جلسه 1397/11/29

بسم الله الرحمن الرحیم



عقد مسابقه و رماية

موضوع: عقد مسابقه و رمایة
همانطور که می دانید در کتاب شرع لمعه، کتابی بنام: «کتاب السبق و الرمایة» داریم که ما نیز آن را در اینجا مطرح می کنیم، البته اینجا کلمه معامله را نمی شود به کار برد، مکاسب نمی شود گفت، بلکه باید بگوییم عقد، یعنی «العقود المحلّلة»، اگر همه اینها را تحت عنوان:« العقود المحلّله» بیاوریم، بهتر از این است که بگوییم:« المکاسب المحلّلة».
یکی از برنامه های نظامی اسلام،« عقد مسابقه و عقد رمایه» است، آقایان فقها می گویند عقود مسابقه احتیاج به ایجاب و قبول دارد، یعنی طرفین باید ایجاب و قبول بخوانند، یک طرف باید ایجاب را بخواند، طرف دیگر هم قبول را بخواند، آیا مبلغی را که در میان می گذارند، حتماً باید طرفین در میان بگذارند، یا اینکه ثالث هم می تواند آن را به عهده بگیرد؟
البته گاهی از اوقات خودِ طرفین درمیان می گذارند، گاهی از اوقات حاکم شرع در میان می گذارد و آن را به عهده می گیرد و می خواهد سرباز ها را آموزش بدهد و ولذا می گوید هرکس که تیر را به هدف بزند، یک چنین مبلغی را در اختیارش می گذارم، بعید است که بگوییم حتماً باید خودِ طرفین در میان بگذارد، بلکه هردو جایز است، یعنی هم ممکن است طرفین در میان بگذارند و بگویند: هرکس که فلان هدف را بزند، باید این مبلغ را بردارد و هم ممکن است حاکم شرع آن را به عهده بگیرد، دراینجا یک روایتی داریم که باید آن را معنی کنیم، روایت این است:« لا سبق إلا فی نصل أو خُفّ أو حافر» البته آقایان این عبارت را به دوگونه می خوانند، گاهی می گویند:« لا سَبقَ – بفتح سین و سکون باء – و می گویند:« لا سَبَقَ – بفتح السین و الباء - فرق این دو تعبیر ( لا سَبقَ – بفتح السین و سکون الباء – و ( لا سَبَقَ – بفتح السین و الباء - چیست؟
اگر عقد باشد، در عقد می گویند: «سَبقُ المسابقة»- یعنی بفتح السین و سکون الباء-، سبق - بفتح السین و سکون الباء- آن عقد را می گویند، اما اگر رهان ومال باشد، به آن می گویند:« سبق» - بفتح السین و الباء - اگر ما کلمه «سبق» را - بفتح السین و الباء – بخوانیم، معنایش این است که رهان، جایز و آن وجه فقط در سه تا جایز است، اما در سایر چیز ها مانند (والیبال، فوتبال و امثالش) جایز نیست.
اما اگر کلمه «سَبقَ» را - بفتح السین و سکون الباء- بخوانیم، مراد عقد است و این «عقد» فقط در سه مورد است، یک موردش نصل است، کلمه « نصل» در لغت عرب به آن آ هنی می گویند که در تیر، در نیزه و در شمشیر است، کلمه «خُفّ» در واقع جوراب است، مانند (إبل و فیل)، إبل (شتر) و فیل حالت خفی دارند، البته در لغت می گویند:« خُفّ» هو الإبل، ولی توضیح نمی دهند که چرا به «إبل» می گویند:« خُفّ»، «خُفّ» در واقع همان جورابی است که انسان به پا می کند، کأنّه آنها (یعنی إبل و فیل) جورابی به پا دارند ولذا فیل از این قبیل است، إبل و شتر نیز از این قبیل است.
اما «حافر» به معنی حیوان ناخن دار است، که قهراً شامل اسب، الاغ و امثالش می شود، منتها ما باید در همه اینها یک کلمه «ذی» را مقدر کنیم و بگوییم: «لا سَبقَ»- بفتح السین و سکون الباء- أو «لا سَبَقَ»- بفتح السین و الباء - إلّا فی ذی نصل- یعنی آنکه آهن دارد- أو ذی خُفّ - یعنی شتر،- أو ذی حافر- یعنی اسب،- در همه اینها باید کلمه:« ذی» را مقدرکنیم.
پس در روایت ما آمده که: « سبق إلّا فی نصل أو خُفّ أو حافر» اگر لفظ « سَبَقَ» را- بفتح السین و سکون الباء- خواندیم به معنی عقد است، اما اگر کلمه:« سبق» را- بفتح السین و الباء - خواندیم، به معنای مال است.
نکته دیگر این است که در همه اینها باید کلمه« ذی» را مقدر کنیم و بگوییم:« لا سبق إلا فی نصل، أی فی ذی نصل» مثل شمشیر، تیر و نیزه، أو« ذی خُف» که «خفّ» همان جوراب است که پای فیل و شتر حکم جوراب را دارند، «أو فی ذی حافر»، چون کلمه «حافر» به معنای ناخن است، «ذی حافر»، صاحب ناخن و ناخن دار،
پس در همه اینها کلمه «ذی» مقدر است.
دلیل بر مشروعیت عقد سبق و رمایهحال باید ببینیم که دلیل ما از آیات بر مشروعیت سبق و رمایه، چیست؟ هر چند این حدیث را داریم و این حدیث، حدیث خوبی است، منتها بحث ما بحث روایی نیست، بلکه بحث قرآنی است ولذا باید از آیات قرآن دلیل بیاوریم، آیا در قرآن مجید دلیل بر مشروعیت سبق و رمایه داریم؟
الآیة الأولیبعضی ها با این آیه ای که در سوره یوسف آمده استدلال کرده اند، آن آیه این است:« قَالُوا يا أَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يوسُفَ عِنْدَ مَتَاعِنَا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ»[1]

