جلسه 1397/02/03

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
بحث ما در باره نجاست خمر است، اما اگر استفاده از آیه مشکل پیدا کرد، باید از طریق روایات مسئله درست کنیم
«يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» [1]

اي کساني که ايمان آورده ايد! شراب و قمار و بتها و ازلام [= نوعي بخت آزمايي ]، پليد و از عمل شيطان است، از آنها دوري کنيد تا رستگار شويد!
در آین آیه مبارکه چهار مبتدا داریم که عبارتند از: خمر، مسیر، انصاب و ازلام، إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيطَانِ » اگر بگوییم کلمه «رِجْسٌ» به معنای نجس است، این خبر از چهار مبتدا دارد که عبارتند از:
الف؛ خمر. ب؛ میسر.ج؛ انصاب. د؛ ازلام.حال اگر رجس را به معنای نجاست شرعی گرفتیم، پس بقیه را چکنیم، چون مسیر، انصاب و ازلام نیز نجس هستند.
مشکل ما در استفاده از آیه مبارکه، کلمه «رجس» است، رجس را حل کردیم و گفتیم رجس به معنای نجس است، اما این خبر(رجس) خبر است برای چهار مبتدا، آیا می توانیم هر چهارتا نجاست شرعی دارند؟ مسلّماً جواب منفی است، یعنی نمی توانیم بگوییم هر چهار تا نجاست شرعی دارند.
راه حل صاحب جواهردر اینجا مرحوم صاحب جواهر دوتا راه نشان می دهد:
1: راه اول اینکه مراد از این «رجس» استقذار عقلی است، عقلاً اینها مستقذر هستند، یعنی هم خمر مستقذر است و هم مسیر، انصاب و ازلام، یعنی اگریک انسان عاقل به این چهار مطلب بنگرد، عقل و خردش می گوید این چهار مستقذرند.
بنابراین، می شود کلمه «رجس» خبر از چهار تا باشد، زیرا اگر استقذار شرعی در سه تا ممکن نیست، اما استقذار عقلی در چهار تا ممکن است.
2: راه دوم اینکه بگوییم کلمه «رجس» خبرِ «الخمر» است، «إِنَّمَا الْخَمْرُ... رِجْسٌ» و خبر آن سه تای دیگر مقدر است، به این معنی که یک خبرِ مناسب برای آنها در تقدیر بگیریم و واین کار هیچ مانعی هم ندارد.
اشکال استاد سبحانی بر هردو راه حل صاحب جواهر ولی هردو وجه خالی از اشکال نیست. چطور؟
اما وجه اول، آنچه را که تابیده بودیم، وا می تابیم، اگر رجس را به معنای مستقذر عقلی بگیریم، این نجاست شرعی را ثابت نمی کند، ما به دنبال نجاست شرعی هستیم و حال آنکه شما رجس را به معنی مستقذر عقلی گرفتید، مستقذر عقلی اینکه اگر عقلا این چهار تا را مطالعه کنند، می فهمند که اینها به صلاح انسان نیست، بنابراین، راه حل اول صاحب جواهر بر خلاف مقصود است.
البته راه حل دوم ایشان (صاحب جواهر) نسبت به اولی بهتر است، مثلاً بگوییم کلمه «رجس» خبرِ خمر است و آن سه تای دیگر خبر شان مقدر است، یعنی مانع ندارد که قائل به تفکیک بشویم.
ولی باز هم این راه حل دوم ایشان (صاحب جواهر) به دل نمی چسبد که ما قرآن را از این راه تفسیر کنیم، اگر این آیه را به دست یک عرب بدهیم، او خواهد گفت که کلمه «رجس» خبر هر چهارتاست و در نتیجه آیه مبارکه نتوانست مقصود ما را حل کند، به جهت اینکه نتوانستیم که رجس را خبر هر چهار تا بگیریم.
بنابراین، آیه مبارکه کوتاه تر از آن است که مسأله را برساند، مگر اینکه بگوییم کلمه «رجس» استعمال در اکثر از یک معنی شده است، در خمر به معنای مستقذر شرعی است، اما در سه تای دیگر به معنای مستقذر عقلی می باشد. بنابراین، خود شما در این زمنیه اجتهاد کنید که این مشکل را چه رقم حل کنیم؟ چون جناب صاحب جواهر می فرماید رجس را به معنای مستقذر عقلی، و خبر هر چهار تا بگیریم، اگر این حرف را بزنیم، این خلاف مقصود است، یا بگوییم این خبر از اولی (خمر) است، خبر سه تای دیگر محذوف است، و یا بگوییم کلمه «رجس» از قبیل استعمال لفظ واحد در اکثر از یک معنی است، یعنی مستقذر شرعی است نسبت به اولی (خمر)، مستقذر عقلی است، نسبت به سه تای دیگر (مسیر، انصاب و ازلام).
عبارت صاحب مدارکبقی الکلام فی أمر واحد و هو ما ذکره صاحب المدارک و قال: « یشکل إرادة المعنی الشرعی من الآیة، لأنّه یقتضی نجاسة المسیر و الأنصاب و الأزلام، لوقوعه خبراً عن الجمیع و لا قائل به»[2]

