جلسه 1397/01/06

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
بحث ما در فقه القرآن است و گفتیم که ما مسئله را به صورت موضوعی دنبال می کنیم، نخستین آیه، آیه وضو، غسل و تیمم است، این آیه مبارکه در دوجا تکرار شده، یکی در سوره مائده، و دیگری در سوره نساء، از آنجا که در سوره مائده به صورت جامع تر و مختصرتر آمده، آن را جلو انداختیم، قبلاً بیان شد که قرآن کریم در این آیه سه مطلب را بیان کرده است:
الف؛ احکام وضو.
ب؛ احکام غسل.
ج؛ احکام تیمم.
آنگاه عرض کردیم که این آیه در سوره مبارکه مائده است و سوره مائده آخرین سوره ای است که بر پیغمبر اکرم (ص) نازل شده، و این مسئله خیلی مهم است، سوره مائده در سال دهم هجرت بر آن حضرت نازل شده، ولذا آیه ﴿الْيوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا﴾ [1]
در این سوره می باشد.
پرسشدر اینجا یکدانه پرسش است و آن اینکه مسلمانان از سال دهم بعثت مامور به نماز خواندن بودند، یعنی صلات بر پیمغمبراکرم (ص) در« لیلة المعراج» واجب شد، و جبرئیل هم کیفیت نماز خواندن، وضو گرفتن و غسل کردن را به آن حضرت تعلیم کرد که چه رقم نماز بخواند و چه رقم وضو بگیرد،« لیلة المعراج» در سال دهم بعثت اتفاق افتاده، چون حضرت سیزده سال در مکه بودند و ده سال در مدینه، پس قبلاً پیغمبر اکرم (ص) نماز خوانده ، مردم نیز نماز خواند ه اند، چگونه این آیه در سال دهم هجرت در مدینه نازل شده، آیا این معنایش نیست که قبلاً آن حضرت و مسلمانان نه نماز می خوانده اند و نه وضو می گرفته اند و نه غسل می کردند، و حال آنکه اتفاق مسلمین است که صلات بر پیغمبر (ص) در سال دهم بعثت واجب شد، سه سال هم در مکه، ده سال هم در مدینه، ولی این آیه در سال دهم هجرت نازل شده: ﴿يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا[2]
إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيدِيكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيمَّمُوا صَعِيدًا طَيبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيدِيكُمْ مِنْهُ مَا يرِيدُ اللَّهُ لِيجْعَلَ عَلَيكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يرِيدُ لِيطَهِّرَكُمْ وَلِيتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴾[3]

