم از هیجان های انسان است که محور رفتار وی در زندگی است و ثانیاً شادی از نیازهای ضروری آدمی است و دین اسلام به عنوان دلیل فطری بودن به همه نیازهای انسان از جمله به شادی پرداخته است. ثالثاً با عنایت به این که شادی گاه پسندیده و گاه ناپسند است ما را به ویژگی های شادی های پسندیده و حدود شادی های ناپسند آگاه کرده است. رابعاً به راهکارهای تحقق بخشیدن به شادی در زندگی که انسان عصر هزاره سوم نیز به آن توجه کرده در متون دینی، آمده است.

لذّت واقعی چگونه حاصل می شود و راه های شاد زیستن کدام است؟

آدمی هنگامی که با محرک خوشایند و مطلوب در رسیدن به هدف روبرو شود طبعاً احساس لذت می کند و برای تلاش بیشتر بر انگیخته می شود و اگر با محرک نامطلوبمواجه شود دچار رنج می گردد. و هنگامی که خطر یا تهدیدی نباشد آدمی احساس امنیت می کند و اگر احساس خطر و یا تهدیدی وجود داشته باشد احساس ترس می نماید.

شادی نیز حالتی است که تألمات روحی در انسان به کمترین حدّ خود می رسد و بر اثر آن مسرّت باطنی انسان آشکار می شود و انسان برای لحظه ای از قید غم ها آزاد می گردد، شادی احساس مثبتی است که از حس رضایت مندی و پیروزی بدست می آید.⁽¹⁾برخی دیگر گفته اند: شادی عبارت است از مجموع لذت های بدون درد. شادی آرامش خاطر و رضایت باطنی است شاید آن کیفیت زندگی است که همه آرزوی یافتنش را دارند.⁽²⁾

در این راستا بر خلاف نظر اندیشمندان ایسم های مختلف مادی؛ خداوند نظامی کامل خلق فرمود که علم اندک همه افراد بشر قادر به درک جامعی از آن نیست. خالق علم، زیبایی و لذّت؛ از رحمت خود در این نظام بهم پیوسته و مرتبط، راه را برای رسیدن به آرامش واقعی به بشریت نشان داد تا هر کس عاقل و اندیشمند باشد، راهی به سوی حیات سراسر لذّت، زیبایی وجاودانه برگزیند. یعنی خدا می فرماید حکمت من سبب خلقتی شده که در آن شما انسانها مبدا و مقصد، و تولد و معادی دارید، اگر نمی دانید حکمتش چیست؟ چون دانش شما اندک است همچنانکه در اول تولد هیچ نمی دانستید، الان هم اندکی می دانید بسیار کم "وَ ما أُوتیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلیلاً⁽¹⁾در همین راستا دین اسلام بر خلاف برخی ادیان تحریف شده که اساسا برخی از لذات مانند لذت جنسی را پلید و ناپسند می دانند نه تنها ازدواج را امری مذموم نمی داند بلکه در قرآن کریم در سوره روم، آنرا یکی از آیات و نشانه های خداوند معرفی می کند"وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْها وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ"و از نشانه های او اینکه همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید تا در کنار آنان آرامشیابید، و در میانتان مودّت و رحمت قرار داد در این نشانه هایی است برای گروهی که تفکّر می کنند"⁽²⁾همچنین روایاتی که مجرد بودن را مذمت کرده اند به خوبی بر این امر دلالت می کند. که در پنج جلد کتب مربوط به همسرداری، مولف بصورت نظم و نثر بطور مفصل در خصوص آن بحث نموده و از باب اهمیت درادامه سوالات فقط به برخی از آثار ارزشمند آن اشاره می شود. علاوه بر این آیات زیادی که در قرآن اشاره به نعمت های گوناگون بهشتی اعم از خوردنی ها، آشامیدنی ها و لذائذ جنسی دارد حاکی از این است که این لذت ها ذاتا بد و ناپسند نیستند و خداوند با آن ها هیچ گونه مخالفتی ندارد.

علت اینکه خداوند برخی از این لذت ها را در دنیا محدود و یا ممنوع کرده این است که اگر برخی از لذت ها از حد تعادل خارج شود به خود شخص ضربه می زند و یا به افراد جامعه آسیب می رساند که سبب تعدی به حقوق دیگران می شود. بنابراین دین اسلام علاوه بر اینکه انسان ها را به کسب لذت های بالاتر تشویق می کند و از لذت کم منع می کند، همچنین از لذت هایی که در نهایت به خود شخص و جامعه آسیب می زند (آسیب روحی و جسمی) منع می کند. هیچ پدر و مادری از این که فرزندشان بازی کند و یا غذا بخورد ناراحت نمی شود و او را سرزنش نمی کند به عکس حتی اگر فرزندشان غذا نخورد یا بازی نکند نگران می شوند و در صدد رفع مشکل برمی آیند. همین پدر و مادر اگر ببینند فرزندشان در طول روز فقط غذا می خورد و بازی می کند و هیچ اهتمامی به انجام تکالیف درسی اش ندارد و به فکر رشد علمی اش نیست، این جاست که او را سرزنش و توبیخ می کنند.

بنابراین لذات به خودی خود بد نیستند و اسلام مخالفتی با آنها ندارد بلکه لذت ها وقتی بد می شوند که از حد اعتدال خارج شوند و یا موجب تعدی به حقوق دیگران شوند ویا اینکه باعث توقف رشد شخص شوند. یعنی اینکه شخص تنها به جنبه حیوانی بپردازد و جنبه های انسانی و کمالی را رها کند.

اما در بررسی عالم آخرت مشخص می شود که آنجا مرحله کسب کمالات نیست (مانند کودکی که ناقص متولد شود، دیگر بعد از تولد امکان رفع نقص ندارد) همچنین مرحله سقوط اخلاقی و گمراه شدن هم نیست،مع الوصف شخصی که به بهشت رسیده است محدودیتی در لذت ها ندارد، زیرا این طور نیست که اگر بخواهد به لذتی بپردازد از کمالی عقب بماند. آنجا دیگر دنیای عمل و تکامل یا سقوط و هلاکت نیست و در یک کلام فصل برداشت است. درآنجا چشم هر چه لذت ببرد کمال است، امر جنسی هر اندازه اعمال شود کمال است و آنجا جای تزاحم و تعارض نیست که به حقوق دیگران تجاوز

شود. بر همین اساس خداوند لذت های بهشت را بی نهایت توصیف می کند. *یُطافُ عَلَیْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوابٍ وَ فیها ما تَشْتَهیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ وَ أَنْتُمْ فیها خالِدُونَ"سینی هایی از طلا و جام هایی در برابر آنان می گردانند، و در آنجا آنچه دلها آن را بخواهند و دیدگان را خوش آید [هست] و شما در آن جاودانید."⁽¹⁾وَ لَکُمْ فیها ما تَشْتَهی أَنْفُسُکُمْ وَ لَکُمْ فیها ما تَدَّعُونَ"و برای شما در بهشت ابد هر چه مایل باشید یا آرزو و تقاضا کنید همه مهیّاست"⁽²⁾