و أجاب عنه صاحب الجواهر بوجهین:
«لعلّه لا ینافی وقوعه مع ذلک خبراً عن الأنصاب و الأزلام، لإمکان أن یراد بالنسبة إلیهما المستقذر عقلاً من باب عموم المجاز، علی أنّه یمکن بل الظاهر دعوی کونه خبراً عن الخمر خاصّة، فیقدّر حینئذ لهما خبراً، و لا یجب مطابقة المحذوف و الموجود و إن کان دالّاً علیه، کما فی عطف المندوف علی الواجب بصیغة واحدة، فیتعیّن حینئذ کون الرجس بمعنی النجس»[3]

ظاهراً حق با آقا (اصحاب درس) باشد، چون ایشان (صاحب جواهر) می خواهد بگوید این کلمه در اکثر از یک معنی به کار رفته است، یعنی نسبت به خمر نجاست شرعی اراده شده و نسبت به بقیه نجاست عقلی.
بنابراین، سه وجه برگشت به دو وجه، یا بگوییم کلمه رجس در اکثر از یک معنی به کار رفته، غایة ما فی الباب نسبت به خمر نجاست شرعی است، اما نسبت به آ ن سه تای دیگر استقذار عقلی، یا بگوییم کلمه«رجس» خبر برای اولی (خمر) است، خبر بقیه مقدر و محذوف است.
پس ما تا اینجا آیه مبارکه را حل کردیم، اگر از آیه استفاده کردیم که چه بهتر، و اگر از آیه مبارکه نتوانستیم مسأله را کنیم، دست به دامان روایات می شویم، اتفاقاً روایات ما بر دو طائفه (علی طائفتین ) هستند، و مرحوم صاحب حدائق شانزده روایت آورده، منتها من فقط ده تای آنها را می خوانم که دلالت بر نجاست شرعی دارند.
بعد از نقل این ده روایت، سراغ معارض ها می رویم تا ببینیم که با معارض ها چه کنیم و الا در اینکه این روایات دلالت بر نجاست شرعی می کنند جای بحث نیست، عمده در مسئله این است که معارض ها را حل کنیم.
روایات1: مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَأَلَ أَبِي أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع: « عَنِ الَّذِي يُعِيرُ ثَوْبَهُ لِمَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ يَأْكُلُ الْجِرِّيَّ أَوْ يَشْرَبُ الْخَمْرَ فَيَرُدُّهُ أَ يُصَلِّي فِيهِ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهُ قَالَ لَا يُصَلِّي فِيهِ حَتَّى يَغْسِلَهُ»[4]

معلوم می شود که نجاست خمر یک امر مسلم بین امام (ع) و راوی بوده است.
2: وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ بَعْضِ مَنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: « إِذَا أَصَابَ ثَوْبَكَ خَمْرٌ أَوْ نَبِيذٌ مُسْكِرٌ فَاغْسِلْهُ إِنْ عَرَفْتَ مَوْضِعَهُ وَ إِنْ لَمْ تَعْرِفْ مَوْضِعَهُ فَاغْسِلْهُ كُلَّهُ وَ إِنْ صَلَّيْتَ فِيهِ فَأَعِدْ صَلَاتَك »[5]

