مشخصات کتاب

سرشناسه: بابایی خورزوقی، علی، 1342-

عنوان و نام پدیدآور: تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی (بحرانهای معرفتی غرب نسبت به تربیت و ارزشها)/ مولف و شاعر علی بابایی خورزوقی؛ با همکاری مجتبی بابایی، اکرم ترک.

مشخصات نشر: اصفهان: نشر دارخوین، 1401

مشخصات ظاهری: 205 ص؛ 14/ 5× 21/ 5 س م

شابک: 3-166-280-622-978

وضعیت فرست: فیپا

نویسی

یادداشت: کتابنامه: ص. 199- 202؛ همچنین بصورت زیر نویس

عنوان دیگر: بحرانهای معرفتی غرب نسبت به تربیت و ارزشها.

موضوع: تربیت خانوادگی -- جنبه های مذهبی -- اسلام

Domestic education -- Religious aspects -- Islam

تربیت خانوادگی

Domestic education

تربیت خانوادگی -- شعر

Domestic education -- Poetry

شعر فارسی -- قرن 14

Persian poetry -- 20th century

شناسه افزوده: بابایی خرزوقی، مجتبی، 1365-

شناسه افزوده: ترک، اکرم، 1367-

رده بندی کنگره: 4/ 253 BP

رده بندی دیویی: 644/ 297

شماره کتابشناسی ملی: 9082923

اطلاعات رکورد: فیپا

بسم الله الرحمن الرحیم

تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی

(بحران معرفتی غرب نسبت به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی)

جلد چهل و پنجم:

فریاد خاموش درون

مولف و شاعر: دکترعلی بابایی خورزوقی

با همکاری دکتر مجتبی بابایی (عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی اصفهان) و اکرم ترک (از طلاب حوزه علمیه قم)

همراهانی که طالب معرفت و شناخت واقعی نسبت به مسائل تربیتی و خانوادگی برای رسیدن به حقیقت خود و معنای درست زندگی در جاهلیت نوین هستند حتما این کتاب را بخوانند

"مطالب این کتاب بر گرفته از پنج کنفرانس است که توسط مولف بصورت منظوم (قصیده، غزل...) برای دانشجویان دکترای تخصصی رشته فلسفه تعلیم و تربیت همراه با توضیحات لازم ارائه که در نوع خود در سطح کشور بی نظیر است. در ضمن صدا و تصویر کنفرانس های مزبور ضبط و قابل ارائه می باشد. البته مطالب اگر چه علمی است ولی از آنجا که فطرت بشریت برای کشف حقیقت تشنه آن است؛ سعی شده برای استفاده همگان با زبان ساده و همه فهم مطرح شود."

(کلیه اشعار این کتاب توسط مولف با تخلص حقیر اصفهانی سروده شده است)

«کلیه درآمد فروش کتب این شاعر و مولف صرف ترویج معارف اهل بیت علیهم السلام می شود»

ویراستار دیجیتالی: مرضیه حسینی

خیر اندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

اشاره

سرشناسه: بابایی خورزوقی، علی، 1342-

عنوان و نام پدیدآور: تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی (بحرانهای معرفتی غرب نسبت به تربیت و ارزشها)/ مولف و شاعر علی بابایی خورزوقی؛ با همکاری مجتبی بابایی، اکرم ترک.

مشخصات نشر: اصفهان: نشر دارخوین، 1401

مشخصات ظاهری: 205 ص؛ 14/ 5× 21/ 5 س م

شابک: 3-166-280-622-978

وضعیت فرست: فیپا

نویسی

یادداشت: کتابنامه: ص. 199- 202؛ همچنین بصورت زیر نویس

عنوان دیگر: بحرانهای معرفتی غرب نسبت به تربیت و ارزشها.

موضوع: تربیت خانوادگی -- جنبه های مذهبی -- اسلام

Domestic education -- Religious aspects -- Islam

تربیت خانوادگی

Domestic education

تربیت خانوادگی -- شعر

Domestic education -- Poetry

شعر فارسی -- قرن 14

Persian poetry -- 20th century

شناسه افزوده: بابایی خرزوقی، مجتبی، 1365-

شناسه افزوده: ترک، اکرم، 1367-

رده بندی کنگره: 4/ 253 BP

رده بندی دیویی: 644/ 297

شماره کتابشناسی: 9082923

ملی

اطلاعات رکورد: فیپا

کتابشناسی

نام کتاب: تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی

مولف و شاعر: دکتر علی بابایی خورزوقی

با همکاری: دکتر مجتبی بابایی (عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی اصفهان) و ...

ناشر: انتشارات دارخوین

نوبت چاپ: چاپ دوم 1402

طرّاحی جلد: مرکز حال خوب، گروه مینیاتور

فهرست نویسی: بر اساس اطلاعات فیپا

شابک: 978-622-280-166-3

قیمت:72000 تومان

فهرست:

اشاره:...Error! Bookmark not defined

طلیعه...6

نقد اندیشه های فلسفی غرب (قصیده)...8

پیش در آمد...10

بحرانهای معارف بشری، در حوزه تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی چگونه می باشد؟...16

بحران معرفتی غرب نسبت به تعلیم و تربیت به چه صورت است؟...30

بحران معرفتی غرب نسبت به غایت شناسی تربیت الهی چگونه است؟...95

بحران معرفتی غرب نسبت به خانواده مخصوصا در حوزه های همسرداری و مادری چگونه است؟...148

1- مسائل اقتصادی:...186

2- زوال بیش از پیش کلیسا:...186

3- تغییر سبک زندگی:...187

4- روابط نامشروع و نبود ساختاری جهت ترویج ازدواج:...189

5- ترویج تفکرات مفسدانه از طریق ماهواره، اینترنت...194

6- قواعد خشک و کهنه مسیحیت:...197

7- عدم رعایت حقوق ابتدایی:...197

8- سقوط و فروپاشی خانواده در غرب:...203

بحران معرفتی غرب نسبت به فرزند به چه صورت می باشد؟...225

نظر فلاسفه اسلامی در خصوص تربیت واقعی چیست؟...240

نتیجه گیری:...246

منابع:...255

اشاره:

درآغازکتاب جا دارد جهت استحضارحضرتعالی به موارد زیر اشاره شود:

عکس

در خاتمه یادآور می شود که مولف از نظر علمی در کلاسهای خارج فقه (معادل دکترا) در حوزه شرکت و در دو رشته متفاوت دانشگاهی تحصیل و در مقطع دکترای تخصصی phd در رشته فلسفه تعلیم و تربیت ادامه تحصیل داده است....مجتبی بابایی

طلیعه

توضیحی برای اشعار قرآنی طلیعه: مولف قسمت هایی از قرآن کریم را به صورت منظوم در قالب مثنوی سروده است؛ که ان شاءا... در مجموعه ای جدا چاپ خواهد شد. البته جزء سی ام آن در سال 88 منتشر شده است. ولی به خاطر اینکه شروع این کتاب؛ با اشعار قرآنی آغاز شده باشد، ترجمه منظوم سوره انشقاق در ابتدا آورده می شود. در ضمن شماره اول هر مصراع یا بیت مربوط به شماره آیه آن سوره می باشد.

سوره انشقاق

(مکی 25 آیه) سوره 84 صفحه 589

1- گر شود روشن شکاف آسمان *** حق رود عریان به سوی هر نهان

2- گوش سپارد جانب پروردگار *** چون وفادار و عزیز است کردگار

3- در زمانی که شود سطح زمین *** وسعتش افزون تر از فکر برین

4- می کند خود را ته ی، در اندرون *** آنچه در عمقش بود، ریزد برون

5- می سپارد گوش خود را سوی رب *** چون سزاوار و کریم است روز و شب

6- در چنین روزی بنی آدم چه خوب *** می رود سوی رخش با صد عیوب

7- با همه سختی، کند دیدار حق *** درفضایی که بُود آلوده خلق

8- آنکه باشد در درون دست راست *** نامه اعمال او در روز راست

9- می شود راحت به زودی از حساب *** چون حسابش بوده آسان در کتاب

10- می رود سوی کسانش، شادِشاد *** در بهشتی که بُود، یوم المعاد

11- آن که گیرد نامه اعمال جان *** پشت سر با دست چپ، روز فغان

12- می زند فریاد و گوید ؛ ای خدا *** مرگ من را تو رسان ؛ کردم خطا

13- در درون آتش دوزخ، چو زار *** او همی سوزد و گردد، خوارِ خوار

14- چون که در بین کسانش درجهان *** بوده بهر پول و مالش شادمان

15- بر چنین روزی نداشت،هرگز نظر *** چون که غافل بوده در، فکر و بصر

16- بعد ازآن غفلت، رود سوی خدا *** آن خدایی که بُود آگه ز ما

17- بر همه احوال او بوده بصیر *** در مسیر و راه دنیای حقیر

18- پس قسم بر روشنایی غروب *** بر همان شامی که جمع کرده قلوب

19- هم قسم بر ماه و نورِ همچو بدر *** می شوید حالی به حالی تا به صدر

20- (گام آدم در جهان زود گذر *** می رود هر دم به سوی آن سفر)

21- تا کند خود را مهّیا بهر حشر *** در حضور خالق اهل بصر

پس چرا ؟ ایمان نمی گیرند ز جان *** چون شود قرآن تلاوت برن هان

سجده بر حق و حقیقت در عیان *** کی کنند آن غاف لان و ناکسان

بلکه آن کفار بی دین و لعین *** میکنند تکذیب حق، در این زمین

آنچه پنهان کرده اند، در جان و سر *** بوده داناتر، خدا از هر نظر

پس بشارت ده، تو ای محبوب یار *** بر عذاب سخت و جانگاهی چو نار

غیر آنها که شدند، مؤمن و پاک *** در عمل، خود را جدا کردند ز خاک

بر تمام این عزیزان، داده یار *** اجر و مزدی، دون منت، بی شمار

نقد اندیشه های فلسفی غرب (قصیده)

"مطالب این کتاب توضیحی است بر برخی از ابیات این قصیده و قصیده پایانی کتاب"

با تو دارم این سخن در وصف روح با صد یقین *** در خصوص نقد افکاری که کرد شبهه به دین

از فلاسف تا به ایسم های قدیم و هم جدید *** هر کدام کردند بشر را دور از آن حق مبین

با خدا و بی خدا رفتند رهی دور از رحیل *** این همان بحران انسانی بود آن را ببین

واقعیت دون هر افراط و تفریطی قبیح *** ذات پاک آدمیست بر طبق قول آخرین

دان که انسان جانشین خالق است اندر زمین *** روح حق با جسم و جان وی همی گشته عجین

چون نفخت فیه من روحی چو یک رکن رکین *** می کند غوغا به پا و باقی است در ملک طین

آنچه موجود است در این عالم ز الطاف نعیم *** از برای رشد روح بوده چو مقیاسی وزین

این همان رمزیست که ایسم ها غافلند از درک دین *** چون نمی دانند که چون است و همی گویند چنین

معنویت پوچ و روح توام نبوده با جنین *** آدمی اصل است و دنیا بوده بر وی چون نگین

مادّه و دنیا و لذتّهای آن گشته اصیل *** از برای ایسم ها در غرب و شرق این زمین

هر گدام جزیی ز اوصاف بشر را مثل فیل *** گرده تعریفی ضعیف و گفته کن بر آن یقین

با تصورهای ناقص از بشر با صد دلیل *** هر کدام کردند درون را دور از آن داد جبین

یا شناخت جزیی و محدود ز ابعاد وسیع *** کرده گمره آدمی را از همان فکر برین

گر چه هر یک راه حق را گفته اند باشد همین *** با چنین فکری شود انسان فدای مکر و کین

لیبرال و مثل آن جان را کنند بی شک غمین *** چون نمی دانند که چون است راه حق و آن یمین

با ظرافت هر یک از ایسم ها ز عقل آدمی *** بهره ها بردند برای انحراف از اصل دین

عقل و علم آدمی رفته برون از اصل خویش *** چون شده صرف حواسی همچو چشم و انگبین

در نبات و ذات حیوانی همه گشتند اسیر *** با وجودی که حواس آرد غم و حزنی حزین

بهر رشد مادیّ و حیوانی با عقل ظریف *** کرده اند ظلمی عجیب بر روح و جان در هر سنین

از فلاح و رس ت گاری و همان داد ضمیر *** گشته اند مغفول و گویند حرف ما باشد همین

داد خاموش درون گوید رهایم کن ز ایسم *** تا کنم خنثی تمام ظلم آنها را چو مین

این همان راهیست که فطرت خواهد از تو ای عزیز *** گر گزینی غیر از آن را می شوی چون بدترین

فکر غرب و آن م کاتب داده اند جان را فریب *** کن حقایق را تو کشف گر چه روی تا عمق چین

دون هر گونه تعصب دان که فطرت بهر چیست *** تا کنی جان را مبرّا از همان فکر لعین

پس عزیزم کن عبور از مرز ایسم های فقیر *** تا که بینی دست خود را در همان حبل المتین

این حقیر گوید درون خواهد ز تو معنا و دین *** در مسیر فطرت و راهی که باشد برترین

پیش در آمد

قصّه پر غصّه اندر این خطاب *** می کند روح و روانم را کباب

آن شبیخونی که دشمن کرد به پا *** وارد هر خانه شد با صد شتاب

گفته با ناتو بدون هر صدا *** می زنم بر قلب مومن بی خشاب

با چت و اینترنت و صدها بلا *** غیرت و دین را کنم هر دم خراب

یا که با موّاد برم سوی خطا *** زندگی را می کنم همچون سراب

می کنم هر دم فساد را من رها *** در حریم خانه ها با صد نقاب

گر که می خواهی شوی از شر جدا *** کن توسل بر ولایت ای خباب

با بصیرت رو تو سوی آن ولا *** تا شوی راحت ز شرّ هر عقاب

مومن مخلص شود اهل خدا *** با همان ایمان شود همچون عقاب

مکر دشمن می رود از این سرا *** با توسل بر رسول و هم کتاب

دان حقیر با سوز و دل گفت قصّه را *** با درایت غصّه ها گردد نداب

با عنایت به ابیات مزبور، هر چند جهان معاصر با بحرانهای زیادی همانند بحران معرفت، بحران هویت، بحران دین و معنا و... دست و پنجه نرم می کند. ولی به جرات باید اعتراف کرد که بحران تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی یکی از مهمترین بحرانهایی است که جهان و بشریت با آن روبه رو می باشد. چرا که انسان، موضوع تربیت است و هر گونه طرحی در این زمینه مسبوق به نگاه انسان شناختی ویژه ای است. در این نگاه، تربیت، دین و انسان همواره ملازم یکدیگرند. بشر برای ایجاد جامعه سالم و سعادتمند، نهادهای اجتماعی مختلفی را بنا کرده است. در این میان، نهاد تعلیم و تربیت نهادی پایه ای است و یکی از کارویژه های مهم آن در جوامع ارزشی، هدایت انسان به طرف هستی متعالی (حیات طیبه) است. از همین روست که تعلیم و تربیت، رسالت اصلی پیامبران معرفی شده است. بدین معنا، تعلیم و تربیت به منزله جریانی فراگیر، جهت دهنده و بنیانی برای غایت و فرجام حقیقی انسان به شمار می رود.

در جهان معاصر، نهادهای اجتماعی تغییرات بسیاری به خود دیده اند که بخش عمده ای از آن تحت تأثیر پدیده جهانی شدن و رواج اندیشه های پسامدرن رخ داده است. یکی از اندیشه هایی که در سال های اخیر طرح شده است، تفکرات پسامدرنیستی است که در برابر عقل خودبنیاد مدرن می شورد و مهندسی اجتماعی مبتنی بر آن را ویران می سازد. بر این اساس باید برای مواجهه فعالانه با پدیده جهانی شدن، پست مدرنیسم و نسبی گرایی و کثرت گرایی فزاینده همراه آن، که در نهایت تاسف با انتقادهایی به مدرنیته با زیرکی خاصی مسیر تعلیم و تربیت واقعی را همچنان به انحراف کشانده؛ چاره اندیشی شود. با ظهور دیدگاه های ایسم های مختلف از جمله مدرنیته و پست مدرنیته در حوزه موضوعات نظری و فلسفی، به ویژه در زمینه فلسفه تعلیم و تربیت، چالش هایی تازه پیش روی تربیت انسان، به خصوص در برابر تربیت الهی قرار گرفته است. این دیدگاه ها با فرایند جهانی شدن، توسعه یافته و تقویت شده است. البته همانطور که اشاره شد، این دیدگاه ها نتوانسته اند معنایی پایدار برای انسان بیافرینند و به آزادی و استغنای او در تربیت واقعی کمک کنند. در نتیجه بحران تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی در غرب باعث شده تا انسان در اقیانوس بی کران پوچی، نسبیت و کثرت گرایی.... رها شود.

به بیانی نظام های تعلیم وتربیت کنونی با انسان به منزله ابزار رفتار می کنند و این امر سبب از میان رفتن ویژگی های فردی و در نتیجه، آزادی وی خواهد شد. به نوعی تعلیم و تربیت انسان نیز از آسیب های دنیای مدرن

که همه چیز را به شکل انبوه و صنعتی تولید می کند، در امان نمانده است. آیزنر از نظریه پردازان معروف حوزه برنامه درسی در این باره معتقد است که این امر مدارس را شبیه کارخانه یا پادگان آموزشی می سازد و البته بدیهی است که «نبوغ فردی و رفتارخاصِ فردی هم در خطّ تولید و هم در پادگان آموزشی از بین می روند» ⁽¹⁾مارتین هایدگر، که از منتقدان تکنولوژی مدرن است، معتقد است انسان آن گاه که بر آن می شود تا سرور همه هستی باشد، از خود و از ریشه و بنیاد خویش دور و با خود بیگانه می شود. تکنولوژی مدرن، پیامد این نگاه سروری جویانه است. ⁽²⁾

حال پرسش این است که بحران تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی چیست و با چه معرفت و چه روش هایی می توان کم و کیف آن را مشخص کرد؟ چرا باید این بحران را جدی گرفت و وضعیت آن در سده های نوزدهم و بیستم و بیست و یکم چگونه بوده است. نقش دین و معنویت در رفع این بحران تا چه اندازه است؟ بدون تردید معرفت واقعی نسبت به ذات پاک انسان، یکی از مهم ترین دانش های الهی و بشری است که در حوزه معارف برای رسیدن به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی در دنیا و آخرت؛ تأثیر به سزایی دارد. بحران معرفتی جهان عرب نسبت به مباحث حیاتی در مسائل اعتقادی و زیر بنایی؛ بشریت را حتی در دوران پست مدرنیته با یک انحراف بزرگ و درد آور روبرو کرده است.