بنابر آنچه که بیان شد خداوند نه تنها با لذت بردن انسان ها مخالفت ندارد بلکه خود او انسان را آنگونه خلق کرده که بتواند لذت ببرد. منتها چون انسان دارای دو جهت جسمانی و روحانی است؛ باید به هر دو نوع لذت مادی و معنوی برسد و اگر لذت جسمی مانع کمالات معنوی شوند مذموم و ممنوع هستند و این تصور هم غلط است که انسانفقط باید به کمالات و لذت های معنوی و روحانی نائل شود و باید لذت جسمانی را ترک کند چرا که در قرآن از نعمت های جسمانی زیادی در دنیا و آخرت یاد شده و اینها همه نعمت ها و زیبایی های آفرینش خداوند مهربان است؛ وَ لَقَدْ مَکَّنَّاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَکُمْ فیها مَعایِشَ قَلیلاً ما تَشْکُرُونَ"ما شما را در زمین جای دادیم و در آنجا برای شما وسائل زندگی قرار دادیم ولی سپاسی که می دارید اندک است⁽³⁾" این آیه اشاره ای کوتاه به همه نعمات دنیایی دارد که اهل اندیشه می توانند عمری در آنها با تامل و دقت به آرامش واقعی برسند در هر حال خداوند سبحان درباره نعمت های اخروی از جمله حور العین می فرماید؛ وَ حُورٌ عینٌ کَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَکْنُونِ"و همسرانی از حور العین دارند*همچون

مروارید در صدف پنهان" ⁽¹⁾البته در قرآن بالاترین نعمت رضوان خداوند معرفی شده ولی اینگونه نیست که بهشتی هایی که به رضوان الهی رسیده اند از لذت های جسمی بهشت محروم گردند، بلکه با داشتن رضوان الهی لذت بیشتری از لذات جسمی هم می برند. *وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها وَ مَساکِنَ طَیِّبَةً فی جَنَّاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ"خداوند مؤمنین و مؤمنات را به بهشت هایی وعده داده که از چشم انداز آنها جویها روان است، و آنها در آن جاودانه اند، و قصرهای پاکیزه ای در بهشت های عدن و از همه بالاتر رضای خود را وعده داده که آن خود رستگاری عظیمی است"⁽²⁾همچنین معلوم شد لذت های دنیوی در صورتی که مانع رشد شخص (رشد مادی و معنوی) نشوند و موجب تعدی به حقوق دیگران نشوند پسندیده و آرامش بخش هستند و اگر در لذت های دنیوی محدودیتی هست به خاطر خاصیت دنیا است. چرا که در دنیا هر لذتی با رنجی همراه است واینهاست که این جمله زیبا از امیرالمومنین علی علیه السلام به درستی معنا می شود؛ "انما الدنیا منتهی بصر الاعمی؛ دنیا نهایت شعاع دید آدم کور است."⁽³⁾

آدمی در پی آن است که راهکارهایی بیابد تا در پرتو آن بتواند شاد زندگی کند در سال 2008 در سان فرانسیسکو کنفرانسی با حضور دانشمندان، روان شناسان، پزشکان، هنرمندان، فلاسفه و...تشکیل شد که به بررسی موضوع شادی پرداخت این کنفرانس در صدد این بود تا بداند که چگونه می توان شاد بود. از نظر آن ها مهمترین عواملی که با غلبه بر آن می توان به این کیمیای خوشبختی دست یافت آن است که در آغاز باید موانع شادی را شناخت و سپس راه غلبه بر آن را بیان کرد و آن ها عبارتند از:

1- سد اول شادی، پیچیدگی و راه حل آن سادگی است: اگر انسان ها بتوانند سادگی در زندگی را درست مثل دوران قبل از تهاجم تکنولوژی حفظ کنند، مطمئناً نشاط و طراوت آن زمان را نیز خود به خود احیاء خواهند کرد. چرا زمانی که یک خانواده می تواند با یک ماشین به امور زندگی خود رسیدگی کند، به دنبال ماشین دوم است؟ زندگی مدرن امروزی انتخاب متنوع تری را برای افراد به ارمغان آورده است، اما این انتخاب متحمل هزینه های هنگفتی است. زندگی ساده فضای بیشتری را برای شما ایجاد می کند، آرامش خاطر بیشتری خواهید داشت و مسلماً از زندگی بیشتر لذت خواهید برد.

آن چه دانشمندان در آغاز هزاره سوم مطرح می کنند چیز تازه ای نیست بلکه اسلام در آغاز پیدایش انسان ها را به زهد و ساده زیستی و دوری از تجمّل و اسراف دعوت کرده است. علی (علیه السّلام) فرمودند: «الزهد فی الدّنیا قصر الامل و شکر کل نعمة والورع عن کل ماحرّم اللّه»⁽¹⁾زهد و ساده زیستی در دنیا به کوتاهی آرزوها (و دوری از آرزوهای دست نیافتنی) و سپاس نعمت الهی را داشتن و پرهیز از هر چیزی است که خدای سبحان آن را طرح کرده است. امام صادق (علیه السّلام) فرمودند: «لیس الزهد فی الدّنیا باضاعة المال و لا بتحریمالحلال بل الزهد فی الدنیا ان لاتکون بما فی یدک اوثق منک بما فی ید اللّه؛⁽²⁾زهد در دنیا، به ضایع کردن مال و حلال خدا را حرام کردن نیست، بلکه زهد در دنیا این است که اعتمادت به آنچه در دست خودت است بیشتر از آنچه در دست خداوند عزوجل است نباشد (یعنی اعتماد تو به خدا و آنچه در اختیار او است بیشتر باشد، از اعتماد تو به آنچه در دست خودت است).

درباره اسراف علی (علیه السّلام) فرمودند: «حسن التدبیر مع الکفاف اکفی لک من الکثیر مع الاسراف؛⁽³⁾مدیریت خوب و برنامه ریزی درست در صورت کافی بودن معیشت زندگی بهتر

است از مال فراوانی که در آن اسراف و زیاده روی باشد و آدم آن را به ولخرجی مصرف کند.»

2- سد دوم: گام های کمر شکن، راه حل: اندکی مکث و تأمّل: فرهنگی که شما را درگیر شبکه ای از زندگی پیچیده کرده است، مسلماً لحظه به لحظه شما را تعقیب می کند و به تنش و تحرک وا می دارد این موضوع روح و روان شما را خسته خواهد کرد. در حالی که لحظه ای تأمّل، سکوت، آرامش، عبادت و تزکیه نفس کافی است تا باطری خود را شارژ کنید و برای لحظه ای این همه تنش را از تن خود بزدایید. در طول روز ما کاملاً جذب حواس خود هستیم و از توجه به روح خود غافل می مانیم، بنابراین نشستن در محلی ساکت و آرام کردن روح و تنفس عمیق لطف بزرگی است که به خود ارزانی خواهید کرد.

در آموزه های اسلامی انسان برای تحصیل آرامش دعوت به عبادت و تزکیه نفس شده و مأمور شده که گاهی با خود خلوت کند و در حال خلوت به مناجات با خدا و یاد او بپردازد و در اعمال خود تأمّل کرده و به محاسبه نفس بپردازد و آرامش را برای خود به ارمغان آورد. از این رو در قرآن فرمود: «الا بذکر اللّه تطمئن القلوب؛⁽¹⁾

آگاه باشید که با یادخدا دل ها آرام می شود.» در روایات از عزلت و گوشه گیری در برخی شرایط به عنوان عبادت، و وسیله راحتی اهل عبادت و انس با خدا یاد شده است در روایتی آمده است که لقمان حکیم گاه حالت تنهایی را طول می داد به گونه ای که مولای او به وی می گفت: اگر تو با مردم باشی بهتر است تا تنها باشی. وی در جواب گفت: «انّ طول الوحدة افهم للفکرة و طول الفکرة دلیل علی طریق الجنة؛⁽²⁾تنهایی طولانی برای اندیشیدن جهت فهمیدن، بهتر است و اندیشه طولانی دلیل و راهنمای راه بهشت است.»

