جلسه 1397/10/15

بسم الله الرحمن الرحیم



شرائط جهاد ابتدايي

موضوع: شرائط جهاد ابتدایی
آیاتی که مربوط به دفاعی بود، مفصلاً خواندیم، و هکذا آیاتی را که مربوط به جهاد ابتدایی بود را بررسی نمودیم، الآن شروط را جهاد ابتدایی را بحث می کنیم، البته جهاد بیش از یک شرط ندارد، چون در بقیه شروط با جهاد دفاعی مشترک است، منتها جهاد ابتدایی یک شرطی دارد که فقط مال خودش است و آن عبارت است از وجود معصوم (ع)، یعنی یا باید به امر پیغمبر اکرم (ص) یا به امر ائمه معصومین (ع) انجام بگیرد.
دیدگاه صاحب شرائع راجع به جهاد ابتدایی مرحوم صاحب شرائع می فرماید شرط جهاد ابتدایی وجود معصوم (ع) است، یعنی یا باید نبی (ص) باشد یا امام (ع).
گفتار شهید ثانی در مسالک کتاب مسالک که شرح شرائع محقق حلی است، کمی مطلب را توسعه داده و می فرماید هر امامی هم کافی نیست، بلکه امامی که مبسوط الید باشد، و الا اگر امامی مانند امام صادق و امام باقر (ع) که مبسوط الید نیستند، کافی نیست. مرحوم محقق در شرائع می گوید امام معصوم (ع) باشد، مسالک قید دیگری را نیز اضافه می کند و می گوید علاوه بر معصوم بودن، باید مبسوط الید هم باشد تا بتواند امر کند و نهی کند.
دلیل بر وجود معصوم در جهاد ابتدایی چیست؟ دلیل آنان یک کلمه بیشتر نیست و آن این که قدر متیقن از آیات و روایات وجود معصوم است، ولی ما می گوییم: مورد مخصِّص نیست، خودِ شما نیز در جاهای دیگر می گویید مورد مخصِّص نیست، اما در اینجا می گویید مورد مخصِّص است، ولذا ما فعلاً در این زمینه بحث نمی کنیم.
دیدگاه کاشف الغطاء کاشف الغطاء کتابی دارد بنام:« کشف الغطاء»، ایشان در آنجا شرائط را پنج دسته کرده که چهار تای آنها مربوطند به جهاد دفاعی، پنجمی مربوط است به جهاد ابتدایی، بقیه مشترک است بین دفاعی و ابتدایی، من چون عبارتش ارزنده است ولذا می خوانم.
الجهادی الإبتدئی و شروطه
المتیقن من الآیآت التی درسناه هو وجوب الجهاد الابتدائی بشرط وجود المعصوم (ع) لأنّ الخطاب فی هذه الآیات للنبی ص) فلا یجوز إلّا مع وجود معصوم مثله، و هذا أیضاً هو الظاهر من المحقق، یقول:« و فرضه علی الکفایة بشرط وجود الإمام أو من نصبه للجهاد»[1]
، و فی المسالک علّق علی عبارة الشرائع بقوله: «أراد من وجوب الإمام کونه ظاهراً مبسوط الیدین متمکّناً من التصرّف»[2]
و ما ذکره هو الظاهر من فقهائنا، ولکن المورد لیس مخصِّصاً فلو اقتضت المصلحة، فللفقیه الجامع للشرائط.
ثمّ إنّ الفقیه الأکبر الشیخ جعفر کاشف الغطاء قسّم الجهاد إلی أقسام خمسة، فالأربعة الأولی من أصناف الجهاد الدفاعی، و الخامس هو الجهاد الإبتدائی، أمّا الأربعة فقد ذکرها بشکل مبسوط ثمّ لخّصها بقوله:
1: ما یکنون لحفظ الإسلام إذا أراد الکفّار الهجوم علیها.
2: ما یکون لدفعهم عن بُلدان المسلمین، و قراهم و أراضیهم و إخراجهم منها بعد سلطانهم علیها.
3: ما یکون لدفع الملاعین عن التسلّط علی دماء المسلمین، و هتک أعراضهم علی نحو ما مرّ.
4: ما یکون لدفعهم عن طائفة من المسلمین التقت مع طائفة من الکفّار، فخیف من استیلائهم علیهم.
ثمّ أشاره إلی الجهاد الابتدائی بقوله:
5: ما یکون لأجل الدعوة إلی الإسلام و إقرارهم بشریعة خیر الأنام (ص).
ثمّ ذکر الفروق بین القسم الخامس و الأربعة المتقدّمة علیه، و نشیر إلی بعضها:
1:« یشترط فی القسم الأخیر (جهاد ابتدائی) نیّة التقرّب إلی الله تعالی دون باقی الأقسام.
2: یشترط فی الأخیر (جهاد ابتدایی) الحرّیة و السلامة من العمی و الاقعاد و المرض و عدم بلوغ حدّ الهرم، و الفقر الباعث علی العجز عن مسیره و نفقته و نفقة عیاله.
3: عدم منع أحد الوالدین و عدم حلول الدین مع القدرة علی وفائه.
4: عدم وجود من تقوم به الکفایة لکثرة الکفّار و قلّة المسلمین.
5: الذکورة فلا یجب علی من علم خروجه عن حقیقتها (أی الذکورة) أو شکّ فیه، کالأنثی المشکل.
6: عدم المعارضة لشیء من الواجبات الفوریة من حجّ إسلام أو حجّ نیابة یجب السعی إلیها فوراً.
7: أن لا تتوقف علی تخلفه تهیئة الزاد و الأسباب الّتی تتوقف علیها استقامة عساکر المسلمین»[3]

