جلسه 1397/12/04

بسم الله الرحمن الرحیم



وصيت براي وارث

موضوع: وصیت برای وارث
بحث در این بود که آیا انسان می تواند برای وارث وصیت کند؟ اهل سنت می گویند وصیت برای وارث صحیح نیست، اما امامیه می گویند می شود برای وارث وصیت کرد، مدرک ما (امامیه) آیه قرآن کریم است، ولی آنها (اهل سنت) در مقابل این آیه مبارکه، چند روایت را نقل کرده اند، الآن بحث ما در باره سنتی است که اهل سنت به آنها استناد می جویند، روایتی را از پیغمبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) که آن حضرت روز نهم یا روز دهم ذیحجه فرمود:
« لا وصیة لوارث» الآن بحث ما در اطراف همین حدیث و روایت است.
مناقشه استاد سبحانی بر حدیث یاد شدهباید توجه داشت که این حدیث از چهار جهت مخدوش است:
1: اگر کسی اسانید این حدیث را ببیند، اسانید آن غالباً مخدوش است، و حال آ نکه قرآن کریم قطعی السند و قطعی الدلالة است ولذا نمی شود قرآن را با یک روایتی که سندش مشکل دارد، نسخ کنیم، البته اگر خبر متواتر باشد، می توان گفت ناسخ قران باشد، آنهم تازه محل بحث است، اما اگر خبر واحد شد، خبر واحد نمی تواند ناسخ قرآن باشد، خصوصاً که راویان این حدیث گاهی بعضی از اینها مخلّط اند، یعنی صحیح و غیر صحیح را با هم مخلوط می کنند، بعضی از این رواة این حدیث أروی الناس عن الکاذبین، یعنی بیشترین روایت را از افراد دروغ گو نقل می کنند، بعضی از اینها کسانی هستند که تا چهل سالگی ختنه نشده اند بلکه بعد از چهل سالگی ختنه شده اند، بعضی از آنها می گویند فلانی برای ما نقل روایت کرده و حال آنکه طرف را ندیده، آقایان اگر سند این روایات را ببینند، اسناد شان اینها است، البته من در اینجا سند را نیاوردم، اگر آقایان علاقمند به دیدن سند هستند، به کتاب ما بنام :« الإنصاف فی مسائل دام فیها الخلاف) مراجعه کنند، من در آنجا سند این روایات را آورده ام که اهل رجال می گویند بعضی از اینها اهل اختلاط هستند، یعنی صحیح و غیر صحیح را بهم می بافند، بعضی از آنها کسانی هستند که از کذّاب ها نقل می کنند، بعضی از آنها کسانی هستند که تا چهل سالگی ختنه نشده اند و بعداً ختنه شده اند، بعضی از اینها کسانی هستند که از طرف نقل روایت می کنند و حال آنکه او را ندیده اند، آیا می شود با چنین حدیثی که سندش چنین است، قرآن مجید را تخصیص بزنیم یا نسخ کنیم؟
2: جهت دوم این است که پیغمبر اکرم (ص) در دو مرحله خطبه عظیمی را خوانده، که انصافاً در تاریخ نبوت بی سابقه است، یکی روز غدیر است، دیگری هم یوم عرفه یا عید قربان است، پیغمبر اکرم روی ناقه بوده و خطبه خوانده، آیا می شود که آن حضرت خطبه بخواند، این بخش را فقط دو نفر شنیده اند، یکی اعرابی است که اصلاً از پیغمبر اکرم روایتی ندارد جز همین یک روایت، یکی همین مردی است که می گوید من زیر دهان شتر پیغمبر بودم و آب شتر پیغمبر بر شانه من می ریخت، این دو نفر شنیده اند، آیا می شود که روز عرفه فقط این دو نفر بشنوند، اما بقیه نشنوند؟
پس اشکال اول این شد که این حدیث از نظر سند مخدوش است، من چند نفر را نام بردم و گفتم بعضی از اینها مخلّط هستند، بعضی از اینها أروی الناس عن الکاذبین هستند، بعضی از اینها تا چهل سالگی ختنه نشده اند،
بعضی از اینها اسناد می دهند از فلانی، و حال آنکه او را ندیده اند، آیا می شود با چنین خبری، قرآن را تخصیص بزنیم یا نسخ بکنیم؟
