جلسه 1397/07/08

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
همانگونه که توجه دارید، ما تا کنون ادله دو قول را خواندیم، یعنی قول به تحریم و قول به وجوب تخییری را، ضمناً این مسئله را تحقیق کنید، کسانی که می گویند واجب تخییری است، آیا در عصر غیبت می گویند که واجب تخییری است یا می گویند از اول واجب تخییری است؟
از کلام آیت الله خوئی در کتاب «التنقیح» استفاده می شود که از اول واجب تخییری بوده، در واقع پیغمبر (ص) هم مخیر بوده بین جمعه و ظهر، مثلاً جمعه افضل الافراد است، آیا از اول تخییری بوده یا بخاطر نبودِ امام (ع) تخییری شده؟
آنچه که در ذهن من می آید، دومی است، یعنی بخاطر نبودن امام تخییری شده نه اینکه از اول تخییری بوده، ولی از کلام ایشان استفاده می شود که از اول تخییری بوده.
القول الثالث: الوجوب التعیینی فی عصری الحضور و الغیبة
قول سوم این است که نماز جمعه در زمان غیبت، واجب تعیینی است، البته آقایان در کلمات شان از تعیینی، تعبیر به عینی کرده اند، از این رو ما نیز تعبیر به عینی می کنیم، ما در این زمینه چهار دسته روایت داریم و این چهار دسته دلالت بر وجوب تعیینی می کنند و من این روایات را از هم جدا کرده ام.
گروه اول روایاتی است که دلالت بر وجوب صلات جمعه می کنند، بدون اینکه از امام عصر اسم و نامی ببرد، دلالت می کنند بر اینکه خلاق متعال سی و پنج رکعت نماز را بر انسان واجب کرده است و یکی از آنها نماز جمعه است بدون اینکه از امام عصر اسم ونامی ببرد.
الأولی: ما یذکر صلاة الجمعة و من تجب علیه من دون أن یذکر حضور الإمام و إلیک دراستها:
1: مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْيَنَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ ع قَالَ: « إِنَّمَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى النَّاسِ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَى الْجُمُعَةِ خَمْساً وَ ثَلَاثِينَ صَلَاةً مِنْهَا صَلَاةٌ وَاحِدَةٌ فَرَضَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي جَمَاعَةٍ وَ هِيَ الْجُمُعَةُ وَ وَضَعَهَا عَنْ تِسْعَةٍ عَنِ الصَّغِيرِ وَ الْكَبِيرِ وَ الْمَجْنُونِ وَ الْمُسَافِرِ وَ الْعَبْدِ وَ الْمَرْأَةِ وَ الْمَرِيضِ وَ الْأَعْمَى وَ مَنْ كَانَ عَلَى رَأْسِ فَرْسَخَيْن »[1]

چرا در سند این روایت می گوید: مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ؟ چون جناب صدوق در سال:« 306،» متولد شده و در سال:« 381،» فوت شده، اما جناب زراره در سال:« 150،» فوت شده ولذا بین ایشان (صدوق) و جناب زرارة سالیان متمادی و درازی فاصله است ولذا ایشان (صدوق) باید نسبت به کتاب زراره سند داشته باشد و ایشان هم سند داشته، ولی دیده که اگر هر روایت را با ذکر سندش در کتابش بیاورد، یعنی سندش را هم بیاورد، کتابش ضخیم می شود، از این رو سندش را در آخر مشیخه نقل کرده است.
از جمله: « إِنَّمَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى النَّاسِ مِنَ الْجُمُعَةِ» واجب تعیینی استفاده می شود، اسم و نامی از امام عصر در اینجا نیست و اگر واقعاً وجوب نماز جمعه مشروط بود، باید امام بیان می کرد می فرمود بشرط أن یکون المقیم، الإمام المعصوم أو المإذون منه، و حال آنکه چنین تعبیری در این روایت نیامده است.
2: وَ عَنْهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْيَنَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ ع قَالَ: « صَلَاةُ الْجُمُعَةِ فَرِيضَةٌ وَ الِاجْتِمَاعُ إِلَيْهَا فَرِيضَةٌ مَعَ الْإِمَامِ فَإِنْ تَرَكَ رَجُلٌ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ ثَلَاثَ جُمَعٍ فَقَدْ تَرَكَ ثَلَاثَ فَرَائِضَ وَ لَا يَدَعُ ثَلَاثَ فَرَائِضَ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ إِلَّا مُنَافِقٌ »[2]
.
3: وَ عَنْهُ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ وَ فُضَيْلٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: « صَلَاةُ الْجُمُعَةِ فَرِيضَةٌ وَ الِاجْتِمَاعُ إِلَيْهَا فَرِيضَةٌ مَعَ الْإِمَامِ فَإِنْ تَرَكَ رَجُلٌ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ ثَلَاثَ جُمَعٍ فَقَدْ تَرَكَ ثَلَاثَ فَرَائِضَ وَ لَا يَدَعُ ثَلَاثَ فَرَائِضَ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ إِلَّا مُنَافِق »[3]