در روایات انسان به محاسبه نفس فرا خوانده شده است. از این رو علی (علیه السّلام) فرمود: «ما احقّ الانسان ان تکون له ساعة لایشغله عند شاغل یحاسب فیها نفسه فینظر فیما اکتسب

لها و علیها فی لیلها و نهارها؛⁽¹⁾شایسته است که آدمی ساعتی را به فراغت از کار و تلاش اختصاص دهد که در آن در خود تأمّل کند و به محاسبه نفس بپردازد و در اعمال روزمرّه خود بیندیشد و بیابد که چه چیزی را در شب و روز بدست آورده است.» و در واقع این انسان به خودشناسی بپردازد و بیابد که چه کرده است.

3- سد سوم: منفی نگری؛ راه حل: مثبت اندیشی: زندان کیفری افراد گناهکار اصلاً قابل مقایسه با زندان درونی افراد معمولی نیست. زندان عصبانیت، زندان افسردگی، زندان غرور و زندان دستیابی های پی در پی، شیوه نگرش به زندگی چیزی است که می تواند برای شما یک زندان رها نشدنی ایجاد یا آرامش و شادی را به شما ارزانی کند. آنچه شما می بینید و تجربه می کنید، نگرش شما را تحت تأثیر قرار می دهد. شما با جهان از طریق حواس و افکار خود ارتباط برقرار می کنید. اگر بتوانید احساس تفکر خود را به گونه ای صحیح مدیریت کنید، جهان را نیز به گونه ای دیگر تجربه خواهید کرد.حق شناسی و سپاس، تزکیه نفس و...از جمله عادت هایی است که می تواند نگرش شما را نسبت به جهان تغییر دهد.برخی انسان ها پیوسته منفی نگرند و منفی بافند و خود را در حصارهایی از افکار و صفات و رفتارهای منفی می بینند، در تعالیم اسلامی آدمی باید این حصارها را بشکند و خود را از آن افکار منفی برهاند و همه چیز را زیبا ببیند. اسلام برای این، انسان را به این امر توجه می دهد که در مرحله اول به او بینشی صحیح می دهد که حوادث جهان را آزمونی برای رشد و تکامل خود بداند از این رو امام علی (علیه السّلام) فرمود: «من عرف الدنیا لم یحزن للبلوی؛⁽²⁾کسی که دنیا را بشناسد هرگز به خاطر مصیبت و بلا محزون نمی گردد.» و در بیان دیگری فرمود: «الدهر یومان یوم لک و یوم علیک، فان کان لک لاتبطروان کان علیک فلا تضجر؛⁽³⁾روزگار دو روز است روزی به نفع تو و روزی به ضرر تو می باشد،

پس اگر به سود تو بود با بد مستی کفران نعمت مکن و اگر به ضرر تو بود غمگین مباش.» آدمی که از ایمان دینی برخوردار است حوادث و رویدادها را ابزاری برای تکامل می داند نه آن که آن را باز دارنده بداند و از این به بهجت و انبساط خاطر می رسد.

4- سد چهارم: ناامیدی و سرخوردگی؛ راه حل: امیدواری: مطمئناً امیدواری آسیب رسان نخواهد بود، اما چگونه امیدوار باقی بمانیم؟ داشتن هدف، برنامه و انگیزه برای رسیدن به موفقیت چیزهایی است که به همراه امیدواری می تواند جانبخش و محرک باشد. افرادی که موفق هستند، هیچ گاه خو را سرزنش نمی کنند. آنها تنها به حال می اندیشند. این افراد در مدرسه و ورزش نیز موفق تر هستند و کمتر دچار افسردگی و اضطراب می شوند، تحمّل این افراد در مقابل درد بیشتر خواهد بود، اجازه دهید کمی رؤیایی باشید و در رؤیا فرو روید، این می تواند منبعی برای کسب امیدواری بیشتر باشد.

اسلام دین امید و امیدواری است، دینی است که آدمی را از هر نوع یأس و ناامیدی برحذر می دارد و به آدمی گوشزد می کند که به خدا امیدوار باشد و از زبان یعقوب پیامبر خطاب به فرزندانش می فرماید: «لاتیأسوا من روح اللّه فانه لاتیأس من روح اللّه الّا القومالکافرون؛⁽¹⁾

پسران من از رحمت خدا مأیوس نشوید که از رحمت خدا جز قوم کافر مأیوس نمی شوند.» علی (علیه السّلام) نا امیدی را بزرگترین بلا می داند و می فرماید: «اعظم البلاء انقطاع الرجاء؛⁽²⁾

بزرگترین بلاء و گرفتاری قطع امید است.»

5 - سرکوب کردن غم و غصه؛ راه حل: واقعی احساس کنید: داشتن دیدگاه مثبت بدین معنا نیست که هرگز به خود اجازه ندهید که احساس غم و اندوه کنید. والدینی که تمام تلاششان این است که فرزندانشان دچار غم و اندوه نشوند، تأثیر برعکس را مشاهده خواهند کرد. بعضی اندوه ها سبب می شود که فرد با محیط سازگارتر شود و در زندگی به سمت جلو حرکت کند. شادی به معنای عدم غم و اندوه نیست. شادی ساختگی اصلاً درست نیست. با سرکوب کردن ناراحتی، شما چیزهای بیشتری را سرکوب خواهید کرد.

حتی احساس مثبت خود را و در نتیجه افسرده تر و مضطرب تر خواهید شد. با بیان ناراحتی روشی نیز برای کنترل آن به دست خواهید آورد.

در آموزه های اسلامی میل و رغبت بی اندازه به مظاهر دنیا، تنگدستی، حسادت، تنبلی و کوتاهی، گناه، چشم به امکانات و توانائهای دیگران دوختن و غم مصایب و حوادث ناگوار، غم از دست دادن منافع، مال و مقام، غم روزی و مانند آن از عوامل حزن و اندوه شمرده شده است و از طریق ایمان به خدا و قیامت و تقویت آن و توجه دادن به نفس غم و غصّه در سلامتی جسم و روح و توصیه به این که دارایی ها امانت الهی است و توجه دادن به ناپایداری دنیا و نعمت های دنیا و پرداخت به عبادت و دعا و مانند آن به مبارزه با اندوه برخاسته است از این رو قرآن می فرماید: «الا انّ اولیاء اللّه لاخوف علیهم و لا لهم یحزنون؛⁽¹⁾آگاه باشید که بر دوستان خدا نه بیمی است و نه آنان اندوهگین می شوند.»

با توجه به این که اولیاء خدا کسانی هستند که میان آنان و خدا حائل و فاصله ای نیست حجاب ها از قلبشان کنار رفته و در پرتو نور ایمان و معرفت و عمل پاک، خدا را باچشم دل چنان مشاهده می کنند که هیچ گونه شک و تردیدی به دل هایشان راه نمی دهند و به دلیل آشنایی با خدا و جلوه عظمت الهی برای آنان، ما سوای خدا در نظر آنان کوچک و کم ارزش و ناپیدا و بی مقدار می شود و برای همین است که آن ها نه ترسی دارند و نه اندوهی به خود راه می دهند زیرا ترس معمولاً از احتمال فقدان نعمت هایی که در اختیار انسان است و یا خطراتی که ممکن است او را تهدید کند ناشی می شود و غم و اندوه نسبت به فقدان آن امکاناتی است که در اختیار داشته است اما اولیاء الهی تعلّق به دنیا ندارند چون به خدا تعلق دارند از این رو آن ها دچار خوف و اندوه نمی شوند بر این اساس است که آن ها واقع بینند و احساس آنها نسبت به جهان و آن چه که در آن است واقعی است.

