جلسه 1402/08/08

بسم الله الرحمن الرحیم



الفصل الثالث: في الربا القرضي - تعريف القرض وكيفيّة اشتماله على الربا - فلسفة حرمة الربا - 1. الربا هادم للأُسس الأخلاقية - 2. المفاسد الاجتماعية للربا - 3. المفاسد الاقتصادية للربا/الرِّباء موضوعاً و حكماً /كتاب الرِّباء



 
موضوع: كتاب الرِّباء/الرِّباء موضوعاً و حكماً /الفصل الثالث: في الربا القرضي - تعريف القرض وكيفيّة اشتماله على الربا - فلسفة حرمة الربا - 1. الربا هادم للأُسس الأخلاقية - 2. المفاسد الاجتماعية للربا - 3. المفاسد الاقتصادية للربا
 
در جلسه ی قبل مفاسد رِباء را همراه با روایت آن بررّسی کردیم. در این جلسه به ادامه ی این بحث خواهیم پرداخت.
 


مفاسد و مضرّات رِباء خواری از دیدگاه آیات قرآن کریم: ﴿الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا ۗ وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا ۚ فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَىٰ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَمَنْ عَادَ فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ﴾[1]

قرآن کریم در این آیه ی کریمه می فرماید: انسان رِباء خوار مانند دیوانه ها و مجانین «تَخَبُّط» دارند. یعنی حرکت غیر طبیعی دارند و تلو تلو خوران حرکت می کنند.


سؤال نخست: آیا واقعاً فردِ رِباءخوار حرکت غیر طبیعی دارد؟ قرآن کریم در ادامه ی این آیه ی شریفه می فرماید: کسانی که مجنون هستند، در واقع شیطان زده هستند .


ب) سؤال دوم: علم امروزی می گوید: جنون افرادِ مجنون به دلیل مشکلات مَغزی آن هاست. پس چرا آیه شریفه می فرماید علّت جنون انسان، شیطان است؟ما فعلاً در این جلسه به بحث و سؤال نخست خواهیم پرداخت.


مسأله ی نخست: «خَبَط» در لُغت عَرب یعنی «حرکت غیر طبیعی». در فارسی می گویند: تِلو تِلو راه رفتن .

معنای اوّل: تفسیر مُفَسّرین قُدماء: این آیه در صدد بیان احوالات انسان در روز قیامت برای حسابرسی نزد خداوند متعال می باشد که در آن ساعت و آن لحظات، انسان ها تِلو تِلوخوران حرکت غیر طبیعی دارند.

معنای دوم: تفسیر برخی از مُفسّرین: این آیه اشاره دارد به برانگیخته شدن انسان ها از قبور و ورود به صحنه ی مَحشَر. لذا انسان ها در آن لحظات این حالت غیر طبیعی را دارند.

اشکال به این دو تفسیر: این گونه معانی و تفاسیر از این آیه ی شریفه، بدون دلیل است.

معنای سوم: در اینجا عدّه ای کلمه ی «مسّ» را در این آیه معنا کرده اند؛ لذا مشکل اوّل یعنی «تَخَبُّط» را حلّ نکرده اند. لذا گفته اند مراد از «مَسّ» در واقع «دَعْوَةُ الشّيطان» است. یعنی شیطان انسان رِباء خوار را دعوت به رِباء خوارى می کند.

اشکال به این فرمایش: این مطلب مشکل را ما را حلّ نمی کند. لذا باید اوّل مشکل معنای «تَخَبُّط» را حل کنیم و بعد به سراغ معنای «مَسّ» برویم.بنابراین برای حلّ مشکل باید آیات مناسب را کنار هم قرار داد تا مسأله روشن شود.
در این آیه ی مذکور، «قیام» به معنای لُغَوی آن که قیام در مقابل «غرور» و یا قیام طبیعی نیست بلکه به معنای «مدیریّت» است.


شاهد قرآنی:۱. ﴿أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمِیزانَ لِیَقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ﴾[2]

مراد از «لِیَقُومَ» در این آیه یعنی «اداره ی جمعیّت». به عبارت دیگر یعنی مدیریّت را باید با عدالت انجام داد.
۲. أ﴿َنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ﴾[3]

«تقُومُوا» در این آیه یعنی مدیریّت ایتام را با عدالت انجام بده.
۳. ﴿قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَة أَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنى وَ فُرادى﴾[4]

«تقُومُوا للّه» در این آیه ی یعنی مدیریّت خود را «مدیریّت توحیدی» قرار بده.
بنابراین اداره کردن باید هم از نظر عمل و فکر، اداره ی صحیحی باشد.
نتیجه این که آیه ی «الّذین یأکلون الرِّباء...» می فرماید علّت این که مدیریّت رِباء خواران غلط است این است که مدیریّت فکری ندارند و خیال می کنند که رِباء با بیع یکی است. در حالی که این دو با هم فرق دارند.
 


مسأله ی دوم: عرض کردیم در معنای سومِ مسأله ی نخست، برخی ها لفظ «مَسّ» را «دعوة الشیطان» معنا کردند.
مسأله دوم این بود که در علم امروزی عامل جنون، مشکل جسمی مغز در انسانِ مجنون است در حالی که قرآن فرموده مجانین در واقع شیطان زده هستند.


جواب از سؤال و مسأله ی دوم: ما این که جنون منشاء بیماری طبیعی و مغزی باشد را ردّ نمی کنیم. ولی می گوییم چه مانعی دارد که یک بیماری مخصوصاً جنون، عوامل طبیعی داشته باشند ولی پشت سر آن، عوامل غیبی هم داشته باشد؟! 

[1] سوره بقره، آيه 275.

[2] سوره حدید، آيه 25.

[3] سوره نساء، آيه 127.

[4] سوره سبا، آيه 46.