جلسه 1397/09/19

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
یکی از محرماتِ «حج» صید و شکار کردن است، خلاق متعال می خواهد آدمی که زائر خانه خداست، تمام ذرات جهان از دست او در امن و امان باشد، فقط یک صورت را اجازه داده و آن این است که محرم در دریا باشد، او می تواند از ماهیان دریا شکار کند، فقط صید آن جایز است، اما صید سایر حیوانات مطلقاً جایز نیست، قرآن مجید می فرماید:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيءٍ مِنَ الصَّيدِ تَنَالُهُ أَيدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يخَافُهُ بِالْغَيبِ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ» [1]

ترجمه: اي کساني که ايمان آورده ايد! خداوند شما را به چيزي از شکار که (به نزديکي شما مي آيد، بطوري که) دستها و نيزه هايتان به آن مي رسد، مي آزمايد؛ تا معلوم شود چه کسي باايمان به غيب، از خدا مي ترسد؛ و هر کس بعد از آن تجاوز کند، مجازات دردناکي خواهد داشت.
معنای مفردات آیه1:« لَيبْلُوَنَّكُمُ »: من الابتلاء، بمعنی الاختبار
2: «الصَّيد »: ما یصاد من حیوانات البحر و البرّ الوحشیة، و لا یعمّ الأهلیة
3: تَنَالُهُ أَيدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ »: کنایة عن کثرة الصید و سهولة الأخذ
4: لِيعْلَمَ اللَّهُ»: لیظهر معلومه و یحققه
5: بِالْغَيبِ »: ما غاب عن الحسّ
خدا شما را به وسیله شکار امتحان می کند، سخن در این است که کلمه «من» در اینجا چه نوع « من» است، آیا «مِنِ» بیانیه است یا «مِن» تبعیضیه؟ هردو احتمال در این «من» وجود دارد، یعنی ممکن است که بگوییم: «من» من بیانیه است و معنایش این است که مطلقا شکار نکند، احتمال هم دارد که این «من» تبعیضیه باشد، چون شکار ماهی در دریا برای زائر خانه خدا اشکال ندارد، که در واقع کلمه «من» را تبعیضیه بگیریم «لَيبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيءٍ مِنَ الصَّيدِ » خداوند منان شما را به وسیله شکار امتحان می کند که چه مقدار خود داری می کنید، یعنی گرسنگی را تحمل می کنید، اما حیوانی را شکار نمی کنید یا گرسنگی را تحمل نمی کنید؟
در معنای صید اختلاف است، صید از نظر ائمه اهل بیت (ص) آن حیوان وحشی را می گوید، در حالی که شافعی گفت صید هم حیوان وحشی را شامل است و هم غیر وحشی را، ظاهراً معنای اول درست است، «صاد، یصید» در جایی به کار می رود که «مصید» وحشی باشد و در اخیتار انسان نباشد، اما حیوان خانگی که در اختیارانسان است، به آن صید نمی گویند، امیر المؤمنین (ع) در معنای صید یک شعری دارند که نقل آن خالی از لطف نیست.
صَيْدُ الْمُلُوكِ أَرَانِبُ وَ ثَعَالِبُ *** وَ إِذَا رَكِبْتُ فَصَيْدِيَ الْأَبْطَال
سابقاً پادشاهان برای شکار بیرون می رفتند، حتی در نظام سابق یک منطقه ای بود بنام قرق پادشاه، که فقط پادشاه در آنجا می رفت و شکار می کرد، حضرت امیر المؤمنین (ع) در این شعر می فرماید: پادشاهان اگر بخواهند شکار کنند، سراغ ارانب و ثعالب می روند، اما من اینها را شکار نمی کنم، بلکه من در میدان جهاد قهرمانان را شکار می کنم، آنها (پادشاهان) اگر خیلی زور شان برسد که شکار کنند، ارنب و ثعلب را شکار می کنند، اما من ابطال و قهرمانان را شکار می کنم.
پرسشسوال این است که خداوند منان برای چه مردم را امتحان می کند، و حال آنکه امتحان کردن مال آدم های جاهل است، مثلاً من نمی دانم این بچه ای که در کلاس است، درس خوان است یا نه؟ او را امتحان می کنم، اما خداوند منان که از درون و بیرون انسان ها آگاه است و حتی آنچه از زیر پرده های مغز ما می گذرد، آگاه است، پس برای چه ما انسان ها را امتحان می کند؟
پاسخقبل از این که این سوال را جواب بدهیم، از آیات قرآن استفاده می شود که امتحان یکی از سنت های خداست، یعنی خلاق متعال همیشه بندگان خود را امتحان می کند، من به عنوان شاهد دو آیه را می خوانم تا روشن شود که امتحان یکی از سنت های خداست.
1: « إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيوْمَ لَا يسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يفْسُقُونَ»[2]
[3]

