جلسه 1397/07/18

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
«يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِّيامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»چنانچه روشن است، این آیه مبارکه از دو نظر ابهام دارد:
الف؛ از نظر کیمت، یعنی اینکه چه مقدار از ایام را باید روزه بگیریم؟ کمیت روزه و صوم از آیه استفاده نمی شود، یعنی آیه مبارکه از این نظر مبهم است، آیه فقط فرموده:« كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِّيامُ» آیه از این نظر که چه مقدار و چند روز را روزه بگیریم، مبهم است و برای ما روشن نیس.
ب؛ اینکه چه کسانی روزه بگیرند و چه کسانی روزه نگیرند «من یجب و من لا یجب» از این نظر نیز ابهام دارد.
ولی آیه بعدی، هردو ابهام را رفع می کند، چطور؟ ابهام اول (کمیت) را رفع می کند، چون می فرماید: «أَيامًا مَعْدُودَاتٍ» یعنی چند روز بیشتر نیست، خیال نشود که صوم سنه است فلذا ابهام را از نظر کمیت رفع کرد.
اما اینکه چه کسانی روزه بگیرند و چه کسانی روزه نگیرند، با استثنای سه گروه، ثابت کرد که بر بقیه مردم واجب است، سه گروه (که روزه بر آنان واجب نیست) عبارتند:
1؛ مریض.
2؛ مسافر.
3؛ المطیق.
این سه گروه استثنا شده اند، یعنی روزه بر این سه گروه واجب نیست، اما بقیه مردم حتماً باید روزه بگیرند.
پس این آیه مبارکه، در حقیقت رفع ابهام از آیه پیشین کرد، چون آیه پیشین دارای دو ابهام بود، یکی ابهام از حیث کمیت، و دیگری ابهام از حیث مکلّف، این آیه مبارکه، یعنی: «أَيامًا مَعْدُودَاتٍ ...» از کمیت تا حدی رفع ابهام کرد، چون فرمود: «أَيامًا مَعْدُودَاتٍ» یعنی خیلی کم، قرآن کریم در سوره یوسف می گوید برادران یوسف بسیار آدم های کم عقلی بودند، زیرا یوسف را با مبلغ کمی فروختند،« وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ»[1]

یعنی (سرانجام،) او را به بهاي کمي -چند درهم- فروختند؛ و نسبت به( فروختن) او، بي رغبت بودند (؛چرا که مي ترسيدند رازشان فاش شود).
چند درهم، هر موقع عرب بخواهند چیزی را کم جلوه بدهند، این تعبیر را می کنند و می گویند: «أَيامًا مَعْدُودَاتٍ».
البته رفع ابهام من جمیع الجهات نکرد، اما تا حدی قلب ما را مطمئن کرد که این صوم سنه (یکسال) نیست، بلکه فقط چند روز است.
اما از نظر «من یجب و من لا یجب» وقتی که:« من لا یجب «ها را گفت، معنایش این است که روزه برای سایر واجب است، فقط بر سه گروه واجب نیست، یعنی مریض، مسافر و مطیق، اما بر بقیه مردم واجب است.
البته مراد از «مریض» هر مریض نیست، بلکه مراد مریضی است که روزه با او سازگار نیست، دوتا روایت داریم:
و أمّا ما هو حدّ المرض؟ فمناسبة الحکم و الموضوع تشهد علی أنّ المراد المرض الذی یضرّ به الصوم، دون ما إذا لم یکن مضّراً، و ذلک لأنّ الآیة فی مقام الارفاق وهی تختصّ بما ذکرنا، یعنی مرضی که با صوم سازگار نیست، و الا مرضی که با صوم سازگار است، خلاف منت است که بگوید روزه نگیر.
روایت1: مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:« الصَّائِمُ إِذَا خَافَ عَلَى عَيْنَيْهِ مِنَ الرَّمَدِ أَفْطَرَ»[2]