پاسخجواب این پرسش در آینده نیز به درد ما می خورد، معلوم می شود که قبل از نزول این آیه مبارکه وضوی پیغمبر به گونه دیگر بوده و این آیه مبارکه نحوه وضو گرفتن را محدد کرد و تغییر داد، من فکر می کنم که پیغمب اکرم (ص) قبل از نزول این آیه پاها را می شسته و اینکه الآن «غَسلُ الأَرجُل» و شستن پاها پیش اهل سنت معمول است، مال همان زمان است، این آیه آمد هم وضو، هم غسل و هم تیمم را برنامه ریزی کرد، معلوم می شود که هدف این آیه یکنوع تحدید وضو، غسل و تیمم به نحو اتمّ است تا مسلمانان بعداً اختلاف پیدا نکنند.
البته این پاسخ و این نکته در آینده نیز به درد ما می خورد، مسلماً قبل از نازل شدن این آیه مبارکه، پیغمبر اکرم (ص) نماز می خواند، غسل می کرد و تیمم می نمود، معلوم می شود که آن وضو ها و غسل ها، با این وضو یکنوع فرقی داشته است، و الا معنی ندارد که به این شکل تحدید کند.
نکته دیگر: نکته دیگر اینکه معلوم می شود بین طهارات ثلاث (وضو، غسل و تیمم) و نماز یکنوع ملازمه وجود دارد، یعنی نماز بدون طهارت معنی ندارد، این مطلب از کجا فهمیده می شود؟ از قضیه شرطیه، «يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيدِيكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ»، معلوم می شود که: «لا صلاة إلّا بطهور» از همین آیه مبارکه استفاده می شود.
علت اختلاف شیعه و سنی در کیفیت وضو گرفتن، چیست؟«إنّما الکلام» در کیفیت وضو است، ما باید کیفیت وضو را از این آیه مبارکه استفاده کنیم و آیه مبارکه را هم بدون گرایش های مذهبی مورد تجزیه و تحلیل قرار بدهیم، یعنی آیه مبارکه را منهای اینکه مذهب ما، مذهب شیعه یا مذهب اهل سنت، مورد بررسی قرار بدهیم، از این رو ما فعلاً خود را از هردو مذهب مجرد می کنیم، آنگاه آیه مبارکه را مطالعه می کنیم تا گرایش مذهبی جلوی فهم مطلب را نگیرد، آیه می فرماید: «إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيدِيكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ».
در این آیه مبارکه حقیقت وضو چهار تاست:
1: غَسلُ الوجوه، کما یقول سبحانه تعالی: «فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ»
2: غَسلُ الأیدی، کما یقول سبحانه تعالی: «وَأَيدِيكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ»
3: مَسحُ الرأس، کما یقول سبحانه تعالی:« وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ»
4: و مَسحُ الأَرجُلِ إلی الکعبین، کما یقول سبحانه و تعالی: « وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ»
خدا رحمت کند مرحوم سید بحر العلوم را، چون ایشان یک منظومه ای در فقه دارد که متاسفانه ناقص است، در یکی از آنها می فرماید:
إنّ الوضوء غسلتان عندنا      و مسحتان و الکتاب معنا
ایشان خیلی روان شعر گفته، از جمله شعر هایی که خیلی روان است، شعر ایشان است، شعر گفتن در « فقه» بسیار مشکل است، غزل نیست، چون در غزل سرای دست انسان باز است، ولی در «فقه» انسان ناچار است طبق کتاب و سنت پیش برود، خداوند به ایشان یک طبع شعری داده بوده که روان این منظومه را گفته است.
همانطور که قبلاً بیان گردید، حقیقت وضو را چهار چیز تشکیل می دهد که یکی از آنها شستن صورت (غسل الوجوه) است و لذا ما بحث را از شستن صورت (غسل الوجوه) شروع می کنیم.