جماعتی که در کنار دریا زندگی می کردند، روز های شنبه ماهی های چاق و چله روی آب می آمدند، در حالی که روز شنبه شکار برای یهود حرام بود، اما غیر شنبه نوعاً ماهی ها چندان چاق و چله نبودند، جماعت یهود اهل دنیا بودند و هنوز اهل دنیا هستند، اینها دیدند که چه کنند؟ از یک طرف روز شنبه شکار کردن برای آنها حرام است (در زمان نیز یهودی ها روز شنبه در مغاز ه ها را می بندند) از طرف دیگر روز شنبه (که صید برای آنها حرام است) ماهی های چاق و چله بر روی آب ظاهر می شوند و خود نمایی می کنند، پس روز هایی که صید ماهی برای آنها حلال است، از قضا ماهی ها چندان چاق نیستند، اما روز شنبه که ماهی ها چاق و چله اند، صید برای آنها حرام است، چه کنند؟
گفتند باید یک نقشه شرعی بکشیم، از این رو، جدول هایی را بین دریا و حوضچه ها درست کردند، این طرف حوضچه ها درست کردند، آن طرف هم دریاست، بین دریا و حوضچه ها، جدول هایی را درست کردند، روز شنبه که مد آب بود و آب بالا می آمد، ماهی ها را از جدول به سمت حوضچه ها می زد، موقع مغرب که جزر است که آب پایین می رفت، فوراً در جدول را می بستند، یکشنبه می آمدند و ماهی ها را در می آوردند و می گفتند ما شنبه شکار نکردیم، بلکه فقط جدول درست کردیم، قرآن مجید می فرماید:« إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيوْمَ لَا يسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يفْسُقُونَ»
معلوم می شود که امتحان، یک سنت الهی بوده، در اینجا قوم یهود سه دسته شدند، دسته کار شان همین بود که بیان گردید، دسته دیگر این کار را نمی کردند، اما امر به معروف و نهی از منکر هم نمی کردند، دسته سوم کسانی بودند که آنها را از این کار و عمل نهی می کردند، آن جماعتی که دست شان را به هیچ سیاه و سفید نمی زدند، به دسته سوم می گفتند چرا آنها را نصیحت می کنید و حال آنکه به حرف شما گوش نمی کنند؟
آنان در جواب می گفتند ما به وظیفه خود عمل می کنیم، یعنی امر به معروف و نهی از منکر وظیفه ماست و ما می خواهیم به وظیفه خود عمل کنیم، خواه آنها به حرف ما گوش بکنند یا نکنند، بعداً عذاب الهی آمد و تمام آنها را از لباس انسانیت درآوردند، لباس پوزینه به آنها پوشاندند، قرآن می فرماید به هردو طائفه این حالت را پیدا کردند، یعنی هم کسانی که اهل شکار بودند و هم کسانی که ساکت بودند، یعنی امر به معروف ونهی از منکر نمی کردند.
«وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيوْمَ لَا يسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يفْسُقُونَ»ترجمه: و از آنها درباره (سرگذشت) شهري که در ساحل دريا بود بپرس! زماني که آنها در روزهاي شنبه، تجاوز (و نافرماني) خدا مي کردند؛ همان هنگام که ماهيانشان، روز شنبه (که روز تعطيل و استراحت و عبادت بود، بر سطح آب،) آشکار مي شدند؛ اما در غير روز شنبه، به سراغ آنها نمي آمدند؛ اين چنين آنها را به چيزي آزمايش کرديم که نافرماني مي کردند!
«وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يتَّقُونَ»و (به ياد آر) هنگامي را که گروهي از آنها (به گروه ديگر) گفتند: «چرا جمعي (گنهکار) را اندرز مي دهيد که سرانجام خداوند آنها را هلاک خواهد کرد، يا به عذاب شديدي گرفتار خواهد ساخت؟! (آنها را به حال خود واگذاريد تا نابود شوند!)» گفتند: «(اين اندرزها،) براي اعتذار (و رفع مسؤوليت) در پيشگاه پروردگار شماست؛ بعلاوه شايد آنها (بپذيرند، و از گناه باز ايستند، و) تقوا پيشه کنند!
« فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَينَا الَّذِينَ ينْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يفْسُقُونَ»اما هنگامي که تذکراتي را که به آنها داده شده بود فراموش کردند، (لحظه عذاب فرا رسيد؛ و) نهي کنندگان از بدي را رهايي بخشيديم؛ و کساني را که ستم کردند، بخاطر نافرمانيشان به عذاب شديدي گرفتار ساختيم.
معلوم می شود اگر در میان یک «جمعیت» فساد اشاعه پیدا کند، کسانی که امر به معروف می کنند اهل نجات اند ، اما کسانی که می گویند عیسی به دین خود و موسی به دین خود، آنها را با مرتکبین گناه و منکر یکجا محشور می شوند، از این آیه مبارکه استفاده می کنیم که امتحان یکی از سنت های خداست.
2: «فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ»[4]