2: قَالَ الصَّدُوقُ وَ قَالَ ع:« كُلَّمَا أَضَرَّ بِهِ الصَّوْمُ فَالْإِفْطَارُ لَهُ وَاجِبٌ»[3]

پس آیه قبلی دوتا ابهام داشت، ابهام اول مربوط به کمیت روزه بود، ابهام دوم راجع به «من یجب و من لا یجب» بود، کمیت را آیه دوم رفع کرد، چون فرمود: «أَيامًا مَعْدُودَاتٍ» یعنی خیال نکنید که صوم سنه (یکسال) است، البته رفع ابهام من جمیع الجهات نکرد، اما تا حدی رفع ابهام کرد.
ابهام دوم نیز رفع شد، یعنی « من یجب و من لا یجب». چطور ابهام رفع شد؟ چون وقتی سه گروه (مریض، مسافر و المطیق) را استثنا کرد و فرمود بروزه بر آنها واجب نیست، معنایش این است که بر سایر مردم روزه واجب است.
«إنّما الکلام» در باره طائفه سوم است، یعنی:« وَعَلَى الَّذِينَ يطِيقُونَهُ فِدْيةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيرًا فَهُوَ خَيرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»[4]

من سابقاً در باره کلمه «أطاق یُطیق» کار کرده ام، «اطاق» معنایش این نیست که نمی تواند، بلکه می تواند، منتها با صرف تمام قوا، به این می گوید:« أطاق» کسی که با صرف همه قوا روزه می گیرد، به آن می گوید:« المطیق» معنی مطیق این نیست که نمی تواند روزه بگیرد، بلکه می تواند، منتها مطیقاً، یعنی با صرف تمام قوا.
بنابراین،آقایان مفسرین « وَعَلَى الَّذِينَ يطِيقُونَهُ » هر جور که معنی کنند، برای ما قابل قبول نیست، معنای درست و صحیحش همین بود که من بیان کردم، در لغت گفته اند:«المطیق» یعنی کسی که کاری را انجام می دهد، اما با تمام قوا، وقتی روزه می گیرد، هنگام مغرب هیچ نیرو و قدرتی برای این آدم باقی نمی ماند، به چنین آدمی می گویند: «المطیق».
و امّا الطائفة الثانیة و هو المطیق فیقول سبحانه: « وَعَلَى الَّذِينَ يطِيقُونَهُ» أی من یصومون و لکن ببذل جهد کبیر و طاقة شدیدة «فِدْيةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيرًا فَهُوَ خَيرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» روزه بر چنین آدمی واجب نیست و باید کفاره بدهد، چه مقدار کفاره بدهد ؟ «طَعَامُ مِسْكِينٍ» یعنی یک فقیری را سیر کند، «فِدْيةٌ» نکره است ولذا احتیاج به بیان دارد، «طَعَامُ مِسْكِينٍ» آن را بیان می کند، آیا در زمان ما اگر به فقیر نان خالی بدهیم درست است؟ هرگز، اقلاً باید کنار آن، یک چیزی باشد، «طَعَامُ مِسْكِينٍ» یک معنی کلی است و لذا به حسب زمان فرق می کند و لعل در زمان پیغمبر نان خالی هم «طَعَامُ مِسْكِينٍ»طعام مسکین بوده، اما الآن نان خالی، «طَعَامُ مِسْكِينٍ»، اینکه می گویند زمان و مکان در اجتهاد اثر گذار است، معنایش همین است، «طَعَامُ مِسْكِينٍ» یک مفهوم کلی است، در زمان پیغمبر نان خالی کافی بود (مثلاً) اما الآن نان خالی کافی نیست، بلکه حتما کنارش یک خیار یا پنیری و یا یک چیز دیگری باشد که وقتی طرف آن را می خورد، کاملاً سیر بشود.
«طَعَامُ مِسْكِينٍ» بدل من قوله: «فِدْيةٌ» و أما مقدار الفدیة، فالمشهور أنّة مُدّ.
روایتمُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ:« سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع يَقُولُ الشَّيْخُ الْكَبِيرُ وَ الَّذِي بِه الْعُطَاشُ لَا حَرَجَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُفْطِرَا فِي شَهْرِ رَمَضَانَ- وَ يَتَصَدَّقُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي كُلِّ يَوْمٍ بِمُدٍّ مِنْ طَعَامٍ وَ لَا قَضَاءَ عَلَيْهِمَا فَإِنْ لَمْ يَقْدِرَا فَلَا شَيْ ءَ عَلَيْهِمَا»[5]