1- غسل الوجوهپس اول شروع می کنیم از غسلتان، غسل الوجوه، «فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ» وجوه، جمع وجه است، چرا به این صورت وجه می گویند؟ «وجه» به معنای مواجهه و مقابله است، اول چیزی که انسان با انسان دیگر مقابله می کند وجهش است، شکم را نگاه نمی کنند، پاها را نگاه نمی کنند، أوّلُ ما یُواجه و یُقابِلُ الإنسان، با طرف دیگر همان چهره اش است، و لذا « یُطلَقُ علی الوَجهِ، وجهٌ، لأنّه من المواجهة» و انسان هنگام ملاقات با انسان دیگر صورت های شان با هم تقابل پیدا می کند.
البته کلمه « وجه» معنای اعمی دارد، در روایات ما محدوده وجه بیان شده است:
مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْيَنَ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ ع: « أَخْبِرْنِي عَنْ حَدِّ الْوَجْهِ الَّذِي يَنْبَغِي أَنْ يُوَضَّأَ الَّذِي قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ الْوَجْهُ الَّذِي قَالَ اللَّهُ وَ أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِغَسْلِهِ الَّذِي لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَزِيدَ عَلَيْهِ وَ لَا يَنْقُصَ مِنْهُ إِنْ زَادَ عَلَيْهِ لَمْ يُؤْجَرْ وَ إِنْ نَقَصَ مِنْهُ أَثِمَ مَا دَارَتْ عَلَيْهِ الْوُسْطَى وَ الْإِبْهَامُ مِنْ قُصَاصِ شَعْرِ الرَّأْسِ إِلَى الذَّقَنِ وَ مَا جَرَتْ عَلَيْهِ الْإِصْبَعَانِ مُسْتَدِيراً فَهُوَ مِنَ الْوَجْهِ وَ مَا سِوَى ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ الْوَجْهِ فَقَالَ لَهُ الصُّدْغُ مِنَ الْوَجْهِ فَقَالَ لا»[4]
، اتفاقاً زنانی را هم که می گویند جایز است صورت شان را نگیرند، همین مقدار است (مَا دَارَتْ عَلَيْهِ الْوُسْطَى وَ الْإِبْهَامُ مِنْ قُصَاصِ شَعْرِ الرَّأْسِ إِلَى الذَّقَنِ وَ مَا جَرَتْ عَلَيْهِ الْإِصْبَعَانِ مُسْتَدِيراً فَهُوَ مِنَ الْوَجْهِ )، یعنی محل روییدن موی سر تا ذقن و چانه، از طرف عرض هم به مقدار انگشت ابهام و انگشت وسطی، امام چنین معنی کرده است، اما اهل سنت می گویند:« مِنَ الأُذُنِ إلی الأُذُنِ»، مالک گفته حتی شحمه أذن گوش را هم باید بشوید، البته این حرف خیلی سخیف است، چون اذن و گوش هیچ وقت جزء وجه نیست.
ولی معنای دوم (که اهل سنت -غیر مالک- برای وجه گفته اند) قبول است، در واقع وجه همه را می گیرد، اما چون قول اهل بیت (ع) برای ما حجت است ولذا ما مراد از وجه همان ما بین الإبهام و الوسطی را می گیریم.
البته از باب مقدمه علمیه، مقدار زیادتری را می شوییم که در حقیقت یکنوع انطباق با قول اهل سنت پیدا می کند، ما می گوییم بشوید من باب مقدمه علمیه، ولی آنها می گویند مقدمه علمیه نیست، بلکه خود ذی المقدمه است.
کیفیت شستن وجه و صورت در وضوآنگاه باید ببینیم که وجه و صورت را از کجا بشویم، آیا از سمت بالا به طرف پایین بشویم یا بالعکس، یعنی از سمت پایین به طرف بالا بشویم؟ یک حدیث بسیار زیبا از امام زین العابدین (علیه السلام) است: « مَعَاشِرَ أَصْحَابِي أُوصِيكُمْ بِالْآخِرَةِ وَ لَسْتُ أُوصِيكُمْ بِالدُّنْيَا فَإِنَّكُمْ بِهَا مُسْتَوْصَوْنَ وَ عَلَيْهَا حَرِيصُونَ وَ بِهَا مُسْتَمْسِكُون »[5]

