جلسه 1398/01/19

بسم الله الرحمن الرحیم



ازدواج با إماء و كنيزان

موضوع: ازدواج با إماء و کنیزان
الآیة السادسة« وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤمِنات فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤمِناتِ وَ اللّه ُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَ لا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِىَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَ اللّه ُ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[1]

ترجمه : و آنها که توانایی ازدواج با زنان (آزاد) پاکدامن باایمان را ندارند، می توانند با زنان پاکدامن از بردگان باایمانی که در اختیار دارید ازدواج کنند -خدا به ایمان شما آگاه تر است؛ و همگی اعضای یک پیکرید- آنها را با اجازه صاحبان آنان تزویج نمایید، و مهرشان را به خودشان بدهید؛ به شرط آنکه پاکدامن باشند، نه بطور آشکار مرتکب زنا شوند، و نه دوست پنهانی بگیرند. و در صورتی که «محصنه» باشند و مرتکب عمل منافی عفت شوند، نصف مجازات زنان آزاد را خواهند داشت. این (اجازه ازدواج با کنیزان) برای کسانی از شماست که بترسند (از نظر غریزه جنسی) به زحمت بیفتند؛ و (با این حال نیز) خودداری (از ازدواج با آنان) برای شما بهتر است. و خداوند، آمرزنده و مهربان است.
معنای مفردات آیه1:« طَوْلاً»: الطّول – بضمّ الطاء – خلاف العرض، و جمعه أطوال، و أمّا الطَول - بفتح الطاء – فهو القدرة و التمکّن، الظاهر أنّ المعنیین من باب واحد یقول الشیخ الطوسی: الطول الغِنی، و هو مأخوذ من الطول خلاف القصر، فشبّه الغِنی به لأنّه یُنال به معنای الأمور»
2:« فَتَياتِكُمُ»: یقال للأمة فتاة و إ ن کانت مسنّة.
3:« مُحْصَناتِ»: بمعنی العفیفات بقرینة ما بعده، أعنی قوله:« غَيْرَ مُسافِحاتٍ»
4:« أَخْدانٍ»: جمع خِدن و هم الأخلاء السریین.
5:« أُحْصِنَّ»: تزوجن.
6:« الْمُحْصَناتِ»: و یراد به هنا الحرائر.
7:« الْعَنَتَ»: الجهد و المشقة.
خداوند متعال در آیات قبلی فرمودند« فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْني وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً...»[2]
، و در ضمن حلال ها و حرام ها هم معین کردند، فقط یک مسئله باقی ماند و آن اینکه اگر کسی نمی تواند با زنان حرّه و آزاد ازدواج کند، چون زنان آزاد علاوه بر مهریه، نفقه می خواهند و اضافه بر نفقه، یک مسئولیت های دیگر نیز بر گردن آنسان می آورد که ممکن است هر کس نتواند از عهده آن بر بیاید، حال که ازدواج با زنان آزاد یک چنین مشکلاتی دارد، آیا اسلام برای حل این مسئله (ارضای غریزه جنسی) طرحی ارائه داده یا نه؟
البته جوابش مثبت است، یعنی اسلام برای این مسئله طرحی ارائه داده، طرحش این است که اگر کسی نمی تواند با زنان آزاد ازدواج کند، او می تواند با إماء وکنیزان ازدواج نماید، قرآن کریم بخاطر رعایت ادب، کلمه «إماء» را به کار نمی برد و بجای آن از کلمه « فَتَياتِكُمُ» بهره می گیرد، «فَتَیَات»: جمع فَتاة، یعنی دختران نوجوان، ولی در اینجا مراد کنیزان است، حتی به کنیزی که پنجاه سالش است فتات می گویند، این در واقع یکنوع ادب قرآن کریم را نشان می دهد که تا چه حدی نسبت به انسان احترام قائل است، چون قرآن می توانست بفرماید:« إماء»، اما در اینجا کلمه «فَتَیَات» را به کار می برد، «فَتَیَات» جمع فتات است و فتات عبارت است از دختر جوان، یا زن جوان (هرچند دختر هم نباشد)، حتی اگر انسان کنیزی را بگیرد که چهل ساله است، قرآن به آن می گوید: «فَتَیَات» و این ادب قرآن کریم را نشان می دهد که برای انسان ارزش قائل می شود، از این روست امیر المؤمنین (علیه السلام) که خود قرآن ناطق است به مالک اشتر فرمود: «و اشعر قَلبکَ الرّحمةَ للرّعیّة، و المحبة لَهم، و اللُطف بهم، ولا تَکوننَّ عَلیهم سَبُعاً ضاریاً تَغتنمُ اَکلهُم، فانّهم صِنفانِ: اِمّا اخٌ لکَ فی الدّینِ، او نَظیرٌ لک فی الخَلقِ»
«مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار ده، و با همه دوست و مهربان باش. مبادا هرگز، چونان حیوان شکاری باشی که خوردن آنان را غنیمت دانی، زیرا مردم دو دسته اند، دسته ای برادر دینی تو، و دسته دیگر همانند تو در آفرینش می باشند».