و اگر نمی تواند، چیزی بر گردن آنها نیست
حال باید ببینیم که معنای جمله:«فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيرًا فَهُوَ خَيرٌ لَهُ» چیست؟ اگر کسی، بیش از فریضه را بیاورد، به آن می گویند: تطوع، مثلاً نماز ظهر چهار رکعت است، اگر کسی علاوه بران چهار رکعت، هشت رکعت نافله ظهر را هم بخواند، به آن می گویند: «تَطَوَّعَ»، به آن اطاعت فوق الفریضه می گویند: تطوع، «فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيرًا فَهُوَ خَيرٌ لَهُ» اگر کسی بیش از واجب را انجام انجام بدهد، یعنی به جای اینکه به فقیر یک مد بدهد، دو مد بدهد، به جای اینکه یک فقیر را سیر کند، دو فقیر را سیر کند.، به این آدم می گویند: «تَطَوَّعَ»، «فَمَنْ تَطَوَّعَ» یعنی عمل فوق الفریضة.
« وَأَنْ تَصُومُوا خَيرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» این جمله را بعداً بحث می کنیم.
آیا افطار مسافر، مریض و مطیق عزیمت است یا رخصت؟این مسئله از مسائل معرکة الآراء بین شیعه و سنی می باشد، یعنی بحث در این است که آیا دو طائفه اول (مسافر و مریض) حتماً باید افطار کنند، بعداً روزه بگیرند، یا اینکه مخیرند، یعنی هم می توانند روزه بگیرند و قضا نکنند، و هم می توانند روزه نگیرند و بعدا قضا کنند، یعنی مخیرند که روزه بگیرند و قضا نکنند، یا روزه نگیرند وبعداً قضا کنند؟
 