چرا که متاسفانه ایدئولکها و رهبران پسامدرن(پست مدرنیسم)اگر چه نسبت به جریان مدرنیته و تجربه گرایی محض و همچنین خلاء معنا و معنویت در غرب منتقد بوده اند؛ ولی همچنان از معرفت واقعی؛ نسبت به ذات پاک انسانی و حقایق موجود در عالم هستی محروم مانده اند. و به نوعی خود نیز پرده و حجابی بر روی حقیقت و واقعیت انسان و تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی او می باشند. چرا که همچنان با تصور ناقص از انسان؛ مسیر رشد و تعالی بشریت را برای دستیابی به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی به انحراف کشانده و باید روزی بخاطر این ظلم بزرگ؛ خود را برای پاسخ به ذات پاک آدمی و فریاد خاموش درون در پیشگاه یار آماده نمایند.

در قرون مورد نظر در جاهلیت نوین؛ انسان اندیشه ورز تجربی تصور می کند؛ هیچ نیازی به دین برای رفع مشکلات خود از جمله کشف و دستیابی به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی ندارد. چرا که معتقد است مشکلات فنی و علمی و تکنولوژیک او را؛ علوم طبیعی و مشکلات عاطفی و روحی اش را؛ علوم انسانی رفع می کنند. بنابراین بشریت نیازی به معرفت و مؤلفه ای دیگر برای طرح و رفع مشکلات زندگی خود ندارد. بنابراین با این رویکرد تجربه گرا که در مکتبهای مادی از جمله مکتبی همچون پوزیتیویسم خود را نشان می دهد؛ احساس هرگونه نیازی به دین را برای رسیدن به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی مرتفع می کند. در حالی که این رویکرد در حال حاضر تغییر کرده و برخی از فلاسفه معاصر و روانشناسان غربی دریافته اند که بشریت به دین به نوعی بیش از علوم تجربی نیاز دارد. گر چه مدرنیته و

پست مدرنیته هریک؛ بعد و ساحتی از درون انسان را نشانه گرفته اند. ولی بدون تردید طریق و مسیری را که هر دو، برای کشف این حقیقت ارائه می کنند؛ ناقص و از آنچه که فریاد خاموش درون و فطرت بشری بدنبال آن است؛ یعنی دین کامل و جامع که همان اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله است؛ فاصله گرفته اند. به نوعی در نهایت تاسف باید اذعان و اعتراف کرد که دین الهی و به دنبال آن تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی همچنان حلقه مفقوده فلاسفه معاصر و روانشناسان غربی می باشد.

در هر حال ای عزیز اندیشمند و منصف، باید توجه داشت که جدای از انحرافی که در اندیشه های فلاسفه معاصر در ایسم های مختلف و بالطبع آراء تربیتی آنها در شناخت واقعی انسان و دست یابی به تربیت حقیقی و ارزشهای خانوادگی ایجاد شده؛ در ادیانی مانند مسحیت و یهودیت هم؛ به نوعهای متفاوت تحریف صورت گرفته است و لذا براساس متون مقدس آن ادیان نمی توان به شناخت درستی از انسان و تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی او دست یافت. چرا که همین انحراف و تحریف و تصورهای غلط از خدا، معنا، انسان، تربیت، خانواده، لذّت و علم... به نوعی باعث این انحراف بزرگ و درد آور در غرب شده است.

ولی طبق تحقیقات جامع و کاملی که این حقیر بصورت دقیق و تطبیقی در ادیان و مکاتب مختلف دنیا از گذشته های دور تا به امروز انجام داده ام؛ با معرفت و علم کامل و نیز واقعا بدون هر گونه تعصب؛ به این نتیجه رسیده ام که باید هر انسان منصف و بصیری بپذیرد که این مشکل در مورد اسلام که متن مقدس آن یعنی قرآن، مصون از هرگونه

تحریف بوده؛ وجود ندارد. لذا می توان با مراجعه به این ثقل اکبر و تفسیر آن به وسیله ثقل اصغر (ائمه علیهم السلام) به انسان شناسی دینی و تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی دست یافت.

بنابر این هر انسانی با هر نوع رنگ و نژادی در اقصا نقاط عالم؛ اگر خودش را دوست دارد و نگران تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی خود در دنیا و آخرت می باشد؛ باید با اطمینان و معرفت کامل و نیز بدون هر گونه تعصب و نگرانی؛ اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله را با افتخار بپذیرد و با این انتخاب بزرگ و سرنوشت ساز به فطرت و فریاد خاموش درونش پاسخ مثبت دهد.

بدون تردید اگر بشریت انتخابی جز این داشته باشد باید بداند که بالاترین ظلم و جفا را در حقّ نفس خودش و تربیت واقعی و ارزشهای الهی خانواده کرده است. ظلم و جفایی که تحت هیچ عنوان برای انسان قابل جبران نخواهد بود. مع الوصف راهی جز این برای وی متصور نیست و هر چه دیرتر زیر چتر اسلام و تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی قرار گیرد؛ جبران خسارتهای وارده برایش مشکل تر به نظر می رسد. لذا با جرات و اطمینان باید به فطرتهای پاک بشری گفت که هیچ دین و مکتب و ایسمی؛ خلاف این ادعای بزرگ و حیاتی را بصورت عقلی، علمی و منطقی نمی تواند ثابت کند. جهت روشن شدن موضوع توجه جنابعالی به مطالب مندرج در این کتاب و سایر منابع مربوط معطوف می گردد.

بحرانهای معارف بشری، در حوزه تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی چگونه می باشد؟

آنچه کرده زیر و رو قلب تو را هربا مرام *** آنچه کرده بر بنی آدم همه حجّت تمام

حّج نعمت عقل درون و ت و حرف رسول *** با اصول تربیت جان را دهد هر آن قوام

هر چند رباعی مزبور مسیر بشریت را در استفاده درست از عقل به عنوان حجت باطن و وحی به عنوان حجت ظاهر برای رسیدن به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی مشخص نموده؛ ولی فلاسفه و اندیشمندان غرب بخاطر تصور ناقص از ذات پاک بشر؛ از مسیر حق و حقیقت منحرف گشته و با این انحراف بزرگ؛ بشریت را به یک بی راهه وحشتناکی سوق داده اند. بگونه ای که در تفکر جدید غربی؛ انسان که به طور افراطی تقدیس می شد و استقلال و بقایش رشک بر می انگیخت و در چنین برداشتی از حقوق و استقلال و شخصیت انسانی، هرگونه دخالت خارجی(وحی و هدایت انبیاء و فیض الهی) را محکوم می کردند. این انسان قدیس شده و مقام و منزلت خدایی یافته در کم تر از یک قرن تنزل مقام یافت. نخست نظریه داروین بود که اظهار داشت انسان با دیگر حیوانات تفاوت ندارد و روح او به وسیله خالق و خدا برای حیات ابدی خلق نشده است. ⁽¹⁾ضربه دوم بر انسان محوری به وسیله فروید وارد شد. به عقیده او، مرکز عقل آدمی در وجود فیزیکی اش تا حد غریزه جنسی او سقوط کرده است. به عقیده

فروید، تمام منزلت وجدان شخصی انسان تنها نقابی فریبنده بر روی غریزه جنسی است. ... ⁽¹⁾

در این راستا مکاتب فلسفی زیادی در طول تاریخ ظهور کرده اند و در هرکدام فرد یا افرادی به عنوان سردمدار و رهبر آن مکتب بوده و صاحب نظران دیگر نیز نظرات و آرای آنان را بسط داده اند. هر مکتب فلسفی با توجه به ایدئولوژی، خط مشی و تلقی خود از انسان، شناخت، جهان و ارزش، نظرات متعددی را ارائه کرده است. در زیر به مهم ترین مکاتب فلسفی و تربیتی غرب بصورت کاملا گذرا اشاره می شود:

از قدیمی ترین مکاتب فلسفی غرب ایدئالیسم است، که اساس واقعیت را روحی و تمثیلی قلمداد می کند و توسط سقراط و افلاطون در یونان باستان پایه ریزی شده و توسط گوتلیب فیخته، فریدریش شلینگ و فریدریش هگل بسط و گسترش داده شد. فلسفه تربیتی این مکتب آن است که ذهن افراد را از جهان حس و گمان به سوی حقیقت ایده ها برساند.

مکتب رئالیسم که توسط ارسطو (334 ق. م) بنیانگذاری شد و توسط انسان گرایان معاصر، مانند رابرت هوچینز، مورتیمو آدلر و هری برودی بسط یافت. این نظریه معتقد است جهانی که افراد بشر در آن زندگی می کنند حقیقی است و با کمک عقل می توان به کشف حقایق نایل آمد. وظیفه این مکتب در حیطه تربیتی توسعه بعد عقلانی انسان و انتقال دانش و مهارت به افراد است.

مکتب طبیعت گرایی بنیاد واقعیت را بر طبیعت بنا می نهد و فلسفه تربیتی آن الهام و رجوع به طبیعت و بهره گیری از حواس است. این مکتب توسط ژان ژاک روسو ظهور کرد و هربرت اسپنسر و هاینریش پستالزی نیز از سرمداران این مکتب بوده اند.

مکتب عملگرایی در قرن بیستم توسط چارلز پرس، ویلیام جیمز، جورج هربرت مید مطرح و توسط جان دیویی به اوج خود رسید. بر طبق این مکتب، فلسفه باید در خدمت حل مسائل فعلی انسان ها مبتنی بر تجربه و تحول باشد. فلسفه تربیتی این مکتب به علایق افراد و محوریت وی در یادگیری و امکان اخذ تجربه در یادگیری به طور مستقیم را مورد توجه قرار می دهد.

مکتب اگزیستانسیالیم توسط سورن کی یرکگارد، ژان پل سارتر، فردریک نیچه، فئودور داستایوسکی، کارل یاسپرس، مارتین بوبر و گابریل مارسل رشد کرد. بر طبق این مکتب آگاهی، شناخت و ذهنیت ما نسبت به امور و اشیاء اساس واقعیت را تشکیل می دهد و در حیطه تربیتی با یکسان سازی و برابری افراد مخالف است و هر فرد را به شکل یک واحد (unit) متفاوت از دیگران تصور می کند.

مکتب فلسفه تحلیلی مکتبی جدید است که وظیفه خود را طبقه بندی گفتار های معمولی و علمی می داند و به امر زبان در تدریس و یادگیری به دیده انتقادی می نگرد. صاحب نظران این مکتب جی.ای.مور و برتراند راسل هستند. ⁽¹⁾

مکتب اسلام اساس تربیت را در اعتقاد به توحید، نبوت و معاد می داند و تمام جهان را تحت معیشت الهی قلمداد می کند. تعالیم این مکتب توسط قرآن کریم، احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام بیان شده و در تمام اعصار و قرون قابل اجرا است. صاحب نظرانی چون خواجه نصیرالدین طوسی، ابن مسکویه، ابن سینا، ابن خلدون، علامه مجلسی، احمد نراقی، امام خمینی رضوان الله علیه و علامه جعفری و ... با بهره گیری از این تعالیم مقدس به نظریه پردازی پرداخته اند و در امر تربیت، سعادت انسان را در گرو اطاعت از اوامر الهی و رسیدن به قرب الی الله می دانند.

حال با عنایت به مکاتب مزبور آیا انسان معاصر در آستانه ورود به هزاره سوم میلادی، نیازی به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی ندارد؟ آیا با صعود انسان به قله های بلند دانش تجربی، دیگر عصر ایمان دینی سپری شده است؟ آیا ایسم های مختلف می توانند به فریاد خاموش درون و نیازهای واقعی فطرت پاسخ مناسب دهند و سرانجام، آیا انسان متجدد در دست یابی به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی برای رسیدن به سعادت و خوشبختی حقیقی، با اتکا به دست مایه های بشری خود، کامیاب بوده است؟ اینها، و دهها پرسش مشابه دیگر از جمله مسائل بنیادینی هستند که انسان معاصر با آن روبه روست.

همان طور که اشاره شد، عصر جدید (پست مدرن) عصری است که نشان داد دستاوردهای انقلاب صنعتی، علم، رفورماسیون، روشنگری و

عقلانیت، راه حل های نهایی برای پاسخ به سوالات مختلف بشر نیستند و مشکلات و گره های جدیدی برای بشر به وجود می آورند؛ از این رو شک ها و تردید هایی در بین متفکران و اندیشمندان به وجود آمده است. پیدا شدن جنبش ها و نهضت های فکری و فلسفی متعددی در خلال سال های نیمه دوم قرن بیستم نشانگر همین موضوع است که در این میان، اسلام به عنوان یکی از ادیان مهم توحیدی بیش از سایر جریان ها توانست در کانون توجه جهان معاصر قرار بگیرد.

البته سؤالات مختلفی در این رابطه مطرح می شود. اینکه اسلام با ویژگی های عصر جدید چه مناسبتی دارد و یا آنکه مسلمانان چگونه می توانند ویژگی های اساسی اسلامی خود را در مواجهه با فلسفه های مختلف عصر پست مدرنیسمی حفظ کنند یا اینکه چگونه یک نظام تربیتی اسلامی که به مجموعه قوانین رفتاری معین و سنت هایی مبتنی بر کتاب مقدس قرآن استوار است می تواند از عهده مشکلات در عصری برآید که عامدانه و آگاهانه گذشته و از همه مصیبت بارتر اینکه دین و معنویت را به دور افکنده و در تنوع و پراکندگی دست وپا می زند.

و از همه بدتر اینکه در نهایت تاسف در عصر پست مدرن، بسیاری از اعتقادات و مسائل اسلامی در رسانه ها به ناحق و بصورت یک جانبه مورد بحث و تمسخر قرار گرفته و یا به صورت نفرت آمیزی ارائه می شود. حملات علیه یکسری از مسلمانان نماهای افراطی، تبدیل به حمله علیه کل مسلمانان می شود.... درهر حال اسلام به عنوان دینی که دنیوی و دنیا زده

نشده و به حق ادعای شناخت کامل انسان را دارد و بهترین نوع تربیت را برای سعادت حقیقی و خوشبختی واقعی بشر ارائه می کند باید به وسیله مربیان مسلمان و متعهد در نظام های تربیتی و در رسانه ها و از طریق کانال های ارتباطی (اینترنت و ماهواره) موردبحث و بررسی قرار گیرد و به بسیاری از سؤالات و اشکالات وارده از سوی مخالفان پاسخ داده شود و صدای اسلام نباید در میان جریانات متناقص و گفتمان های مختلف و التقاط بیش ازحد و تصاویر متنوع و پراکنده، غرق و یا گم شود.

آری ای عزیز بزرگوار، در عصر مدرن به دنبال موج سکولاریسم، دینی که تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی را برای بشریت ترسیم می کرد به طور آگاهانه از صفحه زندگی کنار گذاشته شد و علم گرایی موجب آن گردید که انسان مدرن برای پاسخ های سؤالاتش در وادی علم آن هم علم تجربی و مادی قدم بگذارد.

درواقع رسالت اسلام و ادیان بزرگ الهی این است که نوعی خود آگاهی به انسان دهند که ماوراء آگاهی علمی است؛ نوعی بصیرت وجودی که انسان را به حرکت و پویایی وادارد. همچنین مذهب، تکیه گاه اساسی اش در پرتو اخلاق بر تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی است. فلسفه انسان سازی و سیستم تعلیم و تربیت آن با فلسفه های فکری غربی و شرقی متفاوت است. فلسفه وجودی انسان در عصر مدرن و پست مدرن، تهیه نیروی انسانی برای رفع احتیاجات جامعه از نظر تکنولوژی تولید، توزیع، مدیریت خدمات ارتباطات و … است؛ در حالی که هدف اساسی تعالیم مذهبی اسلام، رشد

فکری و علمی در جهت کشف حقیقت جهان و در مسیر فطرت و هماهنگی با هستی و همچنین در جهت پرورش ارزش های متعالی تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی است.

بنابراین همان طور که در ویژگی های عصر پست مدرن بیان شد مسائلی وجود دارد که متربیان را در عصر حاضر با مسائلی مواجه می کند. مهم ترین این موارد، امواج پلورالیسم، سکولاریسم، جهانی شدن و تأثیرات شدید رسانه ها است. امروز مربی با دیدگاه ها و ایدئولوژی ها و عقاید مختلفی روبه رو است؛ ولی باید معیارهایی برای کشف حقیقت و رفع بحرانهای مختلف معرفتی مکاتب مادی و فلاسفه غرب در قالب ایسم های مختلف ارائه شود که به لطف الهی در این کتاب به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی اشاره خواهد شد.

در هر حال جای انکار نیست که عصر مدرن با تمام ظواهر رنگارنگ و فریبنده خود، تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی را به چالش می خواند و بسیاری از آنان که به سحر مظاهر مادی مدنیت نوین مفتون گشته اند، دیانت را جریانی رو به افول می دانند و مشتاقانه در انتظار رؤیت غروب خورشید دین نشسته اند. نگاهی سطحی بر پوسته های ظاهری زندگی انسان معاصر و دستاوردهای حیرت انگیز صنعت و فناوری (تکنولوژی) مدرن، چه بسا پندار فوق را تأیید کند یا دست کم با آن سازگار بنماید، با این حال چنین به نظر می رسد که بررسی جامع تر، ژرف تر و ناقدانه تر وضعیت جهان و انسان متجدد گزافه بودن ادعای پایان یافتن عصر ایمان و بی نیازی

انسان معاصر از تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی را برملا می سازد. در این راستا معرفت شناسی کلید حل بحرانهای معارف بشری در زمان معاصر بوده و بدون تردید بستر و زمینه را برای تعالی فطرت و پاسخ به فریاد خاموش درون که همانا رسیدن به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی جهت دستیابی به هدف نهایی و قرب الهی است؛ فراهم می سازد. چرا که بدون شناخت و معرفت تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی، تقرب امکان پذیر نیست.