 
3: وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ خَيْرَانَ الْخَادِمِ قَالَ: « كَتَبْتُ إِلَى الرَّجُلِ ع أَسْأَلُهُ عَنِ الثَّوْبِ يُصِيبُهُ الْخَمْرُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ أَ يُصَلَّى فِيهِ أَمْ لَا فَإِنَّ أَصْحَابَنَا قَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ صَلِّ فِيهِ فَإِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا حَرَّمَ شُرْبَهَا وَ قَالَ بَعْضُهُمْ لَا تُصَلِّ فِيهِ فَكَتَبَ ع لَا تُصَلِّ فِيهِ فَإِنَّهُ رِجْس »[6]

4: وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي جَمِيلٍ الْبَصْرِيِّ عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ: « أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْفُقَّاعِ فَقَالَ لَا تَشْرَبْهُ فَإِنَّهُ خَمْرٌ مَجْهُولٌ فَإِذَا أَصَابَ ثَوْبَكَ فَاغْسِلْه »[7]

5: مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: « لَا تُصَلِّ فِي بَيْتٍ فِيهِ خَمْرٌ وَ لَا مُسْكِرٌ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا تَدْخُلُهُ وَ لَا تُصَلِّ فِي ثَوْبٍ قَدْ أَصَابَهُ خَمْرٌ أَوْ مُسْكِرٌ حَتَّى يُغْسَل »[8]

6: وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: « سَأَلْتُهُ عَنِ النَّضُوحِ يُجْعَلُ فِي النَّبِيذِ أَ يَصْلُحُ أَنْ تُصَلِّيَ الْمَرْأَةُ وَ هُوَ فِي رَأْسِهَا قَالَ لَا حَتَّى تَغْتَسِلَ مِنْه »[9]

7: مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: « سَأَلْتُهُ عَنِ الدَّنِّ يَكُونُ فِيهِ الْخَمْرُ هَلْ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ فِيهِ خَلٌّ أَوْ مَاءٌ كَامَخٌ أَوْ زَيْتُونٌ قَالَ إِذَا غُسِلَ فَلَا بَأْسَ وَ عَنِ الْإِبْرِيقِ وَ غَيْرِهِ يَكُونُ فِيهِ خَمْرٌ أَ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ فِيهِ مَاءٌ قَالَ إِذَا غُسِلَ فَلَا بَأْسَ وَ قَالَ فِي قَدَحٍ أَوْ إِنَاءٍ يُشْرَبُ فِيهِ الْخَمْرُ قَالَ تَغْسِلُهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ سُئِلَ أَ يُجْزِيهِ أَنْ يَصُبَّ فِيهِ الْمَاءَ قَالَ لَا يُجْزِيهِ حَتَّى يَدْلُكَهُ بِيَدِهِ وَ يَغْسِلَهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ»[10]

8: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِي قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: « سَأَلْتُهُ عَنِ الشُّرْبِ فِي الْإِنَاءِ يُشْرَبُ فِيهِ الْخَمْرُ قَدَحِ عِيدَانٍ أَوْ بَاطِيَةٍ قَالَ إِذَا غَسَلَهُ فَلَا بَأْسَ»[11]

9: وَ بِالْإِسْنَادِ قَالَ: « وَ سَأَلْتُهُ عَنْ دَنِّ الْخَمْرِ يُجْعَلُ فِيهِ الْخَلُّ أَوِ الزَّيْتُونُ أَوْ شِبْهُهُ قَالَ إِذَا غُسِلَ فَلَا بَأْسَ»[12]

10: تضافرت الروایات علی نزح ثلاثین دلواً إذا وقعت فی البئر قطرة دم أو نبیذ مسکر»[13]

هذه عشرة کاملة اقتصرنا بها، و فیها کفایة.
و قد ذکر البحرانی من الأحادیث ما یناهز ستّة عشر حدیثاً.
 