در هر صورت قرآن کریم می فرماید کسانی که نمی تواند زنان آزاد بگیرند، می توانند از إماء و کنیزان استفاده کنند، منتها هم در «ناکح» سه چیز شرط است و هم در منکوحه، شرط در ناکح این است:
« وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً »ما یک «طَوْل» داریم و یک طُول داریم ، طُول در مقابل عرض است، اما «طَوْل» به معنی دارائی، بضاعت و قدرت است، جناب شیخ انصاری در مسأله انسداد، یک جمله ای دارد و آن اینکه:« رزقنا الاجتهاد فإنّه أشدّ (أو أشقّ) من طَول الجهاد» قدرتی که در جهاد است، در اجتهاد بیشتر است.
بنابراین، طُول – بضم الطاء – در مقابق عرض است، اما طَول – بفتح الطاء - به معنی دارائی، بضاعت و قدرت است.
پرسش ممکن است کسی بپرسد که از نظر ادبی کلمه «طَوْلاً» چه نقشی دارد؟
پاسخبعضی ها می گویند کلمه «طَوْلاً» مفعول به است، ولی من مفعول به بودنِ «طَوْلاً» را قبول ندرایم، بلکه آن را غلط می دانم است، یعنی «طَوْلاً» مفعول به نیست.
من معتقدم که «طَوْلاً» مفعول لأجله و مفعول له است،« وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً»: أی لأجل القدرة، « طَوْلاً»: أی لأجل القدرة، کلمه «طَوْلاً» مفعول له است.
« وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤمِنات» در این آیه مبارکه سه بار کلمه «محصنات» تکرار شده است، دوبار با «الف و لام» آمده، در یکجا هم بدون «الف و لام» ذکر شده ا ست، قبلاً گفتیم که کلمه «محصنات» سه استعمال دارد، گاهی مراد از «محصنات» حرائر و زنان آزاد می باشند، گاهی مقصود از «محصنات» زنان عفیفه و پاکدامن هستند ( در مقابل زانیات)، گاهی مراد از « محصنات» زنان شوهردار و متزوجات می باشند، آیه ای را که قبلاً خواندیم، «المحصنات» در آنجا به معنی متزوجات بود، ولی باید ببینیم که «محصنات» در این آیه مبارکه، به کدام معنی آمده است؟
هر کجا که «محصنات» با الف و لام آمده، در آنجا به معنی حرائر است، یعنی زنان آزاد، اما آنجا که بدون «الف و لام» آمده، در آنجا به معنی عفائف ا ست، یعنی زنان پاکدامن.
در این آیه مبارکه، با الف و لام آمده، چون فرموده: « وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ»، یعنی حالا که نمی تواند حرائر و زنان ازاد را بگیرد،« فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤمِناتِ»
آنها که توانایی ازدواج با زنان (آزاد) پاکدامن باایمان را ندارند، می توانند با زنان پاکدامن از بردگان باایمانی که در اختیار دارید ازدواج کنند، یعنی جوانی که قدرت ازدواج با حرائر را ندارد، می تواند از ملک یمین شما استفاده کند و بهره ببرند.
از این آیه مبارکه معلوم می شود که اگر انسان مسلمان بخواهد با کنیز ازدواج کند، باید با کنیز مسلمان ازدواج کند، یعنی با کنیز مشرک و کتابی نمی تواند ازدواج کند، اما با کتابیه و مشرکه نمی تواند ازدواج کند.
سؤال ممکن است کسی سؤال کند و بگوید: من از کجا بدانم که این کنیزمؤمنة است یا مؤمنة نیست؟
جواب قرآن کریم در جواب این سؤال می فرماید: وَ اللّه ُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ » ایمان واقعی را فقط خدا می داند، و شما باید به همان ایمان ظاهری اکتفا کنید.
«بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ»، این جمله (بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ) دفع دخل مقدّر است و آن اینکه در جامعه آن روز، ازدواج با کنیز عیب بود، چطور خداوند منان می فرماید بروید کنیز بگیرید، قرآن کریم می فرماید: « بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ» همه شما سر و ته یک کرباس هستید و از قماش واحدی می باشید، منتها اسم ونام ها فرق می کند، نام یکی حرائر است، نام دیگری فتیات و إماء (کنیزان) است، این اسم ها و نام ها را کنار بزنید، زیرا همه تان حقیقت واحده و هویت واحده دارید ولذا از ازدواج با کنیزان عار و ننگ نداشته باشید.
شرائط ناکح1: شرط اولش این است که: « وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤمِنات».
2: شرط دوم اینکه:« فَانْكِحُوهُنَ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ»، یعنی نمی شود کنیزان را بدون اذن و اجازه مولای شان ازدواج کنیم،
3: شرط سوم اینکه:« وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» مهریه اش را بدهید.
سؤال این است که آیا مهریه را به کنیز بدهند یا به مولی؟ ظاهر این است که به کنیز بدهند ( نه به مولی)، البته در اینجا نظر فقها فرق می کند، بعضی از فقها می گویند:« العبد لا یملک»، بعضی ها می گویند:« العبد یملک»، ولی از ظاهر آیه مبارکه استفاده می شود که باید مهریه را به خود کنیز بدهند، مگر اینکه دلیل قطعی پیدا بشود که باید مهریه را به مولی داد، آنوقت ما بخاطر دلیل قطعی از این ظاهر صرف نظر می کنیم.
ما تا اینجا شرائط ناکح را خواندیم که عبارت بودند از:
الف؛ «وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً».
ب؛ « فَانْكِحُوهُنَ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ».
ج؛ «وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ».
در اینجا کلمه « أُجُورَهُنَّ » در مهر به کار رفته است، البته یک شرط چهارمی هم برای ناکح است که بعداً خواهد آمد.
شرائط منکوحة1:« مُحْصَناتٍ» عفیفه و پاکدامن باشند.
2: «غَيْرَ مُسافِحاتٍ»: أی غیر زانیات.
3: « وَ لا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ» رفیق نداشته باشد،«أَخْدَان»: جمع خِدْن، رفیق و رفیقه، یعنی «خِدن» به معنای رفیق است، گاهی در میان دختران کسانی پیدا می شوند که ازدواج نکرده اند، اما رفیق دارند.
می فرماید کنیز (منکوحه) سه شرط دارد، یکی اینکه عفیفه و پاکدامن باشد ( مُحْصَناتٍ)، شرط دیگر اینکه: «غَيْرَ مُسافِحاتٍ»: أی غیر زانیات باشد، شرط سوم اینکه رفیق آشکار و پنهانی نداشته باشد ( وَ لا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ)
« مُحْصَناتٍ» به معنای زنان عفیفه و پاکدامن،« مُسافِحاتٍ» زانیات آشکار، «مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ» زانیات سری و پنهانی.
قرآن کریم می فرماید: کنیز باید دارای شرائط سه گانه باشد، عفائف باشند، زانیات آشکار نباشند، زانیات سرّی و پنهانی هم نباشند.
ازدواج با زنان زانیهما از اینجا یک مطلب دیگر را می فهمیم که بحث تفصیلی اش بعداً خواهد آمد، و آن اینکه آیا انسان می تواند با زن زانیه ازدواج کند؟
بعضی ها می گویند: بله، اما قرآن کریم می فرماید یک جوان حق ندارد که با کنیز زانیه ازدواج کند، معلوم می شود که ازدواج با زانی باطل است مگر اینکه توبه کند، ولی بحث ما در جایی است که توبه نکرده است.
البته بعضی ها گاهی سراغ زنان ناپاک می روند و می گویند ما صیغه و عقد موقت می کنیم، پاک می شود، و حال اینکه زانیه حرام است و با خواندن عقد حلال نمی شود.
در هر صورت فتوای من این است انسان زانیه را نمی تواند بگیرد مگر اینکه توبه کند، مادامی که توبه نکرده ازدواج با او حرام و باطل است.