امام زین العابدین (ع) می فرماید من شما را به مسائل آخرت سفارش می کنم، نه مسائل دنیا. چرا؟
« فَإِنَّكُمْ بِهَا مُسْتَوْصَوْنَ» زیرا خودِ شما از درون می فهمید، چیزی را که انسان از درون می فهمد، نیاز به گفتن ندارد و مُعلِّم نیز نمی خواهد، چون به هر انسانی بگوییم: آقا، صورتِ خود بشوی، چه می کند؟ از سمت بالا به طرف پایین می شوید، ولذا این (کیفیت شستن) نیاز به گفتن ندارد، بلکه واگذار وموکول به عرف شده است، طبعاً انسان می فهمد که باید از بالا به پایین بشوید.[6]

أمّا الأوّل: و هو غسل الوجوه، فی قوله تعالی: «فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ» فقد فسّر الراغب الوجه بأوّل ما یستقبلک – اول چیزی که انسان با دیگری استقبال می کند، همان وجه و صورت است – و فسّره أبوجعفر الباقر (ع) عندما سأله زرارة عن حدّ الوجه، فقال: « مَا دَارَتْ عَلَيْهِ الْوُسْطَى وَ الْإِبْهَامُ مِنْ قُصَاصِ شَعْرِ الرَّأْسِ إِلَى الذَّقَنِ وَ مَا جَرَتْ عَلَيْهِ الْإِصْبَعَانِ مُسْتَدِيراً فَهُوَ مِنَ الْوَجْهِ وَ مَا سِوَى ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ الْوَجْهِ».
و یجب الغسل من الأعلی إلی الأسفل؛ لأنّه المتعارف و المنصرف إلیه الأمر بالغسل، و الغسل علی غیر هذا الوجه خلاف منصرف الآیة، فلا یجزی، و إطلاق الآیة یقتض کفایة الغسلة والواحدة، و أمّا حکم الأزید فیعلم من السنّة.
کیفیت شستن دست ها در وضومطلب دوم این است که دست ها را باید از کجا بشوییم، «وَأَيدِيكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ» من از شما سوال می کنم آیا « إِلَى الْمَرَافِقِ» در آیه شریفه، قید غسل است یا قید « أیدی»؟ اختلاف ما اینجاست، آیا « إِلَى الْمَرَافِقِ» قید مغسول است که ید باشد، یا قید فعل است که « فَاغْسِلُوا» باشد؟
آنها (اهل سنت) می گویند قید فعل است و معنایش این است که از پایین به سمت بالا بشوییم.
ولی ما می گوییم « إِلَى الْمَرَافِقِ» قید مغسول است. چرا؟
اولاً، من سوال می کنم « وَ لَسْتُ أُوصِيكُمْ بِالدُّنْيَا فَإِنَّكُمْ بِهَا مُسْتَوْصَوْنَ» اگر ما به یک بچه ای بگوییم برو دستت را تا آرنج بشور، چکار می کند؟ حتماً از بالا به پایین می شوید، فرض کنید که این آیه مبارکه اصلاً در قرآن نیست، عقل انسان چه می گوید، عرف چه می گویند؟ عقل و عرف می گوید از سمت بالا به طرف پایین بشویید، یعنی این یک مسأله عرفی است.
ثانیاً، دو چیز در اینجا محل بحث است، یکی کیفیت غسل و شستن، دیگری تعیین حد و اندازه مغسول، یعنی چیزی که انسان او را می شوید و اینکه چه مقدارش را بشوید، آیا کیفیت غسل و شستن عنایت می خواهد، یا اندازه دست را معین کردن اهتمام و عنایت می خواهد؟ چون دست استعمالات مختلف دارد، از کتف تا سر انگشتان را هم دست می گویند، تا زند و مچ را هم دست می گوید و همچنین تا آرنج را نیز دست می گویند و ...، من از شما سوال می کنم: کدام یکی از اینها احتیاج به بیان دارد، فرض کنید که ما نه شیعه هستیم و نه سنی، آیا کیفیت غسل و شستن احتیاج به بیان دارد، یا تعیین اندازه و حد مغسول احتیاج به بیان دارد؟
قطعاً تعیین حد و اندازه مغسول بیشتر احتیاج به بیان دارد، اگر چنانچه کیفیت غسل و شستن هم احتیاج به بیان داشته باشد، احتیاجش نسبت به بیان در درجه خیلی پایین تر از دیگری است، چون اگر شارع مقدس حد و اندازه « ید» و دست را معین نکرده بود، ما نمی فهمیدیم که کدام جای ید و دست را بشوییم، زیرا کلمه « ید» بر همه دست اطلاق می شود.
فرض کنید که هم کیفیت غسل و شستن احتیاج به بیان دارد و هم تعیین حد مغسول احتیاج به بیان دارد، آنگاه پرسش این است که از این دوتا، کدامش بیشتر احتیاج به بیان دارد؟ قطعاً دومی احتیاجش به بیان لازم تر است، چون ید یا مشترک لفظی است یا مشترک معنوی است، این جهتش بیشتر احتیاج به بیان دارد و لازم البیان است، چون انسان نمی داند که از کجای دست بشوید، ولذا آنها (اهل سنت) دست سارق و دزد را از مچ و بند دست می برند، ما (شیعیان) چهار انگشت را می بریم و انگشت ابهام را باقی می گذاریم، معلوم می شود که ید مبهم است، آنکه أشدّ ابهاماً است، کدام است؟ کلمه «ید» أَشدُّ ابهاماً است، کیفیت غَسل و شستن أشدّ أبهاماً نیست « مَعَاشِرَ أَصْحَابِي أُوصِيكُمْ بِالْآخِرَةِ وَ لَسْتُ أُوصِيكُمْ بِالدُّنْيَا فَإِنَّكُمْ بِهَا مُسْتَوْصَوْنَ وَ عَلَيْهَا حَرِيصُونَ وَ بِهَا مُسْتَمْسِكُون » بشرکیفیت غسل و شستن را خودش می فهمد، یعنی بشر این قدر کودن نیست که نفهمد چگونه دستش را بشوید، کیفیت شستن امر معلوم است.