از طرفی بحران معرفتی جهان غرب؛ نسبت به مباحث حیاتی در مسائل اعتقادی و زیر بنایی همانند تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی؛ بشریت را حتی در دوران پست مدرنیته با یک انحراف بزرگ و درد آور روبرو کرده است. به گونه ای که متاسفانه ایدئولکها و رهبران پسامدرن اگر چه نسبت به جریان مدرنیته و تجربه گرایی محض و همچنین خلاء معنا و معنویت در غرب منتقد بوده اند؛ ولی همچنان از آن معرفت واقعی؛ نسبت به ذات پاک انسانی و حقایق موجود در تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی محروم اند. در آن قرون، انسان اندیشه ورز تجربی، تصور می کرد هیچ نیازی به دین برای رفع مشکلات خود ندارد. مشکلات فنی و علمی و تکنولوژیک او را علوم طبیعی و مشکلات عاطفی و روحی اش را علوم انسانی رفع می کنند. بنابراین بشریت نیازی به معرفت و مؤلفه ای دیگر برای طرح و رفع مشکلات زندگی خود ندارد. بنابراین با این رویکرد تجربه گرا که در مکتبهایی چون پوزیتیویسم خود را نشان می دهد؛ احساس هرگونه نیازی به دین را مرتفع می کرد. در حالیکه این رویکرد در جهان کنونی تغییر کرده و

فلاسفه معاصر و روانشناسان غربی دریافته اند که به دین به نوعی بیش از علوم تجربی نیاز دارد و این دو هریک ساحتی از درون انسان را نشانه گرفته است. ولی بدون شک و تردید طریق و مسیری را که برای کشف این حقیقت ارائه می کنند؛ ناقص و از آنچه که فریاد خاموش درون و فطرت بشری بدنبال آن است؛ یعنی دین کامل و جامع که همان اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله است؛ فاصله گرفته اند. به نوعی در نهایت تاسف باید اذعان و اعتراف کرد که دین و تربیت واقعی و ارزشهای حقیقی همچنان حلقه مفقوده فلاسفه معاصر و روانشناسان غربی می باشد.

آری ای عزیز بزرگوار، پاره ای از اشکالات در معارف انسان شناسی های تجربی، فلسفی، عرفانی و حتی ادیان تحریف شده الهی؛ باعث شده که انسان معاصر در بدترین شرایط روحی روانی قرار گیرد. لذا بدون شک بهترین راه برای شناخت درست انسان، روش دینی و وحیانی خواهد بود، چراکه حقیقت انسان، همانند کتابی است که نیازمند شرح است و شارح این کتاب هم کسی جز مصنف آن یعنی خالق و آفریننده آن نمی تواند باشد و خداوند سبحان هم حقیقت انسان را به وسیله انبیاء و اولیاء و مربیان الهی شرح کرده است و با بیان این که آدمی از کجا آمده، به کجا می رود و در چه راهی گام برمی دارد، او را با خویشتن، با آفریدگار، با گذشته، حال و آینده اش در پرتو تربیت واقعی و ارزشهای حقیقی آشنا کرده است.

البته باید توجه داشت که جدای از انحرافی که در اندیشه های فلاسفه معاصر و بالطبع آراء تربیتی آنها در شناخت واقعی انسان ایجاد شده؛ در

ادیانی مانند مسحیت و یهودیت هم همانطور که اشاره شد؛ تحریف صورت گرفته است و لذا براساس متون مقدس آن ادیان نمی توان به شناخت درستی از انسان دست یافت. ولی طبق تحقیقات جامع و کاملی که این حقیر بصورت دقیق و تطبیقی در ادیان و مکاتب مختلف دنیا از گذشته های دور تا به امروز انجام داده ام؛ با معرفت کامل و بدون هر گونه تعصب به این نتیجه رسیدم که باید هر انسان منصف و بصیری بپذیرد که این مشکل در مورد اسلام که متن مقدس آن یعنی قرآن، مصون از هرگونه تحریف بوده؛ وجود ندارد. لذا می توان با مراجعه به این ثقل اکبر و تفسیر آن به وسیله ثقل اصغر (ائمه علیهم السلام) به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی دست یافت. مع الوصف هر انسانی با هر نوع رنگ و نژاد در اقصا نقاط عالم اگر خودش را دوست دارد و نگران خوشبختی و سعادتش در دنیا و آخرت می باشد باید در پرتو تربیت واقعی و ارزشهای حقیقی با اطمینان و آرامش اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله را با افتخار بپذیرد و با این انتخاب بزرگ و حساس به فطرت و فریاد خاموش درونش پاسخ مثبت دهد. بدون تردید اگر بشریت انتخابی جز این داشته باشد باید بداند که بالاترین ظلم و جفا را در حقّ نفس خودش کرده است. ظلم و جفایی که تحت هیچ عنوان زیان آن برای انسان قابل جبران نمی باشد.

در ضمن این نکته قابل تامل است که تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی در انسان شناسی دینی به تمام ابعاد وجودی انسان توجه کرده است. یعنی ابعاد جسمانی و زیستی، تاریخی و فرهنگی، دنیوی و اخروی، فعلی و آرمانی و مادی و معنوی را بصورت دقیق مد نظر قرار داده است؛ بر این اساس

وقتی از بعدی خاص سخن می گوید، با توجه به مجموعه ابعاد تربیتی انسان آن را مطرح می کند. اسلام دین جامع و کاملی است یعنی برای ریز ترین و کوچکترین برنامه های تربیتی در جهت سعادتمند کردن بشر از قبل از تولد تا پس از مرگ دستور دارد و از بیان هیچ مسئله ای فروگذار ننموده و انسان و جامعه بشری را با بن بست روبه رو نکرده است و به بیانی به تمام نیازهای تربیتی و خانوادگی بشریت پاسخ داده است. آری ای عزیز:

آنچه خواهد تربی ت ای با شعور *** جمع در اسلام و باشد همچو نور

همچنین از آنجا که احکام تربیت الهی و ارزشهای خانوادگی بنا بر نیاز فطرت تبیین گردیده است به زمان و مکان خاصی محدود نمی شود یعنی احکام اسلام هیچگاه تعطیل بردار نخواهد بود و تکلیف در هیچ برهه ای از زمان از انسان ساقط نخواهد شد. آری ای موجود جاوید:

داد فطرت بوده اسلامی چو زر *** چون که جاوید است پیامش بر بشر

از طرف دیگر در مکتب اسلام، انسان به دلیل انسان بودنش دارای ارزش است. عرب عجم و دختر و پسر تفاوتی ندارند. انسان ها از زمان آدم تا امروز، همانند دندانه های شانه با یکدیگر برابرند، عرب بر عجم، سرخ به سیاه برتری ندارد مگر با تقوا. انسان با داشتن فطرتی الهی و غرایز حیوانی در اعمال و رفتار خود با ایجاد تعادل می تواند به سرمنزل مقصود برسد. اگر خداجویی ذاتی و صفات انسان واقعی بر وجودش غالب شود، مقام و منزلت

او از فرشتگان بالاتر است و اگر خصایص حیوانی بر او غلبه کند تا حد حیوانات پایین می آید. انسان موجودی است که می تواند تا بی نهایت در جهت کمال و نقصان پیش رود. حیات دنیوی برای انسان محل گذر و آزمایش است. ارزش و منزلت انسان ها به واسطه نیات پاک، اعمال و گفتار درست و میزان تلاش آنها در عبودیت و تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی مشخص می شود.

در حالیکه در نهایت تاسف؛ دانشمندان غربی و ایسم های مختلف مادی با استفاده ابزاری از عقل و ارائه ی ظواهری زیبا از نیازهای مادی و حیوانی انسان؛ توانسته اند بصورت زیرکانه اهداف مادی علوم انسانی خود را در سطح جهان توسعه دهند، با پیدایش مدرنیسم، سیل اندیشه ها و ایسم های گوناگون به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی بشر هجوم آورد.

لذا باید اعتراف کرد که امروزه بحران مدرنیته در قالب ایسم های مختلف در تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی به طور جدی مطرح است: فیلسوفان بنامی که خود از دنیای مدرن برخاسته اند، به بنیادهای جامعه مدرن تاخته و دستاوردهای علم و تکنولوژی را زیر سؤال برده اند. روان شناسان و کارشناسان مسائل تربیتی، از انهدام شخصیت انسان، گم کردن معنای زندگی، احساس تنهایی و پوچی و فروپاشی ارزشهای خانوادگی می گویند. جامعه شناسان از تعمیق شکاف طبقاتی، تضعیف نهاد خانواده و گسست جامعه ها می گویند. اقتصاد دانان، انسان معاصر را انسان هضم شده در چرخه تولید دانسته و افزایش روزافزون فاصله های طبقاتی را از ویژگیهای

جامعه های مدرن می شمارند. سایر دانشمندان نیز در این زمینه اعتراضها دارند. بحران های دنیای مدرن از زاویه های گوناگون، مورد بررسی و تحلیل نحله های فکری متفاوت قرار گرفته و سنت گرایان و پست مدرنیست ها هر کدام با تکیه بر دیدگاه ها و پیش فرض های خود به ریشه یابی این بحران پرداخته اند.

در حالیکه باید اذعان و اعتراف کرد که تنها با معارف توحیدی و بنیان های دینی می توان این بحرانها را ریشه یابی دقیق کرد و راه های برون رفت از آنها را نشان داد. توضیح این که از نظر دینی، راههای کسب معرفت و شناخت نسبت به دین، تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی، می تواند حس، عقل، شهود عرفانی و وحی الهی باشد. عقل آدمی، ضرورت وحی الهی را اثبات می نماید و وحی الهی، بسیاری از حقایق ناگشوده به توسط عقل را روشن می کند و در صورت فهم درست آنها هیچ تنافی با عقل هم ندارند. دین نه تنها انسان را به روش خاصی از شناخت محدود نمی کند، بلکه افق بازتری را پیش روی او می گشاید تا حقایق برایش بصورت دقیق روشن گردد. البته باید توجه داشت که دغدغه اصلی دین، هدایت انسان به سوی کمال و سعادت حقیقی او در پرتو تربیت واقعی و ارزشهای حقیقی است؛ لذا هر معرفتی از انسان که در این جهت مؤثر باشد، مورد توجه و عنایت کامل دین است و حتی گاهی از بقیه روش های شناخت انسان مانند شناخت تجربی یا فلسفی نیز برای تأمین این منظور استفاده می کند.

از همه مهمتر اینکه انسان شناسی دینی به دلیل بهره مندی از معارف وحیانی خطاناپذیر بوده و از استحکام و اطمینان بالایی برخوردار است و برای بشریت جای هیچگونه نگرانی و بن بست را در مسائل معرفتی باقی نمی گذارد. که در همین راستا بدون هر گونه تعصب کور و نا آگاهانه؛ جهت روشن شدن موضوع و رفع مشکل مزبور؛ توجه جنابعالی به سوالات زیر که مربوط به بحرانهای معرفتی مکاتب غرب نسبت به تربیت واقعی و ارزشهای خانوادگی است؛ معطوف می گردد. در ضمن یاد آور می شود که سی و شش بحران از بحرانهای معرفتی غرب در حوزه های مختلف انسان شناسی در هفت جلد آورده شده است که در ادامه به موارد مربوط به موضوع این کتاب در قالب جلد پنجم پرداخته می شود.

بحران معرفتی غرب نسبت به تعلیم و تربیت به چه صورت است؟

تربیت داد خموش است در بشر *** می کند غوغا به پا در جان و سر

معنویت را کند احیا چو زر *** وفق حق نه مثل ایسم های دگر

دان سعادت از برای هر نفر *** می شود حاصل ز دین معتبر

بر خلاف میل ایسم ها ای بشر *** کن تو بر دین خدا هر آن نظر

کن اصولی را رعایت تا به سر *** تا که فرزندت شود آقا و سر

آن اصول تربیت از هر نظر *** خواست فطرت بوده در عقبا و دهر

روح و جسم در هم تنیده از صغر *** دون شک با هم شوند همچون سپر

بر نفخت فیه من روحی نگر *** چون اساس تربیت باشد چو زر

نفس دون باشد چو مانع پر خطر *** با اصول تربیت از آن گذر

فطرت ا... التی همچون گوهر *** می درخشد بر جبین مثل قمر

کن تو احیا فطرتت را ای بشر *** تا که از معنا همی گیرد اثر

عقل آدم بوده حجت بر بصر *** گر رود در راه شرع از هر نظر

حجت ظاهر در این سیر و سفر *** قول پیغمبر بود ای با هنر

عقل و شرع با هم برند سوی ظفر *** فطرت و روح تو را با یک خبر

گر چه تو داری اراده ای پسر *** انتخاب با توست ز زیر و هم زبر

دان که مسئولی ز پایین تا به سر *** بهر هر نوع انتخاب در روز حشر

طبق شرع و سنّت اندر این سفر *** کن تو وی را تربیت بی هر شرر

قبل از آنکه نطفه اش آید به در *** گفته خالق بر همه مام و پدر

رزق پاک و طاهر و بی هر ضرر *** خور در آن ایام خاص ای همسفر

خلق نیکو در تمام این سفر *** می کند دور از تو هر نوعی خطر

دان که ایمان ارزش است بر هر بشر *** تربیت از آن همی گیرد اثر

چون که نطفه شد جنین در جام دهر *** دان وظایف می شود برتر ز سر

پس عزیزم کن رعایت در بصر *** هر یک از آن را بدون هر اگر

غفلت و هر نوع گناه در این مقر *** می کند روح و روانش در به در

صوت مستحجن زند بر وی ضرر *** از حرام و شبهه ناک کن تو حذر

کن تو اح کام را مرور با هر خبر *** تا شوی واقف ز اسرار حجر

با وضو باش و برو سوی ظفر *** در چنین حالی بخوان شمس و قمر

بعد از آن دوران خوب و پر ثمر *** پا به دنیا می نهد در این سفر

نام نیکو تو گذار بر وی چو زر *** تا که فخر وی شود همچون گوهر

زندگی را کن تو شیرین چون شکر *** با محبت هایی از عمق جگر

از بد اخلاقی و خشم هر آن گذر *** کظم عیظ را کن تو بر آنها سپر

طفل تو باشد چنان یک چوب تر *** از تو خواهد تربیت را سر به سر

می شود روزی قوی همچون شجر *** فارغ از سستی که دارد محتضر

در مسیر تربیت او مستمر *** می رود راهی که باشد مختصر

گفته های معصومین باشد چو زر *** هر یک از آن را به جان خود بخر

از تو می پرسند زمان حشر و نشر *** آنچه را کردی همه زیر و زبر

دان که مسئولی تو بر دخت و پسر *** کن به تکلیفت عمل از هر نظر

بین آنچه ت کلیف است در جام دهر *** داده خالق ظرفیت هایی دگر

تربیت دارد پیام هایی دگر *** گر کنی با م عرفت بر آن نظر

بر خلاف دید ایسم های بشر *** می برد بالا تو را از جسم و سر

این حقیر گوید به هر خرد و کبر *** این امانت برتر است از تاج زر

موضوع تعلیم و تربیت به وجود آدمی و ابعاد مختلف هستی او ارتباط دارد. لازمه عمل تربیتی طبق مضمون ابیات قصیده مزبور شناخت طبیعت آدمی، به ویژه طبیعت روانی و اخلاقی و قوا و استعدادهایی است که مربی می خواهد آن ها را پرورش دهد؛ هرچه شناخت ابعاد گوناگون وجود انسان و مراتب حیات جسمانی و روانی و اجتماعی او دقیق تر باشد، تاثیر اقدامات و اعمال تربیتی بیشتر است. مع الوصف انسان شناسی هر مکتب، راهنما و زیربنای نظام تربیتی آن مکتب است. نگرش خاص انسان شناسانه هر مکتب هدایت گر و خط دهنده علوم تربیتی و جامع تر از آن علوم رفتاری و انسانی است.

مسئله ی مهم آن است که تربیت پایگاه اساسی تحوّ ل و دگرگونی انسان بوده ، عامل ارتقاء فکری اوست ، و تنها با پرداختن به این امر حیاتی ، شخصیت وی بارور شده ، خصلتهای برجسته ی انسانی در او رشد می یابند و صفات نیکو در وجود او ریشه می دوانند . اما اگر انسان این مسئله ی جدّی را فراموش کند ، اصالت او از بین خواهد رفت. به نوعی تربیت حقیقیی به معنای به فعلیت رساندن کمالات معنوی بالقوه در متربی است. به بیان دیگر، تربیت وافعی عبارت است از ایجاد تغییر تدریجی در متربی برای سیر از «بودن» به «شدن» یا انتقال از وضعیت بالقوه به بالفعل بر اساس اهداف و ارزش های الهی در هر یک از ابعاد یا ساحت های بدنی، شناختی، عاطفی و رفتاری. بر این اساس، تربیت غیردینی عبارت است از ایجاد تغییر تدریجی در متربی در یک یا چند بعد از ابعاد چهارگانه مزبور، بر اساس اهداف و ارزش های غیردینی. نگرش ایسم های مختلف از جمله نگرشهای اومانیستی، اگزیستانسیالیستی و مارکسیستی در مورد انسان، تاثیراتی ژرف در سامان یافتن نظام های تربیتی و هدایت علوم تربیتی داراست.

لذا برقراری نظام های صحیح و کامل حقوقی، سیاسی، اقتصادی، مدنی و... بدون شناخت انسان قابل ارائه نخواهد بود. بدینجهت حق طبیعی هر تربیت پذیری است که تحت هدایت و ارشاد یک مربی آگاه و دلسوز، نخست از نقایص وجودی خود برهد و وانگهی به کمالات لایق خود برسد. و همین طور تکلیف کسانی که نفوس انسانی به عنوان ودایع و امانات خدا و خلق، بدان ها سپرده می شود، این است که نسب به مبانی، مراحل، اصول و

روش های تربیتی، وقوف و آگاهی لازم را تحصیل کنند. ورودی های تحصیل آگاهی های لازم برای فرزند پروری، یا دانش دنیاست که مکاتب مادی و آراء تربیتی فلاسفه غرب در قالب ایسم های مختلف به دنبال آن است. و یا دانش دین که مکاتب الهی مخصوصا اسلام ناب محمدیصلی الله علیه و آله در پی آن است. ابزار دانش دنیا سه چیز است: 1. حس 2. عقل 3. شهود. هر کدام از این سه مورد؛ هم محدود است و هم خطاپذیر، لذا اطمینان آور نبوده و نیست. اما دانش دین چون از مبدأ وحی سرچشمه می گیرد از هر گونه خبط و خطایی پیراسته است.

