جلسه 1397/10/04

بسم الله الرحمن الرحیم



جهاد دفاعي

 
موضوع: جهاد دفاعی
الآیتان: الخامسة و السادسة
«أُذِنَ لِلَّذِينَ يقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ *** الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَينْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ ينْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِي عَزِيزٌ »[1]

ترجمه: به کساني که جنگ بر آنان تحميل گرديده، اجازه جهاد داده شده است؛ چرا که مورد ستم قرار گرفته اند؛ و خدا بر ياري آنها تواناست.
همانها که از خانه و شهر خود، به ناحق رانده شدند، جز اينکه مي گفتند: «پروردگار ما، خداي يکتاست!» و اگر خداوند بعضي از مردم را بوسيله بعضي ديگر دفع نکند، ديرها و صومعه ها، و معابد يهود و نصارا، و مساجدي که نام خدا در آن بسيار برده مي شود، ويران مي گردد! و خداوند کساني را که ياري او کنند (و از آيينش دفاع نمايند) ياري مي کند؛ خداوند قوي و شکست ناپذير است.
معنای مفردات آیه1: «أُذِنَ»: رُخص
2: « صَوَامِعُ»: هی بیوت عبادة الرهبان من النصاری، واحدها صومعة
3: «َبِيعٌ »: هی بیوت عبادة النصاری عامّة، واحدها بیعة.
4: «وَصَلَوَاتٌ»: قیل هی معرّب «صلوتا» بالعبرانیة، و معناها فی لغتهم المصلّی، و یقال: الصلوات جمع صلاة، و هی مصلّی الیهود، سمّی بها تسمیة للمحل باسم الحال.
5:« مَسَاجِد»: هی بیوت عبادة المسلمین.
آیات جهاد ما بر سه قسم اند: قسم اول آیاتی بود که رنگی نداشتند، فقط دعوت به جهاد می کردند، قسم دوم آیاتی هستند که رنگ دارند، یعنی جهاد دفاعی را بیان می کند، قسم سوم آیات راجع به جهاد ابتدایی می باشند که بعداً بررسی خواهیم نخود.
پس آیاتی که در اول بود، رنگ و بو نداشتند، یعنی مطلق بودند، ولی این آیات مقید به جهاد دفاعی می باشند، اما آیاتی که بعداً خواهیم خواند، راجع به جهاد ابتدایی می باشند، آیاتی که ر اجع به جهاد دفاعی اند ، چهار تا را خواندیم، الآن پنجمی و ششمی را می خوانیم: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ *** الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَينْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ ينْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِي عَزِيزٌ »
این آیه مسلّماً در باره جهاد دفاعی است، زیرا می فرماید: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ» وقتی دشمن سراغ شان آمد، اینها نیز حق دارند که از خود دفاع کنند، خدا بر نصرت آنها قادر است، این آیه را قبلاً خوانده بودیم، از این رو لازم نیست که در باره آن صحبت کنیم، بلکه بیشتر روی آیه ششم تکیه می کنیم که می فرماید:« الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَينْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ ينْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِي عَزِيزٌ »، قرآن کریم در این آیه مبارکه دو صفت برای «يقَاتَلُونَ» بیان می کند:
الف؛ «أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيرِ حَقٍّ» بدون جرم و گناه آنها را از مکه رانده اند ولذا آنان حق دارند که از خود دفاع کنند، جهاد دفاعی را کاملاً مدلل می کند و می خواهد بفرماید که جهاد دفاعی صرف تعبد نیست، چرا من اذن و اجازه جهاد دفاعی می دهم؟ چون اینها مظلوم هستند و به ناحق از خانه و کاشانه خود رانده شده اند.
ب؛ وصف دیگر آنان این است می گویند:« رَبُّنَا اللَّهُ» پروردگار ما خداست نه بت ها، اینها جرمی نداشتند جز اینکه می گفتند: «إِلَّا أَنْ يقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ» یعنی تنها جرم شان این است که می گویند: پروردگار ما خداست نه بت ها، و حال آنکه این جرم نیست، بلکه عین مدح است، در مطول یک بابی است بنام:« المدح بصورة الذم» من برای روشن شدن مطلب دو مثال می زنم:
مثال1رسول می خدا می فرماید من فصیح ترین عرب هستم،« أنا أفصح من نطق بالضاد بید أنّی من قریش» تنها عیبم این است که من از قریش هستم، و حال قریش بودن از نظر زبان افتخار است، چون قریش افصح العرب است، این به ظاهر ذم است، چون می گوید عیبم این است که از قریش هستم، ولی در واقع مدح است، به این می گوید:« المدح بصورة الذم» شاعر عرب در این زمینه می گوید:
و لا عيب فيهم غير أن سيوفهم      بهنّ فلول من قراع الكتائب
می گوید قوم من هیچ عیبی ندارد، فقط یک عیب دارد و آن اینکه شمشیر های آنها کند است، چرا کند است؟ از بس که بر سر دشمن زده اند، کند شده است، این در واقع ذم است، در صورت و ظاهر ذم است، اما در واقع مدح است، چون شجاعت آنها را می رساند، کلمه « فلول» جمع « فل» است، «فل» یعنی کُند، به این می گوید ذم به صورت مدح، آیه مبارکه از این قبیل است،« الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ» به ظاهر ذم است، اما در واقع مدح است، این بهترین مدح است که بت پرستی را ترک کرده اند و خدا پرستی را انتخاب کرده اند.
جهاد دفاعی مخصوص اسلام نیستآنگاه می فرماید خیال نکنید که جهاد منحصر به قانون اسلام است، جهاد در قانون یهود، نصاری و سایر ادیان نیز بوده، در اسلام نیز تشریع شده است، چرا قانون جهاد را تشریع کردیم، چون اگر تشریع نکرده بودیم، مشرکین عبادتگاه رحمان را خراب می کردند، مشرکین نماز خانه یهود و نصاری را هم خراب می کردند، و چون مشرکین با خدا پرستی مخالف اند، مراکز عبادت خدا را خراب می کردند، پس جهاد هم در دین یهود بوده و هم در نصاری بوده و هم در اسلام است، چون اگر قانون جهاد نبود، خبری از صومعه ها و مساجد نبود، «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا»، مشرک همیشه با مظاهر خدا پرستی مخالف است، ما جهاد را تشریع کردیم تا اینها محفوظ بمانند.
سپس خداوند وعده پیروزی می دهد و می فرماید:« وَلَينْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ ينْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِي عَزِيزٌ » خداوند در اینجا فلسفه جهاد را بیان می کند و می فرماید جهاد اختصاص به دین اسلام ندارد، بلکه در همه ادیان بوده است.
تا اینجا معنای آیه روشن شد و معلوم شد که این آیه از آیات مربوط به جهاد دفاعی است.
الآیة السابعة«مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يطَئُونَ مَوْطِئًا يغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا ينَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ»[2]