دیدگاه آیت الله بروجردی نسبت به نماز جمعهمرحوم آیت الله بروجردی قائل به عدم وجوب بود، یعنی در اوایل که این مسئله را تدریس می کرد، شیب درس مایل به حرمت بود، اواخر درس از حرمت برگشت و اجازه اقامه نماز جمعه را داد، منتها فرمود مجزی نیست، در حالی که در همان زمان مرحوم آیت الله سید محمد تقی خوانساری در مسجد امام نماز جمعه می خواند و گروهی هم به او اقتدا می کردند و از جمله حضرت امام (ره) نیز به ایشان اقتدا می کرد و دو مرتبه نماز ظهر را هم می خواند.
اشکال سیّال آیت الله بروجردیمرحوم آیت الله بروجردی یک اشکال سیّالی دارد، یعنی دانه اشکال است و این یک اشکال را بر تمام این روایات دارد و می گوید این روایات ناظر به این است که سعی کنید و به نماز جمعه بروید، منتها به شرط اینکه نماز جمعه با شرائطش منعقد بشود (إذا انعقد بشرائطها) اما شرائط را نگفته، این روایات نمی گویند که بروید نماز جمعه را منعقد کنید، بلکه می گویند در این جماعات شرکت کنید، مسلماً جماعاتی که دارای شرائط باشند و لعلّ یکی از آن شرائط وجود امام معصوم (ع) باشد، ایشان فرق می گذارد بین اینکه مفاد این روایات سعی و حضور باشد، یا مفاد این روایات، امر به انعقاد باشد، یعنی در مقام بیان عقد و انعقاد باشد، ایشان می گوید دومی نیست، یعنی در مقام این نیست که بروید نماز جمعه را منعقد کنید، بلکه می گوید اگر نماز جمعه در خارج منعقد است، بروید بخوانید، اما کدام نماز جمعه؟ آن نماز جمعه ای که با شرائطش اقامه بشود، شرائطش را ذکر نکرده و شاید یکی از شرائطش حضور امام معصوم (ع) باشد.
ایشان این یک اشکال را در تمام این روایات قسم اول تکرار می کند.
نعم أورد علیه سید مشایخنا بقوله: « و لا یخفی أنّه لیس بصدد بیان وجوب إقامة الجمعة فضلاً عن وجوبها علی کلّ أحد و إن لم یؤذن له من قبل الإمام، و لا فی مقام بیان شروط الانعقاد، بل هو بصدد بیان وجوب حضور الجمعة و السعی إلیها بعد ما فرض انعقادها بشرائطها، و یشهد لذلک استثناء الذین لا یجب علیهم الحضور»[4]