ترجمه: گفتند: «اي پدر! ما رفتيم و مشغول مسابقه شديم، و يوسف را نزد اثاث خود گذارديم؛ و گرگ او را خورد! تو هرگز سخن ما را باور نخواهي کرد، هر چند راستگو باشيم!
در این آیه مبارکه، کلمه:« نَسْتَبِقُ» آمده، پس معلوم می شود که مسابقه جایز بوده.
اشکالبعضی ها بر این استدلال اشکال کرده اند و گفته اند اگر این آیه دلیل بر جواز مسابقه باشد، این مربوط است به شرائع پیشین و ربطی به شریعت اسلام ندارد.
 
جوابما در جواب این اشکال قبلاً گفتیم که اگر چیزی در شرائع پیشین جایز بود و اسلام آنها را رد نکرد، این نشان می دهد که در اسلام نیز جایز است و نیاز به استصحاب هم نداریم، زیرا قرآن کتاب قصه و داستان نیست، بلکه برای آموزش است، ولذا هر چه در قرآن (از شرایع پیشین) نقل شده برای ما نیز حجت است، مگر اینکه منسوخ شده باشد، یا« بیّن البطلان» باشد، پس این آیه دلیل بر این سه مسابقه است.
اشکالبله، فقط یک اشکال بر این استدلال است و آن اینکه کیفیت مسابقه بیان نشده، یعنی معلوم نیست که مسابقه آنها چه بوده، آیا مسابقه آنها شمشیر بازی بوده، یا شتر سواری بوده، «لعلّ» مسابقه آنان بالا رفتن به کوه و پایین آمدن از کوه بوده، «لعلّ» مسابقه آنان وزنه برداری بوده، اگر کیفیت مسابقه آنان در این آیه مبارکه بیان شده بود که مسابقه آنها با تیر بوده یا با ابل یا با حافر بوده، یک حرفی بود و می شد با این آیه استدلال کرد،« لعل» مسابقه آنها غیر از آن مسابقه ثلاثه بوده است، مثلاً، لعل مسابقه شان برداشتن سنگ بزرگ (وزنه برداری) بوده، یا بالا رفتن به قله کوه و امثال اینها بوده.
بنابراین، این آیه مبارکه کوچکترین دلالت بر محل بحث ما ندارد، یعنی مسابقه ای که در آن برد و باخت باشد، چون بحث ما در آن مسابقه ای است که شرع مقدس برد و باخت را در آن تجویز کرده باشد، شرع مقدس که مخالف قمار است، ولی در اینجا این مسئله را تصویب می کند و می فرماید:« لا سبق إلّا فی ذی نصل أو خف أو ذی حافر»، این آیه می گوید: « نَسْتَبِقُ» معلوم نیست که مسابقه آنان یکی از این تا بوده، چون » لعلّ» غیر این سه تا بوده، مقصود ما این سه تایی است که در آن برد و باخت باشد.
الآیة الثانیة«وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يوَفَّ إِلَيكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ»[2]