تربیت انسان پرورش دادن جسم و روح او است به گونه ای که به کمال شایسته خود برسد. به عبارت دیگر تربیت در انسان به معنای فراهم آوردن زمینه رشد و پرورش استعدادهای درونی و قوای جسمانی و روانی او برای وصول به کمال مطلوب است. این کار در واقع عملی است آگاهانه با هدف رشد دادن، ساختن، دگرگون کردن و شکوفا نمودن استعدادهای ذاتی انسان. هر مکتبی بر اساس هدفی که دارد طرح تربیتی مخصوصی را دنبال می کند و بر اساس اغراض و هدفهای خود انسان را برای وصول به آن اهداف در خدمت می گیرد. از این رو تعریف تربیت در اصطلاح هر مکتبی از دیدگاه آن مکتب نسبت به انسان است. تعلیم و تربیت لیبرال از سابقه طولانی برخوردار بوده و هر زمان معنای خاصی از آن اراده شده است. در فلسفه ارسطو تربیت آزادگان و آزادزادگان مراد بود. در قرون وسطی به تربیتی گفته می شد که در تهذیب نیروهای روانی نقش ایفا می نمود. در

فلسفه جان دیوئی تربیتی لیبرال نامیده می شود که به آزادی دانش آموز منجر گردد و بالاخره، درمیان عامه به تربیت عمومی اطلاق می شود. ⁽¹⁾مکتبهایی که طرح ترکیبی دارند به خاطر تصور ناقص از انسان و عدم شناخت ابعاد مختلف آدمی به تمام استعدادهای او توجهی نکرده، بلکه منکر عمق و وسعت ابعاد وجودی وی هستند؛ تنها مکتب اسلام است که به جنبه ها و ابعاد و استعدادهای گوناگون انسان توجه کامل نموده است. تربیت در دیدگاه اسلام ایجاد زمینه رشد در جنبه های مختلف، عقلی، فکری، اعتقادی اخلاقی، عاطفی، روانی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و ارائه راه درست اندیشیدن، نیکو زیستن به گونه ای که آدمی را از مرحله حیوانیت به مرتبه کامل انسانی که همان مقام قرب خداوند و خلیفه الهی می باشد؛ برساند.

به بیان دیگر نظرات تربیتی اسلام محدود به رفتار شخصی انسان در زندگی نیست؛ بلکه جمیع مسائل فردی و اجتماعی را بر اساس فطرت و ارزشهای واقعی انسان مد نظر دارد و برای تمام ابعاد پیچیده او که روان شناسان غرب به جهت عدم آگاهی به حقیقت انسان از آن تفره رفته اند؛ در چهار چوب فرامین الهی طرح و برنامه عملی دارد و تنها به فرضیه و تئوری قناعت نکرده؛ بلکه با ارائه الگوهای عملی او را در راه کمال و تعالی خود یاری و مسیر او را هموار و تسهیل نموده است.

اما در روانشناسی تربیتی غرب تنها بر پایه رفتار انسان و بر اساس تجربه کند و کاو می شود. روانشناسان غربی رفتار انسان را از دوره جنینی برسی و ریشه آن را با متدد های تجربی و عملی تحقیق کرده و تئوری های خود را در آزمایشگاههای روانی مورد تحقیق و آزمایش قرار میدهند. ولی نتیجه اکثر آزمایشها با شخصیت حقیقی انسان سازگار نیست؛ زیرا شخصیت والای انسان در محیط تحقیقاتی روانشناسی و تربیتی غرب تنزّل کرده و به جهت تلقی نادرست آنان از انسان به عنوان حیوانی تکامل یافته، شرافت آدمی و ارزشهای متعالی او نادیده گرفته می شود.

توضیح بیشتر اینکه بشر برای ایجاد جامعه سالم و سعادتمند، نهادهای اجتماعی مختلفی را بنا کرده است. در این میان، نهاد تعلیم و تربیت نهادی پایه ای است و یکی از اهداف مهم آن در جوامع ارزشی، هدایت انسان به سوی هستی متعالی (حیات طیبه) است. از همین روست که تعلیم و تربیت، رسالت اصلی پیامبران معرفی شده است. بدین معنا، تعلیم و تربیت به منزله جریانی فراگیر، جهت دهنده و بنیانی برای دیگر نهادهای اجتماعی به شمار می رود. بنابراین، موفقیت دیگر نهادها و سازمان های اجتماعی، به کارکرد اصلی نهاد تعلیم و تربیت بستگی دارد.

در این راستا بنیاد اولیه تربیت قرآنی را می توان بر سه اصل اساسی دین « توحید، معاد، نبوت» بیان کرد. پس جهانشناسی اسلامی، دقیقاً ضد جهان بینی ماتریالیستی است. جهان بینی ماتریالیستی آدمی را در اتاق تاریک طبیعت و ماده، زندانی می کند و تربیت را نیز بر همین اساس برنامه ریزی

می کند. اما جهان بینی اسلامی، بر پایه توحید و مبدأ خلقت است. یعنی، اینکه جهان از یک مشیت حکیمانه به وجود آمده و اساس آن خیر و رحمت و رسانیدن موجودات به کمال د رخور آنهاست. محور این جهان بینی توحید ذات مقدس الهی است که جهان از او آغاز و بدو پایان می یابد. د راین نوع نگرش، انسان د ربین آفریده های هستی از کرامت و شرافت خاصی برخوردار است و جهان، دانشگاهی است که انسان تربیت می کند و خداوند نیز آدمی را بر طبق نیت و کوشش درستی که انجام می دهد مزد می دهد. و این حرکت تکاملی تا پایان هستی ادامه می بابد و از فیض آن تا ابدیت بهره مند می شود... در ضمن قرآن، گذشته از جنبه هدایتی اش، یک منبع مهم دانشی در باب اصول و روش های تربیتی است برای سنین مختلف، از کودک گرفته تا سالخورده و برای تمامی مراحل زندگی، از پیش از تولد تا هنگامه مرگ.

آری ای عزیز بزرگوار، توضیح بیشتر اینکه در جهان معاصر مخصوصا در بین مکاتب و فلاسفه غرب، بخاطر بحرانهای معرفتی و شناخت و تصور ناقص و معرفت ضعیف نسبت به ابعاد مختلف وجودی تربیت انسان؛ نگرش غالب و حاکم بر جامعه غربی، در نهایت تاسف تربیت مادّی و سکولار است. لذا نهادهای اجتماعی تغییرات بسیاری به خود دیده اند که بخش عمده ای از آن تحت تأثیر پدیده جهانی شدن و رواج اندیشه های پسامدرن رخ داده است. همان گونه که آنتونی گیدنز می گوید، «در دوران متأخر شاهد درهم فشردگی

زمان ـ مکان هستیم». ⁽¹⁾بدین معنا، جهانی شدن زمینه گسترش و نفوذ اندیشه های مختلف فراسوی قلمروها را در فاصله زمانی اندک فراهم آورده است. یکی از اندیشه هایی که در زمینه های مختلف مخصوصا مسائل تربیتی در سال های اخیر طرح شده است، تفکرات پسامدرنیستی است که بنابر دلایلی به ظاهر در برابر عقل خودبنیاد مدرن می شورد و مهندسی اجتماعی مبتنی بر آن را ویران می سازد. البته بشریت باید بداند که پست مدرنیسم همان مدرنیسم متنبه شده و بحران زده می باشد. لذا بحران معنا و دین، بخاطر همان تصورات ناقص همچنان در پست مدرنیسم وجود دارد و این بحران، انسان را به نوعهای متفاوت به بی معنایی می کشاند. در خصوص پست مدرنیسم در ادامه بخاطر اهمیت و موقعیت آن در شرایت فعلی بیشتر بحث خواهد شد. در هر حال همانگونه که مستحضر هستی، بحث ارتباط دین و تربیت، سابقه دیرینه و کهن دارد، تا آنجا که تقابل دین و تربیت در اوضاع مطلوب، کمتر احساس شده است. پس از خیزش انسان به سوی علم، غرور او در عصر روشنگری، کشف قدرت ذهنی و اندیشه منطقی خویش و دستاوردهای علمی ناشی از آن، به تدریج انسان جانب دین و آموزه های دینی را رها کرد و بحث ارتباط بین دین و علم و به تبع آن، ارتباط دین و تربیت، مخدوش و در حاشیه گذاشته شد.

در قصیده صدر الاشاره بر خلاف نظر ایسم های مختلف و آراء تربیتی فلاسفه و روانشناسان غرب؛ کم و کیف تربیت صحیح که فطرت بشر و فریاد

خاموش درون طالب آن است؛ بر اساس آیات و روایات تا حدودی ترسیم شده است. توضیح اینکه بنابر ادله عقلی و نقلی؛ طبق حقایق موجود بدون هر گونه تعصب باید پذیرفت که، تنها دین اسلام است که می تواند در همه ی زمان ها و در تمامی اعصار کارکردهای مثبت تربیتی داشته باشد؛ زیرا اسلام دین خاتم و کاملترین دین الهی است. از این رو، باید در تمامی زمان ها و در همه ی حوزه های فردی و اجتماعی زندگی انسان، دارای نظر و برنامه های تربیتی باشد و رهنمودهای کلی تعلیم و تربیت را ارایه کند. اسلام در سه بخش؛ ارتباط انسان با خود، ارتباط انسان با دیگران (طبیعت و جامعه)و ارتباط انسان با خدا، برای همه افراد بشر از گهواره تا گور برنامه تربیتی دارد و پاسخ گوی تمام نیازهای هدایتی بشر از طریق شیوه ای که اهل بیت علیهم السلام پایه گذاری کرده اند و از آن به اجتهاد نام برده می شود، می باشد. به بیانی اسلام به تمام نیازهای بشر و به فریاد خاموش درون پاسخ مثبت داده و در هیچ جایی انسان را در مباحث تعلیم و تربیت با بن بست و مشکل روبرو نخواهد کرد و آرامش و سعادت حقیقی را برای انسان در دنیا و آخرت به ارمغان خواهد آورد.

به بیانی انسان، موضوع تربیت است و هر گونه طرحی در این زمینه مسبوق به نگاه انسان شناختی ویژه ای است. در این نگاه، تربیت، دین و انسان همواره ملازم یکدیگرند. با ظهور دیدگاه های جدید در قالب ایسم های مختلف در حوزه موضوعات نظری و فلسفی، به ویژه در زمینه فلسفه تعلیم و تربیت، چالش هایی تازه پیش روی تربیت انسان، به خصوص در برابر

تربیت از منظر دینی قرار گرفته است که از آن جمله، دیدگاه های مدرنیته و پست مدرنیته که به آن اشاره شد؛ می باشد. این دیدگاه ها با فرایند جهانی شدن، توسعه یافته و تقویت شده است. البته این دیدگاه ها نتوانسته اند معنایی پایدار برای انسان بیافرینند و به آزادی و استغنای او کمک کنند. در نتیجه انسان را در اقیانوس بی کران نسبیت و کثرت گرایی رها می کنند. تقریباً تمامی فلاسفه ی مشهور غرب در زمینه ی تعلیم و تربیت مطالبی نوشته اند در حالی که افلاطون تعلیم و تربیت را جزئی از سیاست می پنداشت، ارسطو به آن به عنوان بخشی از سیاست و اخلاق- هر دو– می نگریست . آگوستین از سنّت افلاطونی پیروی می کرد و علاقه مند بود؛ بداند که چگونه یاد می گیریم و معلّمان چگونه تدریس می کنند. توماس آکویناس که در دانشگاه پاریس فعّالانه به تربیت معلّم اشتغال داشت، نظریه تومیسم و نئوتومیسم را در خصوص تعلیم و تربیت ارائه داد که هنوز به نام خود او مشهور است . متفکّران عصر روشن نگری و پیش از عصر روشنگری همچون روسو و لاک، آثاری کلاسیک در زمینه ی تعلیم و تربیت تالیف کردند. روسو با مطالبی که درباره ی تعلیم و تربیت جوانان نوشت، بسیاری از فعالیت های تربیتی زمان خود را مورد انتقاد قرار داد. اندیشه های لاک در زمینه ی تعلیم و تربیت نیز ، برداشتهای انسان را از مفاهیم تربیت کودک و تعلیم و تربیت متحوّل کرد. سایر فلاسفه ای که در این زمینه آثاری دارند عبارتند از: کانت، هگل، هربات، آدلر، جیمز، دیویی.....

مع الوصف با عنایت به نظرات روانشناسان و فلاسفه مزبور؛ از طرفی تعلیم و تربیت دینی، در برابر طوفان و موج گسترده و جهانشمول دینگریزی دوران رنسانس و مدرنیسم غرب قرار دارد؛ و از طرفی در نهایت تاسف در این دوران، به ویژه قرن نوزده و بیست، دین توسط ایدئولکهای ایسم های مختلف امری مذموم تلقی شده و بجای آن تاکید بر تعلیم و تربیت مادی و آموزش علوم تجربی می باشد. به نوعی در نهایت تاسف فضای فکری فراگیر جهان، نه تنها تعلیم و تربیت مادی و تجربی را منع نمیکند، بلکه مشوق و محرک آن است؛ و دینگرایی را منفور میپندارد. انسان فریفته مدرنیته، هنگامی که با جلوه های بسیار دلکش و خدعه گر مادیات و جاذبه ایسم های گوناگون مادی گرا روبه رو شد، خود را به موج مادی گرایی و ظاهربینی سپرد و هرگونه ارزش فراطبیعی و الهی را انکار کرد. امروزه مدرن بودن نزد بسیاری از مردم، به معنای ترک ارزش های انسانی و اخلاق است. از نظر انسان مدرن غرب، مسائل اخلاقی به مسخره گرفته می شود و افراد در برابر آنچه زشت و زیبا خوانده می شود، بی اعتنا شده اند. ⁽¹⁾چنین ویژگی هایی در رویکرد مدرنیسم، ناظر بر دلالت هایی در تربیت دینی است که قابل تعمق است.

در بررسی عوامل مؤثر بر موقعیت و نقش تعلیم و تربیت در جهان غرب به دو عامل اساسی می توان اشاره کرد: اول آموزه های مکاتب مادی و دوم تحولات سیاسی و اجتماعی حاصل از این اندیشه ها.

فراگیرترین ایسم ها و نحله های مادی در این عصر که چهره و مسیر زندگی انسان و تعلیم و تربیت را تغییر دادند عبارت است از: فمینیسم (اومانیسم)، سکولاریسم ، مارکسیسم و لیبرالیسم. که در اینجا بصورت کاملا گذرا به هر یک از آنها اشاره می شود. الف) فمینیسم که محصول عصر روشنگری در اروپاست، در آغاز پیدایش؛ ماهیتی اومانیستی داشته است. با این ایده که تنها انسان وجود دارد، نه جنسیت، مخالف پذیرش نقش های متفاوت و از پیش تعیین شده برای مذکر و مونث در خانواده می باشد. سکولاریسم با ایده تخصیص آن به حیات فردی، انسان را به بهره بردن از لذت های مادی تشویق می کند.با پذیرفتن سکولاریسم دلیلی برای تحمل محدودیت ها و سختی های در زندگی وجود ندارد. ب) مارکسیسم تشریح کرد که لغو مالکیت خصوصی موجب می شود تا مسئولیتی که بر عهده تک تک افراد قرار دارد، مانند نگهداری از سالمندان، کودکان، تغذیه... به کل جامعه محول شود. ج) فردگرایی و لیبرالیسم به عنوان یکی از پیامدهای طبیعی اومانیسم و سکولاریسم، محوریت غریزه و امیال انسانی را در گزیدن ارزش ها، خلقیات و رفتارها می پذیرد. در چنین نظامی، ارزش فرد نه در حرکت تکامل او، که در میان لذت جویی های مادی معنا می پذیرد.

بر تعلیم و تربیت ایسم های مختلف از جمله لیبرالیسم ایراداتی از جمله تک بعدی بودن، طبقاتی بودن، غیر دموکراتیک بودن و عدم توجه به واقعیت نهایی (متافیزیکی) انسان وارد است. از طرف دیگر انسان تربیت

شده در این مکتب از خود بیگانه بوده و ارزشها در آن متغیر و نسبی است. برخلاف نظر ایسم های مزبور، در تعلیم و تربیت دینی به تمام ابعاد وجودی انسان و شئون مختلف زندگانی فردی و اجتماعی او توجه می گردد، زیرا اصول و روش های آن، برگرفته از وحی و مطابق فطرت آدمی است. از جمله تفاوتهای تعلیم و تربیت دینی با تعلیم و تربیت لیبرال این است که: در تعلیم و تربیت دینی محور خداست؛ ولی در لیبرال انسان محور همه چیز است. تعلیم و تربیت لیبرال، تجربه گرا و خردگراست؛ اما در تعلیم و تربیت دینی علاوه بر تجربه و خرد به عوامل مافوق حس نیز توجه می شود. در تعلیم و تربیت لیبرال بر جدایی دین از دنیا تاکید می شود؛ در حالیکه در تعلیم و تربیت دینی هم به دنیا و هم به آخرت توجه می شود. در تعلیم و تربیت لیبرال هدف وسیله را توجیه می کند؛ ولی در دین الهی هم هدف و هم وسیله مقدس است و ارزشها ثابت هستند و نهایت اینکه هدف به هیچ وجه وسیله را توجیه نمی کند.

