جلسه 1397/12/01

بسم الله الرحمن الرحیم



وصيت براي وارث از نظر آيات

موضوع : وصیت برای وارث از نظر آیات
همانطور که بیان گردید، کسانی که در خود احساس مرگ می کنند، می توانند بخشی از مال خود را برای والدین و اقربین ایصاء کنند ( كُتِبَ عَلَيكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيرًا الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ).
البته والدین وارث اند، اما اقربین برخی وارث اند و برخی وارث نیستند، مثلاً فرزندان انسان هم وارث اند وهم اقربین به حساب می آیند، اما برادران و خواهران انسان اقربین هستند، اما وارث نیستند، این مسئله پیش ما مسلّم است و جای بحث ندارد، جناب شیخ طوسی و استادش جناب سید مرتضی عباراتی دارند و می فرمایند، از نظر ما وصیت کردن به وارث هیچ اشکالی ندارد.
اما متأسفانه اکثر فقهای اهل سنت می گویند انسان نمی تواند به وارث وصیت کند، کأنّه اجماع دارند که ایصاء به وارث جایز نیست و شاید قلیلی از آنها جایز بدانند، جناب خرقی کتابی بنام «المغنی» دارد که در فقه حنبلی است و کتاب خوبی است، البته متنِ کتاب «المغنی» مال خرقی است، شرحش مال دیگری است، جناب خرقی در متن کتاب «المغنی» می گوید اگر انسان ایصاء به وارث کند، احتیاج به اجازه وارث دارد، ما نظیر این مسئله را در جای دیگر داریم و آن اینکه اگر کسی وصیت به مازاد ثلث (بیشتر از ثلث) کند، احتیاج به اجازه وارث دارد، آنها (اهل سنت) می گویند حتی اگر یک دینار هم برای وارث وصیت کند، احتیاج به اجازه وارث دارد، شارح کتاب «المغنی» می گوید بعضی از علمای اهل سنت می گویند حتی اگر وارث اجازه هم بدهد، این وصیت نافذ نیست.
بررسی مسأله از نظر آیات وروایاتما نخست باید مسئله را بر قرآن کریم عرضه کنیم، و سپس بر روایات، اگر بر قرآن کریم عرضه کنیم، ظاهر قرآن کریم صحت به تمام معنی است، زیرا قرآن می فرماید:« كُتِبَ عَلَيكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيرًا الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ»[1]
. اگر وصیت برای وارث جایز نبود، قرآن کریم چطور فرموده: «الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ» آن هم به این اتقان ومحکمی، یعنی می فرماید: «حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ»، با این همه عنایت و تاکید چطور بگوییم وصیت برای وارث صحیح نیست؟!
بنابراین، «الکتاب معنا»، البته معلوم است که علمای اهل سنت در مقابل استدلال ما ساکت ننشسته اند، آنها نیز برای خود جواب دارند، آنها دو جور مسئله را حل کرده اند، اول گفته اند این آیه: « كُتِبَ عَلَيكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيرًا الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ» منسوخِ آیه ارث است که در سوره نساء آمده، در سوره نساء آمده: «وصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيينِ»[2]
دیگر وصیتی در کار نیست.
بعضی از آنها (اهل سنت) گفته اند این آیه منسوخ نیست، بلکه مقید است و مراد از «والدین»، آن والدینی هستند که ارث نمی برند، کدام والدین ارث نمی برند؟ «والدینِ کافر» ارث نمی برند، چون کافرند و ارث نمی برند، ولذا شما برای آنها وصیت کنید تا یک چیزی به آنها بدهند.
فرق دو جوابفرق بین جوابین واضح است، زیرا جواب اول می خواهد بفرماید آیه: « كُتِبَ عَلَيكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيرًا الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ» منسوخ است به آیه سوره نساء، اما جواب دوم می گوید آیه سوره بقره ( كُتِبَ عَلَيكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيرًا الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ) منسوخ نیست، بلکه مقید است، «والدین و ابوینِ کافرین اگر مُورِّث شان مسلمان است، ارثش به والدین و ابوین کافر نمی رسد، منتها می تواند وصیت کند که چیزی را به آنها بدهند.