البته در مقابل این روایات دهگانه، روایات معارض نیز داریم، خدا رحمت کند استاد ما آیت الله حجت را که در معنی کردن روایات دست عجیبی داشت، انگشت روی روایات می گذاشت که تقیه است یا تقیه نیست، من الآن دو حدیث اول را می خوانم، بقیه را به خودِ شما واگذار می کنم، یعنی خودِ شما بین این دو دسته روایات جمع کنید.
روایات معارض1: وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْحَضْرَمِيِّ قَالَ: « قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَصَابَ ثَوْبِي نَبِيذٌ أُصَلِّي فِيهِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ قَطْرَةٌ مِنْ نَبِيذٍ قَطَرَ فِي حُبٍّ أَشْرَبُ مِنْهُ قَالَ نَعَمْ إِنَّ أَصْلَ النَّبِيذِ حَلَالٌ وَ إِنَّ أَصْلَ الْخَمْرِ حَرَام »[14]

معلوم است که حضرت می خواهد با این آ دم شوخی کند، مجرد اینکه اصل نبیذ حلال است، خرما حلال است، خرما را توی آب می اندازند، مسکر می شود، خرما حلال است، این (جواب) نمی تواند جواب واقعی باشد، معلوم می شود که حضرت می خواهد با این طرف یکنوع مماشات نماید و مسأله را رها کند، و الا باید بفرماید پاک است، این چه تعلیلی است که بفرماید: «إِنَّ أَصْلَ النَّبِيذِ حَلَالٌ وَ إِنَّ أَصْلَ الْخَمْرِ حَرَام »، باید ببینیم «أَصْلَ الْخَمْرِ حَرَام » یعنی چه؟ معلوم می شود که خمر اصلش همان انگور است و انگور هم حلال است.
خلاصه مطلب اینکه: این روایت حاکی از آن است که حضرت می خواهد طرف را قانع کند و رها کند، معلوم می شود حضرت محذور دارد که واقع را بیان بفرماید، شما آن روایات دهگانه را نگاه کنید، در آنها اثری از این رقم شوخی ها و این رقم تعلیل ها نیست، این تعلیل نشان می دهد که حضرت می خواهد از جواب واقعی فرار کند.
2: وَ عَنْهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي سَارَةَ قَالَ: « قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع إِنْ أَصَابَ ثَوْبِي شَيْ ءٌ مِنَ الْخَمْرِ أُصَلِّي فِيهِ قَبْلَ أَنْ أَغْسِلَهُ قَالَ لَا بَأْسَ إِنَّ الثَّوْبَ لَا يُسْكِرُ»[15]
لباس که مست نمی شود، معلوم می شود که حضرت محذور دارد و می خواهد از جواب واقعی فرار کند، و الا اگر می خواست حقیقت را بیان کند، می فرمود اشکال ندارد، حضرت برای اینکه سر طرف را بند کند، می فرماید: «إِنَّ الثَّوْبَ لَا يُسْكِرُ»، معلوم می شود که حضرت این حرف را با یک عوامی می گوید و الا آن طرف می داند که: «إِنَّ الثَّوْبَ لَا يُسْكِرُ» .
بنابراین، مرحوم آیت الله حجت با این قرائن روایات را برای ما کشف می کرد که این روایات تقیه ای است یا تقیه ای نیست، البته گاهی بین روایات جمع می کرد.
 
3: عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ قَالَ: « سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَنَا عِنْدَهُ عَنْ الْمُسْكِرِ وَ النَّبِيذِ يُصِيبُ الثَّوْبَ قَالَ لَا بَأْسَ»[16]

4: بْنِ أَبِي سَارَةَ قَالَ: « قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّا نُخَالِطُ الْيَهُودَ وَ النَّصَارَى- وَ الْمَجُوسَ وَ نَدْخُلُ عَلَيْهِمْ وَ هُمْ يَأْكُلُونَ وَ يَشْرَبُونَ فَيَمُرُّ سَاقِيهِمْ فَيَصُبُّ عَلَى ثِيَابِي الْخَمْرَ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ إِلَّا أَنْ تَشْتَهِيَ أَنْ تَغْسِلَهُ لِأَثَرِه »[17]
، حضرت یکنوع راهنمایی به واقع می کند، اگر واقعاً پاک است، پس این جمله یعنی چه؟
معلوم می شود که حضرت ازبیان حکم واقعی محذور دارد، اولی را گفته، اما به حکم واقعی نیز یکنوع اشاره می کند که اثرش را بشور.
5: مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَالَ: « سُئِلَ أَبُو جَعْفَرٍ وَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَقِيلَ لَهُمَا إِنَّا نَشْتَرِي ثِيَاباً يُصِيبُهَا الْخَمْرُ وَ وَدَكُ الْخِنْزِيرِ عِنْدَ حَاكَتِهَا أَ نُصَلِّي فِيهَا قَبْلَ أَنْ نَغْسِلَهَا فَقَالا نَعَمْ لَا بَأْسَ إِنَّمَا حَرَّمَ اللَّهُ أَكْلَهُ وَ شُرْبَهُ وَ لَمْ يُحَرِّمْ لُبْسَهُ وَ مَسَّهُ وَ الصَّلَاةَ فِيهِ»[18]