روایت می گوید اگر نماز جمعه با شرائطش بر گزار شد، آن را بخوانید، اما اینکه شراطش چیست؟ روایات از این جهت ساکت هستند و لعلّ یکی از شرائط حضور امام معصوم (ع) باشد، ایشان می فرماید باید فرق بگذارید بین جایی که این روایات می گوید بروید نماز جمعه را منعقد کنید، و بین اینکه بگوید نماز جمعه ای که با شرائطش برگزار می شود، در آن شرکت کنید، ولی این روایات نمی گوید نماز جمعه را منعقد کنید، بلکه می گوید نماز جمعه ای که با شرائط بر گزار می شود، شرکت کنید. لعلّ یکی از شرائطش حضور امام معصوم (ع) باشد.
و فی موضع آخر یقرر ذلک الاشکال بالنحو التالی: « لیس الحدیث بصدد بیان الوظیفة لنفسه أو لعمّاله، بل بصدد بیان وظیفة الناس بالنسبة إلی الجمعات الّتی کانت تنعقد بشرائطها، أعنی وجوب الحضور و السعی إلیها»[5]
.
حاصل و خلاصه بیان ایشان این است که اگر نماز جمعه صحیحی در خارج برگزار شد، شما هم شرکت کنید، اما نمی گوید که بروید خود شما نماز جمعه را منعقد کنید.
یلاحظ علیه: ما ذا یرید بقوله: « بعد ما فرض الله انعقادها بشرائطها» أو قوله: « الجمعات التی کانت تنعقد بشرائطها» فإن أراد الجمعات المعقودة من قِبَلِ حکّام بنی أمیّة و بنی العباس، فهذا علی خلاف المقصود أدلّ، حیث یلازم عدم اشتراط إقامتها بإمام الأصل أو من نصبه.
و إن أراد – من الفقرتین – الجماعات المعقودة من الشیعة بإذنهم، فإنّ المفروض عدمه، إذ لم یکن للشیعة آنذاک جماعات معقودة حتّی یکون الحدیث ناظراً إلیها إلّا نادراً.
حال باید ببینیم که ایشان (آیت الله بروجردی) از این دو عبارت چه چیز را اراده کرده است، آیا مرادش آن جمعاتی است که اموی ها اقامه می کردند، این مطلب بر خلاف مراد ایشان است، یعنی معلوم می شود که امام عصر شرط نیست.
اما اگر مرادش آن جمعاتی است که شیعه با آن شرائط برگزار می کردند، اشکالش این است که در آن زمان شیعه چنین انعقاداتی نداشته اند، ولذا امام فرمود: «یؤم بعضهم بعضاً إذا لم یخافوا»
اینکه ایشان می گوید حضرت در مقام بیان این است که بروید در نماز جمعه شرکت کنید اگر با شرائطش منعقد شد، کدام شرائطش، کدام جمعات است که با شرائطش منعقد می شد، دو طائفه بودند، اگر مقصودش نماز جماعت اموی هاست، این معنایش این است که حضور امام (ع) شرط نیست و این برخلاف مقصود است، اما اگر مراد شیعیان است، شیعیان در آن زمان یک چنین چیزی نداشتند.
علاوه براین، اصلاً فرق نهادن بین این دوتا، یعنی اینکه روایت در مقام این است که بروید، شرکت کنید، نه اینکه در مقام بیان باشد که بروید منعقد کنید، فرق بین این دوتا عرفی نیست، عرف بین این دوتا فرق نمی گذارند و به این فرق توجه ندارند، این فکر حضرت آیت الله بروجردی است که فرق می گذارد بین سعی حضور و بین انعقاد.
یلاحظ علیه: ما ذا یرید بقوله: « بعد ما فرض الله انعقادها بشرائطها» أو قوله: « الجمعات التی کانت تنعقد بشرائطها» فإن أراد الجمعات المعقودة من قِبَلِ حکّام بنی أمیّة و بنی العباس، فهذا علی خلاف المقصود أدلّ، حیث یلازم عدم اشتراط إقامتها بإمام الأصل أو من نصبه.
و إن أراد – من الفقرتین – الجماعات المعقودة من الشیعة بإذنهم، فإنّ المفروض عدمه، إذ لم یکن للشیعة آنذاک جماعات معقودة حتّی یکون الحدیث ناظراً إلیها إلّا نادراً.
4: مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ – حسین بن سعید اهوازی که اهل اهواز هستند، منتها در اواخر عمر در شهر قم ساکن شده اند و متاسفانه جای قبر شان در همان قم قدیم است - عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ جَمِيعاً عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: « إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ فِي كُلِّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ خَمْساً وَ ثَلَاثِينَ صَلَاةً مِنْهَا صَلَاةٌ وَاجِبَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ- أَنْ يَشْهَدَهَا إِلَّا خَمْسَةً الْمَرِيضَ وَ الْمَمْلُوكَ وَ الْمُسَافِرَ وَ الْمَرْأَةَ وَ الصَّبِيَّ»[6]

