مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : کلید بدی ها

مشخصات نشر : تهران: معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه، [1391].

مشخصات ظاهری : ۵۵ ص؛ ۱۰×۱۹ س م.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

یادداشت : چاپ اول.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۲۷۶۶۲۳

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: مریم محققیان

اشاره

تصویر

کلید بدی ها

کلید بدی ها

از سری کتاب های اخلاق اسلامی

ناشر: معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه

لیتوگرافی، چاپ و صحافی سازمان چاپ و انتشارات

قطع: پالتویی

نوبت چاپ: اول

شمارگان: 10000

سایت سازمان: www.awqaf.ir سایت معاونت : www.mfso.ir سایت مجتمع: www.mfpo.ir

آدرس: تهران، خ نوفل لوشاتو سازمان اوقاف و امور خیریه معاونت فرهنگی و اجتماعی

آدرس مجتمع: قم، خ صفاییه، کوی ممتاز، کوی 7، پلاک 32، مجتمع فرهنگی پژوهشی معاونت فرهنگی و اجتماعی

سازمان اوقاف و امور خیریه

تلفن: 7746431 -021

نمابر: 7737131 -021

فهرست

پیش گفتار...6

مقدمه...8

چرا راست گویی؟...9

آثار و برکات صداقت...18

جایگاه دروغ در فرهنگ دین...31

مفاسد دروغ گویی...32

دروغ های فراگیر...36

انواع دروغ...37

مراتب دروغ...39

قسم دروغ...40

شهادت دروغ...41

علت های دروغ گویی...42

علل دروغ گویی در کودکان...46

تذکرات پایانی...51

منابع مطالعاتی...52

فهرست منابع...53

پیش گفتار

اخلاق آن هوای لطیفی است که در جامعه بشری اگر وجود داشت انسان ها می توانند با تنفس او زندگی سالمی داشته باشند؛ اخلاق که نبود، بی اخلاقی وقتی حاکم شد، حرص ها، هوای نفس ها، جهالت ها، دنیا طلبی ها، بغض های شخصی، حسادت ها، بخل ها، سوءظن به یک دیگر وارد شد، وقتی این رذائل اخلاقی به میان آمد، زندگی سخت خواهد شد. فضا تنگ خواهد شد. قدرت تنفس سالم از انسان گرفته خواهد شد.

حضرت آیت الله العظمی امام خامنه ای (دام ظله)

تاکیدات مکرر امام خامنه ای بر لزوم رعایت مسائل اخلاقی، در طول سال های گذشته نشان از این دارد که توجه و دقت به امر اخلاق، یک مسئله راهبردی و حیاتی برای جامعه اسلامی است. در واقع رهبری معظم انقلاب به عنوان ناخدای کشتی انقلاب، همواره با تیزبینی و دقت نظر داهیانه ی خود، تلاش نموده تا آفت ها و آسیب های موجود برسر راه تعالی و پیشرفت نظام را شناسایی کرده و آن ها را برطرف نماید. تذکرات پیاپی معظم له در باب اخلاق، دقیقا از همین سنخ و به منظور جلوگیری از بروز انحراف در حرکت تاریخی ملت ایران است.

دبیرخانه گسترش اخلاق اسلامی به عنوان پاسخی به فرمایشات امام خامنه ای (مدظله العالی) در معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه استقرار یافته و تلاش دارد تا گام هایی در مسیر ترویج اخلاق در جامعه بردارد. یکی از این اقدامات تهیه و تولید کتاب های کم حجم با موضوع رذائل و فضائل اخلاقی است که نمونه ای از آن پیش روی شما قرار دارد در این اثر سعی شده تا با تکیه بر آیات و روایات و کلمات بزرگان دین، و در عین حال با رعایت اختصار، یک موضوع مهم اخلاقی، بررسی شود. در این جا لازم است از پژوهشگران موسسه فرهنگی دار الهدی که در تهیه این آثار، دبیرخانه را یاری داده اند تشکر نماییم. ضمنا از خوانندگان محترم درخواست می شود که با انتقادات و پیشنهادهای خود، ما را در تهیه آثار بهتر یاری نمایند.