اشکال دوم این بود که بر فرض این حدیث درست باشد، چطور می شود که پیغمبر اکرم (ص) در یک مجتمع بزرگ سخنرانی کند، سخنرانی و کلام آن حضرت را هیچ کس نشنود جز این دو نفر، یعنی اعرابی، و همین فردی است که نقل روایت کرده است.
3: اشکال سوم این است که آیا می توانیم این روایت را در مقابل روایت ائمه اهل بیت (علیهم السلام) قرار بدهیم، از حضرت امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) سوال می کنند که آیا وصیت بر وارث درست است؟ حضرت در جواب می فرماید: بله، و آیه مبارکه را می خواند که: « كُتِبَ عَلَيكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيرًا الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ»، شما لا اقل امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) یک راوی قرار بدهید، آیا می شود در مقابل فرمایش امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) این روایت را (که دارای اشکالات سه گانه است) بپذیریم، اشکال اولش ضعف سند بود، اشکال دوم: بعید است که بقیه مردم نشنوند و فقط این دو نفر بشنود، اشکال سوم: نمی شود این روایت را در مقابل فرمایش امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) قرار بدهیم.
4: اشکال چهارم اینکه: آقایان می گویند:« الطرح إذا لم یمکن الجمع»، یعنی طرح در جایی است که جمع ممکن نباشد، اتفاقاً در اینجا جمع ممکن است و ما جمع می کنیم. چطور؟ می گوییم: لعلّ پیغمبر اکرم (ص) فرموده:« لا وصیة لوارث إذا زاد علی الثلث»، بعضی از اهل سنت که این روایت را نقل کرده، این گونه نقل کرده اند که:« لا وصیة لوارث إذا زاد علی الثلث».
بنابراین، این روایت از جهات اربعه مخدوش شد:
الف؛ ضعف سند.
ب؛ استبعاد اینکه همه نشنوند و فقط این دو نفر بشنوند.
ج؛ امام باقر و امام صادق (ع) با این آیه مبارکه استدلال کرده اند.
د؛« الجمع مهما أمکن،أولی من الطرح» شاید پیغمبر فرموده:« لا وصیة لوارث إذا زاد علی الثلث»، کما اینکه در کتب بعضی از اهل سنت چنین وارد شده است.
المحتمل أنّ الرسول ص ذکر قیداً لکلامه، و لم یسمعه الراوی أو سمعه، و غفل عن نقله، أو نقله و لم یصل إلینا، وهو أنّه مثلاً قال: «و لا تجوز وصیة لوارث إذا زاد عن الثلث أو بأکثر منه، و من حسن الحظ أنّ الدار قطنی نقل الحدیث بهذا القید، قال: خطبنا رسول الله (ص) بمنی فقال:« إنّ الله عزّ و جلّ قد قسّم لکلّ إنسان نصیبه من المیراث فلا یجوز لوارث وصیة إلّا من الثلث»[1]
.
5: اشکال پنجم، علاوه براین، آیین اسلام، آیین خاتم است، و قوانین اسلام مطابق با فطرت است، اگر چنین است، گاهی از اوقات در میان وارث انسان، افراد زمین گیر یا کم بضاعت یا نابینا و یا نا شنوا وجود دارد، مسلّماً مُورِّث احساس می کند که باید از ثلثش برای یک چنین وارثی وصیت کند، این وصیت، بر خلاف عقل و شرع نیست، بلکه طبق فطرت است، آیا می شود پیغمبر اکرم (ص) این حادثه را نادیده بگیرد و بگوید تو حق نداری که از ثلث به او بدهی، اما به همسایه می توانی بدهی.
إضف إلی ذلک: أنّ الإسلام دین الفطرة، ورسالته خاتمة الرسالات، فکیف یصحّ أن یسدّ باب الإیصاء للوارث، مع أنّه ربما تمسّ الحاجة إلی الإیصاء للوارث، بعیداً عن الجور و الحیف، من دون أن یثیر عداء الباقین و حسد الآخرین کما إذا کان طفلاً، أو مریضاً، أو معوّقاً أو طالب علم، لا تتسنّی له الدراسة إلّا بمساعدة الآخرین.
کلّ ذلک یدعو فقهاء المذاهب فی الأمصار إلی دراسة المسألة من الأصل، عسی أن یتبدّل المختلف إلی المؤتلف، و الخلاف إلی الوفاق، بفضله و کرمه سبحانه.
 