6- سد ششم: گوشه گیری؛ راه حل: گسترش ارتباطات: گسترش شبکه ارتباطی چه ربطی به شادی دارد؟ مطمئناً بیشتر از آنچه درک می کنید، مؤثر است. طبق مطالعه ای

20 ساله بر بیش از 4000 نفر ثابت شده است که نه تنها شادی شما تحت تأثیر دوستان شما است، بلکه دوست دوستتان و حتی کسانی که تاکنون ندیده اید نیز در این زمینه مؤثر هستند و نقش ایفا می کنند. شاید درست مثل ویروسی است که به راحتی و به سرعت در بین شبکه افراد پخش و گسترده می شود. اگر ارتباط خود را با دیگران محدود کنید و تنها به خود و مشکلات خود فکر کنید. بعد از مدتی تصور خواهید کرد که این مشکل تنها از آن شماست.

در حالی که این طور نیست. شما و مشکلات شما چندان منحصر به فرد نیست. کافی است ارتباط خود را با مردم افزایش دهید تا متوجه شوید که آنها نیز چنین مشکلاتی را تجربه کرده اند و چه بسا در این ارتباط راه حل مؤثری نیز کشف کنید. در تعالیم اسلامی آدمی به حضور در اجتماع و گزینش دوستان و همنشینان فرا خوانده شده است در مرحله اول انسان ها را به ازدواج و تشکیل کانون خانواده و رهایی از عزوبت فرا خوانده است وثانیاً ما را به معاشرت و ارتباط با دیگران دعوت کرده است و حدود این ارتباط را نیز مشخص کرده است.⁽¹⁾

بحرانهای معارف بشری، نسبت به شادی حقیقی و لذّتهای واقعی چگونه است؟

آنچه کرده زیر و رو قلب تو را هربا مرام *** آنچه کرده بر بنی آدم همه حجّت تمام

نعمت عقل درون و حجّت و حرف رسول *** با نشاط واقعی هر دم دهد جان را قوام

هر چند رباعی مزبور مسیر بشریت را در استفاده درست از عقل به عنوان حجت باطن و وحی به عنوان حجت ظاهر برای رسیدن به شادی حقیقی و لذّتهای واقعی مشخص نموده؛ ولی به نظر می رسد لازم است در ابتدا توجه جنابعالی به چند سوال معطوف گردد:

آیا انسان معاصر در آستانه ورود به هزاره سوم میلادی، نیازی به شناخت شادی حقیقی و لذّتهای واقعی ندارد؟ آیا با صعود انسان به قله های بلند دانش تجربی، دیگر عصر ایمان دینی سپری شده است؟ آیا ایسم های مختلف می توانند به فریاد خاموش درون و نیازهای واقعی فطرت پاسخ مناسب دهند و سرانجام، آیا انسان متجدد در دست یابی به شناخت درست شادی حقیقی و لذّتهای واقعی برای رسیدن به سعادت و خوشبختی، با اتکا به دست مایه های بشری خود، کامیاب بوده است؟ اینها، و دهها پرسش مشابه دیگر از جمله مسائل بنیادینی هستند که انسان معاصر با آن روبه روست.

همان طور که اشاره شد، عصر جدید (پست مدرن) عصری است که نشان داد دستاوردهای انقلاب صنعتی، علم، رفورماسیون، روشنگری و عقلانیت، راه حل های نهاییبرای پاسخ به سوالات مختلف بشر نیستند و مشکلات و گره های جدیدی برای بشر به وجود می آورند؛ از این رو شک ها و تردید هایی در بین متفکران و اندیشمندان به وجود آمده است. پیدا شدن جنبش ها و نهضت های فکری و فلسفی متعددی در خلال سال های نیمه دوم قرن بیستم نشانگر همین موضوع است که در این میان، اسلام به عنوان یکی از ادیان مهم توحیدی بیش از سایر جریان ها توانست در کانون توجه جهان معاصر قرار بگیرد.

البته سؤالات مختلفی در این رابطه مطرح می شود. اینکه اسلام با ویژگی های عصر جدید چه مناسبتی دارد و یا آنکه مسلمانان چگونه می توانند ویژگی های اساسی اسلامی خود را در مواجهه با فلسفه های مختلف عصر پست مدرنیسمی حفظ کنند؟ یا اینکه چگونه یک نظام تربیتی اسلامی که به مجموعه قوانین رفتاری معین و سنت هایی مبتنی بر کتاب مقدس قرآن استوار است می تواند از عهده مشکلات در عصری برآید که عامدانه و آگاهانه گذشته و از همه مصیبت بارتر اینکه دین و معنویت را به دور افکنده و در تنوع و پراکندگی به دور از شادی حقیقی و لذّتهای واقعی و الهی دست وپا می زند.

و از همه بدتر اینکه در نهایت تاسف در عصر پست مدرن، بسیاری از اعتقادات و مسائل اسلامی در رسانه ها به ناحق و بصورت یک جانبه مورد بحث و تمسخر قرار گرفته و یا به صورت نفرت آمیزی ارائه می شود. حملات علیه یکسری از مسلمانان نماهای افراطی، تبدیل به حمله علیه کل مسلمانان می شود.... درهر حال اسلام با پرچمداری نبوت، ولایت و امامت به عنوان دینی که دنیوی و دنیا زده نشده و به حق ادعای شناخت کامل انسان را دارد و بهترین نوع تربیت را برای سعادت حقیقی و خوشبختی واقعی بشر ارائه می کند باید به وسیله مربیان مسلمان و متعهد در نظام های تربیتی و در رسانه ها و از طریق کانال های ارتباطی (اینترنت و ماهواره) موردبحث و بررسی قرار گیرد و به بسیاری از سؤالات و اشکالات وارده از سوی مخالفان پاسخ داده شود و صدای شادی حقیقی ولذّتهای واقعی نباید در میان جریانات متناقص و گفتمان های مختلف و التقاط بیش ازحد و تصاویر متنوع و پراکنده، غرق و یا گم شود.

آری ای عزیز بزرگوار، در عصر مدرن به دنبال موج سکولاریسم، دینی که به وسیله نبوت، ولایت و امامت؛ شادی حقیقی و لذّتهای واقعی را برای بشریت ترسیم می کرد به طور آگاهانه از صفحه زندگی کنار گذاشته شد و علم گرایی موجب آن گردید که انسان مدرن برای پاسخ های سؤالاتش در وادی علم آن هم علم تجربی و مادی قدم بگذارد.

درواقع رسالت نبوت، ولایت و امامت الهی این است که نوعی خود آگاهی به انسان دهند که ماوراء آگاهی علمی است؛ نوعی بصیرت وجودی که انسان را به حرکت و پویایی وادارد. همچنین مذهب، تکیه گاه اساسی اش در پرتو اخلاق بر شادی حقیقی و لذّتهای واقعی است که به وسیله نبوت، ولایت و امامت برای بشریت ترسیم می شود. فلسفه انسان سازی و سیستم تعلیم و تربیت آن با فلسفه های فکری غربی و شرقی متفاوت است. فلسفه وجودی انسان در عصر مدرن و پست مدرن، تهیه نیروی انسانی برای رفع احتیاجات

جامعه از نظر تکنولوژی تولید، توزیع، مدیریت خدمات ارتباطات و … است؛ در حالی که هدف اساسی تعالیم انبیاء، اولیاء و (علیهم السّلام) ، رشد فکری و علمی در جهت کشف حقیقت جهان و در مسیر فطرت و هماهنگی با هستی و همچنین در جهت پرورش ارزش های متعالی شادی حقیقی و لذّتهای واقعی است.