دبیرخانه گسترش اخلاق اسلامی

معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه

مقدمه

«حقیقت ماجرا را نگو؛ اگر بگویی آبرویت می رود! راستش را نگو؛ اگر بگویی ضرر می کنی! بگو فلان تخصص را دارم تا دخترشان را به تو بدهند! بگو درآمدم بالا است تا نظرشان جلب شود! بگو من هم این را قبلاً داشتم تا از دیگران کم نیاوری! هر چند میل زیادی داری، اما به پذیرایی دست نزن تا نشان دهی انسان با شخصیتی هستی. نگو این جنس را چقدر خریدی. اگر واقعیتش را بگویی، نمی توانی جنست را با سود بالا بفروشی....». این ها نداهایی است که هر روز در درون ما انسان ها، ما را به گفتن دروغ دعوت می کنند؛ اما در برابر این دعوت ها چه باید کرد؟ آیا باید به آن ها پاسخ مثبت داد یا این که طور دیگری اندیشید؟ در صداقت چه برکاتی نهفته است؟ دروغ چه ضررهای فردی و اجتماعی دارد؟ انواع دروغی که ممکن است به آن مبتلا باشیم، چیست؟ برای درمان دروغ گویی چه باید کرد؟ بر آنیم تا با لطف حضرت حق، این سؤالات و چند سؤال اساسی دیگر در این زمینه را به همراه پاسخ هایشان با هم مرور کنیم.

چرا راست گویی؟

تمام ادیان و آیین ها، انسان را به راست گویی دعوت می کنند. بدی دروغ و زیبایی راست گویی، امری فطری و درونی است. عقل همه انسان ها، حتی کافرانی که منکر بزرگ ترین حقیقت هستی هستند، به زشتی و ناپسندی دروغ گویی حکم می کند. ساکنان کره زمین، با همه اختلافاتی که در زمینه های مختلف با هم دارند، در بدی دروغ با هم متحد هستند.

علاوه بر آن، در متون دینی، برکات و نتایج بزرگی را برای صداقت و درستی و هم چنین ضررها و مفاسد فراوانی را برای دروغ گویی بیان نموده اند که خود دلیل دیگری بر ترک دروغ و آراسته شدن به لباس زیبای صداقت است. در ادامه، به برخی از این بیانات شریف اشاره می کنیم.

ضرورت بحث

در روایاتی که در ادامه ملاحظه می نمایید دروغ کلید هم بدی ها و صداقت اصلاح کننده همه امور معرفی شده است. از این رو اصلاح مشکل دروغ گویی موجب اصلاح همه معایب انسان و بسیاری از ناهنجاری های جامعه خواهد شد.

اهمیت صداقت از نظر اسلام

اهمیت صداقت در قرآن:

اشاره

در قرآن کریم ده ها آیه بر صداقت و پاکی گفتار تأکید دارد که فقط به چند نمونه اشاره می کنیم.

الف) صداقت، صفت ممتاز:

در سوره مبارکه توبه به ما سفارش شده که با «صادق علیه السلامین» باشیم:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا الله وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ ⁽¹⁾ ای کسانی که ایمان آورده اید! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، و با صادق علیه السلامان باشید!»

روایات متعددی در ذیل این آیه شریفه وارد شده که بیان می کند صادق علیه السلامین در مرتبه اول، حضرات معصومین علیهم السلام هستند. ⁽²⁾

بدون شک اهل بیت علیهم السلام دارای صدها و هزاران صفت نیکو و زیبا هستند؛ اما این که قرآن از بین همه صفات این بزرگواران، صداقت ایشان را انتخاب و آنان را با این وصف یاد می کند، بیانگر اهمیت والای این صفت است. گویا با صادقین بودن، خود علت و راهکار مهمی برای رسیدن به کمالات معنوی محسوب می شود. ⁽³⁾

