جلسه 1397/07/07

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
ما در جلسه گذشته روایات را معنی کردیم و قائل شدیم که نماز جمعه در زمان غییبت مشکل ندارد و حرام نیست، مرحوم محقق در کتاب معتبر می گوید پیغمبر اکرم (ص) امام جمعه را معین می کرد و از بعد از حضرتش، خلفا نیز ائمه جمعه را معین می کردند، حتی در دوران بنی امیه و بنی عباس تعیین امام جمعه به وسیله آنها انجام می گرفت، بنابراین، اگر کسی در زمان ائمه (ع) نمازجمعه را می خواند، نشانه این بود که امام الحق است و خلیفه رسول خدا بود، یعنی اگر کسی نماز جمعه را خودش مستقیماً می خواند یا به نصب نظام موجود نماز جمعه را می خواند، نشانه و علامت این بود که این امام الحق است و جانشین رسول خدا می باشد، در یک چنین شرائط امام می فرماید: « لنا الجمعة»، یعنی اگر کسی نماز جمعه را به این عنوان بخواند، مسلّماً حقی را از ائمه اهل بیت (ع) سلب کرده است، همانطور که زمان و مکان در استنباط احکام مؤثر است، هکذا زمان و مکان در تفسیر روایات نیز مؤثر است، باید ببینیم این همه روایات که می گویند: « لنا الجمعة» می خواهد چه بگوید؟
مرحوم سید علیخان مدنی در کتاب « مصباح السالکین» شرح صحیفه سجادیه نقل می کند که امام سجاد (ع) یا غیر امام سجاد می فرماید هر موقع عید قربان یا عید فطر یا روز جمعه می شود، غم ما تکرار می شود، و در حقیقت یک غم جدیدی در قلب ما می نشیند، چرا؟ چون این مقام ها مقامات آنان (اهل بیت ع) بوده، باید امام، امامی را معین کند، این نظام به دست ما باشد نه به دست اموی ها و عباسی ها.
بنابراین، ما نیز می گوییم همین الآن اگر کسی اقامه نماز جمعه کند یا امام جمعه را نصب کند ( بما أنّه إمام الحق) که امام حق است و رهبر، آنهم از جانب خدا، البته ما این را منکریم، اما اگر یک شیعه ای در این زمان می خواهد تکلیف قرآنی را عمل کند، منتها نه از این نظر که من دارای این مقام هستم، این روایات ناظر به چنین کسی و چنین جایی نیست، ما اگر در زمان غیبت نماز جمعه را اقامه می کنیم نه به این عنوان که اموی ها و عباسی ها اقامه می کردند که شعار امامت و خلافت از جانب رسول خدا بود، بلکه می خواهیم به عنوان یک شعیه به آیه عمل کنم که می فرماید: «فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ» ، و قبول دارم که این مقام، مقام امام حق و حضرات معصومین (ع) است.
بله، (نعوذ بالله) اگر کسی به آن عنوان نماز جمعه را بخواند یا مردم را به آ ن عنوان دعوت کند که امام حق است و خلیفه رسول خدا، مسلّماً مشمول آن روایات می باشد، اما در جایی که شخص اقرار و اعتراف دارد بر اینکه این مقام مال ائمه (ع) است و هیچگاه منکر این مطلب نیست، منتها در این شرائط که آنان حضور ندارند که او را مامور کنند ولذا به عنوان یک وظیفه قرآنی به این آیه عمل می کند، این روایات شامل چنین فردی نمی شود.
دیدگاه استاد سبحانی نسبت به اقامه نماز جمعه در زمان غیبت پس ما نسبت به تحریم نماز جمعه در زمان غیبت، منکر به تمام ا لمعنی هستیم، یعنی قبول ندارم که اقامه نماز جمعه در زمان غیبت حرام و غیر مشروع است.
القول الثانی: القول بالتخییر
حال باید ببینیم که در باره وجوب تخییری مطلب از چه قرار است، راجع به وجوب تخییری، در دو مقام بحث می کنیم.
الف؛ حسب القواعد الأولیة
ب؛ حسب الأدلّة الاجتهادیه.
پس ما راجع به وجوب تخییری، در دو مقام بحث می کنیم، یکی حسب قواعد اولیه، دیگری هم حسب ادله اجتهادیه، اما حسب القواعد الأولیة، تخییر هیچ دلیلی ندارد. چرا؟ زیرا حضور امام یا شرط مشروعیت است یا شرط وجوب، وقتی که یا شرط وجوب و یا شرط مشروعیت شد، «إذا انتفی الشرط انتفی المشروط» وجوب از بین می رود، پس این تخییر زا کجا آمد (من أین جاء التخییر؟
حضور امام شرط عینیت بود، یا مشروعیت یا شرط وجوب، «فإذا انتفی الشرط انتفی الوجوب»، ولی شما می گویید وجوب عینی رفت، یک وجوب دیگر متولد شد و جای آن نشست، این مطلب دلیل می خواهد.
بنابراین، حسب القواعد الأوّلیة نمی توان برای تخییر یک دلیل قانع کننده پیدا کرد، تا بعداً ببینیم که ادله اجتهادیه داریم یا نه؟ پس باید در دو مقام بحث کنیم، مقام اول حسب القواعد الأولیة، قواعد اولیه می گوید اگر وجوب عینی رفت، مسئله تمام است، اما اینکه افضل الافراد نمازجمعه است، دلیل می خواهد، وجوب تخییری دلیل می خواهد.
«إنّما الکلام حسب الأدلّة الاجتهادیه»، در اینجا آقایان دوتا دلیل دارند، یک دلیلش را مرحوم آیت الله سید احمد خوانساری آورده - من شنیدم که مرحوم حضرت آیت الله اراکی گفته بود که من با مرحوم آیت الله سید احمد خوانساری مدتی زندگی کردم و در این مدت حتی از ایشان مکروهی را هم ندیدم، من هم یک موقع منزل ایشان برای مطلبی رفته بودم، به یک نفر درس می گفت، شاگردش یک نفر بود، بعد یک نفر وارد شد، نمی دانم فقیر بود یا همسایه، تمام قامت برای آن بلند شد، در عین حالی که درس می گفت و سخن می گفت، تمام قامت برای او بلند شد، خیلی مستحبات و مکروهات را رعایت می کرد- ایشان با این روایت استدلال کرده، یعنی خبر فضل بن عبد الملک.
روایت فضل بن عبد الملکمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ: « إِذَا كَانَ قَوْمٌ فِي قَرْيَةٍ صَلَّوُا الْجُمُعَةَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فَإِنْ كَانَ لَهُمْ مَنْ يَخْطُبُ لَهُمْ جَمَّعُوا إِذَا كَانُوا خَمْسَ نَفَرٍ وَ إِنَّمَا جُعِلَتْ رَكْعَتَيْنِ لِمَكَانِ الْخُطْبَتَيْنِ»[1]