بنابراین همان طور که در ویژگی های عصر پست مدرن بیان شد مسائلی وجود دارد که متربیان را در عصر حاضر با مسائلی مواجه می کند. مهم ترین این موارد، امواج پلورالیسم، سکولاریسم، جهانی شدن و تأثیرات شدید رسانه ها است. امروز مربی با دیدگاه ها و ایدئولوژی ها و عقاید مختلفی روبه رو است؛ ولی باید معیارهایی برای کشف حقیقت و رفعبحرانهای مختلف معرفتی مکاتب مادی و فلاسفه غرب در قالب ایسم های مختلف ارائه شود که به لطف الهی در این کتاب به شادی حقیقی و لذّتهای واقعی اشاره خواهد شد.

در هر حال جای انکار نیست که عصر مدرن با تمام ظواهر رنگارنگ و فریبنده خود، شادی حقیقی و لذّتهای واقعی را به چالش می خواند و بسیاری از آنان که به سحر مظاهر مادی مدنیت نوین مفتون گشته اند، دیانت به تبع آن نبوت، ولایت و امامت را که احیاگر شادی حقیقی و لذّتهای واقعی است؛ جریانی رو به افول می دانند و مشتاقانه در انتظار رؤیت غروب خورشید دین نشسته اند. نگاهی سطحی بر پوسته های ظاهری زندگی انسان معاصر و دستاوردهای حیرت انگیز صنعت و فناوری (تکنولوژی) مدرن، چه بسا پندار فوق را تأیید کند یا دست کم با آن سازگار بنماید، با این حال چنین به نظر می رسد که بررسی جامع تر، ژرف تر و ناقدانه تر وضعیت جهان و انسان متجدد گزافه بودن ادعای پایان یافتن عصر ایمان و بی نیازی انسان معاصر به نبوت، ولایت و امامت را برملا می سازد. در این راستا معرفت شناسی کلید حل بحرانهای معارف بشری در زمان معاصر بوده و بدون تردید بستر و زمینه را برای تعالی فطرت و پاسخ به فریاد خاموش درون که همانا

رسیدن به شادی حقیقی و لذّتهای واقعی جهت دستیابی به هدف نهایی و قرب الهی است؛ فراهم می سازد.

از طرفی بحران معرفتی جهان غرب؛ نسبت به مباحث حیاتی در مسائل اعتقادی و زیر بنایی همانند نبوت، ولایت و امامت؛ بشریت را حتی در دوران پست مدرنیته با یک انحراف بزرگ و درد آور روبرو کرده است. به گونه ای که متاسفانه ایدئولکها و رهبران پسامدرن اگر چه نسبت به جریان مدرنیته و تجربه گرایی محض و همچنین خلاء معنا و معنویت در غرب منتقد بوده اند؛ ولی همچنان از آن معرفت واقعی؛ نسبت به ذات پاک انسانی و حقایق موجود در شادی حقیقی و لذّتهای واقعی که توسط نبوت، ولایت و امامتترسیم گشته؛ محروم اند. در آن قرون، انسان اندیشه ورز تجربی، تصور می کرد هیچ نیازی به نبوت، ولایت و امامت برای رفع مشکلات خود ندارد. مشکلات فنی و علمی و تکنولوژیک او را علوم طبیعی و مشکلات عاطفی و روحی اش را علوم انسانی رفع می کنند. بنابراین بشریت نیازی به نبوت، ولایت و امامت برای طرح و رفع مشکلات زندگی خود ندارد.

بنابراین با این رویکرد تجربه گرا که در مکتبهایی چون پوزیتیویسم خود را نشان می دهد؛ احساس هرگونه نیازی به نبوت، ولایت و امامت را مرتفع می کرد. البته این رویکرد در جهان کنونی تغییر کرده و فلاسفه معاصر و روانشناسان غربی دریافته اند که به دین به نوعی بیش از علوم تجربی نیاز دارد و این دو هریک ساحتی از درون انسان را نشانه گرفته است. ولی بدون شک و تردید طریق و مسیری را که برای کشف این حقیقت ارائه می کنند؛ باز هم ناقص و از آنچه که فریاد خاموش درون و فطرت بشری بدنبال آن است؛ یعنی دین کامل و جامع که همان اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه و آله و سلم) است؛ فاصله گرفته اند. به

نوعی در نهایت تاسف باید اذعان و اعتراف کرد که دین و تربیت واقعی و ارزشهای حقیقی همچنان حلقه مفقوده فلاسفه معاصر و روانشناسان غربی می باشد.

آری ای عزیز بزرگوار، پاره­ای از اشکالات در معارف انسان­شناسی­های تجربی، فلسفی، عرفانی و حتی ادیان تحریف شده الهی؛ باعث شده که انسان معاصر در بدترین شرایط روحی روانی قرار گیرد. لذا بدون شک بهترین راه برای شناخت درست انسان، روش دینی و وحیانی در پرتو نبوت، ولایت و امامت خواهد بود، چراکه حقیقت انسان، همانند کتابی است که نیازمند شرح است و شارح این کتاب هم کسی جز مصنف آن یعنی خالق و آفریننده آن نمی­تواند باشد و خداوند سبحان هم حقیقت انسان را به وسیله انبیاء و اولیاء و مربیان الهی شرح کرده است و با بیان این که آدمی از کجا آمده، به کجا می­رود ودر چه راهی گام برمی­دارد، او را با خویشتن، با آفریدگار، با گذشته، حال و آینده­اش در پرتو تربیت واقعی و شادی و لذّتهای حقیقیی آشنا کرده است.

البته باید توجه داشت که جدای از انحرافی که در اندیشه های فلاسفه معاصر در شناخت شادی حقیقی و لذّتهای واقعی انسان ایجاد شده؛ در ادیانی مانند مسحیت و یهودیت هم همانطور که اشاره شد؛ تحریف صورت گرفته است و لذا براساس متون مقدس آن ادیان نمی­توان به شناخت درستی از شادی حقیقی و لذّتهای واقعی انسان دست یافت. ولی طبق تحقیقات جامع و کاملی که این حقیر بصورت دقیق و تطبیقی در ادیان و مکاتب مختلف دنیا از گذشته های دور تا به امروز انجام داده ام؛ با معرفت کامل و بدون هر گونه تعصب به این نتیجه رسیدم که باید هر انسان منصف و بصیری بپذیرد که این مشکل در مورد اسلام که متن مقدس آن یعنی قرآن، مصون از هرگونه تحریف بوده؛ وجود ندارد. لذا می­توان با مراجعه به این ثقل اکبر و تفسیر آن به وسیله ثقل اصغر ( (علیهم السّلام) ) به شادی حقیقی و لذّتهای واقعی دست یافت. مع الوصف هر انسانی با هر نوع رنگ و نژاد در اقصا نقاط عالم اگر خودش را دوست دارد و نگران خوشبختی و سعادتش در دنیا و آخرت می باشد باید برای دستیابی به شادی حقیقی و لذّتهای واقعی با اطمینان و آرامش کامل اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه و آله و سلم) را با افتخار بپذیرد و با این انتخاب بزرگ و

حساس به فطرت و فریاد خاموش درونش پاسخ مثبت دهد. بدون تردید اگر بشریت انتخابی جز این داشته باشد باید بداند که بالاترین ظلم و جفا را در حقّ نفس خودش کرده است. ظلم و جفایی که تحت هیچ عنوان زیان آن برای انسان قابل جبران نمی باشد.