اشکال اول بر جواب اولبرجواب اول آنها سه اشکال وارد است، اشکال اول این است که:« یشترط فی المنسوخ، التقدمُ، و فی الناسخ، التأخُّر»، منسوخ باید قبل از ناسخ باشد و ناسخ بعد از منسوخ، از کجا معلوم است که آیه سوره بقره (كُتِبَ عَلَيكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيرًا الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ) قبل از آیه سوره نساء نازل شده است و لعل عکس باشد، چون هردو سوره مدنی اند، یعنی هم سوره بقره مدنی است و هم سوره نساء مدنی می باشد، ولذا از کجا معلوم است که سوره بقره قبل از سوره نساء نازل شده و لعل قضیه بر عکس باشد؟
پس «یشترط فی النسخ، تقدُّمُ المنسوخ علی الناسخ نزولاً» و شما باید ثابت کنید که اول سوره بقره نازل شده و بعداً سوره نساء.
اشکال دوم بر جواب اولاشکال دوم این است که ناسخ و منسوخ باید تضاد داشته باشند، به این معنی که یکی منفی و دیگری مثبت باشند، و خوشبختانه در اینجا هردو مثبت هستند، یعنی هم آیه ای که می فرماید: «ا« كُتِبَ عَلَيكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيرًا الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ» مثبت است و هم آیه ای که می فرماید:« لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيينِ» مثبت می باشد، این چه ناسخ و منسوخ اند که هردو مثبت اند و عجیب این است که این افراد یک چنین جواب های کم مایه را می دهند، و حال آنکه ادعای فقاهت دارند و خود را فقیه می دانند.
اولاً، باید منسوخ از نظر نزول مقدم بر ناسخ باشد و ناسخ از نظر نزول مؤخر از منسوخ باشد و بعداً نازل شده باشد.
ثانیاً، در نسخ تضاد شرط است، یعنی اگر یکی مثبت بود، دیگری باید منفی باشد، اما در این دو آیه مبارکه هردو مثبت اند، آقایان در باب مطلق و مقید خوانده اند بر اینکه اگر هردو مثبت اند، هیچکدام بر دیگری مقدم نمی شود.
اشکال سوم بر جواب اولاشکال سوم که ازهمه مهمتر است، اگر کسی آیه یازده از سوره نساء را بخواند، همه جا ارث «بعد الإیصاء» است، اول وصیت است و دین، بعداً ارث است، معلوم می شود که «ارث» در مرحله سوم قرار دارد، یعنی ایصاء و دین در مرحله اول و دوم قرار دارند، ارث در مرحله سوم است، پس وصیت از نظر رتبه، مقدم بر ارث است، با این وجود چطور ارث می تواند وصیت را از بین ببرد، در کتاب ارث آمده که اگر کسی بمیرد، اول می گویند چه مقدار بدهکار است، بدهکاری اش را کنار می گذارند، دوم می بینند که چه مقدار وصیت کرده، آن را نیز کنار می گذارند، ماروای «وصیت» و «دین» می شود: « ترکه و ارث». بنابراین، وصیت در مرحله مقدم است، پس چطور می شود که ارث وصیت را از بین ببرد؟
بنابراین، استدلال این آقایان که می گویند آیه «سوره نساء» ناسخ آیه سوره بقره است، از جهات ثلاث مردود است، اولاً، تقدم و تأخرش روشن نیست. ثانیاً، هردو مثبتین هستند. ثالثاً، از نظر قرآن ترکه بعد از وصیت و دین است، تا وصیت و دین را کنار نگذاریم، ترکه و ارث محقق نمی شود تا به دیگران بدهیم.
ولی الآن بعضی از علمای اهل سنت در فکر افتاده اند که فقه امامیه را بپذیرند، شیخ محمد جواد مغنیه در کتاب خودش بنام: « الفقه علی المذاهب الخمسه» می نویسد که من در کشور لبنان هستم، الآن علمای اهل سنت یک لایحه ای را تنظیم کرده اند که آن را به دولت بدهند تا دولت آن را تصویب کند که:« الوصیة لوارث»، چون فقه شان اجازه چنین کاری را نمی دهد، ولذا می خواهند از نظر قانون وارد بشوند.
بنابراین؛ ما تا اینجا توانستیم که جواب اول را تجزیه و تحلیل کنیم، جواب اول این بود که آیه «وصیت» منسوخ است و آیه «ارث» ناسخ آن است.
بررسی جواب دوم اهل سنتجواب دوم آنها این است که قرآن وقتی می فرماید: «... لِلْوَالِدَينِ » مراد والدینی (که ارث می برند) نیست دارد، بلکه مراد والدین کافرین هستند، چون آنها ارث ندارند و تمام ترکه به دیگران می رسد، ولذا شرع مقدس در باره آنها اجازه داده که به این گونه «والدین» ها وصیت کنند.