ب) اجر عظیم صداقت:

إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ وَ الْمُؤمِنِینَ وَ الْمُؤمِنَاتِ وَ الْقَانِتِینَ وَ القانتات و الصَّادِقِینَ َو الصَّادِقات و الصَّابِرِینَ وَ الصَّابِراتِ و الْخاشِعِینَ وَ الْخاشَعاتِ وَ الْمُتَصَدِّقِینَ وَ الْمُتَصَدِّقَاتِ وَ الصَّائِمِینَ وَ الصَّائِمَاتِ وَ الْحافِظینَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحافِظاتِ وَ الذَّاکِرِینَ اللَّهَ کَثیراً وَ الذَّاکِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظیماً؛ ⁽⁴⁾ به یقین، مردان مسلمان و زنان مسلمان، مردان با ایمان و زنان با ایمان، مردان مطیع فرمان خدا و زنان مطیع فرمان خدا، مردان راست گو و زنان راست گو، مردان صابر و شکیبا و زنان صابر و شکیبا، مردان با خشوع و زنان با خشوع، مردان

انفاق کننده و زنان انفاق کننده، مردان روزه دار و زنان روزه دار، مردان پاکدامن و زنان پاکدامن، و مردانی که بسیار به یاد خدا هستند و زنانی که بسیار یاد خدا می کنند، خداوند برای همه آنان مغفرت و پاداش عظیمی فراهم ساخته است.

چنان که ملاحظه نمودید، خداوند متعال در این آیه کریمه، مژده می دهد که برای مردان و زنانی که اهل صداقت هستند و دیگر شرایط بندگی را رعایت کنند، مغفرت عظیم و اجر بزرگی آماده نموده است. ⁽¹⁾

ج) صداقت شرط بندگی:

الصَّابِرِینَ وَ الصَّادِقِینَ وَ الْقَانِتِینَ وَ الْمُنفِقِینَ وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحَارِ؛ ⁽²⁾ شکیبایان و راست گویان و فرمانبرداران و انفاق کنندگان و آنان که در سحرگاهان آمرزش می طلبند».

قرآن در سوره مبارکه آل عمران، خصوصیات کسانی را بیان می کند که به مقام منیع و رفیع بندگی رسیده اند.

برای بندگان خدا شش خصوصیت را ذکر می نماید که از جمله این خصوصیات، صداقت در گفتار و رفتار است. از نظر قرآن کسانی که دروغ گفتن عادت روزانه آن ها شده است، از دایره بندگان خدا خارج و بنده نفس پلید و شیطان لعین هستند.

اهمیت صداقت در آینه روایات اهل بیت علیهم السلام:

اشاره

در بیانات نجات بخش اهل بیت علیهم السلام به تأکیدات فراوانی در مورد راست گویی برخورد می کنیم که بعضی از آن ها را مرور می کنیم.

الف) صداقت ستون اسلام:

امیر راستگویان، عالم حضرت علی علیه السلام، صداقت را ستون و ملاک اسلام می دانند. ⁽¹⁾هم چنان که اگر ستونی نداشته باشیم، برپا نمودن خیمه ممکن نیست، اگر صداقت در رفتار و گفتار افراد جامعه نباشد، نمی توان جامعه اسلامی را بنا نمود.

ب) صداقت ملاک دینداری:

ما معمولاً زیاد نماز خواندن و رکوع و سجده طولانی را معیار دینداری افراد می دانیم. اما باید دانست هر چند نماز خواندن و طول دادن سجده و رکوع، چنان چه با شرایط باشد، توفیق بزرگی است، از نظر دین ملاک دینداری محسوب نمی شود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

لا تَنْظُرُوا إِلَی طُول رُکُوعِ الرَّجُل وَ سُجُودِهِ فَإِنْ ذَلِکَ شَیْءٌ اعْتَادَهُ فَلَوْ تَرَکَهُ اسْتَوْحَشَ لِذَلِکَ وَ لَکِنِ انْظُرُوا إِلَی صِدْقٍ حَدِیثه وَ أَدَاء أَمَانَته؛ ⁽²⁾ به زیادی نماز و روزه و حج و احسان و ذکر شبانه مردم منگرید، چون که با انجام آن ها عادت نموده که اگر آن ها را ترک نماید به وحشت می افتد بلکه به راست گویی و امانت داری آن ها توجه کنید.