شرطش این است که اگر من نروم، پشتبانی این لشکر به هم می خورد، مانند غذا آماده کردن، آب فراهم کردن، همه اینها شرط جهاد ابتدایی است، در جهاد دفاعی این شروط نیست.
نظر ایشان این است که جهاد ابتدایی مال امام معصوم(ع) است، ما عرض کردیم که تنها امام معصوم(ع) کافی نیست، کسانی که امام معصوم را شرط می کنند، باید بگویند که مبسوط الید هم باشند، البته علی فرض اینکه بگوییم امام معصوم شرط است.
ولی غالباً فقهای شیعه در وجوب جهاد ابتدایی، وجود امام معصوم را شرط می دانند، یعنی کمتر فقیه و عالمی پیدا می شود که بگویند بر این که فقیه جامع الشرائط هم می تواند این کار را انجام بدهد.
دلیل فقها بر شرط وجود معصوم (ع) دلیل شان همین قدر متیقن است، می گویند قدر متیقن از آیات و روایات وجود معصوم است.
ثمّ إنّه فی موضع آخر عرّف الجهاد الابتدائی و جعله من خواصّ النبیّ و الإمام، و المنصوب الخاصّ منهما دون العام، و إلیک نصّ عباراته:
قال: «جهاد الکفر و التوجّه إلی إلی محالّهم، للردّ إلی الإسلام و الإذعان بما أتی به النبیّ الأمّی المبعوث من عند الملک العلّام، وعلیه و أنّه أفضل الصلاة و السلام»[4]

کیفیة القتال و شروطهآفرین بر این شریعت جامع، در عین حالی که دعوت به جهاد می کند، اما جهادش انضباط و شرائط دارد، همه جور جنگ را تصویب نمی کند، بلکه یک برنامه ای برای جهاد دارد، مثل الآن نیست که خانه های مسکونی را هم بمباران کنند، زن و بچه و کودک را هم بکشند، بلکه خیلی محدوده جنگ و جهاد را محدود کرده، یعنی هم آیات محدود کرده و هم روایات.
روایات جهاد من روایات را می خوانم که محدوده جنگ چه مقدار است، مثل زمان نیست که با هر قیمتی که شده باید طرف را شکست داد، سپس آیات را می خوانیم. در جنگ جهانی دوم آقای ترومن رئیس جمهور آمریکا کسی است که فرمان داد بمب های اتمی را بر سر دو شهر ژاپن بریزد، از او سوال کردند که شما با این فرمان خود دو شهر را از جغرافیای ژاپن پاک کردید، بیش از صد نفر را در یک آنِ واحد کشتید؟
او در جواب گفت اگر این کار را نمی کردم، جنگ به درازا می کشید و طولانی می شد، برای اینکه جنگ طولانی نشود، خواستم یک روزه جنگ را تمام کنم، یکنفر به این مردک نگفت که اصلاً چرا شما جنگ کردید، اصل جنگ شما برای چه بود، جنگ را تصویب می کنید، بعداً برای اینکه جنگ طولانی نشود، دو شهر آنها را بمباران اتمی کردید که جنگ زودتر بپایان برسد.
ولی اسلام برای جنگ خود حد و حدودی دارد، شما این روایت را ملاحظه کنید:
1:روی الکلینی بسنده کالصحیح عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:« كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا أَرَادَ أَنْ يَبْعَثَ سَرِيَّةً دَعَاهُمْ فَأَجْلَسَهُمْ بَيْنَ يَدَيْهِ ثُمَّ يَقُولُ سِيرُوا بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ عَلَى مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ لَا تَغُلُّوا وَ لَا تُمَثِّلُوا وَ لَا تَغْدِرُوا وَ لَا تَقْتُلُوا شَيْخاً فَانِياً وَ لَا صَبِيّاً وَ لَا امْرَأَةً وَ لَا تَقْطَعُوا شَجَراً إِلَّا أَنْ تُضْطَرُّوا إِلَيْهَا وَ أَيُّمَا رَجُلٍ مِنْ أَدْنَى الْمُسْلِمِينَ أَوْ أَفْضَلِهِمْ نَظَرَ إِلَى أَحَدٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَهُوَ جَارٌ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ فَإِنْ تَبِعَكُمْ فَأَخُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ إِنْ أَبَى فَأَبْلِغُوهُ مَأْمَنَهُ وَ اسْتَعِينُوا بِاللَّه »[5]