در ضمن این نکته قابل تامل است که به شادی حقیقی و لذّتهای واقعی در سنت نبوی و ولایی توجه شده به گونه ای که در راستای تامین آن به تمام ابعاد وجودی انسان توجه کرده است. یعنی ابعاد جسمانی و زیستی، تاریخی و فرهنگی، دنیوی و اخروی، فعلی و آرمانی و مادی و معنوی را بصورت دقیق مد نظر قرار داده است؛ بر این اساس وقتی از بعدی خاص سخن می­گوید، با توجه به مجموعه ابعاد تربیتی انسان آن را مطرح می­کند. اسلام دین جامع و کاملی است یعنی برای ریز ترین و کوچکترین برنامه های تربیتی درجهت سعادتمند کردن بشر از قبل از تولد تا پس از مرگ دستور دارد و از بیان هیچ مسئله ای فروگذار ننموده و انسان و جامعه بشری را با بن بست روبه رو نکرده است و به بیانی به تمام نیازهای تربیتی و معنوی بشریت پاسخ داده است. آری ای عزیز:

آنچه خواهد فطرتت ای با شعور *** جمع در دین محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) همچو نور

همچنین از آنجا که احکام معنوی و شادی حقیقی و لذّتهای واقعی بنا بر نیاز فطرت تبیین گردیده است به زمان و مکان خاصی محدود نمی شود یعنی احکام اسلام هیچگاه تعطیل بردار نخواهد بود و تکلیف در هیچ برهه ای از زمان از انسان ساقط نخواهد شد. آری ای موجود جاوید:

داد فطرت بوده اسلامی چو زر *** چون که جاوید است پیامش بر بشر

باید اعتراف کرد که امروزه بحران مدرنیته در قالب ایسم های مختلف در شناخت شادی حقیقی و لذّتهای واقعی به طور جدی مطرح است: فیلسوفان بنامی که خود از

دنیای مدرن برخاسته اند، به بنیادهای جامعه مدرن تاخته و دستاوردهای علم و تکنولوژی را زیر سؤال برده اند. روان شناسان و کارشناسان مسائل تربیتی، از انهدام شخصیت انسان، گم کردن معنای زندگی، احساس تنهایی و پوچی و فروپاشی ارزشهای خانوادگی می گویند. جامعه شناسان از تعمیق شکاف طبقاتی، تضعیف نهاد خانواده و گسست جامعه ها می گویند. اقتصاد دانان، انسان معاصر را انسان هضم شده در چرخه تولید دانسته و افزایش روزافزون فاصله های طبقاتی را از ویژگیهای جامعه های مدرن می شمارند. سایر دانشمندان نیز در این زمینه اعتراضها دارند. بحران های دنیای مدرن از زاویه های گوناگون، مورد بررسی و تحلیل نحله های فکری متفاوت قرار گرفته و سنت گرایان و پست مدرنیست ها هر کدام با تکیه بر دیدگاه ها و پیش فرض های خود به ریشه یابی این بحران پرداخته اند.

در همین راستا بدون هر گونه تعصب کور و نا آگاهانه؛ جهت روشن شدن موضوع و رفع مشکل مزبور؛ توجه جنابعالی به سوالات زیر که مربوط به بحرانهای معرفتی مکاتبغرب نسبت به شناخت شادیهای حقیقی و لذّتهای واقعی است؛ معطوف می گردد. در ضمن یاد آور می شود که در حدود چهل بحران از بحرانهای معرفتی غرب در حوزه های مختلف انسان شناسی در هفت جلد آورده شده است که در ادامه به موارد مربوط به موضوع این کتاب در قالب جلد هفتم پرداخته می شود.

بحران معرفتی غرب نسبت به هدف واقعی انسان به چه صورت است؟

فطرت آدم، بود در هر زمان *** مثل اول، در همه کون و مکان

مشترک باشد نیازش، در بصر *** از اذل تا انتها، از هر نظر

درک خوبی از هدف در زندگی *** شد نیاز آدمی در بندگی

گر هدف گردد مشخص، بر بشر *** می کند با جان و دل، سویش سفر

تا کند آینده را، پر شور و حال *** در مسیری که رود، بی قیل و قال

فهم عالم در نهاد این جهان *** پرتو افشانی کند در باغ جان

راه راست زندگی از عمق جان *** می برد بالا تو را در آسمان

در درونت آن سرشت آشنا *** می زند هر دم صدا، جانم بیا

میل نیکی در تو باشد، کن نگاه *** زشتی و پستی کند، جان را تباه

پس درونت می رود، دنبال خوب *** از بدی بیزار و نفست در غروب

با کمال میل، نما جان را فدا *** غیر حق را کن برون، از هر کجا

می­کند فریاد قلبت بی صدا *** عاشقم من بر دو عالم ای خدا

روح من باشد،چو یک آتشفشان *** می کند قلبم مذاب، در دو جهان

جامعه پر می شود از عدل و داد *** روح آدم پر کشد با ذکر و یاد

رشد و هم بالندگی در این جهان *** می برد جان را به سوی عرشیان

اضطراب و دلهره، در هر زمان *** می زند آتش به جان و دل، بدان

کشف راه زندگی در عصر ما *** راه حق است و رهایی از فنا

چونکه وجدان و درون، خواند تو را *** سوی محبوبی که باشد آن، خدا

عقل تو غوغا کند در جان و سر *** بهر عقبایی که بوده در بصر

عاقل عاشق، رود با پای جان *** جانب حقّی، که هستش در نهان

تا سعادت را کند خود اختیار *** با خلوصی که بود یک افتخار

این بود راه رهایی از درون *** در سرایی که برد جان را برون

عاقبت خواند تو را سوی بقا *** جایگاه روح ناب، در آن سرا

آخرت باشد سرایی جاودان *** بر تمام انس و جن این جهان

انسان موجودی اجتماعی است که برای رسیدن به سعادت، نیاز به نظام های اجتماعی دارد. دلیل وجودی نظام ها و نهادهای اجتماعی، برآوردن نیازهای اساسی انسان است واگر مسایل اساسی انسان شناختی و نیازهای اصیل انسانی از نیازهای کاذب شناسایی نشود، این نظام ها از پشتوانه منطقی و معقول برخوردار نخواهد بود. بحران نظام های اجتماعی غرب و ناکارآمد بودن آن ها، به جهت عدم شناخت صحیح انسان است. یک نظام اخلاقی صحیح و قابل قبول باید هدف مشخصی را برای مجموع فعالیت ها و افعال اختیاری انسان تعیین نماید؛ به گونه ای که ارزش حقیقی انسان رسیدن به آن هدف اصلی باشد تا بتواند از این طریق ملاک و معیار کلی برای ارزیابی همه افعال انسان ارائه دهد. بدون شناخت انسان و ظرفیت ها و امکانات وجودی او نمی توان ارزشمندترین هدف ممکن را به درستی برای او معین نمود. در یکی از ابیات مثنوی مذکور آمده است که "گر هدف گردد مشخص، بر بشر - می کند با جان و دل، سویش سفر" آری اگر واقعا هدف حقیقی برای انسان به درستی ترسیم و تصوّر درست نسبت به عالم هستی ایجاد گردد؛ بدون تردید فریاد خاموش درون هر انسانی با تمام وجود به سوی آن حرکت خواهد

کرد. و این همان حقیقتی است که متاسفانه ایسم های مادی بر خلاف ابیات فوق؛ از فهم و ارائه آن عاجز هستند.