ایشان می خواهد از جمله « فَإِنْ كَانَ لَهُمْ مَنْ يَخْطُبُ لَهُمْ جَمَّعُوا إِذَا كَانُوا خَمْسَ نَفَرٍ وَ إِنَّمَا جُعِلَتْ رَكْعَتَيْنِ لِمَكَانِ الْخُطْبَتَيْنِ» اراده وجوب تخییری کند، به این معنی که اگر خطیب دارند، دو رکعت بخوانند و اگر خطیب ندارند، همان چهار رکعت را بخوانند، ایشان (سید احمد خوانساری) می خواهد از این جمله استفاده وجوب تخییری کند.
عبارت آیت الله خوانساریقال السیّد الخوانساری (ره) بعد ذکر الروایة: « حیث إنّ صدر هذه الروایة یدلّ علی أنّ الساکنین فی قریة من القری تجب علیهم فی یوم الجمعة صلاة الظهر أربع رکعات، و وجه التقیید بکونهم فی قریة مع أنّ الأحکام لا تختصّ بأهل الأمصار فقط، هو أنّ القری لیس فیها السلطان أو نائبه بحیث یسوقهم إلی الاجتماع للجمعة، و لکن إقامة الجمعة باختیارهم مع إمام منهم کانت راجحة»[2]