مظهر عدالت به تمام معنی است، البته برنامه جنگی و کیفیت روبرو با دشمنان اسلام آمده.
آیات جهاد
حال باید ببینیم که آیات چه می گویند:
1: «يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ»[6]

اي کساني که ايمان آورده ايد! هنگامي که با انبوه کافران در ميدان نبرد روبه رو شويد، به آنها پشت نکنيد (و فرار ننماييد)!
2: « وَمَنْ يوَلِّهِمْ يوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ» الْمَصِيرُ»
و هر کس در آن هنگام به آنها پشت کند -مگر آنکه هدفش کناره گيري از ميدان براي حمله مجدد، و يا به قصد پيوستن به گروهي (از مجاهدان) بوده باشد- (چنين کسي) به غضب خدا گرفتار خواهد شد؛ و جايگاه او جهنم، و چه بد جايگاهي است!
معنای مفردات آیه1:«لَقِيتُمُ»: من اللقاء و هو الاجتماع علی وجه المقاربة وجهاً لوجه.
2:«زَحْفًا»: الزحف مصدر و هو الدنو قلیلاً قلیلاً کما فی حبو الصبی، و أرید فی المقام مشی المقاتل إلی عدوه فی ساحات القتال باحتراس و ترصد فرصة، ثمّ إنّه یستعمل فی مصطلح الیوم علی الجیوش الکثیرة العدد فیقال: الفرار من الزحف، و هذا مصطلح جدید لا صلة له بالآیة.
3:«الْأَدْبَارَ»: جمع دبر، و هوالخلف و أرید استدبار العدو و استقبال جهة الهزیمة. و إدبار النجوم فی قوله سبحانه:« وَمِنَ اللَّيلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ » ضد اقبالها.
4: «مُتَحَرِّفًا»: الانحراف من جهة الاستواء إلی الجانب.
5: «مُتَحَيزًا»: و هوأخذ الحیِّز، أی المکان.
6:« فِئَةٍ»: الجماعة من الناس.
کلمه «زحف» به معنای کثرت است، ولی در لغت عرب کلمه «زَحْفًا» به معنی نزدیکی است، دشمن قدم به قدم پیش به سوی شما می آید، امروز می گویند «زحف» همان دشمن قوی و پر توان را زحف می گویند، اما در آیه مبارکه به آن معنی نیست، بلکه «زَحْفًا» یعنی دشمن نزدیک شماست، قدم به قدم پیش شما می آید، زحف را در لغت عرب در باره بچه به کار می برند، بچه وقتی تازه شروع به راه رفتن می کند، قدم به قدم به سوی مادر می آید، زحفی که امروز در اصطلاح فقهاست و می گویند فرار از «زحف»، یعنی فرار از دشمن قوی، ولی در آیه شریفه به معنی دشمن قوی است، بلکه دشمنی که نزدیک شماست،«زَحْفًا» أی قریباً منکم، « فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ» فرار نکنید، صرف فرار نکردن، آیا صرف فرار نکردن کافی است؟ خیر، بعداً می فرماید: « وَمَنْ يوَلِّهِمْ يوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ» الْمَصِيرُ» کسی که به آنها پشت کند، «فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ» الْمَصِيرُ» .
عمده کلام ما در باره وسط آیه است، من شرطیه است، کلمه: «مَنْ» در این فراز آیه، «مَنِ» شرطیه است و لذا برای خودش جزا می خواهد، این جمله: إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيزًا إِلَى فِئَةٍ» جمله معترضه است ولذا أیه مبارکه چنین است: « وَمَنْ يوَلِّهِمْ يوْمَئِذٍ دُبُرَهُ «فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ» الْمَصِيرُ»
تا اینجا معلوم شد اگر دشمن در یک قدمی ما بود، فرار نکنیم مگر در دو صورت و آن دو صورت عبارتند از:
الف؛ یکی اینکه پشت کردن برای خدعه و فریب دشمن باشد، مثلاً دشمن خیال کند که او فرار می کند، دوباره فوراً بر می گردد و شمشیر می کشد، پشت می کند، چند قدم بر عقب می رود، دشمن خیال می کند که او فرار کرده، وقتی خیال کرد که او فرار می کند، خودش را خلع سلاح می کند، او (سپاه اسلام) بر می گردد و به او حمله می کند و او را به قتل می رساند، این گونه فرار کردن (که برای فریب دشمن باشد) اشکال ندارد.
من در تاریخ خواندم که امیر المؤمنین (ع) هنگامی که با عمرو بن عبدود روبرو شد و شمشیر به یکدیگر می زدند ، حضرت فرمود مگر بنا نبود که به تنهایی به جنگ من بیایی؟ او در جواب گفت: همینطور است، حضرت فرمود: پس آنها چه کسانی هستند، تا سرش بر گرداند که پشت سرش را نگاه کند، حضرت با شمشیر به پای او زد، از حضرت سوال کردند که چرا این کار را کردی، در جواب فرمود:« الحرب خدعة» «إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيزًا إِلَى فِئَةٍ» یعنی کج می شوم تا دوباره بر گردم، تحرُّف یعنی منحرف می شوم، اما منحرف نمی شوم برای فرار، بلکه برای بر گشت دوباره منحرف می شوم.
ب؛ مورد دوم اینکه اگر بدانم من در اینجا بمانم، نمی توانم کاری انجام بدهم، اما در آنجا دوستان من در آنجاست، به آنها ملحق می شوم تا به آنها کمک کنم « أَوْ مُتَحَيزًا إِلَى فِئَةٍ » مگر اینکه بروم به دوستانم ملحق بشوم و آنها را کمک کنم.
پس در دو صورت عقب نشینی جایز شد، یک صورت اینکه به ظاهر فرار می کنم، اما به قصد بر گشتن دوباره،: إِل «مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ»
صورت دوم: « أَوْ مُتَحَيزًا إِلَى فِئَةٍ»
بنابراین، اولین برنامه اسلام این است که تولی و پشت کردن به دشمن حرام است، مگر در دو صورت، یکی اینکه در ظاهر تولی و پشت کردن به دشمن است و در واقع برگشتن، دوم اینکه ملحق به جمیعت بشود تا آنها را کمک کند.
روایات
 