پا شویه راه کاهش تب کودکان در زمان قدیممن در اینجا یک مثالی بزنم و آنکه در زمان سابق و قدیم که ما بچه بودیم، دوا و دکتر خیلی کم بود، مادرم ما را پا شویه می کرد، یعنی آب را گرم می کرد و مقداری از بعضی دوا ها هم با آن قاطی نمی نمود، آنگاه پای ما را با آن آب گرم می شست و این کار سبب پایین آمدن و کاهش تب ما می شد، قدیم الأیام به این کار خیلی اهمیت می دادند و عمل می کردند، دو چیز در آن زمان خیلی مهم بود، یکی تنقیه، و دیگری هم مسئله حجامت، که متاسفانه هردو در طب ما از بین رفته است.
حال اگر کسی به یک بچه ای بگوید که: بچه جان، برو پایت را تا زانو بشور، چه رقم می شوید؟ حتماً از بالا به پایین می شوید. چرا؟ چون بچه این قدر هم کودن نیست که کیفیت شستن را نفهمد، بلکه کیفیت شستن را خودش می فهمد.
بنابراین، ما در تقسیر این آیه مبارکه احتیاج و نیاز نداریم که حرف «إلی» را به معنای «مع» بگیریم (کما اینکه در عوامل جرجانی می گوید «إلی» به معنای «مع» است، بلکه حرف «إلی» به همان خودش است، البته «الی» به معنای «مع» می آید، مانند: ﴿ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ ﴾ [7]
چون «إلی» در اینجا به معنای «مع» است، ولی به این مسئله احتیاجی نیست، آنچه که مهم می باشد این است که ما باید ببینیم کدامش احتیاج به بیان دارد، «هل کیفیة الغَسل، أو حدّ المغسول؟ تعیین حد مغسول احتیاج به بیان دارد، کیفیت غسل و شستن احتیاج به بیان ندارد، و عجیب این است که آنها (اهل سنت) آب را از پایین به سمت بالا می ریزند، اما دست را از بالا به سمت پایین می کشند. مثالهای عرفی در این زمینه فروان است، مانند:« بعت الأرض أو القُماش من هنا إلی هنا» آیا «إلی هنا» قید بیع است یا قید زمین یا پارچه است ؟ قید زمین و قماش و پارچه است نه قید بعت، «بعت إلی هنا» نمی گویند،« بعت هذا إلی هنا» این قید قماش یا قید ارض و زمین است.
مثال دیگر: یک جوانی از کویت پیش من آمده بود و گفت من در کلاس فلان استاد بودم، استادم سنی بود و این آیه را معنی می کرد، وقتی به اینجا رسید، وقتی دید ظاهر آیه این است که قید مغسول است، نه قید فعل و غسل، یعنی قید غسل و شستن نیست، گفت: علت اینکه ما این جور می شوریم، چون این موهای ما مانع است، اینجور می کنیم تا آب وضو زیر موها برود.
این دانش گفت: من از جایم بلند شدم و گفتم: استاد، پس طبق فرمایش شما، موقع غُسل کردن، یعنی موقعی که می خواهیم غسل کنیم، باید سر را به زمین بگذاریم، پاها را بالا بگذاریم وغسل کنیم تا اینکه آب در تمام اجزاء زیر شعر و مو ها برود، همه بچه های کلاس خندیدند.
»علی أیّ حال» مکتب اهل بیت (علیهم السلام) چنین است و ما نیز چنین عمل می کنیم.
أمّا الثانی: أعنی غسل الیدین إلی المرافق کما فی قوله تعالی: «وَأَيدِيكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ»، فذهبت الإمامیة إلی وجوب البدأ بالمرفقین و أبطلوا النکس، و ذلک لأنّ قوله سبحانه: « إِلَى الْمَرَافِقِ» لتحدید المَغسُولِ، لا لبیان کیفیة الغَسلِ، و ذلک لأنّ «الید» تارة تطلق علی مجموع العضو من الزند إلی رؤوس الأصابع، و أخری تُطلَقُ علی الساعد مع الکفّ، و ثالثة علی الکتفّ مع الکفّ، و رابعة علی الأصابع فقط، و لأجل هذه الإطلاقات جائت الآیة لبیان تحدید المغسول، لا لبیان کیفیة الغَسلِ، لأنّه أمر واضح لا یحتاج إلی بیانٍ.
و ذلک أنّ ما یحتاج إلی البیان، هو بیان حَدِّ المَغسُولِ، و أمّا کیفیةُ الغَسلِ فکلّ إنسان یعرفها، فإنّه فی کلّ یوم فی غیر حال الصلاة یغتسل و یَغسِلُ مِنَ الأعلی إلی الأسفل.
ثمّ إنّ القول بوجوب الشروع من أطراف الأصابع و الانتهاء إلی المرافق، مَبنِیٌّ علی أنّ قوله: « إِلَى الْمَرَافِقِ» قید للفعل – اهل سنت می گویند-« إِلَى الْمَرَافِقِ» فعل است، ولی ما می گوییم قید «ید» است،یعنی قید مغسول است که همان ید باشد – أی «فَاغْسِلُوا إِلَى الْمَرَافِقِ»، و لکن المتبادر من هذه الصِّیَغِ أنّه قید لقوله: « َأَيدِيكُمْ»، و إلیک بعض الأمثلة، یقال:« بعتک الأرض من هنا إلی هنا، أو قطفت ورد الحدیقة من هنا إلی هنا» و یراد تحدید الکمّ و المقدار، لا بیان الکیفیة و الهیئة.
ربّما یُؤیّد ما ذکرنا بأنّ «إلی» بمعنی «مع» ما جاء فی الآیتین التالیتین:
الف؛ قوله تعالی: « وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ»، أی مع أموالکم.
ب؛ خطابُ المسیحِ لحواریّه، کما ذکره الله تعالی: ﴿ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ ﴾[8]