ترجمه: هر نيرويي در قدرت داريد، براي مقابله با آنها [= دشمنان ]، آماده سازيد! و (همچنين) اسبهاي ورزيده (براي ميدان نبرد)، تا به وسيله آن، دشمن خدا و دشمن خويش را بترسانيد! و (همچنين) گروه ديگري غير از اينها را، که شما نمي شناسيد و خدا آنها را مي شناسد! و هر چه در راه خدا (و تقويت بنيه دفاعي اسلام) انفاق کنيد، بطور کامل به شما بازگردانده مي شود، و به شما ستم نخواهد شد!
معنای مفردات آیة1: «أَعِدُّوا»: من الإعداد: اتخاذ الشیء لغیره، ممّا یحتاج إلیه فی أمره.
2:« اسْتَطَعْتُمْ»: أی قدرتم
3:« رِبَاطِ»: ربط الفرس، دی شدّه فی مکان للحفظ، و منه رباط الخیل و سمّی المکان الذی یُخصّ باقامة حفظه فیه: رباطاً.
4: «تُرْهِبُونَ»: من الإرهاب، إزعاج النفس بالخوف.
البته ما این آیه مبارکه را در باب جهاد خواندیم، ولی در اینجا از زاویه دیگر می خوانیم، یعنی از این جهت می خوانیم که بگوییم مسابقه و برد و باخت جایز است، مسأله برد و باخت است، «وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيلِ» از قبیل اضافه صفت به موصوف است، « رِبَاطِ الْخَيلِ» رباط الخیل، یعنی «الخَیلُ المربوطة» آن اسب هایی که آنها را در مراکزی بسته اند، البته ما اسم آن را طویله نمی گذاریم، چون «لعلّ» یک مراکز بزرگی بوده که اسب ها را در آنجا پرورش می دادند و می بستند، «الخیل المربوطة»، البته آنها را برای پرورش می بستند و به آنها رسیدگی می کردند و سپس تمرین می دادند تا در روز جنگ بتوانند حمله کنند،« وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ» اول کلی بیان می کند و می گوید: « وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ »، آنگاه روی مصداق واضحش انگشت می گذارد و می فرماید: «وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيلِ»، بعداً فلسفه آن را بیان می کند و می گوید:« تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ»
کلمه: «أَعِدُّوا» از «إعداد» گرفته شده و «إعداد» به معنی آماده کردن است، اگر انسان چیزی را برای دیگری آماده کند، عرب به آن اعداد می گویند، «مَا اسْتَطَعْتُمْ» هر چه می توانید، «مِنْ قُوَّةٍ» أی «من قدرة»، منتها این قدرت به حسب زمان ها فرق می کند، مثلاً در زمان رسول خدا، «قُوَّةٍ» و «قدرت» شمشیر، تیر، نیزه، سپر، اسب، شتر و امثالش بوده، اما در زمان ما هیچکدام از اینها کار ساز نیست، ولذا اول گفته: «مِنْ قُوَّةٍ» این « قُوَّةٍ» در هر زمانی برای خود مصداق خاص پیدا می کند.
بنابراین، این آیه مبارکه، ابتدا به یک معنای کلی اشاره می کند و می فرماید: « وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» و سپس یک مصداق واضح آن را متذکر می شود می گوید: «وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيلِ» و در آخر کار فلسفه و علت آن را بیان می کند و می فرماید: «تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ».
از میان فقهای ما، فقط شهید ثانی روشنگری هایی خوبی دارد، ایشان این مسئله را مطرح کرده که آیا سبق و عقد مسابقه منحصر به این سه تاست یا ما می توانیم از این سه تا تجاوز کنیم؟
ایشان در مقام جواب می فرماید: این مسئله بستگی دارد که ما حدیث را چه گونه بخوانیم، اگر «لا سبق» را به سکون «با»، مراد از «لا سبق» می شود عقد مسابقه، و فقط همین سه تا را شامل می شود، یعنی حق نداریم که از این سه تا تجاوز کنیم، با این معنی، آب پاکی روی دست نظامیان می ریزد و می گوید پیغمبر فرموده:« لا سبق»،یعنی عقد مسابقه فقط در این سه تاست و شامل سایر مسابقات نمی شود.
بله اگر بگوییم:« لا سَبَقَ» - بفتح السین و الباء- حدیث شامل همه مسابقات می شود و می گوید عقد مسابقه اشکال ندارد، منتها برد و باخت مال این سه تاست، در اولی، به کلی ریشه را می زند و می گوید عقد مسابقه فقط مال این سه تاست، ولی در دومی عقد مسابقه را قبول دارد، فقط برد و باخت را منحصر به این سه تا می کند، این کلام شهید ثانی است، بعداً می فرماید افضل این است که بگوییم عقد مسابقه منحصر به این سه تا نیست.