دیدگاه شیعه امامیهشیعه امامیه معتقد است که حتماً باید افطار کنند و بعداً هم حتماً قضا کند، واجب تعیینی است نه تخییری، یعنی مخیر بین ادا و قضا نیستند، حتماً باید افطار کنند و حتماً باید قضا کنند.
نظریه ظاهریه ظاهریه، یک مکتب فقهی است در میان اهل سنت، یعنی غیر از چهار مکتب فقهی که اهل سنت دارند، یک مکتب فقهی پنجمی نیز در میان آنها وجود دارد بنام ظاهریه که بعداً منقرض شده و پایه گذارش داود اصفهانی است، ظاهریه تقریباً با ما هماهنگ هستند.
دیدگاه اهل سنت اما مکاتب دیگر اهل سنت می گویند مخیرند « بین أن یصوموا و لا یقضی و بین أن یفطر و یقضی»، در این مسئله واضح با ما اختلاف کرده اند، یعنی تمام مذاهب اربعه اهل سنت می گویند مخیرند بین افطار و قضا.
دلیل دلیل آنها ذیل آیه مبارکه است که می فرماید: « وَأَنْ تَصُومُوا خَيرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»
ما ذیل آیه شریفه را در جلسه آینده معنی می کنیم، ولی در این جلسه می خواهیم ازخودِ آیه استفاده کنیم که آیا حق با ماست و حتماً افطار واجب است، و بعداً قضا کنند، یا اینکه مخیرند بین افطار و صوم؟
حتی بعضی ها می گویند صوم مستحب تر است، یعنی اگر روزه بگیرند بهتر است تا اینکه افطار کنند، اما بعضی ها وارونه گفته اند، یعنی افطار بهتر از صوم است.
ما می خواهیم ببینیم که از میان این اقوال، کدام قول مطابق قرآن کریم است؟
من چهار دلیل از خود آیه استفاده کرده ام که قول «شیعه امامیه» متعین و مطابق آیه مبارکه می باشد.
1: «... فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ ... » فَعِدَّةٌ، أی فصوم عدّة من أیام آخر.
کیفیت استدلالکیفیت استدلال ترتب است، یعنی فیترتّب الثانی علی الأوّل،« فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ» یترتّب علیه صوم عدّة من أیام آخر، این را داشته باشد، یک مقدمه هم داریم که برای یک مسلمان، بیش از یک روزه واجب نیست، یعنی دوتا روزه واجب نیست، «فإذا ترتّب» براولی صوم آیام آخر، یعنی بعداً باید روزه بگیرد، لازمه عقلی آن چیست؟ لازمه عقلی اش این است که الآن روزه نگیرد، چون برای مسلمان دو روزه واجب نیست، فقط یک روزه واجب است.
الدلیل الأوّل ترتّب الثانی علی الأوّل، « فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ» فیترتّب علیه صوم عدّة أیام آخر، اگر واقعاً صوم ایام أخر مترتب بر این است، پس من باید یک روزه بگیرم، نه اینکه دو روزه بگیرم، اگر ایام آخر روزه بگیرم، یلزمه که این ایام را افطار کنم، و الا اگر هم این ایام را روزه بگیرم و هم ایام دیگر را روزه بگیرم، یلزم وجوب الصومین، نشانه دلیل اول، کلمه ترتب است.
الأوّل: ترتّب الوجوب علی العنوانین
وجوب صوم أیام آخر مترتّب علی العنوان المریض و المسافر، آگر آن روزه واجب است، باید در ماه رمضان روزه واجب نباشد، و الا یلزم دو وجوب.
إنّ قوله:« فَعِدَّةٌ مِنْ أَيامٍ أُخَرَ » بمعنی أنّه یترتّب علی المریض و المسافر، وجوب صیام أیّام أخر، و هذا هو الظاهر من غیر واحد من المفسرون حیث یفسرون بقولهم:« علیه صوم أیام آخر»، عجیب این است هنگامی که تفسیر می خوانند، غافل از مکتب خود هستند، هذا الطبری یقول:« فعلیه صوم عدة أیام الّتی افطرها فی مرضه أو فی سفره من آیام آخر»[6]
.
و هذا ابن الکثیر یقول:« إنّ المریض و المسافر لا یصومان فی حال المرض و السفر، لما فی ذلک من المشقة علیهما بل یفطران و یقضیان بعدّة ذلک من أیام آخر»[7]