ترجمه: سزاوار نيست که اهل مدينه، و باديه نشيناني که اطراف آنها هستند، از رسول خدا تخلف جويند؛ و براي حفظ جان خويش، از جان او چشم بپوشند! اين بخاطر آن است که هيچ تشنگي و خستگي، و گرسنگي در راه خدا به آنها نمي رسد و هيچ گامي که موجب خشم کافران مي شود برنمي دارند، و ضربه اي از دشمن نمي خورند، مگر اينکه به خاطر آن، عمل صالحي براي آنها نوشته مي شود؛ زيرا خداوند پاداش نيکوکاران را تباه نمي کند!
معنای مفردات آیه1:« يرْغَبُوا»: الرغبة طلب المنفعة، یقال: رغبت فیه إذا طلب المنفعة، و رغب عنه، أعرض.
2: «ظَمَأٌ»: شدّة العطش
3: «نَصَبٌ»: تعب
4: «مَخْمَصَةٌ»: مجاعة
5:« مَوْطِئًا»: الموطء: الأرض أی «أرضاً»
6:« يغِيظُ»: الغیظ: الغضب
7:« نَيلًا»: نیلاً: أسراً و قتلاً و هزیمة
«مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ» هر موقع قرآن بفرماید:« مَا كَانَ» یا برای نفی امکان است، یا به معنای نفی شأنیت است، نفی امکان مانند:« مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ»[3]

گاهی « مَا كَانَ» برای شأنیت است، مانند:« مَا كَانَ لِنَبِي أَنْ يكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ»[4]