ولی ما چه می گوییم؟ اگر بنا باشد که شما «لا سبق» را به سکون« با» بخوانید که به معنی عقد مسابقه است، یا «لا سبق» - بفتح السین و الباء – بخوانید که به معنی رهان است،« لا سَبَقَ» یعنی نفی رهان ( نه نفی جواز عقد)، این آیه مبارکه، می شود یک آیه متروک، پس آیه مبارکه به درد امروز نمی خورد، و حال آنکه قرآن برای همه زمان ها حجت است، خودِ آیه مبارکه می گوید: « وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» ولذا ما نمی توانیم منحصر به این سه تا کنیم، و الا معنایش این می شود که آیه مبارکه در زمان ما کارساز نباشد، چون الآن نه تیری به درد می خورد و نه اسبی و نه نیزه ای و نه شمشیری.
ما اگر بخواهیم این آیه مبارکه الآن نیز کار ساز باشد، باید بگوییم همانطور که امروز دشمنان اسلام با هواپیما های جنگی می جنگند، ما نیز باید آنها را داشته باشیم تا در موقع ضرورت از آنها استفاده کنیم، پس ظاهر این است که این آیه مبارکه همه را می گیرد.
بله، فقط اشکال شهید ثانی باقی می ماند و اینکه ما اشکال ایشان را چگونه حل کنیم که می فرماید:« لا سبق إلّا فی الثلاثة» عقد را منحصر به سه تا می کند و حال آنکه ما می خواهیم عقد را گسترش بدهیم؟
جوابش این است که این ناظر به آن مسابقات دوران پیغمبر بوده که غیر از این سه تا، مسابقات دیگری هم داشتند، مثلاً مسابقه می گذاشتند که بالای کوه بروند و بر گردند یا هرکس که این سنگ را بردارد هرکس که کشتی بگیرد، نفی آنها را می کند نه نفی اینها را.
خلاصه مطلب اینکه: ما نیز قبول داریم که:« لا سبق» به سکون باء است، یعنی« لا عقد مسابقه» مگر در این سه تا، منتها نفی این، نفی مطلق نیست، بلکه نفیش، نفی نسبی است، یعنی آن مسابقات و بازی های که در زمان پیغمبر بوده و برد وباختی هم تویش بوده، آن را نفی می کند، یعنی حق ندارید که شما در برداشتن سنگ بزرگ، رهان و گرو بگذارید، یا در بالا رفتن به قله ای کوه، رهان و گرو بگذارید، نفی آنها را می کند (نه نفی اینها).
ثمّ إنّ الشهید الثانی بنی المسألة (الاقتصار و عدمه ) علی قراءة السبق فی الحدیث بالسکون أو بالفتح، فلو قُرِأَ بالسکون یُراد به (عقد المسابقة و فعلها) فتکون النتیجة لا یقع إلّا فی الثلاثة، فیکون ما عداها غیر جائز، و أمّا لو قُرِأَ بالفتح یُراد به المال لا العمل، فتدلّ علی وجوب الاقتصار علی الثلاثة دون العمل.
ثمّ إنّ الشهید الثانی استقرب الجواز، لکونه موافقاً للأصل خصوصاً مع ترتب غرض صحیح علی تلک الأعمال»[3]
.
أقول: لو قلنا بالاقتصار علی النصل و الخفّ و الحافر، تُصبِحُ الآیة مختصّة بالعصور السالفة، حیث کانت الحرب معتمدة علی هذه الوسائل، و هذا بعید عن شأن الکتاب الخالد و الشریعة الخاتمة، ولذلک نری أنّ الأمم المتحضِّرة – امت های متمدن - یُقیمون مناورات عسکریة تشترک فیها الطائرات المقاتلة و السفن الحربیة و أنواع الآلیات و الدبابات قاذفات الصواریخ.
یقسّمون جیوشهم إلی قسمین، بافتراض قسم منهم یمثلون العدو، و قسم آخر یمثّلون المدافعون عن البلاد، و تجری المناورات و المسابقات بین القسمین، و یحدد الفائز، و المنتصر حسب تحقیقه للأهداف المرسومة له، و کلّ هذا یدخل فی الإعداد و التّهیؤ للقتال و الدفاع.
به نظر ما در این گونه موارد هم اگر رهان و گرو بگذارند، اشکال ندارد، اما اگر رهان و گرو نباشد، اصلاً جای بحث نیست، بحث ما در جایی است که مسأله رهان و گرو در کار باشد، از نظر ما ظاهراً اینها را می گیرد.
*** 9 الشفعة«شُفعَه» این است که دو نفر در یک زمینی با هم شریکند، یکی از شرکا سهم خود را به دیگری می فروشد، البته به شرط اینکه تقسیم نشده باشد، اگر زمینی مشاع است و یک طرف سهم خود را به دیگری می فروشد، این دیگری حق دارد که معامله را بهم بزند و آن را به همان قیمت از شریک خود بگیرد.
 