1: مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع فِي كَلَامٍ لَهُ:« وَ لْيَعْلَمِ الْمُنْهَزِمُ بِأَنَّهُ مُسْخِطٌ رَبَّهُ وَ مُوبِقٌ نَفْسَهُ وَ أَنَّ فِي الْفِرَارِ مَوْجِدَةَ اللَّهِ وَ الذُّلَّ اللَّازِمَ وَ الْعَارَ الْبَاقِيَ وَ إِنَّ الْفَارَّ لَغَيْرُ مَزِيدٍ فِي عُمُرِهِ وَ لَا مَحْجُوزٍ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ يَوْمِهِ وَ لَا يُرْضِي رَبَّهُ وَ لَمَوْتُ الرَّجُلِ مَحْقاً قَبْلَ إِتْيَانِ هَذِهِ الْخِصَالِ خَيْرٌ مِنَ الرِّضَا بِالتَّلَبُّسِ بِهَا وَ الْإِقْرَارِ عَلَيْهَا»[7]

2: مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ:« أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع كَتَبَ إِلَيْهِ فِيمَا كَتَبَ مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ حَرَّمَ اللَّهُ الْفِرَارَ مِنَ الزَّحْفِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْوَهْنِ فِي الدِّينِ وَ الِاسْتِخْفَافِ بِالرُّسُلِ وَ الْأَئِمَّةِ الْعَادِلَةِ وَ تَرْكِ نُصْرَتِهِمْ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَ الْعُقُوبَةِ لَهُمْ عَلَى تَرْكِ مَا دُعُوا إِلَيْهِ مِنَ الْإِقْرَارِ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ إِظْهَارِ الْعَدْلِ وَ تَرْكِ الْجَوْرِ وَ إِمَاتَةِ الْفَسَادِ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ جُرْأَةِ الْعَدُوِّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَ مَا يَكُونُ فِي ذَلِكَ مِنَ السَّبْيِ وَ الْقَتْلِ وَ إِبْطَالِ دِينِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ غَيْرِهِ مِنَ الْفَسَادِ»[8]
.
 

[1] شرائع الإسلام، محقق حلی، ج1، ص307.

[2] مسالک الأفهام، شهید ثانی، ج1، ص119.

[3] کشف الغطاء، کاشف الغطاء، ج4، ص337-339.

[4] کشف الغطاء، کاشف الغطاء، ج1، ص289.

[5] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 15، ص: 58، من أبواب جهاد العدو و ما یشابه، ب15، ح2، ط آل البیت.

[6] انفال/سوره8، آیه15- 16.

[7] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 15، ص: 87، من أبواب جهاد العدو و ما یشابه، ب29، ح1، ط آل البیت.

[8] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 15، ص87، من أبواب جهاد العدو و ما یشابه، ب29، ح2، ط آل البیت.