جواب استاد سبحانی از استدلال آیت الله خوانساریما در جواب ایشان عرض می کنیم که این روایت، این ذیل را ندارد، این روایت می گوید مردم یک قریه که از مناطق مرکزی دور هستند، خطیب ندارند، امام جمعه خطیب می خواهد، اگر شرطش است جمعه را بخوانند و اگر شرطش نیست، ظهر را بخوانند، این دلالت ندارد که نماز جمعه در اختیارشان است که اگر خواستند بخوانند و اگر نخوانستند نخوانند، بلکه این روایت از یک واقعه خبر می دهد، یعنی قریه ای است که کسی نیست تا نماز جمعه را بخوانند، مردم در روز جمعه حیران هستند که چه کنند، حضرت می فرماید حیرانی ندارد، اگر شرطش است، یعنی خطیب است، نماز جمعه را بخوانند و اگر خطیب نیست، همان نماز ظهر را بخوانند، از این حدیث استفاده نمی شود که اختیار دارند که جمعه را بخوانند یا ظهر را بخوانند، اینکه فرمایید نماز جمعه در اختیار شان است، در حدیث نیست، حدیث نه دلالت بر وجوب تغییری می کند و نه بر وجوب تعیینی، حضرت می فرماید: اگر شرائط جمعه است، جمعه را بخوانند و الا ظهر را بخوانند، « فَإِنْ كَانَ لَهُمْ مَنْ يَخْطُبُ لَهُمْ جَمَّعُوا» یک حقیقتی را بیان می کند، مثل اینکه کسی می گوید اگر پنج نفر یا هفت نفر هستند، جمعه را بخوانید و اگر پنج نفر نیستند ظهر را بخوانید، پس این حدیث که به عنوان دلیل برای قول دوم بیان شد، دلالت بر مدعای شان نکرد.
دلیل دوم قائلین به تخییردلیل دوم قائلین به تخییر این است که آیه مبارکه می گوید: «فَاسْعَوْا » ، این وجوب الجامع بین الوجوب التعیینی و التخییری، «فَاسْعَوْا » جامع است، یعنی دلالت بر تعیین ندارد، دلیل قائم شده که وجوب عینی نیست، آن دلیل کدام است؟ اجماع، « قام الاجماع» براینکه وجوب عینی نیست، فإذا امتنع أحد الفردین، تعین الفرد الآخر، امر حقیقت در وجوب عینی نیست، و هکذا امر حقیقت در وجوب تخییری نیست، بلکه امر حقیقت در «الجامع بین الجامع العینی و التخییری» است، فإذا کان حقیقة فی الجامع و انعقد الاجماع علی عدم وجوب العینی، فیتعین الفرد الآخر و هو الوجوب التخییری.
اشکال استاد سبحانی بر دلیل قائلین بر وجوب تخییری نماز جمعه درزمان غیبت این استدلال دو اشکال دارد:
الف؛ اولاً، ما اجماع بر عدم وجوب عینی نداریم، من الآن کلمات چند نفر از قدما را می خوانم که قائل به وجوب عینی هستند، با وجود مخالف، چطور می گویید که واجب عینی نیست.
1: مرحوم کلینی در جلد سوم کافی، فتح باباً مثل وجوب الجمعة و علی کم تجب، ثمّ ذکر روایات ظاهرة فی الوجوب العینی من دون أیعلّق بشیء.
مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ جَمِيعاً عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: « إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ فِي كُلِّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ خَمْساً وَ ثَلَاثِينَ صَلَاةً مِنْهَا صَلَاةٌ وَاجِبَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ- أَنْ يَشْهَدَهَا إِلَّا خَمْسَةً الْمَرِيضَ وَ الْمَمْلُوكَ وَ الْمُسَافِرَ وَ الْمَرْأَةَ وَ الصَّبِيَّ»[3]
.
ایشان (کلینی) روایات را ذکر می کند بدون اینکه کوچکترین اشکال بر آنها بکند و از ظاهر کلامش وجوب عینی استفاده می شود .
2: و هکذا مرحوم صدوق هم در کتاب:« الهدایة» قائل به وجوب عینی است، صدوق دوتا کتاب دارد، یکی بنام:« المقنع»، دیگری «الهدایة»، مقنع عبارتش خیلی مختلف است، اما هدایة یک نسخه بیشتر ندارد، عبارت کتاب «الهدایة» اش این است: « فرضّ الله عزّ و جلّ من الجمعة إلی الجمعة خمساً و ثلاثین صلاة فیها صلاة واحدة فرضها الله عزّ و جلّ فی جماعة و هی الجمعة»[4]
.
3: شیخ مفید نیز در المقنعة می گوید: و اعلم أن الرواية جاءت عن الصادقين ع: «أن الله جل جلاله فرض على عباده من الجمعة إلى الجمعة خمسا و ثلاثين صلاة لم يفرض فيها الاجتماع إلا في صلاة الجمعة خاصة فقال جل من قائل يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُون »[5]