تاریخ تعلیم و تربیت غرب، مخصوصا با ظهور ایسم های مختلف عرصه پیدایش، رونق و زوال افکار و نظریه های تربیتی فراوانی است که از قرن پنجم پیش از میلاد تا به حال ادامه داشته است. رنسانس، به مثابه جنبشی اومانیستی، عصر واکنش های تند نسبت به آموزه ها و سنت های قرون وسطا است. عمدتاً نظریه های تربیتی این دوره نیز واکنشی ـ اصلاحی هستند. از میان نظریه های تربیتی ای که در آغاز رنسانس به ظهور رسیدند، به نظریه های اراسموس، رابله و لوتر اشاره ای گذرا می شود. گویی هر کدام از این

نظریه ها برای اصلاح و جبران وجهی از نارسایی های تربیتی قرون وسطا، پیشنهاد شده اند. اراسموس نظریه تعلیم و تربیت ادبی را مطرح می کند. احتمالاً او برای جبران غفلتی که در قرون وسطا نسبت به ادبیات کلاسیک یونان و روم شده بود، این نظریه را مطرح کرده است. در عین حال تربیت ادبی، واکنشی در برابر زندگانی خشک و ریاضت کشانه قرون وسطا نیز بوده است. اراسموس، پرورش فهم و کاربرد کلام زیبا و «فصیح و دقیق» را وسیله، بلکه مظهر تربیت نیکو و فرهیختگی تلقی می کند. وی بین ادبیات و اخلاق نیکو رابطه تنگاتنگی لحاظ می کند و ادبیات را از اخلاق تفکیک پذیر نمی داند. اراسموس، ارزش و اهمیت ادبیات و کلام زیبا و دقیق را تا آنجا بالا برده است که به اعتقاد او باید «از کلمات به سوی اشیا رفت»

اما رابله در نظریه تربیتی خود نسبت به وجه دیگری از ضعف های تربیتی قرون وسطا، واکنش نشان داده است. تعلیم و تربیت قرون وسطایی به دلیل خشکی و بی روحی، علایق و نیازهای فراگیران را در موضوعات مختلف ارضا نمی کرد و استعدادهای مختلف آنان را شکوفا نمی ساخت. رابله در نهاد انسان، عشق و عطشی برای یادگیری می یافت که در قرون وسطا معطل مانده بود. او برای جبران این کمبود، یادگیری انواع موضوعات را به صورتی مبالغه آمیز ترغیب کرد، گویی وی نیاز بشر اروپایی به دانش جدید، مخصوصاً دانش علمی را احساس کرده بود؛ دانشی که قرون وسطا نسبت به آن غفلت ورزیده بود. ازاین رو، توصیه او به یادگیرندگان ـ که نمونه نمادین آنان ساکنان دیر «تلم» هستند، که بر خلاف دیرهای قرون وسطا جویندگان پرشور دانش

اند، این است که هر چه می توانند از «خم دانش» ذهن خود را سیراب کنند. نظریه رابله دربردارنده اولین جرقه ها در تعلیم و تربیت اروپایی در زمینه مشاهده طبیعت است.

و لوتر در نظریه تربیتی خویش، همانند دیدگاه مذهبی اش درصدد اصلاح است. هدف او مثل کلیسای روم، پرورش انسان مؤمن مسیحی است، منتها انسانی که از بدآموزی های کلیسای روم، فارغ و با بینشی نو نسبت به آیین مسیح، مجهز باشد. این امر در آموزش و پرورشی میسر است که بتواند انسان هایی تربیت کند که مستقلاً از عهده خواندن، فهمیدن و تفسیر کتب مقدس برآیند. برای دست یابی به این مطلوب آموزش، زبان های یونانی و لاتینی و حتی عبری، در کنار زبان مادری، ضرورت پیدا می کند. تربیت لوتری، فردگرایی را در اروپا توسعه بخشید و راه را برای جدا شدن حوزه معتقدات دینی و امور وجدانی از فعالیت های مدنی و اقتصادی هموار کرد. افزون بر نظریه های سه گانه، از رنسانس تا آغاز قرن بیستم، نظریه های متعدد دیگری ابراز شده اند، که برخی اصلاحی و معدودی مبنایی بوده اند. در اینجا تنها به نظریه روسو بصورت گذرا اشاره می شود. ⁽¹⁾

روسو با طرح نظریه طبیعت گرایی، طرح تازه ای ـ به عقیده بعضی ها انقلابی کپُرنیکی ـ در تعلیم و تربیت درانداخت. وی دکترین گناه ازلی کلیسا را طرد کرد که به موجب آن فطرت آدمی شریر و متمایل به گناه و فساد تلقی

می شد و به جای آن، آموزه پاکی طبیعت انسانی را پیشنهاد و تبلیغ کرد. از نظر او انسان، پاک و نیک است و هر چند فساد وجود دارد، امری عارضی است که از بیرون (از سوی جامعه) به انسان تحمیل می شود. نه تنها طبیعت انسان پاک است، بلکه استعدادها و ساز و کارهای رشد و کمال را نیز در خود دارد. ذاتاً انسان، فعال، کنجکاو، نیک و مستعد رشد است. کار تعیلم و تربیت، چیرگی بر طبیعت نیست، بلکه همراهی با آن است. کار تربیت، مداخله در طبیعت انسانی نیست، بلکه هموار کردن راه برای شکوفایی آن است. تعلیم و تربیت باید موافق طبیعت باشد. این سخن به این معناست که باید خواست ها، نیازها، علایق و پویایی های طبیعی کودک، دایر بر مدار تعلیم و تربیت باشند، نه برنامه و محتوای از پیش تهیه شده. هدف تربیت روسو، پرورش انسان است. انسان طبیعی، انسان فارغ از تکلفات و کژی های اجتماعی است؛ انسانی که به دلیل تربیت شدن در آغوش طبیعت، اصالت خود را حفظ می کند. نظریه روسو، انسانی نو، با منش و ارزش های نو ارائه می دهد. ⁽¹⁾

از اواخر قرن هجدهم تا اوایل قرن بیستم، فلسفه های متعددی در تاریخ اندیشه غربیان ظهور کردند؛ مانند نظام فکری کانت، هگل، اسپنسر، اگوست کنت و...، که هر کدام روی تعلیم و تربیت اثرهایی داشته اند، اما شاید تنها مکتب فکری ای که همچون نظریه روسو، تعلیم و تربیت را دگرگون ساخته، مکتب عملگرایی دیوبی در نیمه اول قرن بیستم باشد.

عمل گرایی دیوبی، نظریه توأم ساختن اندیشه با عمل در جهانی است که تغییر خصیصه ذاتی آن است. در این جهان متحول، اندیشه نیل به یقین و حقیقت غایی، چیزی جز خیال پردازی نیست. حقیقت امری موقتی است که در تعاملات انسان به عنوان موجودی زیستی ـ اجتماعی با محیط زندگی اش رقم می خورد. انسان در این تعاملات، با مسائل نویی روبه رو می شود که راه حل های نویی می طلبند. در این جهان متغیر و پرمخاطره، تنها چیزی که می تواند تکیه گاه انسان باشد، تجربه است. تجربه به طبیعت تعلق می گیرد و در آن نفوذ می کند. روش علمی، خود تجسم و تبلور تجربه است. انسان برای حل مسائل خود، وسیله ای مطمئن تر از تجربه در اختیار ندارد، اما چون هم جهان و هم تجربه دست خوش تغییر می شوند، برای حل مسائل نو، باید تجربه بازسازی و نوسازی شود. دیوبی در نظریه خود اصالت را به فرد می دهد، اما برای تعاملات، مشارکت ها و همکاری های گروهی، ارزش فراوانی قائل است. وی ارزش و اهمیت تعاملات و همکاری های اجتماعی را تا آنجا بالا می برد که ذهن را هم محصول آنها می داند. بر این اساس در جامعه ای که مراوداتْ فراوان و غنی است ، احتمالاً هوش اجتماعی نیز پربار است. در مقوله ارزش، عمل گرایی ذهن گرا و نسبیت گراست. این مکتب برای ارزش های مطلق، جایگاهی قائل نمی شود. ارزش ها در پروسه عمل و در انتخاب وسیله برای نیل به هدف شکل می گیرند. بنابراین، اشیا و امور، با توجه به کاربرد ابزاری شان واجد ارزش می شوند. مع الوصف، قطع نظر از ارزش های ابزاری برای امور، مخصوصاً فعالیت های آموزشی، می توان برای

آن ارزش و علاقه ذاتی نیز قائل شد. در هر حال، تعلیم و تربیت از نظر دیویی، درباره زندگی نیست، بلکه عین زندگی است. زندگی سراسر پویایی و رشد است. ابزار آن هم بازسازی تجربه است که مدام ما را در رویارویی با دنیای متحول نامطمئن پیرامونمان یاری می دهد. ⁽¹⁾

در قرن بیستم، به دلیل مسائل سیاسی و اجتماعی، نظریه ها، جز معدودی، قُطبی می شوند. به این معنا که دو گونه نظریه پدید می آیند: نظریه های رشد و انتقال. زمینه این کار از زمان پیدایش نظریه طبیعت گرایانه روسو فراهم آمده بود. محور نظریه های رشد متعلّم، خواست ها، نیاز و علایق اوست، در حالی که اساس نظریه های انتقال را سرمایه ها و ارزش های فرهنگی و تمدنی و پاره ای عادات، مهارت های بنیادی، خصلت ها و نگرش های مطلوب تشکیل می دهد. قرن بیستم شاهد دو نظریه مهم دیگر نیز بوده است که به سهولت در چارچوب کودک مداری یا موضوع محوری نمی گنجند. این دو نظریه عبارتند از: تعلیم و تربیت اگزیستانسیالیستی و تحلیل زبان. باید هر دوی این نظریه ها را اشتقاقی تلقی کرد؛ اولی، از آرای فلاسفه ای مثل سورن کیرکگارد و ژان پل سارتر و دیگر فلاسفه اگزیستانسیالیست، و دومی عمدتاً از اندیشه های ویبگنشتاین اتریشی برگرفته شده است. نظریه اول بر فردیت، آزادی، آگاهی، حق انتخاب و معنی سازی و ماهیت سازی انسان تأکید می کند، در حالی که دومی، نقش نظریه را در ابهام زدایی از مفاهیم اساسی طرح شده در حوزه های مختلف

تربیت و وضوح بخشیدن به آنها برای تأمین وفاق تصمیم گیری های تربیتی خلاصه می کند. نظریه اول در قرن بیستم، چارچوب و پارادایم تحلیلی ـ پژوهشی برخی دپارتمان های تعلیم و تربیت دنیای غرب، از جمله دانشگاه هاروارد امریکا و مؤسسه تعلیم و تربیت دانشگاه لندن را تشکیل داده است. ⁽¹⁾

سرانجام در یک سوم پایانی قرن بیستم، جنبش پست مدرنیسم (فرانوگرایی) همانگونه که مطرح شد؛ به عرصه تعلیم و تربیت نیز وارد می شود و نظریه ها و دیدگاه های تربیتی را متأثر می سازد. این جنبش نسبت به گفتمان های کلی و جهان شمول و تمامیت گرا، از هر مقوله ای که باشند، از جمله عقلانیت، علم، اخلاق، هنر و... مشکوک است. طرف داران این جنبش گفتمان های کلی را به مثابه ابزارهایی تلقی می کنند که در دست مدرنیست ها، خواسته یا ناخواسته، موجبات از خودبیگانگی انسان ها و تحکیم نظام سلطه را فراهم ساخته است. عرصه پست مدرن ها نیز در تعلیم و تربیت، به نظریه های مرتبط با مدرنیسم، مخصوصاً نظریه هایی که از آنها بوی کل گرایی می آید، همچون پایدارگرایی و ماهیت گرایی قدیم و جدید، حمله کرده اند. طرف داران این جنبش برآنند که فلسفه باید از حالت کلیت سازی و کل گرایی بیرون آید. آرندویتس و ژیرو معتقدند که به احتمال فلسفه ناگزیر خواهد شد، از آرمان سنتی اش در زمینه اتحاد با فیزیک و جهت وحدت بخشیدن به علوم، دست بردارد و گفتمان های متنوع تر و

جزئی تر را بپذیرد. پست مدرنیسم، جهان بینی به شدت نسبیت گرایی را مطرح می کند که در آن، بر خلاف مدرنیسم، به تفاوت ها، تمایزها و غیریت ها بها داده می شود. معنی این امر در تعلیم و تربیت آن است که باید سیاست گذاری ها و برنامه ریزی های تربیتی غیر متمرکز شوند و به محرومان و به حاشیه رانده شدگان و اقلیت ها از هر نوعی (قومی، زبانی، فرهنگی، جنسیتی) که باشند، توجه شود. نظریه تربیت نیز به جای ارائه گفتمان های کلی و فراگیر، باید به گفتمان های جزئی تر و ویژه تر تبدیل شود. در چنین وضعی، علم، هنر، اخلاق، فرهنگ و... ، از چشم اندازهای ویژه ـ نه جهان شمول ـ مطمح نظر خواهند بود. ⁽¹⁾

تربیت دینی و اخلاقی از منظر کثرت گرایی پست مدرن، از هرگونه مبانی متافیزیک، مبانی ارزش شناختی بینشیِ مقدم و از لحاظ نظری خالی است. به عبارت دیگر از منظر پست مدرن ها، ملاک های از پیش تعیین شده برای داوری در مورد اینکه چه چیزی خوب و چه چیزی بد است، و در باب بایدها و نبایدها وجود ندارد. ملاک داوری میان خوب و بد بودن امور و رفتارها، درواقع علایق و سلایق متنوع افراد، جوامع و انسان ها و همچنین اوضاع زندگی آنهاست. همچنین موضوع ارزش های اخلاقی و بایدها و نبایدها از منظر کثرت گرایی پست مدرن این است که ارزش های اخلاقی امری نسبی، طبیعی، فردی، سلیقه ای و حتی اتفاقی و موقتی است و اخلاق، امری

خاص و محصول گفتمان های ماست؛ یعنی ما هرچه بتوانیم گفتمان بین انسان ها را گسترده تر کنیم، می توانیم به مضامین و معانی جدیدتری از بایدها و نبایدها دست یابیم. ⁽¹⁾

اما در خصوص آموزش و پرورش می توان گفت از دیدگاه فیلسوفان و نظریه پردازان عرصه تعلیم و تربیت، انسان موجودی است که تعلیم وی باید مقدمه و زمینه ساز تربیت باشد. در این زمینه به بیان دیدگاه برخی از صاحب نظران معروف غربی پرداخته می شود. کانت در این باره می نویسد: استعدادهای فروتر را باید همواره با نظر داشتن به استعدادهای برتر پرورش داد، چنان که هوش و نیروی خیال را برای فهم. با انضباط، عادت هایی پدید می آوریم که گذشت زمان از نیرویشان می کاهد. تربیت اخلاقی باید بر بنیاد اصول باشد که پرورنده فهم است، نه بر بنیاد انضباط که فقط بازدارنده عادت های بد است. ⁽²⁾در واقع، اگر بخواهی کودک را از راه عادت دادن به برخی امور تربیت اخلاقی کنی، نام چنین چیزی را نمی توان تربیت نهاد؛ زیرا همین کار را با حیوانات نیز می توان انجام داد، همچنان که در سیرک ها این کار را می کنند. بنابراین، چنین امری را باید شرطی سازی نامید، نه تربیت. حیوان هیچ درک و شعوری درباره کاری که از او خواسته می شود ندارد؛ اما با توجه به اینکه انسان این موهبت الهی را دارد، باید چرایی امور را دریابد و بداند که چرا کاری اخلاقی و کاری غیراخلاقی است.

ژان ژاک روسو نیز در رد آموزش وپرورش زمان خود معتقد بود: «فهرستی از کلماتی که برایشان نماینده هیچ چیزی نیستند، در ذهنشان می گذارند» وی بر آن بود که: «اینکه شیوه رسیدن به حقیقت به وی آموخته شود، بیشتر موردنظر است تا [آنکه] عین حقیقت به او آموخته شود» وی بیشتر اولویت تربیت بر تعلیم را تأیید کرده است. ⁽¹⁾از دیگر صاحب نظران حوزه تعلیم و تربیت می توان از مربیانی همچون پستالوزی در اوایل قرن نوزدهم و ویلیام کیلپتریک پیشرفت گرای قرن بیستم نام برد که آموزش و پرورش زمان خود را مورد انتقاد قرار دادند؛ زیرا بر یادگیری به تسلط بر اطلاعات کتابی تأکید می کرد. آنان معتقد بودند که این نوع آموزش وپرورش بر یادگیری مکانیکی تکیه می کند و کودک فعالِ بالطبع را به دریافت کننده منفعل اطلاعات مبدل می سازد. تأکید ایشان بر این بود که یادگیری باید متضمن آن باشد که کودکان فعالانه با محیط روبه رو شوند، از حواس خویش استفاده کنند و به حل مسائل بپردازند. ⁽²⁾کیلپتریک معتقد بود روش یادشده که فقط مبتنی بر محفوظات دانش آموزان است و نه بر فهم ایشان، خلاقیت فردی را می کشد و به کسالت می انجامد. ⁽³⁾

کسانی که تعلیم و تربیت را فقط در انتقال اطلاعات خلاصه می کنند، به انسان نگرشی ماشینی دارند و فکر می کنند که همچنان که ماشین هایی

همانند رایانه، هر اطلاعاتی را که به صورت منفعل می پذیرد، پس انسان نیز چنین است، غافل از اینکه انسان موجودی ذوابعاد است که حافظه وی فقط بخشی از فرایند یادگیری را تشکیل می دهد. از همین رو روان شناسان تربیتی بر آن هستند که یادگیری امری مکانیکی و ساده نیست، بلکه مستلزم درگیری کامل یاد گیرنده با آن است. یاد گیرنده باید احساس کند که آنچه در پی یادگیری آن است ارزش دانستن و یاد گرفتن دارد. نحوه فراگیری و کیفیت آن، بستگی به معنایی دارد که به موضوع داده می شود. هرچه مطلبی که قصد یادگیری و نگهداری آن در میان است، معنا دارتر شود، بهتر می توان بر آن تمرکز یافت؛ در نتیجه، بهتر می توان آن را فراگرفت. ⁽¹⁾بنابراین، قصد و اراده، امری بسیار مهم در فرایند یادگیری است. این همان است که پدیدارشناسان از آن با عنوان «حیث التفاتی» یاد می کنند و این اصطلاح یعنی نمی توان فهم خالی و بدون متعلق داشت. فهم همواره باید درباره چیزی باشد و تا یادگیرنده به امری که می خواهد یاد بگیرد توجه و التفاتی نداشته باشد آن را یاد نخواهد گرفت....