«فَإِذا أُحْصِنَّ» کلمه «أُحْصِنَّ» جمع مؤنث است، حالا اگر کنیز ازدواج کرد، «احصان» که از«أُحْصِنَّ» استفاده می شود در اینجا به معنی ازدواج است، حالا اگر کنیزی ازدواج کرد و بعد از ازدواج متاسفانه زنا کرد، آقایان می دانند زنان شوهر دار اگر زنا کنند، حکمش رجم و سنگسار است، اما امة و کنیز شوهر دار اگر زنا کند، حکمش رجم و سنگسار نیست، یعنی کنیز حکم زنان حرائر و شوهردار را ندارند، ائمه معصومین (علیهم السلام) هم فرموده اند که رجم و سنگسار مال حرائر است، اما کنیز حتی اگر محصنه هم باشد، رجم ندارد، بلکه حد مجرد بر او جاری می شود، منتها حد مجرد صد تازیانه است، پس حد کنیز نصف حد مجرد می شود که پنجاه تازیانه می شود.
4: شرط چهارم ناکح:« ذلِكَ لِمَنْ خَشِىَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ » اینکه گفتیم اگر حرائر را نمی تواند بگیرد، کنیز را بگیرد و با کنیز ازدواج کند، این راجع به آن جوانی است که می ترسد اگر این کار را نکند، ممکن است به زنا بیفتد، «عَنَت» به معنی مشقت است، گاهی می گویند مراد از مشقت این است که جوان می ترسد اگر ازدواج نکند ، مریض و بیمار می شود، ولی این حرف و توجیه درست نیست، ظاهراً مراد از «عَنَت» این است که اگر با کنیز ازدواج نکند، به گناه می افتد و گرفتار فسق و فجور می شود.
«وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ » قرآن کریم در عین حالی که اجازه می دهد که با کنیز ازدواج کنیم، می فرماید اگر با کنیز ازدواج نکنید، بهتر است. چرا؟ مگر مقام کنیز را پایین می آورد؟ نه، بلکه مقام کنیز را بالا برد، چون فرمود: «بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ»، اما در عین حال می فرماید: اگر با کنیز ازدواج نکنید، بهتر است. چرا؟ چون وضع کنیز روشن نیست، زیرا ممکن است مولا بطور ناگهانی تصمیم بگیرد، کنیزی را که به عقد شماست به کسی بفروشد، بیعش ابطال نکاح است، آنوقت دست شما خالی می ماند «وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ»، البته می فرماید من اجازه دادم و شما می توانید کنیز را بگیرید «بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ»، ازدواج با کنیز هیچ اشکالی ندارد، منتها ازدواج با کنیز یک عاقبت بدی هم دارد و آن این است که ازدواج با او (کنیز) ازدواج پایدار نیست، ازدواج متزلزل است، چون هر آن ممکن است مولا، این کنیز را بفروشد و اگر مولا این کنیز را بفروشد، نکاحش باطل می شود و کنیز منتقل می شود به ملک مولای دیگر، ولذا باید مولای دوم اجازه بدهد و ممکن است او اجازه ندهد.
خلاصه مطلب اینکه: خیال نکنید که قرآن می خواهد مقام کنیز را پایین بیاورد، بلکه می خواهد بفرماید حرائر عاقبت شان روشن است، اما کنیز ها عاقبت شان چندان روشن نیست چون ممکن است مولا یکباره تصمیم به فروختن آنها بگیرد، البته «وَ اللّه ُ غَفُورٌ رَحِيمٌ» به خاطر همان گناهی است که اگر کنیز مرتکب بشود و حد برایش اجرا بشود ولذا می فرماید:« وَ اللّه ُ غَفُورٌ رَحِيمٌ»
این آیه مبارکه بهترین دلیل است که آیه قبلی راجع به عقد موقت است، چرا؟ چون همه حواشی را گفت، حرائر را گفت، کنیز راهم در اینجا گفت، جوانی که بخواهد عقد موقت کند آن را گفت، در واقع ای دو آیه مبارکه در کنار هم همه حواشی نکاح را بیان کرده است، یعنی هم عقد دائم را بیان کرده، هم صداق را گفته و هم عبید و إماء را گفته و هم مسأله عقد موقت را بیان نموده است.
در زمان پیغمبراکرم (صلّی الله علیه و آله) مسئله ازدواج موقت در مدینه خیلی فراوان و رایج بوده است، نمی شود پیغمبر اکرم وارد مدینه بشود و این موضوع شایع را بیان نکند، ولذا نمی توانیم آن جمله ( فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ ) را به غیر عقد موقت توصیف کنیم، چون معنایش این است که رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) یک پدیده را نادیده گرفته، و حال آنکه یک پدیده شایعی بوده است.
 

[1] نساء/سوره4، آیه25.

[2] نساء/سوره4، آیه3.