اگر انسان آن گاه که منافع مادی یا آبرویش به خطر می افتد یا زمانی که با گفتن یک دروغ می تواند میلیون ها بلکه میلیاردها تومان به جیب بزند، پا بر نفس خود گذاشت و صداقت از خود نشان داد، دیندار واقعی است.

نکته روان شناسانه این حدیث شریف این است که گاهی انجام برخی امور پسندیده مانند عبادات و اذکار، عادت شخص می شود. به این معنی که دیگر از روی معرفت و علاقه آن را انجام نمی دهد؛ بلکه صرفا از روی عادت به این عبادات مبادرت می ورزد که در این صورت این اعمال آثار کمتری خواهند داشت. در واقع شخص آن چنان به این اعمال عادت نموده که اگر آن ها را ترک کند، دچار وحشت و استرس می شود. گویا انجام این اعمال جزئی از شخصیت او شده که با ترک آن دچار بحران شخصیت می شود. در حالی که انسان باید هر عملی را با نیت و شناخت و اشتیاق قلبی انجام دهد؛ نه از باب عادت و تکرار. چنان که حضرت امیر علیه السلام عادت را یکی از آفات خودسازی معرفی می نمایند. ⁽¹⁾

ج) رابطه ایمان و صداقت:

ایمان، تمام سرمایه یک انسان برای سعادتمند شدن و مایه خوشبختی، آرامش و احساس موفقیت است. ایمان تنها و بهترین توشه انسانی است که سفر بلند آخرت را در پیش دارد. اگر این توشه را با خود همراه نداشته باشد، سالیانی در عذاب رنج و سختی غیر قابل وصف خواهد بود. از این رو بسیار مهم است که آفات ایمان را بشناسیم.

حضرت علی علیه السلام که به خوبی انسان و قواعد حاکم بر هستی را می شناسد، چنین می فرمایند:

لا یَجِدُ عَبدُ طَعمَ الإیمانِ حتَّی یَترُکَ الکذبَ هَزِلَهُ و جِدَّهُ؛ ⁽²⁾ «انسان تا وقتی دروغ را چه شوخی باشد و چه جدی ترک نکند هرگز طعم ایمان را نخواهد چشید».

آری، ایمان طعمی شیرین و آرام بخش دارد. آن ها که طعمش چشیده اند حاضر نیستند آن را با هیچ چیز عوض کنند. حاضر هستند ضرر مادی بکنند، اما از بهشت ایمان خارج نشوند. حاضر هستند در نظر برخی به ظاهر کم آبرو بشوند، اما صفای ایمان را از دست ندهند.

حضرت علی علیه السلام می فرمایند:

«ایمان آن است که راستی را بر دروغ ترجیح دهی؛ هر چند راستی به زیانت باشد و دروغ ظاهراً به سودت باشد». ⁽¹⁾

د) صداقت ملاک تقرب:

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

إِنَّ أَقْرَبَکُمْ مِنّی غَداً وَ أَوْجَبَکُمْ عَلَیَّ شَفَاعَةً أَصْدَقُکُمْ لِسَاناً وَ آدَاکُمْ لِلأَمَانَهُ وَ أَحْسَنُکُمْ خُلُقاً وَ أَقْرَبُکُمْ مِنَ النَّاسِ؛ ⁽²⁾ فردای قیامت کسی از همه به من نزدیک تر است که زبان راست گوتری داشته باشد و امانات دیگران را بیش تر ادا کند و اخلاق نیکوتری داشته و مردم دارتر باشد».