به بیانی هر یک از مکاتب تربیت در گذشته و حال بنابر برداشتهای ناقص از ذات انسان هدفهایی برای فرایند تعلیم و تربیت معرفی می کنند. مثلا بنا به نظر رفتار گرایان هدف تعلیم و تربیت کسب رفتارهای مختلف است و پدیده های دیگر روانشناختی از جمله احساس، ادراک، اندیشه و سایر فرایندهای ذهنی را در پرتو رفتارآشکار مورد بحث و بررسی قرار می دهند.

به همین جهت این روانشناسان یادگیری را تغییر در رفتار تعریف می کنند. ⁽¹⁾محدودیت این دیدگاه آن است که توجهی به ذهن و فرایندهای آن و تمایلات،علائق و انگیزه در دانش آموزان ندارد و تنها بر اساس رفتارهای شخص در مورد ذهن یا نگرش او قضاوت می کند. از جمله محاسن این دیدگاه آن است که چون رفتار قابل مشاهده و عینی است، با آزمونها و مشاهده به راحتی می توان رفتار فرد را اندازه گیری کرد.

یا شناخت گرایان، رفتار را به صورت وسیله یا سر نخی برای استنباط و استنتاج پدیده های شناختی یا آنچه در ذهن انسان می گذرد مورد توجه قرار می دهند. برخلاف رفتار گرایان برای شناخت گرایان رفتار آشکار فرد مورد توجه نیست بلکه علاقه آنها بیشتر معطوف به فرایندهای ذهنی است که به اعتقاد آنان رفتار ناشی از آنهاست. از این رو هدف تعلیم و تربیت برای شناخت گرایان تغییرات حاصل در فرایندهای درونی و ذهنی شخص است نه ایجاد تغییر در رفتارهای آشکار او. ⁽²⁾

این روانشناسان اگر چه به فرایندهای ذهنی که یکی از مبانی اصلی شکل گیری رفتار است توجه دارند ولی از تمایلات و علائق غافل شده اند. از طرفی فرایندهای ذهنی به راحتی قابل سنجش و اندازه گیری نیستند. در حالی که مکتب اسلام از جهتی مشابه رفتارگرایان و شناخت گرایان و از جهتی با آنان متفاوت است. چون اسلام به رفتارهای دینی و فرایندهای

ذهنی توجه داشته و این دو را با تمایلات و انگیزه ها نیز آمیخته می کند. تأملی در روش تربیتی پیامبر اسلام مؤید این مطلب است. ایشان در سنین پایین که شروع تربیت دینی است و استفاده از استدلال عقلانی (شناخت) ممکن نیست، به جای تکیه بر برهان و استدلال ابتدا بر عمل تکیه می کردند و با مهربانی و لطافت کلام، مردم را قلباً به دین متمایل می کردند و قبل از بحث و گفتگو درباره دین، فلسفه و فواید آن دعوت به اقامه نماز می کردند (یعنی عمل توأم با ایجاد علاقه و انگیزه) و سپس باب بحث و گفتگو را می گشودند. ⁽¹⁾

استدلال عقلی و اقامه برهان اگرچه می تواند بعد شناختی دین (اعم از شناخت خداوند، جهان، انسان و معاد و ...) را بهبود بخشد و به استحکام آن کمک کند؛ اما به تنهایی فراگیران را به انجام دادن عمل و تکالیف دینی و التزام به بایدهای دین ملزم نمی کند. اگرچه عقل، شناخت و معرفت پشتوانه محکمی برای از بین بردن تردیدهای دینی است و از دینداری احساسی و تقلیدی و بسیاری از آسیبهای دینداری پیشگیری می کند؛ اما استدلالی عمل کردن دلیل بر وجود انگیزه درونی برای عمل نیست. لذا مربیان باید ابتدا با فراهم کردن محیط مناسب و ارائه الگوهای تربیتی و ایجاد عادات نیک و بیدار کردن فطرتها زمینه تربیت دینی را فراهم کنند و سپس برای فراهم شدن آیه های اعتقادی و از میان بردن تردیدها و پرهیز از دینداری سطحی فرگیران به مباحث عقلی و اقامه برهان بپردازند. بنابراین آنچه رفتار

را شکل می دهد تنها لایه ها و فرایندهای ذهنی فرد که ناشی از علم و دانش اوست نیست؛ بلکه هم معرفت و شناخت و هم علاقه، انگیزه و تمایل به انجام کار رفتار فرد را شکل می دهد. به عبارت دیگر مجموع فعالیتهای روانی، احساسات، افکار (ذهنی) و عواطف اند که رفتار و کردار هر فرد نمودار و ترجمان آن فعالیتهاست. آیات و روایات نیز این مطلب را تأیید می کند.

از نظراسلام انسان علاوه بر غرایزحیوانی مشترک، دارای ویژگیهای مختص، نظیر حقیقت جویی، فضیلت خواهی، زیبایی طلبی، جامعه گرایی و خداپرستی است که اصالتاً و فطرتاً در نهاد وی نهفته است. همچنین خداگرایی و تعلق قلبی به ماورای طبیعت به ویژه دین فطری و ذاتی انسان است «فطره الله التی فطر الناس علیها» ⁽¹⁾بنابراین گرایشهای ویژه انسان فطری و اصیل است و این ادعا ریشه و هسته محوری معارف اسلام است. ⁽²⁾

کمال انسان رابطه خاصی با نیت (انگیزه انجام عمل) که برخاسته از این گرایشهاست دارد. در روایات آمده است « إنما الاعمال بالنیات» همانا قوم عمل به نیت و انگیزه هاست. ⁽³⁾نیت عبارتست از انگیزه آگاهانه که در تحقق فعل تأثیر دارد. از این رو گرایش، انگیزش و تمایلها از ابعاد مهم شخصیت انسان است و نقش بنیادین در رفتار دارد. تعلیم و تربیت می تواند با تنظیم

این گرایشها، ترجیح مهمترین آنها و نیز تقویت گرایشهای عالی انسانی و فطرت الهی در راه تربیت انسان کامل گام بر دارد.

همچنین روایات ائمه علیهم السلام بیانگر آن است که شناخت و عمل در کنار هم مفیدند و امام علی علیه السلام می فرمایند: « از ایمان راه به سوی کارهای شایسته برده می شود و از کارهای شایسته راه بسوی ایمان (ایمان و عمل لازم و ملزوم یکدیگرند) و با ایمان است که علم و معرفت آباد می شود. ⁽¹⁾یا در روایت دیگر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند: «ایمان گفتاری است که به زبان رانده شود و عملی که صورت پذیرد و شناخت به وسیله خردها» ⁽²⁾

نیز در برخی روایات از عمل بدون شناخت نکوهش شده است. امام علی علیه السلام می فرمایند: « در عبادتی که با شناخت توأم نباشد، خیری نهفته نیست» ⁽³⁾امام سجاد علیه السلام نیز همین سخن را چنین بیان کرده اند: «هیچ عبادتی جز با شناخت ارزش ندارد» ⁽⁴⁾

در مجموع می توان گفت فرایندهای ذهنی (شناخت و معرفت) و انگیزه و تمایل به انجام عمل، مهمترین عوامل موثر در شکل گیری رفتاراند. هرچه شناخت و معرفت بیشتر شود حب الهی و گرایشهای اصیل و فطری در انسان قویتر شده و انسان را به سوی عمل صالح می کشاند؛ این همان نمود عینی تربیت در رفتار است بنابراین در تربیت باید بر زیر بناهای رفتار یعنی

معرفت و تمایلات و حب الهی تأکید کرد. البته این به معنی آن نیست که توجهی به رفتار نشود. تربیت مبتنی براسلام مثلثی است که سه ضلع آن رفتار، فرایندهای ذهنی (معرفت و شناخت) و تمایلات و انگیزه هاست. هرسه ضلع این مثلث جهت تربیت لازم و مکمل یکدیگر بوده و جهت آنها هم به سمت توحید و یگانگی خداوند است.

با وجود این، باید گفت همواره تربیت در غرب، بخاطر همان عدم شناخت درست از ابعاد مختلف وجودی تربیت انسان که به برخی از آنها اشاره شد؛ در حال تغییر و تحول و آزمون و خطا بوده و هنوز نیز هست. غرب تاکنون به شیوه ای دست نیافته است که بتواند انسان ها را اقناع کند. هر زمانی، به واسطه تجربیاتی که در یک یا چند مکتب تعلیم و تربیتی پیدا می کنند و اشتباهات آن مکاتب را درمی یابند، مکتب دیگری تولید می کنند که ممکن است اشکالات مکتب قبلی را نداشته باشد، ولی جامعه را با مشکلات جدیدتر و معضلات پیچیده تری مواجه می کند. ازاین رو، باید زمان بگذرد تا پس از تخریب ها و زیان هایی که این مکتب به جامعه وارد کرد، مکتب دیگری از نو برخیزد و این چرخه ، گاه افراطی و گاه تفریطی، باز ادامه یابد که البته طبیعی است؛ زیرا هرگز انسان نمی تواند برای خودش نسخه تربیتی بپیچد. برای این کار به نگاهی نیاز است که از زاویه ای فراگیر، و کامل تر از نگاه خود انسان، به او بنگرد. کاملاً پیداست که روح و روان انسان، بسیار پیچیده تر از جسم اوست و شناخت تمام زوایای وجود او به آسانی میسر نیست.

شاهد این مطلب، همین سردرگمی مکاتب برای تربیت انسان، از قرن ها پیش تاکنون است، ولی مکتب تربیتی اسلام همانگونه که اشاره شد، به دلیل آنکه بر مبنای علم بی منتها و حکمت بی همتای الهی ـ به عنوان خالق و رب انسان ها ـ بنا شده است، کامل ترین و جامع ترین و سودمندترین مکتب تربیتی ممکن برای بشر است. شاهد این ادعا نیز تربیت یافتگان مکتب اسلام هستند که از خود معصومان به عنوان کامل ترین نمونه ها، آغاز می شود و تا شاگردان مکتب ایشان و تأسی کنندگان به منش آنان، ادامه می یابد. با وجود گذشت قرن ها از پیدایش این مکتب و مطالعات و تحقیقات فراوانی که دانشمندان بزرگ روی آن انجام داده اند، نه تنها هنوز کسی نتوانسته است درباره وجود نقص در آن ادعایی کند، بلکه هر چه تحقیقات و مطالعات وسیع تر و عمیق تری درباره آن انجام می شود، زوایای عمیق تر و روش های شکوهمندتری از درون آن کشف می گردد؛ یافته هایی که افق وسیعی را پیش روی محققان، مربیان و معتقدان به آن می گشاید و دورنمای زیباتری را برای رشد روحی انسان ترسیم می کند؛ به طوری که هر انسانی به قدر و اندازه خود، به خوبی می تواند از این اقیانوس، سیراب و به نیکوترین شکل، تربیت شود.

در جهان غرب، به ویژه در سده های پس از رنسانس و پشت سر نهادن دوران قرون وسطا، که وحی تحریف شده، به جای وحی اصیل و صادق و صائب نشست، انسان غربی بخاطر تصور ناقص از انسان؛ نه عقل و حریم تعقل را چنان که بایسته و شایسته بود پاس داشت، نه تجربه و حدود تجربه را

در جایگاه خود فهم کرد و شناخت، اما سخن اینجاست که اگر این سه ابزار کسب و تحصیل معرفت، با صدق و سلم و شفافیت و آن گونه که به واقع هستند و می نمایانند و می شناسانند، فهمیده و پذیرفته و به کار بسته شود، معلوم می شود، هر سه به یک نتیجه می انجامند و به یک گوهر فرا می خوانند و به حقیقت واحدی رهنمون می شوند. میان سه ابزار وحی، عقل و تجربه حسی و دریافت ها و ره یافت های آنها در مقام ثبوت، هیچ تفرق و تکثری در کار نیست. تفرقه ها به مقام اثبات یا مقام فهم و درک آدمیان از این سه مقوله (وحیانیات، عقلانیات و تجربیات) مربوط است. عقل غربی، وحی راستین و برین و فرازین را، که جلوه و مجلایی جز اسلام ناب محمدی ندارد، ناشیانه و گاه مغرضانه فرو نهاد و پنداشت که با فتح پیدا و ناپیدا های آفاق طبیعت، با دو ابزار عقل و تجربه، شاهد گوهرنمای نیک بختی و سعادت را در همه عرصه های علمی و عملی در آغوش می کشد و داغ حسرتش را بر دل و جان دل باختگان دین و آیین می گذارد. ⁽¹⁾

در همین راستا جهان نگری تربیتی مدرنیسم با عنایت به ویژگی هایی که دارد، چاره ای ندارد جز اینکه دست در آغوش علوم تجربی داشته باشد. به عبارت دیگر، روی آوردن به علوم تجربی نتیجه چنین جهان نگری است. وقتی علوم تجربی رشد می کند، طبعاً فناوری نیز رشد می کند. به این اعتبار می توان گفت که جهان نگری مدرنیته، جامعه صنعتی و تکنولوژیک را به دنبال خواهد داشت و این فناوری که در تمدن مدرن وجود دارد، با چند

واسطه متأثر از ویژگی های مدرنیسم است. اگر جامعه ای به این ویژگی ها قایل باشد، باید علوم تجربی نیز داشته باشد و درنتیجه باید این علوم تجربی را به علم و صنعت تبدیل کند؛ چراکه اگر می خواهد تجسد این علوم تجربی را ببیند، چاره ای جز این ندارد. البته این نکته شایان ذکر است که بر اساس ویژگی های مورد نظر، همه مدرنیته با همه دین جمع شدنی نیست. به عبارت دیگر، ناممکن به نظر می رسد که فرد یا جامعه ای با حفظ همه ویژگی های مدرنیته، دین داری با همه مشخصات و شاخص های تفکر دینی داشته باشد.

پس از این وصف از مدرنیسم، اکنون پرسش آن است که تربیت دینی چه جایگاهی دارد؟ بنا به ویژگی های مورد اشاره، به ویژه سکولار بودن و به تعبیری غیردینی بودن تعلیم و تربیت، پرورش دینی از برنامه های رسمی و اصلی آموزش و پرورش، خارج خواهد شد؛ چراکه استدلال می شود دین و آموزه های دینی به سنت تعلق دارد، که در تضاد با عقل باوری مورد نظر ایسم های مختلف است. توضیح اینکه ایسم ها؛ به دلیل دستیابی به علوم و فناوری ها که زمینه تسلط انسان بر جهان را فراهم می کرد، به تدریج تربیت دینی را در حاشیه قرار دادند. این جهت گیری، در اندیشه پست مدرنیسم که در ادامه خواهد آمد، نیز با ماهیت و مضامینی دیگر تقویت شد. مع الوصف دین از حضور فعال و تأثیرگذار در صحنه های تربیتی و اجتماعی حذف و در محدوده زندگی فردی تعریف می شود. در نهایت تاسف این دیدگاه در

کشورها و جوامع اسلامی و غیر اسلامی، آگاهانه و یا ناآگاهانه، در دستور کار قرار گرفته است.

از طرفی بررسی ویژگی های مدرنیسم و پست مدرنیسم دلالت بر آن دارد که جنبش پست مدرنیسم، به نوعی تداوم مدرنیسم است و اساساً تفاوتی با آن ندارد؛ به طوری که هیچ کدام از آنها موجب آزادی و نجات و سعادت واقعی انسان نخواهد شد. البته اگرچه مدرنیسم و پست مدرنیسم هر یک به نوبه خود، سودمندی های فراوانی برای انسان و جوامع انسانی به همراه آورده، ولی در نهایت تاسف در دیدگاه آنها سعادت حقیقی آدمی مغفول ماند. مدرنیسم، اگرچه در پی وحدت بود و تلاش می کرد به جای اقتدار دین، از اقتدار علم دفاع کند و مقام انسان را با قدرت علم ارتقا دهد و پست مدرنیسم، هر چند در صدد آزاد سازی انسان از قید فراروایت ها، قطعیت ها و مطلق نگری های مدرنیسم است، اما به نوبه خود نه تنها جایگزین مناسبی را برای آنها پیشنهاد نمی کند؛ بلکه انسان را در اقیانوس بی کران نسبیت و کثرت گرایی رها می کند؛ راهی که گرداب مانند، به دور خود می چرخد و نمی داند در کجا قرار دارد و به کجا می رود.

توضیح اینکه پست مدرنیست ها، بخاطر همان بحرانهای معرفتی و شناخت و تصور ناقص و معرفت ضعیف نسبت به ابعاد مختلف انسان؛ منزلت معرفتی عقل و سایر ابزارهای معرفتی انسان را به شدت نقد می کنند و برای ارزش های فطری و ذاتی هیچ گونه ارزشی قایل نیستند؛ زیرا اساساً همه واقعیت ها و ارزش ها، از جمله ذات انسان و ارزش های ذاتی وی را

سیال و برساخته عوامل بیرونی و اجتماعی می پندارند. چنان که نه تنها هیچ گونه قداستی برای الگوهای دینی و تربیتی و همچنین دستورالعمل های دینی و اخلاقی قایل نیستند، بلکه با هرگونه مرجعیت و الگوپذیری سر ستیز دارند. ازاین رو، نهادینه کردن کثرت گرایی و دموکراسی، نفی هرگونه مرجعیت و اقتدارگرایی، تقویت روحیه خودآئینی و خودسامانی در فراگیران را از مهم ترین اهداف تربیتی در تعلیم و تربیت ارزش ها می دانند. چنان که پرهیز از هرگونه جزم گرایی، توجه به سیالیت و پیشرفت و مخالفت با مرزهای تصنعی بین علوم مختلف را از اصول تربیتی خود قلمداد می کنند و بر آزادی های فردی به عنوان مهم ترین اصل در تعلیم و تربیت تأکید دارند. آنان برای رسیدن به اهداف خود، روش هایی همچون گفت وگو، هنجارشکنی، استفاده از رسانه و مخالفت با هرگونه سیستم گرایی را در پیش گرفته اند. در تدوین برنامه های درسی نیز بر رویکرد تکثرگرایانه و توجه به تفاوت های فردی، توجه به مسائل سیاسی ـ اجتماعی و اجتناب از نخبه گرایی تأکید دارند.

