جلسه 1397/01/05

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
بحث ما در باره «فقه القرآن» است، و بنا شد که به صورت موضوعی پیش برویم، ولذا اولین بحث ما راجع به سه مطلب است:
الف؛ وضو.ب؛ غسل.ج؛ تیمّم.و ما در این مورد دو آیه داریم، یک آیه در سوره مائده داریم که خیلی آیه مفصّل است، یک آیه هم در سوره مبارکه نساء داریم، آیه ای که در سوره نساء آمده نسبت به سوره مائده کوتاه تر است، ولذا اول آیه سوره مبارکه مائده را می خوانیم، که در آن (سوره مائده) سه طهارت بیان شده است:
1؛ طهارت وضوئی.
2؛ طهارت غسلی.
3؛ طهارت تیممی.
و اختلاف ما با اهل سنت بیشتر در همین آیه است، و ما باید این آیه را محققانه و عالمانه بحث کنیم تا ببینیم در واقع مذهب شیعه با این آیه چقدر تطبیق می کند.
البته رسم و روش ما در تفسیر این است که نخست خودِ آیه را می آوریم و به نبال آن، مفردات آیه را معنی می کنیم، بعداً سراغ تفسیرش می رویم.
پس اول خودِ آیه را می خوانیم، بعداً مفردات آیه را معنی می کنیم، در مرحله سوم تفسیر آیه را بیان می کنیم.
«يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا[1]
إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيدِيكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيمَّمُوا صَعِيدًا طَيبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيدِيكُمْ مِنْهُ مَا يرِيدُ اللَّهُ لِيجْعَلَ عَلَيكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يرِيدُ لِيطَهِّرَكُمْ وَلِيتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »[2]

در اینجا یک سوال مطرح است و آن اینکه آیه مبارکه می گوید: « إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ ...» یعنی وقتی بلند شدید که نماز بخوانید، اگر من «قُمتُ إلی الصلاة » باشم دیگر نمی توانم وضو بگیرم، باید وضو را قبلاً بگیرم، چرا می فرماید: « إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ ...» این معنایش این است که اول نماز بخوانیم و سپس وضو بگیریم، جواب این اشکال چیست؟
جوابش این است که لغت عرب دو جور است، گاهی فعل را می گویند، از آن اراده، اراده می کنند، گاهی اراده می گویند، فعل را اراده می کنند، گاهی فعل می گویند، ولی مقصود شان اراده است، « إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ» أی إذا أَرَدتُم الصلاةَ، در لسان عرب رسم است که گاهی فعل را می گویند، قصد اراده می کنند، مانند این مبارکه:
«وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يصَلُّوا فَلْيصَلُّوا مَعَكَ وَلْيأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيمِيلُونَ عَلَيكُمْ مَيلَةً وَاحِدَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا»[3]
در این آیه هم که می فرماید: « وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ» أی أردتَ لهم الصلاة – مراد صلات خوف است- می فرماید مسلمانان دو دسته بشوند، یک دسته اقتدا کنند، دسته دگیر نگهبان باشند، در این آیه هم که می فرماید: «وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ» أی أردتَ لهم الصلاة، فعل را می گویند، و از آن اراده را قصد می کنند، گاهی عکس است، یعنی اراده می گویند، ولی فعل را اراده می کنند، مانند « وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا»[4]
.« وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ» أی استَبدَلتُم.
بنابراین، در زبان عرب، این مسئله رسم است، گاهی اراده می گویند و قصد فعل می کنند، مثل این آیه و آیه ای که خواندم: «وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ» مؤمنین را دو دسته کن، یکدسته پیش رو، یک دسته حارس، ، گاهی اراده می گویند، فعل را اراده می کنند. « وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ»، أی استَبدَلتُم، زنی قبلی را که طلاق دادی، آنچه را که به آنها دادی، از او پس نگیری.
آقایان این قاعده عربی حفظ کنید که در لغت عرب، تارتاً یطلق الإرادة و یراد منه الفعل، و تارتاً یطلق الفعل و یراد منه الإرادة.
«يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيدِيكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيمَّمُوا صَعِيدًا طَيبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيدِيكُمْ مِنْهُ مَا يرِيدُ اللَّهُ لِيجْعَلَ عَلَيكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يرِيدُ لِيطَهِّرَكُمْ وَلِيتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »در این آیه مبارکه باید کلمه « وجه» را معنی کنیم و هکذا مرافق را معنی کنیم و ببینیم معنای مرافق چیست؟ «إِلَى الْكَعْبَينِ» باید نگاه کنیم که «کعبین» کدام است؟ سه احتمال در معنای «کعبین» وجود دارد، «أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ» غائط را نیز باید معنی کنیم، غائط در لسان عرب به معنای « گودال» است، و قرآن کریم خیلی مؤدبانه سخن می گوید، غائط در زبان ما به معنای فضله انسان است، و الا در لغت قرآن به معنای گودال است، یعنی همان مستراح، چون سابقاً در مدینه در خانه مستراح نبوده، بیرون خانه گودالی بود، مردم برای رفع حاجت به آنجا می رفتند و الا قرآن هرگز به این سبک سخن نمی گوید که غائط بگوید و از آن فضله انسان را اراده کند، در مرور زمان کلمه «غائط» از معنای لغوی خود نقل شد، به معنی شرعی، « أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ» این جمله نیز خیلی تعبیر مؤدبانه است، کنایه از دخول است.
جناب شافعی می گوید اگر کسی و ضو داشته باشد، دست به زن بزند، وضوی او باطل می شود، می گوید دلیلش همین آیه مبارکه است، اما جناب شافعی مرد بزرگی است، باید ببیند که قرآن کلمه « لَامَسْتُمُ» را به چه معنی به کار برده، مثلا در آیه مبارکه: « وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ...»[5]
، « لَا جُنَاحَ عَلَيكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ ...»[6]
، لمس و مس هردو به یک معنی است، آیا معنی مس و لمس فقط صرف دست زدن است؟ هرگز، هردو تعبیر کنایه از آمیزش جنسی است، قرآن خیلی واضح صحبت نمی کند، کلماتش مؤدبانه است، اخلاق را رعایت می کند، لمس و مس، کنایه از دخول است، « أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيمَّمُوا صَعِيدًا طَيبًا»، فَتَيمَّمُوا، أی أُقصُدُوا، «یَمَّمَ یُمَمِّمُ» به معنای« قَصَدَ» است، تیمم که می گوییم به معنای دوم است، « فَتَيمَّمُوا صَعِيدًا طَيبًا» أقصدوا صَعِيدًا، روی زمین، چرا به زمین صعید می گویند؟ چون بالاترین نقطه همین روی زمین است، زیر زمین در حقیقت قعر است، رویش صعید است، «صعید» آن جای مرتفع را می گویند، زمین مرتفعش کجاست؟
روی زمین است،«فَتَيمَّمُوا، أقصدوا صَعِيدًا طَيبًا»،یعنی نقطه بلندی که طیب است، چرا « طَيبًا» می گویند؟ برای روشنفکران به ما اعتراض نکنند و بگویند وقتی به خاک تیمم می کنید، خاک دارای میکروب است و میکروب وارد چشم شما می شود، ولذا قرآن در جواب یک چنین افرادی می فرماید: «صَعِيدًا طَيبًا» نه هر خاکی، خاکی که کاملاً پاک و طاهر است، « فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ» حرف «باء» در اینجا برای تبعیض است، یعنی همه صورت لازم نیست، « وَأَيدِيكُمْ مِنْهُ» – ضمیر « مِنْهُ» به صعید طیب بر می گردد، کلمه « مِنْهُ» می رساند که خاک روی دست و صورت باشد، یعنی باید دست و صورت خاک آلود باشد، پس تیمیم بر سنگ مرمر و شِن شسته باطل است - مَا يرِيدُ اللَّهُ لِيجْعَلَ عَلَيكُمْ مِنْ حَرَجٍ- خدا نمی خواهد شما را به زحمت بیندازد، فلذا می گوید اگر آب ندارید یا مریض هستید که آب برای شما ضرر دارد، تیمیم کنید - وَلَكِنْ يرِيدُ لِيطَهِّرَكُمْ – خدا می خواهد شما را پاک کند، بنابراین، در وضو باید یکنوع تطهیر باشد، بعضی ها با یک استکان وضو می گیرند، محل اشکال است- وَلِيتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »، معلوم می شود که طهارات ثلاث، یکنوع نعمتی است که انسان باید شاکر آن باشد.