در این آیه مورد بحث نیز کلمه: «مَا كَانَ» برای نفی شأنیت است، یعنی شأن مسلمانان این نیست که پیغمبر را تنها بگذارند، کلمه:« اعراب» به معنای بیان نشین است، خواه عرب باشد یا عجم، «مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ» سزاوار نيست که اهل مدينه، و باديه نشيناني که اطراف آنها هستند، از رسول خدا تخلف جويند؛ و براي حفظ جان خويش، از جان او چشم بپوشند و او را تنها بگذارند، یعنی اهل در مدینه بمانند، اطراف مدینه هم در آنجا بمانند، پیغمبر تنها به سوی جهاد برود «وَلَا يرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ» کلمه :«رغب» اگر با فی تعدی کرد، به معنای میل است، اما اگر با «عن» تعدی نمود، به معنی اعراض و رو گرداندن است، ضمیر « عَنْ نَفْسِهِ» به نبی (ص) بر می گرد، یعنی مبادا بخاطر علاقه به نفس خود، از نفس و جان پیغمبر اکرم (ص) اعراض کنند و غافل بشوند، چرا شأن آنها نیست که پیغمبر را تنها بگذارند؟« بِأَنَّهُمْ لَا يصِيبُهُمْ ظَمَأٌ – تشنگی - وَلَا نَصَبٌ – خستگی - وَلَا مَخْمَصَةٌ –گرسنگی - فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يطَئُونَ مَوْطِئًا يغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا ينَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيلًا – ضرر یا زخمی از دشمن می بینند - إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ – امور - عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ» در مقابل همه این گرفتاری ها ثواب است، خدا که وعده می دهد، خلف وعده نمی کند و پاداش آنها را ضایع نمی کند، در این آیه مبارکه، دستور نفر عام است که در فارسی به آن بسیج عمومی می گویند.
فقط خدا می داند که از مدینه تا تبوک چه قدر راه نا هموار بوده، به قدری نا هموار بود، که شتر ابوذر در وسط راه خوابید و از راه رفتن و حرکت باز ماند، یعنی هر چه شترش را وادار به راه رفتن کرد، شتر حرکت نکرد، شتر خود را رها کرد، پیاده راه را پیمود تا اینکه به پیغمبر (ص) رسید، وقتی چشم رسول خدا به ابوذر افتاد، فرمود:« هذا ابوذر یمشی وحده، و یموت وحده»، همین که محضر پیغمبر رسید، از شدت خستگی و گرسنگی به زمین افتاد و غش کرد، چون اسلام به دست ما مجانی رسیده، ولذا آنچنان که باید قدرش را بدانیم، قدرش را نمی دانیم.
حدیثوَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ قَالَ:« قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع كَانَ فِي وَصِيَّةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ لِأَصْحَبِهِ إِذَا حَضَرَتْ بَلِيَّةٌ فَاجْعَلُوا أَمْوَالَكُمْ دُونَ أَنْفُسِكُمْ وَ إِذَا نَزَلَتْ نَازِلَةٌ فَاجْعَلُوا أَنْفُسَكُمْ دُونَ دِينِكُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الْهَالِكَ مَنْ هَلَكَ دِينُهُ وَ الْحَرِيبَ مَنْ حُرِبَ دِينُهُ أَلَا وَ إِنَّهُ لَا فَقْرَ بَعْدَ الْجَنَّةِ- أَلَا وَ إِنَّهُ لَا غِنَى بَعْدَ النَّارِ- لَا يُفَكُّ أَسِيرُهَا وَ لَا يَبْرَأُ ضَرِيرُهَا»[5]
.
ترجمه: هرگاه بلایی فرا رسد مال خود را فدای جان تان سازید، و هر گاه مسأله ای دین تان را تهدید کرد، جان خود را فدای دین خود نمایید و این را بدانید که آنکس هلاک شده که دینش از دست برود و آنکس غارت شده به شمار می آید که دینش ربوده شده است.
هان! پس از( به دست آوردن) بهشت فقری نیست و پس از دوزخ، توانگری نیست.
 

[1] حج/سوره22، آیه39- 40.

[2] توبه/سوره9، آیه120.

[3] مریم/سوره19، آیه35.

[4] انفال/سوره8، آیه67.

[5] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 16، ص: 192، من أبواب وجوب بذل المال دون النفس، ب22، ح2، ط آل البیت.