الآیة الرابعةقال سبحانه:« يوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيينِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَينِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ يوصِي بِهَا أَوْ دَينٍ»[2]

ترجمه: خداوند در باره فرزندانتان به شما سفارش مي کند که سهم (ميراث) پسر، به اندازه سهم دو دختر باشد؛ و اگر فرزندان شما، (دو دختر و) بيش از دو دختر باشند، دو سوم ميراث از آن آنهاست؛ و اگر يکي باشد، نيمي (از ميراث،) از آن اوست. و براي هر يک از پدر و مادر او، يک ششم ميراث است، اگر (ميت) فرزندي داشته باشد؛ و اگر فرزندي نداشته باشد، و (تنها) پدر و مادر از او ارث برند، براي مادر او يک سوم است (و بقيه از آن پدر است)؛ و اگر او برادراني داشته باشد، مادرش يک ششم مي برد (و پنج ششم باقيمانده، براي پدر است). (همه اينها،) بعد از انجام وصيتي است که او کرده، و بعد از اداي دين است -شما نمي دانيد پدران و مادران و فرزندانتان، کداميک براي شما سودمندترند!- اين فريضه الهي است؛ و خداوند، دانا و حکيم است.
اگر من این آیه را می خوانم به اعتبار کلمه وصیت است که در آ ن آ مده، یعنی از نظر مواریث نمی خوانم، چون اگر بخواهیم احکام ارث را بخوانیم، درکتاب ارث می آید، اگر کسی بمیرد که هم اولاد دارد و هم پدر و مادر دارد، هر کدام از پدر و مادر یک ششم ارث می برند (وَلِأَبَوَيهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ).
اما اگر این آدم اولاد ندارد، مادر (در این فرض) یک سوم می برد، اما بشرط اینکه میت برادر نداشته باشد، و الا اگر میت برادر دارد، هر چند برادر میت وارث نیست، اما حاجب است، به این معنی که بودنِ برادر برای « میت» باعث می شود که مادر ثلث نبرد، بلکه سدس ببرد، آیه همین را می گوید، پس آیه دو صورت را می گوید، صورت سوم را باید از خارج بفهمیم، صورت اول این است که اگر کسی بمیرد که هم اولاد دارد و هم پدر و مادر دارد، پدر و مادر هر کدام یک ششم را به عنوان ارث می برند، اما اگر کسی بمیرد، اما اولاد ندارد، آیه مبارکه پدر را نمی گوید، اما مادر یک سوم را ارث می برد، اما به این شرط که میت برادر نداشته باشد، اما اگر میت برادر داشته باشد، هر چند برادر وارث نمی شود، اما باعث می شود که ارثیه مادر از یک سوم، به یک ششم تنزل پیدا کند.
بالفرض که ما یک ششم را به مادر دادیم، تکلیف پنج قسمت دیگر چه می شود؟ همه اش مال پدر است، البته این قسم را (یعنی اینکه پنج قسمت دیگر مال پدر است) آیه نمی فرماید، بلکه از خارج می فهمیم، چون وقتی یک ششم را به مادر دادیم، الأثلاث الخمسة مال پدر می شود.
سوالسوال این است که چرا بودنِ برادر برای میّت، باعث می شود که مادر یک ششم ارث ببرد، یعنی ارثیه مادر با بودنِ برادر از یک سوم، به یک ششم تنزل پیدا کند و پنج قسمت دیگر را به پدر بدهند، و حال آنکه برادرِ «میت» از میت ارث نمی برد؟
جواب جوابش روشن است، چون برادرِ میت، اولاد پدر است و بر پدر است که باید هزینه اولاد را بدهد، هر چند حاجب (که برادرِ میّت باشد) خودش ارث نمی برد، اما مانع می شود که مادر ثلث ببرد، بلکه باید یک ششم ببرد، پنج قسمت دیگر را به پدر می دهند، پدر نیز همه را خرج اولادش می کند که یکی از آ نها برادر میت است:« وَلِأَبَوَيهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ» و براي هر يک از پدر و مادر او، يک ششم ميراث است، اگر (ميت) فرزندي داشته باشد.
« فَإِنْ لَمْ يكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ»، یعنی اگر «میت» فرزندي نداشته باشد، و (تنها) پدر و مادر از او ارث برند، براي مادر او يک سوم است (و بقيه از آن پدر است).
« فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ يوصِي بِهَا أَوْ دَينٍ» و اگر او (میت) برادراني داشته باشد، مادرش يک ششم مي برد (و پنج ششم باقيمانده، براي پدر است). (همه اينها،) بعد از انجام وصيتي است که او کرده، و بعد از اداي دين است، محل شاهد ما جمله:« مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ يوصِي بِهَا أَوْ دَينٍ» است، ترکه وارث بعد از دو مرحله است، مرحله اول باید وصیت و دین را جدا کنند، باقیمانده می شود ترکه و ارث، مقام وصیت و دین بر مقام ترکه مقدم است.
اشکال این بود که چرا برادرِ میّت که حاجب است، خودش ارث نمی برد، اما سبب می شود که سهم مادر پایین بیاید، یعنی همه پنج قسمت باقیمانده را به پدر بدهند؟
در جواب عرض کردم که پدر متکلف هزینه اولادش است که یکی از آنها برادر میت می باشد.
الآیة الخامسةقال سبحانه: «وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ يوصِينَ بِهَا أَوْ دَينٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَينٍ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ يوصَى بِهَا أَوْ دَينٍ غَيرَ مُضَارٍّ وَصِيةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ»[3]