قرآن ضمن تأکید بر هدفمند بودن آفرینش و حرکت تاریخ، با یورش به پندار پوچی که آفرینش جهان، انسان و روند تاریخ را بیهوده و بازیچه می پندارد، سنت یاد شده را بدین صورت انعکاس می بخشد: «وَ ما خَلَقْنا السَّماءَ وَ الأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما لاعِبینَ... بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْباطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَاِذا هُوَ زاهِقٌ وَ لَکُمُ الْوَیْلُ مِمّا تَصِفُونَ»⁽¹⁾و ما آسمان و زمین را و آنچه میان آن دو پدید آمده است، به بازیچه و بیهوده نیافریدیم. اگر می خواستیم بازیچه ای بگیریم، بی تردید آن را از نزد خود می گرفتیم؛ بلکه ما حق را بر سر باطل و بیداد می کوبیم، پس آن را درهم می شکند و نابود می سازد و باطل و بیداد نابود شدنی است؛ اما وای بر شما بیدادگران از آنچه وصف می کنید!مع الوصف می توان اعتراف کرد که داشتن هدف درست و حقیقی و شناخت و معرفت صحیح نسبت به کمّ و کیف آن از جمله بحران های معرفتی بشر در جهان غرب است. هدف درست و واقعی همان چیزی است که فطرت پاک بشری و فریاد خاموش درون آدمی؛ تشنه احصاء و تصاحب آن است. ولی در نهایت تاسف ایسم های مختلف بخاطر شناخت ضعیف و تصور ناقص نسبت به انسان؛ نه تنها از فهم و درک هدف درست و حقیقی عاجزند. بلکه در برابر بسترها و زمینه های معرفت واقعی نسبت به شناخت کم و کیف ابعاد و چارچوب الهی اهداف متعالی انسان با تصوری ناقص؛ ایستاده و بدتر از آن اینکه اهداف ناچیز، مادی و دنیایی را با استفاده ابزاری از عقل و علم در اختیار بشر گذاشته اند. و با ترویج القائات کاذب و نادرست که منجر به انحراف و خارج شدن انسان از هدف اصلی فطرت می شود؛ بالاترین ظلم و جنایت را در حق نفس خود و بشریت روا نموده اند. تاسف بارتر اینکه در اوج جاهلیت و بی معرفتی تازه خود را با این اهداف غیر واقعی و کاذب، متمدن فرض می کنند.

آری ای عزیز هدفمند، بخاطر اینکه حقیقت خوب برایت مشخص گردد لطفا به این دیدگاهها با دقت و تامل لازم نگاه کن!!! در غرب دیدگاههای گوناگونی دربارة هدف از زندگی انسان وجود دارد. از نظر اپیکور، هدف نخستین و نهایی زندگی انسان دستیابی به لذت است و حتی از نظر او، سعادت نیز جز از طریق لذتجویی امکانپذیر نیست...⁽¹⁾طرفداران مکتب رواقی هدف از زندگی انسان را در ابتدا شناخت طبیعت و زندگی بر وفق آن دانسته و...⁽²⁾از نظر نیچه، هدف زندگی پرداختن به تن و زندگی زمینی است. او می گوید: انسان آن هنگام انسان است که به حیوانیت او توجه شود. از نظر او، پیش از آنکه از انسان، انتظار تفکر و تعقل داشته باشیم، باید به جنبه حیوانیت و نیازهای غریزی او توجه کنیم و مهمتر آنکه، عقل و نطق نیز باید در خدمت حیوانیت بشر و ارضای نیازهایحیوانی او باشد. با توجه به آنکه، در تفکر غالب مغرب زمین در مورد هدف زندگی انسان اختلافنظر بسیاری وجود دارد. اما در اوضاع فعلی تفکر غالب بر غرب، تفکر اومانیستی، سکولاریستی و این دنیایی بودن است. براساس این تفکر، هدف از زندگی انسان، لذت، ثروت، قدرت و استفاده از متاع و مزایای طبیعی و مادی است.⁽³⁾هابز به گونه ای بدتر و فروید.... آری ای عزیز بزرگوار، متاسفانه در اندیشة مدرنیسم، انسان هنگامی رستگار است که از رفاه هرچه بیشتر در این جهان برخوردار باشد. این رویکرد لذت گرا بر همة بخش های مدرنیسم حاکم است. این ویژگی مدرنیسم، در رویکرد لیبرالیستی آن ریشه دارد؛ زیرا لیبرالیسم در عرصة سعادت بشری کاملاً فردگرا و لذت جو و در پی فراهم آوردن رفاه فردی است. از نظر جان لاک که از پیشوایان لیبرالیسم به شمار می رود، سعادت به معنای تام کلمه عبارت است از حداکثر لذتی که به دست آوردن آن از ما ساخته باشد.

توضیح اینکه یکی از پیامدهای مدرنیته مواجهه ی بشر متجدّد و مدرن با بحران های فکری و روحی و افتادن در دام «نیهیلیسم» است. «نیهیلیسم» به معنای پوچ انگاری و غایت زدایی از کل نظام هستی، به ویژه بی هدف انگاشتن انسان و انکار هرگونه ارزش مطلق اخلاقی است. نیهیلیسم در واقع، حاصل یک بحران هستی شناختی (انتولوژیک) و اخلاقی است. نیهیلیسم بحران دنیایی است که در آن فلسفه ی اخلاق متزلزل شده و جنبه های معنوی حیات انکار شده است. «نیهیلیسم هسته ی قدرتمند تاریخ متافیزیک غربی و در واقع، منطق درونی آن است»؛ در حالی که پیش از عصر روشنگری متافیزیک ارزش های متعالی را می آفرید، ولی مدرنیته به نفی همان ارزش های متعالی و متافیزیکی روی آورد. به قول داستایوفسکی در دنیای جدید «هر کاری برای بشر مجاز شمرده می شود»⁽¹⁾نیهیلیسم به تدریج، عقل بشری را جایگزین وحی الهی کرد و در مراحل بعد، این عقلِ سود انگار و ابزاری در خدمت منافع و غرایز بشری قرار گرفت.به هر حال، دنیای مدرن، دنیایی است که نیهیلیسم (پوچ گرایی) وجه باطن آن است و دنیایی که بی حضور و دخالت خدا اداره می شود. بازتاب تفکر نیهیلیستی غرب به نفی تدریجی همه ی اعتقادات انجامید. تفکر علمی غرب بر پایه ی نفی انگاره های الهی از جوهر طبیعت، با ویژگی خودکاری (اتوماسیون) خودافزایی، جهان روایی، خودمختاری و یگانه انگاری (مونیسم) و با حرکت نزولی خود به پیش می رود. سرود خوانان انحطاط و پیام آوران غروب خدایان در غرب کم نیستند. بیش از همه در همان غرب، کسانی مانند نیچه و ها یدگر از نیهیلیسم پنهان در نفس ایده ی پیشرفت خبر دادند. انسان امروز دیگر به ادعاهای فیلسوفان عقلگرا و روشنگری اعتماد ندارد، و دیگر عقل نقّاد مدرن از ادعای توانایی نقد خود، دست کشیده است..⁽²⁾