البته این جواب آسان تر از جواب اول است، زیرا در این جواب می گوید من دست به ترکیب آیه مبارکه نمی زنم، بلکه فقط آیه را مقید می کنم و می گویم مراد از« ... لِلْوَالِدَينِ » والدین کافرین هستند.
اشکال بر جواب دوم اهل سنتاشکالش این است که شما این قید را از کجا آوردید، این «قید» برای خود دلیل می خواهد، علاوه براین، معنایش این می شود که آیه مبارکه با این طمطراق که می گوید: « كُتِبَ عَلَيكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيرًا الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ» این آیه فقط یک مورد نادر را شامل بشود و آن اینکه مسلمانی بمیرد، پدر و مادرش کافر باشد، این خیلی بعید است که قرآن با این اهمیت سخن بگوید و موردش هم مورد بسیار نادر باشد.
دیدگاه صاحب تفسیر المنارصاحب تفسیر «المنار» در اینجا تا حدی روشن تر بحث می کند و می گوید من چگونه که فقهای ما، مقلد امام شان است، یعنی مقلد شافعی، ابوحنیفه، أحمد بن حنبل و مالک هستند و این سبب شده است که مستقلاً قرآن و سنّت را مطالعه نکنند، ایشان (صاحب تفسیر المنار) در اینجا حقیقت را درک کرده و گفته این آیه مبارکه با این عظمت، معنی ندارد که فقط در باره والدین کافرین سخن بگوید، یا بگوییم آیه منسوخ است، ایشان می گوید متاسفانه آنکه برای آنها (علمای اهل سنت) مهم است، همان اقوال ائمه شان است، اما اینکه کتاب چه می گوید و سنت چه می گوید، به این جهت کار ندارند.
بنابراین، ما مسئله را بر قرآن عرضه کردیم و دانسته شد که حق با امامیه است، حتی اگر من امامی هم نبودم، حق را با امامیه می دادم نه با آن طرف.
بررسی مسأله از نظر سنتولی بحث در جای دیگر است و آن عبارت است از:« عرض المسألة علی السنّة» یعنی ما باید مسأله را بر روایات عرضه کنیم و ببینیم که روایات چه می گویند؟
مسلّماً اهل سنت که می گویند:« لا وصیة لوارث» تکیه بر سنت و روایت کرده اند، این روایتی که من می خوانیم، آن را سه نفر نقل کرده اند، یعنی هم ابوداود نقل کرده و هم ترمذی نقل کرده و هم ابن ماجه نقل کرده است.
من ابتدا مضمون روایت را می خوانم، بعداً عبارات روایت را می خوانم، ابو أُمامه می گوید در منا بودم، پیغمبر اکرم بالای ناقه اش سخنرانی می کرد و من جلوی شتر آن حضرت بودم، یعنی من در جِران شتر پیغمبر بودم،جِران عبارت است از:مُقَدَّمُ عُنُقِ الناقة» یعنی زیر دهان شتر پیغمبر اکرم (ص) بودم، و من می دیدم که ناقه پیغمبر اکرم (ص) تقصع بِجَرَّتها، یا بر می گرداند یا فرو می برد، یعنی آن خار یا علفی که در دهانش است، نشخار می کند، به این معنی گاهی آن را فرو می برد و گاهی همان را از داخل بیرون می آورد، تقصع، أی تَرُدُ الی الداخل، و گاهی از داخل بیرون می آورد که در فارسی به آن می گویند: نشخار کردن، همان نشخار در فارسی دایره اش مضیق است، همان را می جود، منتها «تقصع» یعنی هم می جود و هم گاهی آن را فرو می برد و هم گاهی آن را از داخل می آورد زیر دهان، این آدم می گوید من زیر دهان (جران) بعیر پیغمبر بودم، یعنی زیر سرش بودم، در حالی که شتر پیغمبر «تقصع بجرّتها ...» شنیدم که پیغمبر اکرم می فرمود:« إن الله أعطی لکلّ وارث حقّه لا وصیة لوارث»، دلیل شان همین حدیث است، هم ابن جامه قزوینی این حدیث را نقل کرده و هم ابو داود خراسانی نقل کرده و هم جناب ترمذی آن را نقل کرده است.
آیة الوصیة منسوخة بالسّنةقد علمتَ أنّ آیة الوصیة محکمة لم تنسخ بالکتاب، و لم یقیّد إطلاقها، بل هی آ یة محکمة مطلقة یجب الأخذ بها، إلّا أنّه ربما یقال: إنّ آیة الوصیة نُسِخَت بالسنّة الّتی رواها أصحاب السُّنَنِ و لم یروها الشیخان: البخاری و مسلم فی صحیحیهما، و إلیک نقل الروایة سنداً و متناً عن سنن الترمذی، حیث روی فی باب:« ما جاء لا وصیة لوارث» هذین الحدیثین:
1: حدّثنا علی بن حجر و هنّاد قال: حدّثنا إسماعیل بن عیّاش، حدّثنا شرحیبیل بن مسلم الخولانی، عن أبی أمامة الباهلی، قال: سمعت رسول الله (صلّی الله علیه و آله) یقول فی خطبته عام حجّة الوداع:« إنّ الله قد أعطی لکلّ ذی حقّ حقّه فلا وصیة لوارث، الولد للفراش و للعاعر الحجر»[3]
.
 