آیا در قرآن مجید برای شفعه دلیل داریم؟ به عنوان شفعه دلیلی نیست، اما از اطلاقات می شود استفاده کرده، از کدام اطلاقات؟ « وَمَا جَعَلَ عَلَيكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ»[4]
و هکذا آیه: «يرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيسْرَ وَلَا يرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»[5]

اگر واقعاً این آدم سهم خود را به دیگری بفروشد، برای من ضیق است، برای من حرج است، شاید این آیه بتواند شفعه را ثابت کند،«يرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيسْرَ وَلَا يرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ» اگر شرع مقدس در اینجا شفعه را تصویب نکند، برای طرف دیگر عسر است.
بنابراین، من نتوانستم آیه ای برای خصوص شفعه پیدا کنیم، مگر همین اطلاقات و عمومات.
 
«و عُرِّفت الشفعة بأنّها: استحقاق أحد الشریکین حصّة شریکه بسبب انتقالها بالبیع»[6]

و موضوعها عند الإمامیة: کلّ عقار مشترک بین اثنین فیبیع أحدهما حصّته لغیره فللآخر الانتزاع من ا لمشتری مع بذل الثم له، و لها شروط مذکورة فی الکتب الفقهیة، و فائدتها إزالة الضیق و الضرر الحاصل من الشرکة الجدیدة.
هذه هی حقیقة الشفعة لا علی خصوصیتها بالآیات النافیة للحرج و أنّه سبحان یرید الیسر لا العصر، قال تعالی: « وَمَا جَعَلَ عَلَيكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ»، و قال تعالی: «يرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيسْرَ وَلَا يرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ».
خاتمةإلی هنا تمّ ما یرجع إلی العقود، بقی فی المقام أمور لا صلة لها بالعقود لکن لها صلة بأموال الناس و إلیک دراستها:
1؛ اللقطة«لقطه» عبارت است از:« المال الملقوط» هر موقع کلمه « لقطه» بگویند، مراد از آن «المال الملقوط» است، مالی که پیدا کرده، «لَقَطَ» به معنی «وَجَدَ» است، اگر انسان چیزی را ناخود آگاه پیدا کند، عرب به آن می گویند:« اللقیط»، یعنی:« المال الملقوط»، آیا من این مالِ ملقوط را بردارم یا نه؟ البته ما در این مسئله، آیه ای در قرآن کریم نداریم، کلمه لقط در قرآن آمده، کجا؟ «فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا كَانُوا خَاطِئِينَ»[7]