ترجمه: و براي شما، نصف ميراث زنانتان است، اگر آنها فرزندي نداشته باشند؛ و اگر فرزندي داشته باشند، يک چهارم از آن شماست؛ پس از انجام وصيتي که کرده اند، و اداي دين (آنها). و براي زنان شما، يک چهارم ميراث شماست، اگر فرزندي نداشته باشيد؛ و اگر براي شما فرزندي باشد، يک هشتم از آن آنهاست؛ بعد از انجام وصيتي که کرده ايد، و اداي دين. و اگر مردي بوده باشد که کلاله [= خواهر يا برادر] از او ارث مي برد، يا زني که برادر يا خواهري دارد، سهم هر کدام، يک ششم است (اگر برادران و خواهران مادري باشند)؛ و اگر بيش از يک نفر باشند، آنها در يک سوم شريکند؛ پس از انجام وصيتي که شده، و اداي دين؛ بشرط آنکه (از طريق وصيت و اقرار به دين،) به آنها ضرر نزند. اين سفارش خداست؛ و خدا دانا و بردبار است.
هدف از خواندن این آیاتاین آیه ها را فقط برای این جهت می خوانیم که وصیت و دین مقدم بر ترکه است، یعنی احکام مواریث را نمی خوانیم، احکام مواریث برای آینده باشد، همین آیات درکتاب ارث نیز خواهد آمد، اگر الآن می خوانیم برای این جهت است که بدانیم مقام وصیت و دین مقدم بر ترکه و ارث است و می خواهیم این نظریه را رد کنیم که می گویند:« لا وصیة لوارث» البته خواهیم گفت که اول دین است، بعداً وصیت، یعنی دین مقدم بر وصیت است.
ترکه زوج و زوجه این آیه ای که می خوانیم ترکه زوج و زوجه را بیان می کند، اگر زن بمیرد و اولادی هم داشته باشد، برای شوهر یک چهارم می رسد، اما اگر زن بمیرد، اما اولاد نداشته باشد، برای شوهر نصف می رسد، یعنی شوهر نسبت به زوجه دو سهمی است، به این معنی که اگر «زوجه» اولاد دارد، خواه از همین شوهر یا از شوهر قبلی اش، زوج (شوهر) یک چهارم ارث می برد، اما اگر «زوجه» اولاد نداشته باشد (چه از این شوهر، و چه از شوهر قبلی)، شوهر در اینجا نصف می برد.
اما اگر زوج (شوهر) بمیرد و اولاد هم داشته باشد ( خواه از این زن، و یا از زن دیگر) زوجه یک هشتم را می برد.
اما اگر زوج (شوهر) اولاد نداشته باشد ( نه از این زن و نه از زن دیگر)، زوجه یک چهارم می برد، اما همه اینها «مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ يوصِي بِهَا أَوْ دَينٍ»
علت اینکه من این آیه مبارکه را می خوانم برای این جهت است که بدانیم مقام وصیت و دین مقدم بر مقام ترکه است، نه اینکه می خواهم احکام مواریث را بیان کنم، چون احکام مواریث در جای خودش خواهد آمد.
«وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ» یعنی زن می میرد، اما اولاد ندارد، اینجا نصف ترکه زن به مرد می رسد.
« فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ يوصِينَ بِهَا أَوْ دَينٍ» و اگر (زنان شما) فرزندي داشته باشند، يک چهارم از آن شماست؛ پس از انجام وصيتي که کرده اند، و اداي دين (آنها). یعنی اول وصیت و دین زن را جدا می کنند، نصف (در صورت نداشتن اولاد) یا یک چهارم (در صورت اولاد داشتن) به شوهر می رسد.
«وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ» و براي زنان شما، يک چهارم ميراث شماست، اگر فرزندي نداشته باشيد.
« فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَينٍ» و اگر براي شما فرزندي باشد، يک هشتم از آن آنهاست؛ بعد از انجام وصيتي که کرده ايد، و اداي دين.
اما اگر کسی مرده، و از طبقه اول وارث ندارد، یعنی نه پدر و مادر دارد و نه اولاد، نوبت می رسد به طبقه دوم، طبقه دوم برادر و خواهرند، برادر و خواهر را کلاله می گویند، کلاله نیز سه جور است:
الف؛ کلاله ابی.
ب؛ کلاله أمّی
ج؛ کلاله أبوینی
کلاله ابی به کسانی گفته می شود که در پدر با میت شریکند، کلاله امی به برادر و خواهری گفته می شود که در مادر با میت شریکند، ما فعلاً قسم دوم را می خوانیم ، یعنی کسی مرده، که تنها ورثه اش کلاله امی است، یعنی هیچ وارثی جز برادر های مادری ندارد، می فرماید کلاله های امی اگر دو نفرند، یعنی خواهر و برادرند، هر کدام از آ نها یک ششم را می برند، برادر و خواهر در اینجا مساوی اند، از جاهایی که زن و مرد در آنجا مساوی هستند، کلاله امی است، در کلاله امی (یعنی خواهر و برادر) با هم مساوی هستند، یعنی هر کدام شان یک ششم را می برند، دو ثلث دیگر را چه می کنند؟ می گویند: ردّاً و فرضاً، یعنی یک سوم را فرضاً می برند، بقیه را هم ردّاً و قرابة می برند.
پس اگر کسی بمیرد که یک برادر و یک خواهر امی دارد، یک سوم بین آ نها تقسیم می شود فرضاً، باقیمانده را هم ردّاً و قرابة می برند، البته اهل سنت می گویند، بقیه را به عُصبه می دهند، یعنی به عموها می دهند، ولی این درست نیست، چون عمو ها در مرتبه سوم قرار دارند.
اما اگر کلاله امی بیش از دو نفر بودند، همان ثلث است، ثلث بیشتر نیست، کلاله امی فقط ثلث را می برد، خواه دو نفر باشند یا بیشتر، باقیمانده را ردّاً و قرابةً می برند « وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ يوصَى بِهَا أَوْ دَينٍ غَيرَ مُضَارٍّ وَصِيةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ»
بنابراین، کلاله امی، ثلث است، خواه دو نفر باشند یا بیشتر از دو نفر باشند، دو ثلث دیگر چه می شود؟ گاهی آنها را فرضاً می برند و باقیمانده را ردّاً و قرابةً می برند.
سوالسوال این است که چرا در اینجا کلاله امی را گفته، اما کلاله ابی را نگفته است؟
جواب چون کلاله ابی را در آخر سوره نساء گفته است و در آ نجا داریم که اگر کسی بمیرد که کلاله ابی دارد، کلاله ابی، دو ثلث را فرضاً می برد، باقیمانده را ردّاً یا قرابةً می برد.
 

[1] سنن الدار قطنی، ج4، ص154، الوصایا، ح12 و 13.

[2] نساء/سوره4، آیه11.

[3] نساء/سوره4، آیه12.