و هنگامي که طالوت (به فرماندهي لشکر بني اسرائيل منصوب شد، و) سپاهيان را با خود بيرون برد، به آنها گفت: «خداوند، شما را به وسيله يک نهر آب، آزمايش مي کند؛ آنها (که به هنگام تشنگي،) از آن بنوشند، از من نيستند؛ و آنها که جز يک پيمانه با دست خود، بيشتر از آن نخورند، از من هستند» جز عده کمي، همگي از آن آب نوشيدند. سپس هنگامي که او، و افرادي که با او ايمان آورده بودند، (و از بوته آزمايش، سالم به در آمدند،) از آن نهر گذشتند، (از کمي نفرات خود، ناراحت شدند؛ و عده اي) گفتند: «امروز، ما توانايي مقابله با (*جالوت*) و سپاهيان او را نداريم.» اما آنها که مي دانستند خدا را ملاقات خواهند کرد (و به روز رستاخيز، ايمان داشتند) گفتند: «چه بسيار گروه هاي کوچکي که به فرمان خدا، بر گروه هاي عظيمي پيروز شدند!» و خداوند، با صابران و استقامت کنندگان) است.
پس تا اینجا مطلب اول تمام شد، کدام مطلب؟ یعنی اینکه: یکی از سنت های الهی در امم پیشین حتی در امت اسلامی امتحان است.
مطلب دوم، مطلب دوم این است که امتحان را کسی می کند که جاهل به طرف باشد، اما خلاق متعال که از درون و بیرون ما آگاه می باشد، چه نیاز به امتحان دارد؟
جواب این را امیر المؤمنین (ع) در یک عبارت کوتاه داده و آن این است که امتحان خدا بشر را برای نیست که (نعوذ بالله) خداوند جاهل است و می خواهد بوسیله امتحان کردن او را بشناسد، بلکه امتحان خدا برای این است که درون این آدم ظاهر شود و از آن حالت خفاء بیرون بیاید، به این معنی اگر با کمال است، کمالش جلوه کند، اگر بی کمال است، بی کمالی اش آشکار برای مردم آشکار بشود.
به عبارت دیگر، امتحان خدا برای علم و آگاه شدن خودش نیست، بلکه برای جداسازی شقی از سعید، طیب از خبیث است:« لِيمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيبِ وَيجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ»[5]
، و قال ذکر الإمام علی (ع) معنی اختبار الله سبحانه، قال (ع) فی تفسیر قوله سبحانه:« وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ»[6]