در هر حال از مباحث بسیار مهمی که در بحث ارزش ها، بخصوص در فلسفه اخلاق و فلسفه تعلیم و تربیت مطرح است، بحث امکان یا عدم امکان عبور از «هست» به «باید» و چیستی گزاره های هنجاری است. در حالیکه پست مدرنیسم به دلیل اینکه؛ اساساً هیچ گونه واقعیت ثابت و مستقل در عالم خارج را قبول ندارد، عبور از «هست» به «باید» را امر بی معنا می دانند. در نظر پست مدرنیسم، هیچ گونه بیناد واقعی و حقیقی در درون انسان یا در عالم

خارج وجود ندارد که بتواند مبنای استنتاج و یا خیزش هنجارها و ارزش ها باشد. ازاین رو رابطه نظریه و عمل هم به معنای ابتنای ارزش ها بر نظریه و هم به معنای نقش نظریه در عمل موضوعیت خود را از دست می دهد. ⁽¹⁾

در واقع، پست مدرنیسم از آن جهت که کوششی در جهت بازشناسی بحرانها و بن بست های تعلیم و تربیت مدرن است، حرکتی مورد توجه به شمار می آید. اما نگاه پست مدرنیست ها به تعلیم و تربیت، علی رغم نقاط قوتی که دارد، از نقاط ضعف جدی نیز رنج می برد که توجه جنابعالی به مهم ترین آنها معطوف می گردد:

1- نسبی گرایی: از مشکلات اساسی تفکر پست مدرن، انکار حقایق مسلم و عینی، معرفت های بدیهی و وجدانی و ارزش های فطری است. درحالی که وجود برخی حقایق عینی و خطاناپذیری برخی از معرفت ها، همچنین عقلی و فطری بودن برخی ارزش ها بر هیچ فرد عاقل و منصفی پوشیده و قابل انکار نیست.

2- خودشکنی: پست مدرنیست ها تأکید دارند که پذیرش نگرش نسبی گرایانه نسبت به هستی، معرفت و ارزش ها به معنای داشتن یک معرفت و ارزش مطلقاً صادق نیست؛ یعنی آنان پارادوکسیکال و خودشکن بودن نظریه خود را منکرند، اما واقعیت امر این است که آنان از پست مدرنیسم یک ایدئولوژی ساخته و عملاً در دام جزم گرایی و مطلق گرایی گرفتار آمده اند. اساساً زبان پست مدرنیست ها در دفاع از نظریات خودشان از

یک سو، زبان کلیت و اطلاق است و از سویی دیگر، آنان در عمل می کوشند، حقانیت و عقلانی بودن نظریه خود را برای دیگران بقبولانند. از ایشان باید پرسید شما که منکر حقیقت و عقلانیت هستید، چگونه نقدها و رویکردهای خود را عقلانی و حقیقی می دانید؟ اگر هیچ اصل کلی و هیچ گونه فراروایتی وجود ندارد، خود این اصل چه حکمی دارد؟ آیا خود این مدعا مطلق و کلی است، یا مقید و نسبی؟ اگر ادعای پست مدرنیست ها مبنی بر اینکه هیچ اصل یقینی و ضروری در کار نیست، صادق باشد، اولین بنایی که متزلزل می شود و فرو می ریزد، اندیشه پست مدرن است. درحالی که قطعاً پست مدرنیست ها به این لازمه منطقی اندیشه خود ملتزم نیستند.

3- گسست «هست» و «باید»: پست مدرنیسم واقعیت های ثابت و عینی و نیز رابطه هنجارها و ارزش ها با واقعیت ها را انکار می کنند. این امر موجب می شود که هنجارها و ارزش ها، در حد امور اعتباری محض و تابع سلایق، امیال و قراردادهای اجتماعی تنزل پیدا نموده، هرگونه پشتوانه محکم عینی، معرفتی و منطقی را از دست بدهد. روشن است که این گونه بایدها و نبایدها، از جهات گوناگون، بخصوص از نظر انگزیشی و تأثیرگذاری در کمال انسان ها با مشکلات جدی مواجه است. چنین نظام تربیتی و بایدها و نبایدهای اعتباری محض، چگونه می توانند نقش سازنده اخلاقی و تربیتی در زندگی موجود حقیقی به نام انسان ایفا نمایند؟

4- سلبی نگری صرف و عدم ارائه راهکار: پست مدرنیست ها آن قدر در سلبی نگری و تخریب افراط می کنند که از یک سو، از جنبه های مثبت

نظریه های مخالف کاملاً غفلت می کنند و از سویی دیگر، به انتقاد بسنده کرده و معمولاً راهکاری ارائه نمی دهند. غلبه جنبه های عاطفی و احساساتی بر پست مدرنیست ها موجب شده است که آنان بنا ها را یکی پس از دیگری خراب کنند، بدون اینکه سرپناهی بسازند. این امر برای آنان آنارشیسم فکری و فرهنگی و در نتیجه، سرگشتگی مطلق در پی دارد.

5- توجه افراطی به سیاست و قدرت: هرچند که توجه و دخالت نظام های تربیتی، مدارس، معلمان و فراگیران به مسایل سیاسی ـ اجتماعی امر ضروری است، اما افراط در سیاسی کردن مدارس و نظام های تربیتی، بسیار خطرناک است؛ زیرا اولاً، ممکن است به سیاست زده کردن مدارس، معلمان و دانش آموزان و بیرون بردن آنان از فضای درسی و مطالعاتی منجر شود. ثانیاً، سیاست زده کردن این نهاد در مواردی موجب دخالت دادن بی جای مسایل سیاسی ـ اجتماعی در مسایل علمی و تربیتی شده و در عمل، به مانع بزرگ برای پیشرفت های علمی و تربیتی تبدیل خواهد شد.ثالثاً، بر خلاف نظری پست مدرنیست ها، ممکن است به تحمیل و دیکته کردن ارزش های مورد قبول گروه حاکم بر نظام تربیتی و فراگیران منجر شود.

6- توجه افراطی به تفاوت ها و غفلت از نقاط مشترک: هرچند توجه به خرده فرهنگ ها، تفاوت های فردی، جنسیتی و غیره ضروری است، اما تأکید بیش از حد بر تفاوت ها، در ارتباط با افراد و فرهنگ ها و ارزش ها، مانع از توجه نهاد تعلیم و تربیت به مشترکات فراوان جوامع انسانی می شود. به عبارت دیگر، پست مدرنیست ها در عمل به فراموشی گذشته ها و گسست

نسل ها دعوت می کند. درحالی که این گسست برای جامعه انسانی بسیار مهلک و خطرناک است.

7- گسیختگی و عدم انسجام: پست مدرنیست ها دارای اندیشه ها و نظریات به غایت پراکنده و احیاناً متضاد هستند و در عمل به سختی می توان آنان را زیرعنوان پست مدرنیسم گردهم آورد. در مواری نیز اختلاف به حدی است که یکدیگر را نفی می کنند. هرچند آنان به دلیل طرفداری از کثرت گرایی، ممکن است این امر را امتیازی برای خود تلقی کنند، اما افراط در کثرت گرایی، انسان را گرفتار سرگشتگی و حیرت می کند و حتی برای آنان نیز خوشایند نخواهد بود.

8- آنارشیسم اخلاقی و تربیتی: فروپاشی نظام های ارزشی و سست شدن پایگاه مراکز دینی و ایجاد هرج و مرج اخلاقی و تربیتی، از پیامدهای ناگوار این اندیشه است. پست مدرنیسم با قداست زدایی و نفی الگوهای شایسته دینی و تربیتی، در عمل فراگیران را به پیروی از هواهای نفسانی آنان سوق می دهد. به عبارت دیگر، با ساخت شکنی و متزلزل کردن ساختارهای عینی و مفهومی که نقش کلیدی در تربیت دارند، عملاً تربیت را از بین می برند؛ زیرا اگر هیچ مرزی وجود نداشته باشد، آدمی می تواند به هر کاری مبادرت کند. در این صورت، تربیت معنای قابل قبولی نخواهد داشت. ⁽¹⁾

در زمینه محدودیت های تعلیم و تربیت پست مدرنیسم، برخی هشدار می دهند که دیدگاه های پست مدرنیست ها باعث تکه تکه شدن سیاست های تعلیم و تربیت می شود. گفته می شود که فروپاشی اخلاق سنتی، خشونت، دزدی، سوءاستفاده های جنسی که هرروزه شاهد آن هستی، شاخص هایی از تأثیرهای اجتماعی چنین تغییر فلسفی اند. با توجه به اصول معرفت شناسی پست مدرنیست ها، نظام تربیتی آنها نمی تواند الگویی از انسان آرمانی ارائه دهد تا دیگران بر اساس آن تربیت شوند. یکی از مسائل مورد توجه پست مدرنیست ها، بحث گفتمان است که گاه آن را ابزار اصلی یادگیری می دانند؛ اما به این نکته معمولاً توجه نمی کنند که برای گفت وگو، به سطح تقریباً برابری از اطلاعات و دانش پیشینی نیاز است. اگر قصه های کلان، به عنوان حقایق غیرمعتبر و جهانی (عمومی)، آن گونه که پست مدرن ها می خواهند رد شوند، چگونه می توان در یک فرایند رهایی بخش که به استانداردهای معین و اهداف ویژه نیاز دارد، درگیر شد؟

نظرهای کلایو بک در مقام یک منتقد تعلیم و تربیت پست مدرن نیز قابل توجه است. از دید بک، تعلیم و تربیت باید به دانش آموزان کمک کند که با واقعیت های زندگی درگیر شوند؛ از این رو، تأکید در برنامه های درسی، باید به ویژه بر موارد عینی و غیرمجرد و علایق محلی باشد. تربیت جدی، با حدود و مرزها سروکار دارد. اگر مرزی وجود نداشته باشد، آدمی می تواند به هر

کاری مبادرت کند و در این صورت، سخن گفتن از تربیت (به ویژه تربیت دینی و اخلاقی) میسر نیست. ⁽¹⁾

همچنین نهضت حمایت از برابری زن و مرد یا فمینیسم، گرچه بازتاب احیای بی مهری ها و محرومیت به زنان در گذشته بود، اما هم اکنون گرفتار انحراف شده و خود موجب محرومیت زن در قالبی مدرن شده است. از جمله شعارهای این نهضت، «تساوی زنان با مردان در تعلیم و تربیت» و ایجاد نظام «تعلیم و تربیت مختلط» می باشد. دین اسلام، در راستای احترام و اکرام به قشر عظیم زن و در جهت احیای حقوق از دست رفته آنان، هر گونه برخورد افراطی و تفریطی، از جمله محرومیت زنان از حضور در اجتماع را محکوم و هر نوع اختلاط و بی بندوباری های حاصل از آن را نیز مردود می داند.

بی تردید، تعلیم و تربیت انسان نیز از آسیب های دنیای مدرن که همه چیز را به شکل انبوه و صنعتی تولید می کند، در امان نمانده است. آیزنر از نظریه پردازان معروف حوزه برنامه درسی در این باره معتقد است که این امر مدارس را شبیه کارخانه یا پادگان آموزشی می سازد و البته بدیهی است که «نبوغ فردی و رفتارخاصِ فردی هم در خطّ تولید و هم در پادگان آموزشی از بین می روند» ⁽²⁾بنابراین، نظام های تعلیم وتربیت کنونی با انسان به منزله ابزار رفتار می کنند و این امر سبب از میان رفتن ویژگی های فردی و در نتیجه،

آزادی وی خواهد شد. این درحالی است که به اعتقاد اگزیستانسیالیست هایی همچون یاسپرس، انسان اصیل موجودی یگانه و منحصر به فرد است، یعنی همتا ندارد و به هیچ وجه نمی توان او را با دیگری عوض کرد. نادیده گرفتن این نکته، نادیده گرفتن ارزش انسانی و پایین آوردن او تا اندازه اشیاء و ابزارهاست. ⁽¹⁾

این ایسم ها و جنبش های مادی، در نهایت منجر به آنارشیسم اخلاقی و تربیتی گشته و برآیند پیروی از آن حیرت و سردرگمی فراگیران و فرو غلطیدن جامعه در باتلاق فساد و تباهی خواهد بود. تعلیم و تربیت پست مدرنیست ها و نیز فمینیستها- که نقاط مثبت و ضعف آن در بحران خانواده...خواهد آمد- برای انسان، خانه ای می سازد که اساس آن سست است و به آزادی، رهایی و استغنای آدمی کمکی نمی کند و بشر را در رسیدن به معنویت به رنج و تعب می افکند. چرا که فطرت و ذات پاک آدمی را نمی شناسد و تصوری ناقص و غلط از انسان دارد. درنتیجه، باید قبول کرد که راه رهایی انسان همان بازگشت به معنویت است؛ معنویتی که باید در آموزه های دینی و تربیت دینی مورد توجه قرار داد. چرا که:

لیبرال و مثل آن جان را کنند بی شک غمین *** چون نمی دانند که چون است راه حق و آن یمین

با ظرافت هر یک از ایسم ها ز عقل آدمی *** بهره ها بردند برای انحراف از اصل دین

مادّه و دنیا و لذّتهای آن گشته اصیل *** از برای ایسم ها در غرب و شرق این زمین

هر گدام جزیی ز اوصاف بشر را مثل فیل *** گرده تعریفی ضعیف و گفته کن بر آن یقین

با تصورهای ناقص از بشر با صد دلیل *** هر کدام کردند درون را دور از آن داد جبین

یا شناخت جزیی و محدود ز ابعاد وسیع *** رده گمره آدمی را از همان فکر برین

گر چه هر یک راه حق را گفته اند باشد همین *** با چنین فکری شود انسان فدای مکر و کین

بهر رشد مادیّ و حیوانی با عقل ظریف *** کرده اند افراط و ظلمی بی نظیر بر روح و دین

داد خاموش درون گوید رهایم کن ز ایسم *** تا کنم خنثی تمام ظلم آنها را چو مین

این همان راهیست که فطرت خواهد از تو ای عزیز *** گر گزینی غیر از آن را می شوی تو بدترین

فکر غرب و آن مکاتب داده اند جان را فریب *** کن حقایق را تو کشف گر چه روی تا عمق چین

دون هر گونه تعصب دان که فطرت بهر چیست *** تا کنی جان را مبرّا از همان فکر لعین

پس عزیزم کن عبور از مرز ایسم های فقیر *** تا که بینی دست خود را در همان حبل المتین

این حقیر گوید درون خواهد ز تو معنا و دین *** در مسیر تربیت و آن صراط برترین

آری با پیام رهایی بخش اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله یا همان تربیت دینی ناب و تحریف نشده است که انسان می تواند به سوی اهداف معنوی، صراط مستقیم، خوشبختی، سعادت و کمال معنوی خود قدم بردارد. دین، محمل عمده ای برای انتقال ارزش هاست. بر خلاف نظر ایسم های مختلف از جمله پست مدرنیسم، دین و تربیت، با یکدیگر ارتباط تنگاتنگی دارند. به اعتباری اهداف غایی آن دو یکسان است. دین، نقطه محوری است که از

طریق آن تربیت می تواند موجب پرورش فضیلت های مختلف شود و سیر رشد و کمال آدمی را تسهیل نماید. چرا که از طرفی خداپرستی، عشق به حیات ابدی، کمال جویی و زیبا دوستی فطری است و از طرفی نوع دوستی، عدالت دوستی و سایر اصول اعتقادی، عملی، اخلاقی و اجتماعی، همه به صورت خام ریشه در فطرت دارند. البته فطرت انسان ها بر اثر گناهان و افعال و افکار مذموم و نکوهیده، رو به تیرگی و انجماد خواهد رفت که بدون هر گونه تعصب باید اذعان و اعتراف کرد که هدایت و باروری آن؛ تنها در سایه تربیت دینی و الهی امکان پذیر است. آری ای عزیز با معرفت، با درک صحیح از ذات و فطرت بشری می توان به پرورش صحیح انسان پرداخت. به همین دلیل اگر استعدادهای فطری نباشد، یا شناخته نشود، تربیت مفهوم و مقصد مشخص نخواهد داشت. علامه طباطبائی در این باره می فرماید: «اسلام از نظر اینکه آیینی است جهانی و نظر خاصی به جماعتی مخصوص و زمان و مکان معینی ندارد، در تعلیم و تربیت مخصوص خود «انسان طبیعی» را در نظر گرفته؛ یعنی نظر خود را تنها به ساختمان مخصوص انسانیت معطوف داشته که شرایط یک فرد انسان عادی در آن جمع باشد و مصداق انسان است. «انسان طبیعی» یعنی انسانی که فطرت خدادادی را داشته و شعور و اراده او پاک باشد و با اوهام و خرافات لکه دار نشده باشد که ما او را انسان فطری می نامیم. هرگز نمی شود تردید نمود که امتیاز نوع انسانی از حیوانات دیگر تنها با این است که انسان به نیروی خرد مجهّز است

و در پیمودن راه زندگی عقل و فکر را به کار می بندد، در حالی که حیوانات دیگر از این نعمت خدادادی بهره مند نیستند ... .