2: حدّثنا قتیبة، حدّثنا أبو عوانة، عن قتادة، عن شهر بن حوشب، عن عبد الرحمن بن غنم، عن عمرو بن خارجة: أنّ النبی (صلّی الله علیه و آله) خطب علی ناقته و أنا تحت جِرانها (ناقة) و هی تقصع بجرّتها، و أنّ لعابها (ناقة) یسیل بین کتفیی، فسمعته یقول: «إنّ الله أعطی کلّ ذی حقّ حقّه، و لا وصیة لوارث، و الولد للفراش و للعاهر الحجر»[4]

می گویند قرآن مجید با سنت منسوخ شده، درعلم اصول یک بحثی داریم که آیا قرآن را می توانیم با سنت نسخ کنیم یا نه؟
اصلاً مقام قرآن غیر مقام سنت است، البته سنتی که از زبان پیغمبر اکرم (ص) بشنوی، آن مثل قرآن است، اما سنت آن است که به وسیله این افراد نقل شده، آیا می شود قرآن مجید را بوسیله سنت تخصیص زد؟
بسیاری از علما و فقها گفته اند که سنت مقامش خیلی بالاست، خبر واحد هر چند حجت است، اما در این حدی که بتواند آیه قرآن را نسخ کند، این آقایانی که این جواب را می دهند، توجه به این مسئله اصولی نکرده اند، مقام« قرآن» غیر از مقام سنت است، باز تکرار می کنم، سنت را اگر از لسان پیغمبر بشنویم، البته آن مثل قرآن است، فرقش این است که قرآن معنی و لفظش از جانب خداست، اما سنت لفظش از پیغمبر است، اما معنی از جانب خدا می باشد.
ولی بحث ما در روایاتی است که بعد از چند واسطه به دست ما رسیده، آیا اینها منزلت شان در این حد است که قرآن را منسوخ کند، منهای بحث ما در اصول، چون ما در اصول گفتیم که قرآن را با سنت متواتر می شود تخصیص زد یا نسخ نمود، اما با خبر واحد نمی شود تخصیص زد یا نسخ نمود.
 

[1] بقره/سوره2، آیه180.

[2] نساء/سوره4، آیه11.

[3] سنن الترمذی، ج4، ص293، باب ما جاء «لا وصیة لوارث، الحدیثین، 2203 و2204.

[4] سنن الترمذی، ج4، ص293، باب ما جاء «لا وصیة لوارث، الحدیثین، 2203 و2204.