البته دومی غلط است، یعنی در آیه دوم، کلمه «إلی» به معنای خودش است، أی« من أنصاری متوجّهاً إلی الله سبحانه»، اما آیه اولی بد نیست، ولی ما احتیاج به این گونه تایید ها نداریم.

[1] مائده/سوره5، آیه3.

[2] هر کجا در قرآن کریم تعبیر «یا أیها الذین آمنوا» آمده، این نشانه مدنی بودن آن آیه است، چون در سوره های مکی این تعبر را نداریم، در آنجا تعبیر«یا أیها الناس» است.

[3] مائده/سوره5، آیه6.

[4] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج1 ص403، من أبواب الوضوء، ب17، ح1، ط آل البیت.

[5] بحار الأنوار، محمد باقر ملجسی، ج75، ص147، ط بیروت.

[6] اگر انسان، به کسی بگوید خانه مرا رنگ کاری کن، آیا او رنگ کاری را از سمت پایین شروع می کند و به بالا ختم، یا اینکه از بالا شروع، و به پایین ختم می کند؟قطعاً دومی است، حتی اگر صاحب خانه به رنگ کار گفته باشد: آقا، خانه مرا از کف گرفته تا سقفش رنگ کن، عقل رنگ کار به او چه خواهد گفت؟ دقت شود.

[7] نساء/سوره4، آیه2.

[8] آل عمران/سوره3، آیه52.