حضرت محمد صلی الله علیه و آله در دنیا و آخرت، مرکز و سرچشمه همه نعمت ها، لذت ها و انوار هستند. هر کس به ایشان نزدیک تر باشد، از نعمت های بیش تری برخوردار است و هر کس از ایشان دور باشد، از همه خوبی ها و بهره ها دور است. در این بین دروغ گوها از حضرت دور و به همه بدی ها نزدیک هستند.

5) صداقت، رمز رسیدن به نبوت:

صداقت به قدری ارزش دارد که یکی از شروط نبوت معرفی شده

است. امام صادق علیه السلام فرمودند:

إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَبْعَثْ نَبِیّاً إِلَّا بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَهُ إِلَی الْبَرِّ وَ الْفَاجِر؛ ⁽¹⁾ «حضرت حق هیچ پیامبری را مبعوث نکرد، مگر به علت راست گویی و امانت داری برای انسان های خوب و گنهکار».

آیات متعددی در قرآن، انبیای الهی را مدح و ستایش کرده است. قرآن در بین همه صفات خوب انبیا علیهم السلام، چند صفت را برجسته می کند. گویا این چند صفت از همه مهم تر است. یکی از آن ها صداقت است؛ مثلا درباره حضرت ابراهیم علیه السلام می فرماید:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّهُ کَانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا؛ ⁽²⁾«در این کتاب، ابراهیم را یاد کن، که او بسیار راست گو و پیامبر (خدا) بود!»

و) اهمیت صداقت در تجارت:

اشاره

یکی از مواردی که پای بسیاری می لغزد و در پرتگاه دروغ می افتند، فضای کسب و کار و تجارت است. از زمان های قدیم بوده اند کاسبانی که با دروغ و فریب، جنس خود را می فروخته اند و به گمان خود با این کار، سود به دست می آورده اند. البته صداقت در کسب سخت است؛ چون ممکن است مشتری از دست برود؛ اما در عوض صداقت در کسب از فضیلت و ارزش مضاعفی برخوردار است. کاسب صادق علیه السلام ممکن است سود مادی کمتری به دست آورد،

اما اجر و پاداش اخروی فراوانی نصیبش می شود. در بیانات اهل بیت علیهم السلام، بشارت های فراوانی به کاسبان راست گو داده شده است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در احادیثی می فرمایند:

تاجر درستکار، راست گو و مسلمان، در قیامت با شهیدان است.

تاجر راستگو در روز قیامت زیر سایه عرش است. درهای بهشت به روی تاجر راستگو بسته نمی شود. تاجر راستگو و درستکار، در کنار پیامبران و صدیقان و شهیدان است. خداوند سه نفر را بدون حسابرسی وارد بهشت می کند: پیشوای دادگر، تاجر راست گو و پیری که عمر خود را در طاعت خدا گذرانده باشد. ⁽¹⁾

تاجری با معرفت

با بعضی از دوستان تصمیم گرفت که به شهری دیگر برای تجارت برود امیدش به خدا بود. مثل هر تاجر دیگری به دنبال سود بیشتر و با برکت تر بود. هر چه فکر کرد، دید همه خیرات به دست امام زمانش است. این قدر معرفت داشت که بداند امام آبروی زیادی نزد خدا دارد و اگر دستی بر آسمان بلند کند، جبران همه کمبودها و گناهانی را می نماید که رزقش را کم نموده است از این رو با خود گفت:

«باید به محضر حضرت صادق علیه السلام برسم تا ضمن عرض ادب و درخواست دعا، با ایشان در امر تجارت مشورت بکنم». خود را به امام رساند و به ایشان عرض کرد: «یا بن رسول الله! من قصد مسافرت برای تجارت دارم و بر خود واجب کردم که تا شما را زیارت نکنم و با شما مشورت نکنم، به این سفر نروم». حضرت در جوابش فرمودند:

بر تو باد که در گفتارت صداقت داشته باشی و عیب کالایت

را مخفی ننمایی و به کسی که به تو اعتماد می نماید، ضرر نزنی؛ چرا که ضرر زدن به او حرام است. و برای مردم همان را بخواهی که برای خود می خواهی. هم در دادن و هم در گرفتن، رعایت حق را بکنی. نترس و خیانت نکن؛ زیرا تاجری که صداقت داشته باشد، روز قیامت با انبیای گرامی محشور می شود.⁽¹⁾

ز) صداقت، روح کلام:

حضرت علی علیه السلام می فرمایند:

الصَّدقُ رُوحُ الکلام؛ ⁽²صداقت روح و جان کلام است). کلامی که صادق نباشد روح ندارد؛ از این رو نباید از آن انتظار تأثیر و برکت و خوش یمنی داشت.

آثار و برکات صداقت

1. آثار فردی صداقت

الف) صداقت، اصلاح کننده تمام امور:

اشاره

قال علی علیه السلام: الصِّدقُ صَلاحُ کُلِّ شیءٍ، الکذبُ فَسادُ کُلِّ شَیء؛ ⁽¹⁾

«صداقت اصلاح کننده همه چیز و دروغ فاسد کننده همه چیز است»

گنهکار با محبت

چهار گناه بزرگ را خیلی دوست می داشت. گویا به آن عادت کرده بود. روزی توفیق شرفیابی به محضر حبیب و بهترین مخلوق خدا، حضرت محمد صلی الله علیه و آله را پیدا نمود. در محضر نورانی رسول خدا صلی الله علیه و آله نشست. بعد از مدتی که به صورت نورانی او نگاه کرد و به صحبت های ایشان گوش داد، به شدت تحت تأثیر نورانیت و معنویت حضرت قرار گرفت. به همین علت رو به حضرت کرد و عرض نمود:

«ای رسول خدا! چهار گناه را خیلی دوست دارم: ارتباط جنسی نامشروع، شراب خواری، دزدی و دروغ. اما هر کدام را که بفرمایید به خاطر شما ترک می کنم.»

حضرت فرمود: «دروغ را رها کن» مرد رفت و تصمیم به رابطه نامشروع گرفت؛ اما با خود گفت: اگر پیامبر از من بپرسد [که زنا کرده ای یا نه؟] اگر انکار کنم، قولی را که به ایشان داده ام شکسته ام و اگر هم اقرار کنم حد می خورم». تصمیم گرفت دزدی کند، بعد تصمیم گرفت شراب بخورد؛ اما هر بار همین فکر را با خود کرد.

لذا نزد رسول خدا برگشت و عرض کرد: «شما راه را بکلی بر من

بستید؛ من همه این کارها را رها کردم.» ⁽¹⁾

ب) صداقت، مایه برکت:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

الصِّدقُ مُبارَک والکذبُ مَشؤوم؛ ⁽²⁾ «صدق مایه برکت و دروغ باعث شومی و بدعاقبتی می شود».

برکتی که صداقت در زندگی و کسب و کار ایجاد می کند، از تأثیرات خیالی و زودگذر هر نوع دروغی بیشتر است.

ج) صداقت مایه جلب عنایات الهی:

امام باقر علیه السلام فرمودند:

ألا فَاصدُقُوا؛ فإنَّ الله مَعَ مَن صَدَقَ؛ ⁽³⁾ صداقت داشته باشید؛ چراکه دست عنایت الهی با کسی است که راست بگوید».

آیا دست عنایت الهی در موفقیت در امور مؤثرتر است یا فریب و نیرنگ؟

د) صداقت، راه رسیدن به آرامش:

انسانی که در روابط اجتماعی خود به دیگران دروغ می گوید، همیشه نگران فاش شدن دروغ خویش است. می ترسد که مبادا حقیقت را بفهمند و آبرویش برود و.... از طرفی به واسطه برخورداری از فطرت الهی، همواره با خود درگیر و از دست خویش ناراحت و عصبانی است که چرا من دو رو و دروغگو هستم. به همین علت روی