وَ مَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ [سُبْحَانَهُ يَخْتَبِرُ عِبَادَهُ ] يَخْتَبِرُهُمْ بِالْأَمْوَالِ وَ الْأَوْلَادِ لِيَتَبَيَّنَ السَّاخِطَ لِرِزْقِهِ وَ الرَّاضِيَ بِقِسْمِهِ وَ إِنْ كَانَ سُبْحَانَهُ أَعْلَمَ بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ لَكِنْ لِتَظْهَرَ الْأَفْعَالُ الَّتِي بِهَا يُسْتَحَقُّ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ لِأَنَّ بَعْضَهُمْ يُحِبُّ الذُّكُورَ وَ يَكْرَهُ الْإِنَاثَ وَ بَعْضَهُمْ يُحِبُّ تَثْمِيرَ الْمَالِ وَ يَكْرَهُ انْثِلَامَ الْحَال »[7]

پس معلوم شد که یکی از سنتّ های الهی امتحان است و امتحان هم برای جدا سازی صفوف است نه برای آگاه شدن خودش، حال بر می گردیم به آیه مورد بحث که می فرماید:
« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيءٍ مِنَ الصَّيدِ تَنَالُهُ أَيدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يخَافُهُ بِالْغَيبِ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ»باید ببینیم که مراد از این فراز آیه که می فرماید: «تَنَالُهُ أَيدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ » چیست؟
زمانی که پیغمبر اکرم (ص) در حدیبیه آمد، گاهی پرنده ها روی زمین راه می رفتند، یعنی پرواز نمی کردند، کبوتر ها کنار انسان ها بودند. چرا؟ این بر اثر اهمیت پیغمبر اکرم (ص) بود «تَنَالُهُ أَيدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ» یا اینکه جایی بود که لانه حیوانات دم دست بود، مردم می توانستند تخم آنها را بگیرند یا بچه های آنها را بگیرند، یک موقع بود که در بالا ها بودند، یعنی نیاز بود که با نیزه و تیر بزنند، «لَيبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ»، علتش چیست؟ «لِيعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يخَافُهُ بِالْغَيبِ» تا معلوم شود چه کسي باايمان به غيب، از خدا مي ترسد.
ما دو علم داریم، علم ذاتی، و علم فعلی، علم ذاتی قابل تغییر نیست، مراد از«لِيعْلَمَ» در اینجا علم فعلی است، یعنی آنجا را که می داند، در خارج ظهور کند.
کلمه: « بِالْغَيبِ» را که در این آیه مبارکه آمده، دو جور معنی کرده اند، طبری که اهل حدیث است می گوید مراد از: « بِالْغَيبِ» دنیاست، «لِيعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يخَافُهُ بِالْغَيبِ» یعنی در دنیا خدا را نمی بیند، اما در آخرت می بیند،« بِالْغَيبِ» یعنی دنیا، دنیا غیب است. چرا؟ چون خدا را در این دنیا نمی بیند.
اما دیگران کلمه « بِالْغَيبِ» را به گونه دیگر معنی کرده اند و گفته اند مراد از: « بِالْغَيبِ» یعنی ثواب و عقاب را نمی بیند، فعلاً جهنم را نمی بیند، یعنی آثار گناه و آثار اطاعت را در این دنیا نمی بیند، اما در آخرت می بیند، مرحوم علامه طباطبائی کلمه « بِالْغَيبِ» را این گونه معنی کرده است، یعنی ما در واقع از خدا می ترسیم و حال آنکه جهنمش را در این دنیا نمی بینیم و هکذا بهشتش را هم در این دنیا نمی بینیم، البته افراد معمولی نمی بینند، اما انسان های خاص از همین دنیا، جهنم و بهشت را می بینند.
 

[1] مائده/سوره5، آیه94.

[2] اعراف/سوره7، آیه163-165.

[3] اعراف/سوره7، آیه63 و 65.

[4] بقره/سوره2، آیه249.

[5] انفال/سوره8، آیه37.

[6] انفال/سوره8، آیه27.

[7] نهج البلاغه، صبحی صالح، ص484.