4: ابو صلاح حلبی نیز قائل به وجوب عینی صلات جمعه است، ایشان کتابی دارد بنام: الکافی» که عین عبارت شیخ مفید را دارد، اینکه شما می گویید اجماع داریم بر اینکه صلات جمعه واجب عینی نیست، این چه اجماعی است که چندین نفر مخالف دارد؟!
بنابراین، کسانی که می خواهند وجوب تخییری را از آیه استفاده کنند و بگویند آیه دلالت بر جامع بین عینی و تخییری دارد و چون اجماع داریم که واجب عینی نیست، پس فرد دیگرش (که وجوب تخییری باشد) متعین می شود، این چه اجماع است که این همه مخالف دارد.
ب؛ اشکال دیگر اینکه «امر» حقیقت در جامع نیست، امر حقیقت در وجوب است، منتها این وجوب منصرف إلی العینی در مقابل کفائی، إلی التعیینی در مقابل تخییری، إلی النفسی در مقابل غیری، منصرف به اینها می باشد، اگر منصرف به اینهاست، «إذا انتفی هذا، انتفی من الرأس» نه اینکه در جامع حقیقت است ، در جامع حقیقت نیست، بلکه حقیقت در وجوب است که: هذا الوجوب منصرف إلی العینی دون الکفائی، إلی التعیینی دون التخییری، إلی النفسی دون الغیری.
پس معلوم شد که ما در این باره اجماع نداریم، و این دلیل (یعنی دلیل دوم) هم دلیل صحیحی نیست و در نتیجه ما دلیل صحیحی بر وجوب تخییری پیدا نکردیم.
گاهی می گویند همان وجوب عینی است، منتها حاکم شرع و ولی فقیه اختیار دارد که همان عینی را هم بیاورد، این هم دلیل صحیحی نیست، چون حاکم شرعی می تواند حکمی را که موجود است بیاورد، اما حکمی که شرطش منتفی شده و از بین رفته، آوردن آن معنی ندارد، کدام حکم را بیاورد؟! حکم موجود را می تواند بیاورد، خمس مال امام است، در غیبت امام مال حاکم شرع است، فیء مال امام است، در غیبت امام (ع) مال حاکم شرع است، اما در وجوب، شما گفتید وجوب عینی است، مشروط به شرط حضور است، در اینجا وجوبی ندارد تا حاکم آن وجوب را بیاورد.
بحث در وجوب تخییری تمام شد، در جلسه آینده در باره وجوب عینی نماز جمعه بحث می کنیم.
نکته: نکته این است که مراد از وجوب تخییری چیست،آیا معنایش این است که اگر دل ما خواست نماز جمعه را بخوانیم و اگر دل ما نخواست، نماز ظهر را می خوانیم نه نماز جمعه را؟ نه، یعنی معنای واجب تخییری این نیست، اگر کسی واجب تخییری را چنین معنی کند از کلام علما دور است، تخییری این است: مادامی که پنج نفر جمع نشده اند و خطیب بین شان نیست، ما مخیریم، اما اگر پنج نفر درست شد که أحدهما خطیب است، در این صورت واجب است، تخییری به این آسانی نیست که بگوییم اگر دل ما خواست نماز جمعه را می خوانیم و اگر نخواست، نماز ظهر را می خوانیم، بلکه مراد این است که اگر منعقد نشده، نماز ظهر را می خوانیم و اگر منعقد شده و دیدیم درمسجدی پنج نفر است که یکی از آنها خطیب است و نماز جمعه را شروع کرد، بر همه واجب است که به آنها بپیوندد، معنای واجب تخییری این است (تمّ الکلام فی الوجوب التخییری).
 

[1] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج7، ص304، من أبواب صلاة الجمعة، ب2، ح6، ط آل البیت.

[2] جامع المدارک، سید احمد خوانساری، ج1، ص522.

[3] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج7، ص299، من أبواب صلاة الجمعة، ب1، ح14، ط آل البیت.

[4] الهدایة، شیخ صدوق، ص144.

[5] المقنعة، شیخ مفید، ج1، ص162.