انسان مدرن با هجوم تجدّد و جدایی عقل از نور، به کمبود فضیلت و انحطاط اخلاقی مبتلا شده است و مدرنیته را مظهر خیانت به الهام و مکاشفه و یک بن بست تاریخی و فلسفی می داند، و بر این باور است که بشریت با رویگردانی از خدامحوری، بحران کنونی را برای خویش به وجود آورده است، و راه رستگاری را از طریق نیهیلیسم نیچه ای یا علم گرایی مادی، جست و جو می کند. انسان امروزی نمی فهمد که عقل گرایی قابلیت واکنش او را نسبت به سمبل ها و افکار فوق طبیعی و متافیزیکی از میان برده است و او را در برابر جهان زیرزمینی روانی، عاجز ساخته است.⁽¹⁾

ریشه ی این بحران را باید در تقدّس خردگرایی و انسان گرایی عصر نوزایی جست. انسان امروز خود را موجودِ مطلقی می انگارد که اختیارات او بر اختیارات خدا تفوّق دارند و همین انسان گرایی افراطی او را از منابع قدسی و معنوی دور می سازد و راه نجات از بحران را بر او بسته است. نگرش علم پرستارانه به انسان و طبیعت، ریشه های معنوی زندگی بشر را خشکانده است. انسان متجدّد با ویران کردن طبیعت، با نگاه خشک علمی وصرفاً مادی و آمیخته به حرص و آز، بر آن است تا کل سنّت دینی را نفی کند.⁽²⁾یونگ علل بسیاری از مشکلات فکری و روحی ومعنوی جهان امروز را در فراموش کردن هدف واقعی خلقت و پشت کردن بشر به دین می بیند. به باور او، بشر مدرن اگر چه خود را تا حدّی از قید خرافات رها کرده، اما در دام خطرناک از دست دادن ارزش های اصیل اخلاقی و دینی؛ گرفتار کرده است.

مع الوصف بر خلاف نظر ایسم های مادی؛ با تأمل و دقت در اندیشه متفکران الهی از جمله انبیاء می توان این نتیجه را گرفت که آنان تعلیم و تربیت را مرتبط با هدف و فلسفه حیات مورد توجه قرار داده اند. ادیان الهی همواره زیربنای تعلیم و تربیت را با نگاه به غایت از حیات و زندگی آدمی پی ریزی نموده اند. بزرگان و رهبران ادیان،

چون جهان هستی برای آنان عظمت و شکوه داشته، تربیت و تعلیم را به عنوان جزئی از هستی مطرح می کردند و برای آن ارزش والا قائل بودند. در صورتی که در جهان معاصر به دلیل روابط مادی انسان با طبیعت، سؤال از هدف زندگی بی اهمیت شده است؛ در اثر این سوء فهم برخی متفکران مادی اندیش به دنبال دگرگون شدن چهره حیات به وسیله انقلاب در امور اقتصادی و اسیر شدن انسان متجدد در روابط و زندگی ماشینی؛ در نهایت تاسف پوچی حیات برتر و معقول و تربیت دینی و انسانی را نتیجه گرفته اند.

در هر حال واژه «هدف»، در لغت به معنای هر چیز بلند و برافراشته و کوه مانندی است که هر آن مقابل دیدگان انسان نمایان است و لحظه ای از آن غفلت نمی شود⁽¹⁾و در تعریف اصطلاحی هدف، سخن ها گفته اند؛ مانند: «هدف، آن چیزی است که برای رسیدن به آن تلاش و کوشش می شود»⁽²⁾یا «هدف، عبارت است از آن حقیقت مطلوب که اشتیاقوصول به آن، محرّک انسان است به انجام کارها و انتخاب وسیله هایی که آن حقیقت را قابل وصول می نماید»⁽³⁾

هر کس زندگی را از دریچه ای می بیند و به باور هر کس رسیدن به یک دسته از آرزوها و اهداف و یا فراهم شدن شرایط و موقعیتهای مختلف موجبات دلپذیر بودن زندگی او را فراهم می سازد. با اینکه بیم افراد مختلف در مورد اینکه چه چیز زندگی آنها را شیرین تر و مطبوع تر خواهد ساخت تفاوتهای فردی وجود دارد. اما یکسری اصول کلی نیز وجود دارند که می توانند به عنوان اصول کلی در آفزینش و خلق یک زندگی سعادتمند مورد کاربرد قرار گیرند که در ادامه مطرح خواهد شد. اما در پاسخ به این پرسش ابتدا باید به چند نکته توجه فرمایی: اول آنکه، معنای هدف باید مشخص شود. «هدف برای هر امر و هر راه، نقطه ای است که آن راه و امر، به آن ختم می شود» دقّت کافی در این نکته، شما

را از خطاهای بسیاری ایمنی می بخشد. در طول تاریخ بشر، این خطاها بر سر راه کسانی قرار گرفته است که به معنای صحیح «هدف» نیندیشیده و یا آن را نیافته اند. از این رو، به غلط آنچه را که لازمه زندگی و یا از اجزاء حیات دنیوی بشر بوده و در مواردی ایده آل برای بخشی از زندگی به حساب می آمده، هدف برای کل حیات تلقّی نموده اند؛ و با توجه به چگونگی این تلقی و انتخاب، دچار زیان در زندگی یا شکست های روحی شده اند. در این باب، می توان به کسانی اشاره کرد که بهره مندی از لذت ها و شهوت ها را هدف دانسته اند؛ در حالی که این تصور غلطی است؛ چرا که آنچه جزء زندگی است نمی تواند هدف زندگی باشد. برای چنین افرادی پس از پایان زندگی، یعنی حیات دنیوی، رسیدن به هدف، هیچ تصویری ندارد. بنابراین، باید «زندگی» و «هدف از زندگی» از یکدیگر متمایز شوند و آنچه داخل در محدوده زندگی است، هدف زندگی تلقی نشود. به هر صورت، هنگام پرداختن به پرسش از هدف زندگی، باید مافوق حیات طبیعی قرار گیری؛ تا سراغ آن را در حیات طبیعی محض و شئون آن نگیری. در نهایت تاسف باید متوجه باشی که انسان امروزبا پیروی از ایسم های مختلف؛ بیشتر به زندگی مادی و دنیوی خود و رفاه طلبی و تنعّم طلبی روی آورده است، و جهان دیگر و دیگر حقایق برتر از این عالم مادی و دنیوی را بکلی نفی کرده و نادیده می انگارد و هیچ نمی خواهد بداند که ماورای این دنیای مادی، معنا و حقیقتی متعالی نیز وجود دارد. انسان امروز هدف واقعی زندگی خود را گم کرده است و در دنیای خود ساخته با آرزوها و آرمان های مادی؛ در اسارت امیال نفسانی خود، محصور شده است.

مع الوصف ای عزیز هدفمند، در مرحله بعد باید هدف را به درستی درک کرده و بشناسی. روشن است که متفکران و اندیشمندان بسیاری در همه جوامع با توجه به مکاتب گوناگون در طول تاریخ، هدف های متفاوتی برای زندگی ترسیم و ارائه کرده اند. امّا این بدان معنا نیست که همه این نظرها درست و همه این هدف ها صحیح شناخته و به دیگران شناسانده شده باشد. ضدیّت و یا تناقض بسیاری از این هدفها، نشانگر صحت این مدعا است. بیان یک مثال قدری از اهمیت این نکته پرده بر می دارد. فرض کن بیماری