ترجمه: (هنگامي که مادر بفرمان خدا او را به دريا افکند) خاندان فرعون او را از آب گرفتند، تا سرانجام دشمن آنان و مايه اندوهشان گردد! مسلما فرعون و هامان و لشکريانشان خطاکار بودند.
خلاصه، من دلیلی برای لقطه پیدا نکردم، جز یکدانه آیه که عبارت باشد از:« وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى»[8]

اسبی که گم شده بگیرید، پولی که در راه افتاده بگیرید، چرا؟ چون این کار شما، کمک به کار نیک است، آن را بگیرید و سپس اعلام بکنید، ممکن است صاحبش پیدا بشود، آنگاه آن را به صاحبش رد کنید و اگر صاحبش پیدا نشد، از طرف صاحبش صدقه بدهید.
بنابراین، آیه خاصی در باره « لقطه» نداریم مگر همین آیه، یعنی: « وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى»، برداشتن لقطه می شود واجب، خصوصاً اگر حیوانی باشد که در حال هلاکت است، حتماً گرفتنش واجب است، آن را می گیرند. چرا؟ «لأنّه تعاون علی البرّ و التقوی»، آن را اعلام می کند، اگر صاحبش پیدا شد، به صاحبش رد می کند و اگر صاحبش پیدا نشد، از طرف صاحبش صدقه می دهد.
 
یک ما آیه دیگر هم در باره «لقطه» داریم که عبارت باشد از:« مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ»[9]

قال الشیخ: أخد اللقیط واجب علی الکفایة، لأنّه تعاون علی البرّ، و لأنّه دفع لضرورت المضطر، و یقول المحقق بعد نقل هذا الکلام: الوجه الاستحباب. و یشیری الشیخ بقوله: تعاون علی البرّ إلی قوله سبحانه: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى» و الأولی الترکیز فی الکتب المؤلفة حول آیات الأحکام، الاقتصار علی الموضوعات التی ورد فیها النصّ فی الذکر الحکیم، و الإشارة إلی الموضوعات التی لم یرد فیها نصّ إلّا العمومات و الإطلاقات کما هو الحال فی السبق و الرمایة و الشفعة و اللقطة.
2؛ حکم الغصب«عُرِّف الغصب بأنّه الاستیلاء علی مال الغیر بغیر حقّ».
و عَرَّفه المحقق بقوله: «هو الاستقلال بإثبات الید علی ما الغیر عدواناً، و لا یکفی رفع ید المالک ما لم یثبت الغاصب یده[10]
، و یمکن استنباط حکمه من بعض العمومات، کما فی قوله سبحانه:« وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَينَكُمْ بِالْبَاطِلِ»[11]
[12]
و قوله:« إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ»[13]

من در قرآن کریم، آیه خاصی برای «غصب» پیدا نکردم، جز این آیه مبارکه: « وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَينَكُمْ بِالْبَاطِلِ».یا این آیه که می فرماید: « إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ» مسلّماً مال د یگری را غصب کردن، از قبیل اکل المال بالباطل است.
بنابراین، «غصب» داخل است تحت اکل المال بالباطل.
 

[1] یوسف/سوره12، آیه17.

[2] انفال/سوره8، آیه60.

[3] لاحظ: شرائع الإسلام، محقق حلی، ج2، ص236.

[4] حج/سوره22، آیه87.

[5] بقره/سوره2، آیه185.

[6] شرائع الإسلام، محقق حلی، ج4، ص776.

[7] قصص/سوره28، آیه8.

[8] مائده/سوره5، آیه2.

[9] توبه/سوره9، آیه91.

[10] شرائع الإسلام، محقق حلی، ج4، ص761.

[11] بقره/سوره2، آیه88.

[12] نساء/سوره4، آیه8.

[13] توبه/سوره9، آیه34.