ایشان (آیت الله بروجردی) باز همان اشکال قبلی خود را می کند که عبارتش این است:
و قد أورد سید مشایخنا بمثل ما أورده علی الروایة السابقة، من أنّ الروایة «صریحة فی وجوب السعی و الحضور بعد ما فرض انعقاد الجمعة و لیست بصدد بیان وجوب العقد»[7]

اگر منعقد شد، یعنی اگر صحیحاً منعقد شد، بروید درآن شرکت کنید، اما نه اینکه بروید نماز جمعه را منعقد کنید.
پاسخ استاد سبحانی از گفتار آیت الله بروجردی ما نیز همان پاسخی راکه از اولی دادیم، از این اشکال ایشان هم می دهیم و می گوییم اینکه می گویید بعدا نعقادها صحیحاً، یا انعقادش یا اموی ها بودند یا شیعه، اموی ها که بر خلاف مقصود ایشان است، شیعه هم که یک چنین نماز جماعت رسمی نداشتند تا بفرماید بعد از آنکه نماز جماعت شیعه برگزار شد، شما هم شرکت کنید، ما عرض کردیم که فرق گذاشتن بین دو مطلب، یعنی بین سعی حضور و بین انعقاد، اینکه بگوییم روایت در مقام این است که بروید، اما منعقد کنید، این فرق جنبه عرفی ندارد، یعنی عرف بین دوتا فرق نمی گذارند.
5: وَ عَنْهُ – ضمیر «عنه» به شخص قبلی بر می گردد که حسین بن سعید اهوازی باشد- عَنْ صَفْوَانَ – صفوان بن یحیی که در دویست و هشت (208،) فوت شده - عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ قَالَ: « الْجُمُعَةُ وَاجِبَةٌ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ لَا يُعْذَرُ النَّاسُ فِيهَا إِلَّا خَمْسَةٌ الْمَرْأَةُ وَ الْمَمْلُوكُ وَ الْمُسَافِرُ وَ الْمَرِيضُ وَ الصَّبِيُّ»[8]