إنّ هذا الوجوب، أی «صوم فی أیام آخر» وجوب تعیینیّ لا التخییری، لأنّه هو الأصل فی الوجوب دون الآخر، لاحتیاجه إلی البیان الزائد - واجب تخییری بیان زائد می خواهد، اما واجب تعیینی بیان زاید نمی خواهد، واجب تخییری بیان زاید می خواهد، مثلاً مولا بفرماید: صم، و بیش از آن چیزی نگوید، این واجب تعیینی است، اما اگر تخییری باشد، باید یک کلمه هم اضافه کند و بگوید:« صم أیام آخر أو صوم فی شهر رمضان» از اینکه فرموده:« صم فی أیام أخر» معلوم می شود که لنگه ندارد، مرحوم آخوند در کتاب «کفایه الأصول» گفته که:« الأمر ینصرف الی التعیینی لا التخییری»، چون تخییری لنگه می خواهد، اگر لنگه برایش آورد، می فهمیم که واجب، واجب تخییری است- فإذا وجب الصیام تعییناً فی تلک الإیام، یحرم الصوم علیهما فی شهر رمضان، إذا لا صوم فی الشریعة الإسلامیة فی کلّ سنة إلّا صوماً واحداً و یصیر الصیام فیه بدعة.
پس اولین دلیل ما، نشانه اش کلمه « ترتب» شد، ترتّب الصوم فی أیام آخر علی المرض، و این ترتب واجب تعیینی است، وقتی که من بعد از رمضان معیناً روزه بگیرم، باید در ماه رمضان روزه برای من حرام باشد، معنایش این است که در سال دو روزه برای من واجب باشد.
و إن شئت قلت: إنّ الفاء فی قوله: « فَعِدَّةٌ » هی فاء الترتیب - فاء برای ترتیب است، ثم هم برای ترتیب است، اما در اولی اتصال است، اما در دومی انفصال- إنّ الفاء فی قوله: « فَعِدَّةٌ » هی فاء الترتیب الّتی تدل علی ترتّب الوجوب الصیام الأخر علی کون المکلّف مریضاً أو علی سفر بحیث یکون کلّ من المرض و السفر موضوعاً مستقلاً لوجوب الصیام فی أیام آخر، وجوباً تعیینیاً لا یعدل إلی غیره، و لازم ذلک حرمة الصیام فی شهر رمضان، لأنّه بمعنی العدول إلی الغیر.
و بعبارة أخر:لازم ذلک، حرمة الصیام فی شهر رمضان، لأنّه لا یجب علی کلّ مکلف إلا صیام واحد.
الدلیل الثانی: التقابل بین الجملیتن
دلیل دوم در این آیه نیست، دلیل دوم در آیه سوم است، کدام آیه؟« فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيامٍ أُخَرَ يرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيسْرَ وَلَا يرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»[8]

در آیه سوم که دو مرتبه، مریض و مسافر تکرار شده اند، آنکس که در ماه رمضان حاضر است، یعنی مسافر نیست، «فَلْيصُمْهُ» باید روزه بگیرد، وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيامٍ أُخَرَ» أی لا یصمه، معنای تقابل این است که: « فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيصُمْهُ» و من لم یشهد الشهر یا مسافر است یا مریض است، فلا یصم.
البته این دلیل، در آیه سوم است نه در آیه دوم، یعنی در آیه دوم نیست.
 
الدلیل الثانی: التقابل بین الجملیتن
إنّ فی الآیة تقابلاً بین الجملتین، الأولی تدلّ علی الأمر بالصوم، و الجملة الثانیة تدلّ علی النهی عنه، فالأمر ظاهر فی الوجوب و النهی فی الحرمة.
فإذا قال: کما فی الآیة الّتی سیأتی تفسیره: « فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيصُمْهُ» یکون مفاد قوله: « فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ» بمنزلة قوله: فمن لم یشهد الشهر مُصِحّاً، إمّا لکونه مریضاً أو مسافراً فلا یصمه، بل یصوم عدّة من أیّام أخر، فکأنّه یقول: تصوم الطائفة الأولی، و لا تصوم الطائفتان الثانیة و الثالثة، و قد أشیر إلی هذا الاستدلال فی روایة ِ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَوْلَهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ قَالَ مَا أَبْيَنَهَا مَنْ شَهِدَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ سَافَرَ فَلَا يَصُمْهُ»[9]
.
ما این دلیل را از روایت امام (ع) استفاده کردیم، پس تا کنون دو دلیل اقامه کردیم که مسافر و مریض حتماً باید روزه خود را افطار کنند.
 

[1] یوسف/سوره12، آیه20.

[2] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج10 ص218، من أبواب من یصح منه الصوم، ب19، ح1، ط آل البیت.

[3] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج10 ص219، من أبواب من یصح منه الصوم، ب20، ح2 ط آل البیت.

[4] بقره/سوره2، آیه184.

[5] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج10 ص209، من أبواب من یصح منه الصوم، ب15، ح1 ط آل البیت.

[6] تفسیر طبری، ج2، ص77.

[7] تفسیر ابن کثیر، ج1، ص376.

[8] سوره بقره، آیه185.

[9] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج10 ص176، من أبواب من یصح منه الصوم، ب1، ح8 ط آل البیت.