6: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِي قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَيْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ قَالَ: « سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخَمْرِ وَ النَّبِيذِ الْمُسْكِرِ يُصِيبُ ثَوْبِي أَغْسِلُهُ أَوْ أُصَلِّي فِيهِ قَالَ صَلِّ فِيهِ إِلَّا أَنْ تَقْذَرَهُ فَتَغْسِلَ مِنْهُ مَوْضِعَ الْأَثَرِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا حَرَّمَ شُرْبَهَا»[19]

این رقم تعلیل ها حاکی از آن است که حضرت در یک مخمصه ای قرار گرفته بوده است که این نوع تعلیل ها را می آورد.
7: عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَلِيٍّ الْوَاسِطِيِّ قَالَ: « دَخَلَتِ الْجُوَيْرِيَةُ وَ كَانَتْ تَحْتَ عِيسَى بْنِ مُوسَى- عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع وَ كَانَتْ صَالِحَةً فَقَالَتْ إِنِّي أَتَطَيَّبُ لِزَوْجِي فَيَجْعَلُ فِي الْمُشْطَةِ الَّتِي أَمْتَشِطُ بِهَا الْخَمْرَ وَ أَجْعَلُهُ فِي رَأْسِي قَالَ لَا بَأْسَ»[20]
.
پس ما این روایات را خواندیم، خود شما این روایات را نگاه کنید و با روایات قبلی جمع کنید.
 

[1] مائده/سوره5، آیه90.

[2] مدارک الأحکام، سید محمد موسوی عاملی، ج2، ص290 نقلاً عن المختلف.

[3] جواهر، شیخ محمد حسن نجفی، ج6، ص4.

[4] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص468، من أبواب النجاسات، ب38، ح1، ط آل البیت..

[5] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص469، من أبواب النجاسات، ب38، ح3، ط آل البیت.

[6] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص469، من أبواب النجاست، ب38، ح4، ط آل البیت.

[7] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص469، من أبواب النجاسات، ب38، ح5، ط آل البیت.

[8] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص470، من أبواب النجاسات، ب38، ح7، ط آل البیت.

[9] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص473، من أبواب النجاسات، ب38، ح15، ط آل البیت.

[10] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص494، من أبواب وجوب غسل الإناء من الخمر ثلاثاً، ب51، ح1، ط آل البیت.

[11] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج25، ص369 من أبواب جواز استعمال الأوانی الخمر بعد غسلها، ب30، ح5، ط آل البیت.

[12] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج25، ص369 من أبواب جواز استعمال الأوانی الخمر بعد غسلها، ب30، ح6، ط آل البیت.

[13] به جلد1 وسائل الشيعة، ب15 من أبواب الماء المطلق مراجعه شود.

[14] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص471، من أبواب نجاسة الخمر و النبیذ، ب38، ح9، ط آل البیت.

[15] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص471، من أبواب نجاسة الخمر و النبیذ، ب38، ح10، ط آل البیت.

[16] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص471، من أبواب النجاسات، ب38، ح11، ط آل البیت.

[17] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص471، من أبواب النجاسات، ب38، ح12، ط آل البیت.

[18] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص472، من أبواب النجاسات، ب38، ح13، ط آل البیت.

[19] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج3، ص472، من أبواب النجاسات، ب38، ح14، ط آل البیت.

[20] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج25، ص379، من أبواب الأشربة المحرّمة، ب37، ح2، ط آل البیت.