مرحوم آیت الله بروجردی وقتی که به اینجا می رسد، همان اشکال را تکرار می کند
و أورد علیه أیضاً بمثل ما سبق: « من أنّ الحدیث یصدد بیان وجوب الحضور بعد انعقادها بشرائطها لا وجوب عقد الجمعة و اقامتها علی الناس»[9]
.
ایشان می گوید این حدیث در بیان این است که شما در نماز جمعه ای که در خارج صحیحاً منعقد شده، حاضر بشوید، یعنی در مقام بیان این نیست که خودتان منعقد کنید، اگر این باشد، البته دلالت دارد بر اینکه حضور امام شرطش نیست، اما این روایت نمی گوید بروید منعقد کنید، بلکه می گوید اگر منعقد شده، بروید شرکت کنید، عرض کردیم اینکه می گوید اگر منعقد شده بروید شرکت، مراد از اینکه منعقد شده، کدام نماز جمعه است، آیا مراد نماز جمعه ای که اموی ها منعقد کرده اند؟ اینکه خلاف مقصود شماست،اگر مراد شیعیان باشد، شیعه ها چنین نمازی نداشتند، پس معلوم می شود که این حدیث در مقام بیان هردو است، یعنی سعی کنید و حضور کنید و منعقد کنید.
و لا یخفی أنّ ما ذکره من الاحتمال لا یتبادر إلی أذهان أصحاب الأئمة (ع) فضلاً عن غیرهم، بل المتلقی هو أنّ صلاة الجمعة واجبة علی الناس (سوی ما استثنی) کلّ یعمل بوظیفته، فعلی الإمام إلقاء الخطبة و إقامة الصلاة، و علی المأمومین الحضور، فالتفکیک بین وجوب الحضور و العقد و الإقامة، أمر مغفول عنه عند العرف.
6: قَالَ وَ قَالَ النَّبِيُّ (ص) فِي خُطْبَةٍ طَوِيلَةٍ نَقَلَهَا الْمُخَالِفُ وَ الْمُؤَالِفُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَرَضَ عَلَيْكُمُ الْجُمُعَةَ فَمَنْ تَرَكَهَا فِي حَيَاتِي أَوْ بَعْدَ مَوْتِي اسْتِخْفَافاً بِهَا أَوْ جُحُوداً لَهَا فَلَا جَمَعَ اللَّهُ شَمْلَهُ وَ لَا بَارَكَ لَهُ فِي أَمْرِهِ أَلَا وَ لَا صَلَاةَ لَهُ أَلَا وَ لَا زَكَاةَ لَهُ أَلَا وَ لَا حَجَّ لَهُ أَلَا وَ لَا صَوْمَ لَهُ أَلَا وَ لَا بِرَّ لَهُ حَتَّى يَتُوبَ »[10]
.
و أورد علیه سید مشایخنا بنفس ما أورد علی الأحادیث الماضیة بأنّه بصدد بیان وجوب السعی و الحضور لا بوجوب و الإقامة إضافة إلی أنّ المتبادر هو إمام الأصل»[11]

و لا یخفی ضعف کلا الوجهین، أمّا الأوّل فإنّ التفصیل بین الأمرین (وجوب السعی و وجوب العقد ) غیر متبادر لدی الأذهان الشبهات العرفیة، بل المتبادر الحثّ علی صلاة الجمعة کلّ حسب وظیفته، و أمّا الثانی – کون المراد من الإمام هو الإمام المعصوم (ع) فهو کما تری لکثرة اطلاق الإمام فی روایات کثیرة علی غیر المعصوم.
از این معلوم می شود که برای مردم واجب است که نماز جمعه را بخوانند، یعنی تلاش کنند که شرائطش را ایجاد کنند، مثلاً خطیب پیدا کنند، مسجد پیدا کنند.
 

[1] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج7، ص295، من أبواب صلاة الجمعة، ب1، ح1، ط آل البیت.

[2] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج7، ص297، من أبواب صلاة الجمعة، ب1، ح8، ط آل البیت.

[3] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج7 ص298، من أبواب صلاة الجمعة، ب، 1ح12 ط آل البیت.

[4] البدر الزاهر، تقریرات آیت الله بروجردی، ص11.

[5] البدر الزاهر، تقریرات آیت الله بروجردی، ص11.

[6] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج7، ص299، من أبواب صلاة الجمعة، ب1، ح14، ط آل البیت.

[7] البدر الزاهرة، تقریرات درس آیت الله بروجردی، ص12.

[8] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج7، ص300، من أبواب صلاة الجمعة، ب1، ح16، ط آل البیت.

[9] البدر الزاهرة، تقریرات درس آیت الله بروجردی، ص12.

[10] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج7، ص302، من أبواب صلاة الجمعة، ب1، ح28، ط آل البیت.

[11] البدر الزاهرة، تقریرات درس آیت الله بروجردی، ص14.