روی همین اساس و نظر به این که تربیت کامل هر نوعی باید با پرورش امتیازات و مشخصات همان نوع انجام گیرد، اسلام اساس تعلیم و تربیت خود را روی اساس تعقل گذاشته است، نه عاطفه و احساس... . و از همین جاست که دعوت دینی در اسلام به سوی یک سلسله عقاید پاک و اخلاق فاضله و قوانین عملی است که انسان فطری با تعقل خدادادی خود و خالی از شائبه اوهام و خرافات صحت و واقعیّت آنها را تأیید می کند» ⁽¹⁾

ایشان در جایی دیگر می فرمایند: «اسلام که نظر تربیتی خود را معطوف انسان فطری داشته و با دعوت خود اجتماع بشر را به اجتماع پاک فطری، که دارای اعتقاد پاک فطری و عمل پاک فطری و مقصد پاک فطری است رهبری می نماید، همان افکار بی شائبه انسان فطری را در اعتقاد و عمل برنامه لازم الاجرای خود قرار داده است. و در نتیجه مقررات خود را به دو بخش ثابت و متغیر تقسیم نموده و بخش اول را که روی اساس آفرینش انسان و مشخصات ویژه او استوار است، به نام دین و شریعت اسلامی نامیده و در پرتو آن به سوی سعادت انسانی رهبری می کند: «فاقم وجهک للدّین حنیفاً فطره الله التی فطر الناس علیها لاتبدیل لخلق الله ذلک الدین القیم». روی خود را به سوی دین نموده و استوار باش، در حالی که میانه روی را

روش خود قرار دهی. دین همان (مقتضای) آفرینش خدایی است که مردم را روی همان نوع خلقت آفریده و خلقت خدایی تغییر پذیر نیست. دینی که بتواند انسانیت را اداره کند، همان است...» ⁽¹⁾حال توجه جنابعالی به مبانی تربیتی انسان از منظر اسلام جلب می گردد:

انجام گیرد. از این رو، استفاده از چنین معلمانی، به منزله یکی از مبانی تربیتی انسان، مورد توجه است. ⁽¹⁾

بنابراین سیستم تعلیم و تربیت و قانونگذاری اسلام بر اساس فطرت آدمی استوار است و هیچ گونه تضاد و اختلافی میان دستورات آن و سازمان خلقت انسان وجود ندارد و رمز جاودانگی آن در همین نکته نهفته است، که مولای متقیان، امیرمؤمنان، حضرت علی علیه السلام در مورد علت آمدن انبیا فرمودند: «...لیستأدوهم میثاق فطرته» ⁽²⁾یعنی انبیا برای آن آمده اند که از مردم بخواهند به این پیمان فطرت عمل کنند. در تربیت دینی تلاش بر آن است که انسان را از مرحله دانستن به مرحله بودن سوق دهد و خیر اعلی را به منزله ارزش فراسوی امور علمی و فنی قرار دهد. نیک ذاتی، مسئولیت و تعهد انسان در برابر مجموعه ارزش های نخستینی است که خداوند به بشر عطا نموده است. همین ارزش هاست که کیفیت تربیت آدمی را بیان می کند. در حالی که عقل در محدوده قید و بندها و مقوله های متنوع ذهنی است، ایمان، پذیرش محتوای وحی الهی است. اگرچه عقل، استدلال های عمیق هستی شناسانه ارائه می دهد، ایمان و شهود انسانی است که مسیر هدایت و جهشی ورای عقل به سوی پیشرفت وجودی از خلال تجربه حقیقت واحد از میان حقایق دارد. «ایمان در نگاه وحی، یعنی اصلاح درون و عمل صالح،

یعنی اصلاح برون. نکته مهم آن است که به انسان وعده داده شده که اگر به اصلاح خود بپردازد و درونش را اصلاح کند، خداوند اصلاح برونش را تضمین خواهد کرد. ⁽¹⁾این نگرش با امیدواری به نجات انسان از طریق اهداف غایی تربیت دینی، که همان تسهیل سیر صعودی و استکمالی آدمی (دستیابی به قرب الهی) است، میسور است. ویژگی های اهداف غایی چون: همسازی با فطرت، جامعیت و در برگیرندگی تمام ارزش های انسانی، برانگیزندگی و محدود نبودن است.⁽²⁾نکته اخیر مبین این است که چون انسان کمال طلب است، اهدافش با ویژگی کمال طلبی انسان همخوانی دارد. به عبارتی، نامتناهی بودن هدف غایی، با کمال مطلق جویی و حقیقت وجود انسان سازگار است. با توجه به مباحثی که ذکر شد، ویژگی های تعلیم و تربیت اسلامی (تربیت اخلاقی اسلامی) به شرح زیر روشن می گردد:

الگومحور بودن تربیت اخلاقی آغاز کرده اند، ـ که پست مدرنیسم، آخرین حرکت مبتنی بر این رویکرد است ـ نگاه اصلی دین در اجرای برنامه های تربیت اخلاقی، به سوی قرآن و احکام آن است و تمامی حرکت های پیش رونده مربوط به تربیت اخلاقی در اسلام، معطوف به منابع قدرتمند، مقتدر و دارای سندیت است.

خود عین عمل و رفتارند. ⁽¹⁾همچنین از نظر فلاسفه اسلامی مخصوصا ابن سینا تعلیم و تربیت عبارت است از برنامه ریزی و فعالیت محاسبه شده در جهت رشد، سلامت و تدبیر امور فردی و شئون اجتماعی برای وصول انسان به کمال دنیوی و سعادت جاویدان الهی. دانشمندان و فلاسفه مسلمان معتقدند مفهوم سازی تربیت عبارت از شکوفا نمودن فطرت و یا جلوگیری از آن می باشد. البته مفهومی که منتهی به ایجاد یک دید الهی شود:

پنجره در پنجره با دید حق زیباستی *** دیدن با چشم و هم با چشم دل زیباستی

داد هر دیدن بود دید همان زیبایی ها *** دید با دید ولا در هر کجا زیباستی

دانشمندان و فلاسفه مسلمان هدف غایی تعلیم وتربیت را قرب الهی و رسیدن به سعادت می دانند. مثلا ابن سینا مهمترین و اصلی ترین هدف تعلیم و تربیت را رسیدن فرد و جامعه به سعادت و کمال می داند. به طور کلی اهداف تعلیم و تربیت از نظر ابن سینا شامل ایمان، اخلاق نیکو و عادات پسندیده، تندرستی، سواد، پیشه و هنر می باشد. در یک کلام ایجاد دانایی و ایمان است:

گر که دانا باشی تو اندر جهان *** می شوی مومن بدون هر گمان

آن که نادان بوده بر سرّ و عیان *** ظلم وافر کرده بر روح و روان

این اصول را حاکم بر تعلیم و تربیت می دانند؟ الف ـ اصل خدامحوری یا اخلاص ب ـ تقدم اصلاح خود بر اصلاح دیگران ج ـ اعتماد به نفس د ـ دوری از سخت گیریهای بی مورد و ـ تکیه بر عقلانی بودن نظام تعلیم و تربیت ز ـ گزینش علوم و تربیتهای سازنده ح ـ ایجاد حکومت تعلیمی و تربیتی.

دیده ات را شستشو ده با بصیریت کن نگاه *** تا شوی فارغ ز امّا و اگر در هر پگاه

راه حق و آن اصول باشد همان راه رسول *** غیر از آن باشد تباهی و روی در عمق چاه

در نظر ابن سینا اصول تعلیم و تربیت از لحظه تولد آغاز می شود و حتی قبل از آن از لحظه ای که انسان همسری انتخاب می کند که منشاء اخلاقی و فکری او بر کودکی که قرار است به دنیا بیاید عمیقاً تأثیر خواهد گذاشت. او همچنین بر نقش همسر و مادر در بارآوردن کودکان و سهمی که در تعلیم و تربیت اولیه آنها دارد، تأکید می کند. به بیانی:

آنچه بوده از اصول اندر ره فقه و کلام *** آنچه کرده بر بنی آدم همه حجّت تمام

نعمت عقل درون و حّجت و حرف رسول *** می کند دل را قوی و می دهد جان را قوام

آری در بینش اسلامی بر خلاف نظر ایسم های مادی و بنابر عقل و شرع؛ اصل و اساس محوریتِ خداوند و ارتباط با او و حضور او در متن زندگی است. در چنین ارتباطی است که عبودیت، قرب و حیات طیبه به منزله مصادیقی از حیات معنوی آدمی معنا می یابد. در اسلام، انسان، نه دشمن

خدا و نه رقیب اوست. اسلام می خواهد انسان، خلیفه خدا باشد؛ می خواهد آحاد بشریت، به چنان رشد عقلی و اخلاقی برسند که هیچ خونی در زمین ریخته نشود؛ هیچ حقی پایمال نگردد، هیچ انسان گرسنه و بی پناه و تحقیر شده ای نباشد و نفسانیت، چنان مقهور اراده انسان باشد که فرشتگان خدا در برابر او سجده کنند. اسلام، انسان را دارای کرامت، قدرت انتخاب، مسلط بر خویش و بر جهان، عاقل، مسئولیت پذیر و ارزش گرا می خواهد؛ به انسان خوش بین است و همه بشر را دارای فطرت پاک و اصالتاً خیرخواه می داند و همه تکالیف دینی که نازل کرده ، برای حراست از فطرت، عقل و کرامت انسان هاست . در اسلام، حقوق را از تکلیف، واقعیت را از ارزش، دنیا را از آخرت، معاد را از معاش، اخلاق را از اقتصاد، تقوی را از سیاست و دین را از دولت، نمی توان تفکیک کرد. این تفکیک ها به منزله مُثله کردن انسان و متلاشی کردن دین است. کرامت انسان، در عشق ورزی به خدا و اطاعت از اوست. رشد حقیقی بدون شناخت خدا و راضی کردن او و حرکت به سوی او محال است. همه ارزش های دیگر، ارزش های واسطه، مقید و مشروط اند. آزادی، عقلانیت، دنیا، آخرت، حق، تکلیف، فرد، جامعه ، جنگ، صلح، حکومت، شکست و پیروزی، ثروت و فقر، همگی اگر در مسیر عدالت و معنویت باشند با ارزش هستند. عدالت و معنویت نیز از آن جهت که گام هایی در راه خدا، محبت به خدا و نزدیک شدن به اویند، ارزش دارند؛ ولی ارزش ذاتی و حقیقی، همان معرفت به خدا و محبت او و اطاعت از اوست. حضور خداوند را باید در ذره ذره وجود احساس و دریافت کرد؛ حتی

زمانی که نیچه از مرگ خدا سخن می گوید، به معنای اضمحلالِ جاودانگی و علت و منشأ هستی یعنی خداوند نیست، بلکه منظور وی از مرگ خدا، مرگ اعتقاد انسان به خداوند است. ⁽¹⁾به راستی این باور ما به خداست که می میرد. بحران جهان مدرن در اشکال گوناگون آن مبیّن این است که ما با از دست دادن باورمان به خدا، بنیان حقیقت و ارزشمان را از دست می دهیم. در این وضعیت، انسان ها باید دلیری بیابند که خودشان را در جهانی بدون خدا و گاه به صورت خدایان درآورند! تجربه بشر به خوبی نشان داد که تکیه انحصاری بر عقل و پیشرفت های علمی، راهگشا نیست. علم نیاز به رهبر، هدف و مقصدی متعالی دارد. به همین جهت، حضور دین به خوبی احساس می شود. تعبیر آندره مالرو: «قرن بیست و یکم یا وجود نخواهد داشت، یا معنوی و فرهنگی خواهد بود»، صحه گذاری بر حضور معنویت در سپهر زندگی انسان است. دین و تربیت دینی و کارکرد آن، مجموعه عواملی است که ورود آدمی را به حوزه معنویت تسهیل می کنند و برآیند مهم آن حضور خداوند در صحنه زندگی است که آن نیز در گرو ایمان و عمل صالح است.

تربیت دینی فراتر از «ایسم ها» و دین انسانی (انسان ـ محور)، می تواند روان خداخواه، خداجو و خدا پرست آدمی را بر اساس فطرت آدمی به سوی معبود بی همتا هدایت کند. در سیر این هدایت تربیت دینی، فرایند شکفتن و پرورش ماهیت فطری انسان در رابطه با خویشتن، طبیعت و جامعه است؛ ارتباطی که سر انجام با مبدأ هستی پیوند می خورد و بدین سان است که

انسان معنایی عمیق و راستین می یابد و دین وحیانی، خدامحور و خدا بنیاد، هادی و راهنمای انسان می شود. در چنین نگاهی و در چنین جهانی، جهان، نه تنها مبدأ داشته، بلکه دارای غایت نیز هست و هر تغییر و حرکتی، غایت را دنبال می کند و انسان، چون تکه ای رها شده در بی نهایت تصور نمی شود که اطمینان عمل از وی سلب شود، بلکه وی در فرایند غایت مداری و غایتمندی تأثیرگذار است. او در پناه نیرویی بس برتر (خداوند) آرامش می یابد؛ خداوندی که وی را نیز قادر به عمل می کند و انسان می تواند عاملیت خویش را در عالم هستی به منصه ظهور رساند. آری ای عزیز بزرگوار:

داد خاموش درون در هر زمان *** از تو خواهد تربیت را بی گمان

بر خلاف دید ایسم های جهان *** یا که دون هر تعصب در عیان

ذرّه ذرّه گوشت و خون وپوست وجان *** دان خدا و تربیت خواهد نه نان

گر دهی تو پاسخش را از نهان *** می شوی شاد و همی دور از خزان

غیر از این پاسخ همی آرد فغان *** حزن و اندوهش بود فوق بیان

ظلم وافر می کند بر نفس و جان *** آن که دور است از خداوند جهان

دان همانا تربیت با صد نشان *** می کند غوغا به پا اندر روان

چون که با آن تربیت در هر مکان *** می شوی آرام و شاد و پر توان

دون تردید خواست هر پیر و جوان *** بوده عشق تربیت تا آن کران

تا رود با آن سوی باغ جنان *** در مسیر فطرت و داد نهان

این بود لطف خدای مه ربان *** بر بنی آدم چو موسی و شبان

پس حقیر گوید به هر خرد و کلان *** با خدا شو تربیت تو همچنان

در نهایت، باید همچنان به این حقیقت تلخ اعتراف کرد که متاسفانه انسان جدید و فلاسفه معاصر در غرب، به علل گوناگونی همچون استفاده ابزاری از عقل، پیشرفت های علوم مادی و تجربی، ضعف مراجع دینی (یهودی و مسیحی) در پاسخ گویی به نیازهای تربیتی انسان، رفتار نامناسب کلیسا با اهل اندیشه و رشد فزاینده سرمایه داری و مصرف گرایی، دچار بحران تعلیم و تربیت واقعی شده است. پوچی و بی معنایی و به دنبال آن، اندوه، دلهره و نومیدی در زندگی فردی از یک سو و ناامنی و بی عدالتی در زندگی اجتماعی و جهانی از سوی دیگر، پیامدهای گریز ناپذیر تعلیم و تربیت غلط روانشناسان غرب بوده است. در این میان، همانگونه که در جای جای این کتاب اشاره شده است؛ آنچه مغفول مانده، ساختار مبانی فطرت و تریبیت درست بر مبنای مبانی دینی در انسان است. از طرفی آموزش از عمده ترین رسالت های یک جامعه و زیربنای توسعه پایدار انسانی و ابزار اصلی برای تحقق اهداف در جوامع به حساب می آید. هیچ تحولی صورت نمی گیرد مگر اینکه دستگاه تعلیم و تربیت در آن نقش اساسی دارد. پس بدیهی است که جهت کسب فضایل و رسیدن به سعادت، تعلیم و تربیت ضروری است.

محیط و الگوهای محیطی بر نگرش افراد و در نتیجه بر رفتارهای آنان تأثیرگذار است و رسیدن به اهداف بستگی به انطباق با محیط متغیر و به کارگیری الگوهای مناسب جهت دستیابی نسل جدید به تربیت بهتر دارد. بدیهی است تحقق اهداف آموزشی نمی تواند بدون توجه به جنبه های اخلاقی صورت پذیرد، زیرا این دو پیوندی استوار و ناگسستنی دارند.

هدف تربیت اخلاقی برخی از فلاسفه مسلمان از جمله ابن سینا، کسب اعتدال و میانه روی و کسب فضایل اخلاقی است. از طرفی وی معتقد است که اخلاق خیر و فضیلتی است که در همه امور باید مد نظر باشد و تربیت اخلاقی فرد در جامعه را تضمین کننده کمال و سعادت او در دنیا و آخرت می داند. تعلیم و تربیت در فلسفه آموزش و پرورش اسلامی موردنظر و دفاع ابن سینا، به طور جدایی ناپذیری با خیر اخلاقی مرتبط است و بدون تعهد اخلاقی به آموزش و پرورش و علم، به عنوان ابزاری غیر مسؤولانه و خطرناک نگریسته می شود.

نکته ای که در دیدگاه تربیتی ابن سینا اهمیت دارد آن است که او تعلیم و تربیت را زیر چتر دین و با تأکید بر اندیشه ورزی و تعقل در امور ترسیم می کند. پس می توان نتیجه گرفت که او دارای یک رویکرد عقلانی با در نظر گرفتن غایت الهی در تعلیم و تربیت است. با توجه به این مطلب، جوامع اسلامی تنها با یک نظام تربیتی و آموزشی منسجم و با اتکال به نظرات فیلسوفانی چون ابن سینا می توانند وارد عرصه توسعه و پیشرفت شوند به طوری که ویژگی اصلی آن کسب حقیقت و به گونه ای باشد که این بزرگان توصیه نموده اند.

حال آنکه انسان جدید، معنویت و اصول تربیت صحیح را انکار کرد تا با پشت کردن به تعلیم و تربیت دینی، به آزادی در فکر و عمل دست یابد و با این بینش خطرناک ضمن جفا و ستم در حق سالم ترین دین الهی؛ بالاترین

ظلم را در حق تعلیم و تربیت فطری بشر و نفس الهی خود مرتکب شده است. اما ای عزیز بزرگوار بدان و آگاه باش که در بینش تربیتی اسلام، محوریت با خداوند و ارتباط با او ست. در چنین ارتباطی است که عبودیت، قرب و حیات طیبه به منزله مصادیقی از حیات معنوی آدمی معنا می یابد. در اسلام، انسان، نه دشمن خدا و نه رقیب اوست. اسلام می خواهد انسان، خلیفه خدا باشد؛ می خواهد آحاد بشریت، به چنان رشد عقلی و اخلاقی برسند که هیچ خونی در زمین ریخته نشود؛ هیچ حقی پایمال نگردد، هیچ انسان گرسنه و بی پناه و تحقیر شده ای نباشد و نفسانیت، چنان مقهور اراده انسان باشد که فرشتگان خدا در برابر او سجده کنند. اسلام، انسان را دارای کرامت، قدرت انتخاب، مسلط بر خویش و بر جهان، عاقل، مسئولیت پذیر و ارزش گرا می خواهد؛ به انسان خوش بین است و همه بشر را دارای فطرت پاک و اصالتاً خیرخواه می داند و همه تکالیف دینی که نازل کرده ، برای حراست از فطرت، عقل و کرامت انسان هاست .

در اسلام، حقوق را از تکلیف، واقعیت را از ارزش، دنیا را از آخرت، معاد را از معاش، اخلاق را از اقتصاد، تقوی را از سیاست و دین را از دولت، نمی توان تفکیک کرد. این تفکیک ها به منزله مُثله کردن انسان و متلاشی کردن دین است. کرامت انسان، در عشق ورزی به خدا و اطاعت از اوست. رشد حقیقی بدون شناخت خدا و راضی کردن او و حرکت به سوی او محال است. همه ارزش های دیگر، ارزش های واسطه، مقید و مشروط اند. آزادی، عقلانیت، دنیا، آخرت، حق، تکلیف، فرد، جامعه ، جنگ، صلح، حکومت،