معلوم شد که آیه مورد بحث، راجع به طهارات ثلاث است، اول وضو را می گوید، بعداً غسل را بیان می کند، بعداً هم تیمم را، کیفیت ها را بیان می کند، خدا شاهد است این آیه در کوتاه ترین عبارات، یک عالم مطلب را بیان کرده است، یعنی یک عالم مطلب در این آیه است: « قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا»[7]
.
بگو: «اگر انسانها و پريان (جن و انس) اتفاق کنند که همانند اين قرآن را بياورند، همانند آن را نخواهند آورد؛ هر چند يکديگر را (در اين کار) کمک کنند.
با کوتاه ترین و پاکترین جمله که درآنها ادب و اخلاق را رعایت کرده، مسئله را مطرح نموده است.
معنای لغات آیه مبارکه1: قُمْتُمْ: أردتم القیام إلی الصلاة.
کلمه «قُمْتُمْ» را دو جور معنی کردیم و گفتیم، گاهی فعل می گویند،از آن اراده قصد می کنند، در این آیه مبارکه، به همین معنی است،« قُمْتُمْ» أی أردتم، گاهی عکس است، فعل می گویند، اراده قصد می کند، « وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ» أی أرتم الصلاة، گاهی اراده می گویند، فعل را اراده می کنند، مانند « وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ» أی بدلّتم زوج مکان زوج».
2: الْمَرَافِقِ: جمع مرفق است، مرفق از رِفق گرفته شده است، رِفق به معنای نرمش است، به دو نفر دوست هم که رفیق می گویند، چون روح شان در مقابل همدیگر نرمش دارد و همدیگر را می خواهند، در مقابل خشونت است، چرا می گویند مرفق؟ دوتا معنی کرده اند، من دومی را می گویم، گاهی می گویند مرفق که می گویند، چون انسان وقتی که می خواهد استراحت کند، موقع استراحت روی آرنج می گذارد، قهراً این سبب رفق می شود. مایه آرامش است، اگر آرنج نباشد، انسان سرش کجا بگذارد، چون همه جا متکا نیست، خیلی از جاها انسان وقتی می خواهد استراحت کند، سرش را روی آرنج می گذارد و استراحت می کند، پس مایه رفق و آرمش است.
ولی من این معنی را نمی پسندم، مرفق در حقیقت وسیله رفق است، اگر این مرفق نباشد، دست باز و بسته نمی شود، از اینکه بازو بسته می شود، یکنوع رفقی است، حلقه های مرفق سبب می شود که دست انسان باز و بسته بشود، از این جهت می گویند:« مرفق».
خلاصه اینکه: بعضی می گویند از آن جهت به آن مرفق می گویند، چون مایه رفق است عند الاستراحة، ولی من عرض می کنم که «مرفق» مایه رفق است عند الحرکة، اگر بخواهیم حرکت بدهیم، اگر این بود و دست انسان صاف بود، دیگر نمی توانستیم خم بشویم.
قبل الدخول فی صلب الموضوع، نوضح معنی المفرادات الّتی بحاجة إلی تفسیر، فنقول:
«قُمْتُمْ»: أردتم القیام إلی الصلاة.
الْمَرَافِقِ: جمع مرفق، و هو من الرفق بمعنی الیُسر فی الأمور، و السهولة فی التوصل إلیها، و خلافه العُنفُ، و إنّما أُطلِق علیه مفصل الذراع بالعضد «المرفق» لأنّ الإنسان یستریح فی الاتّکاء علیه- هنگامی که می خواهد استراحت کند، بر آن تکیه می کند و این مایه سهولت شده - فیقال: ارتفق الرجل، إذا اتکأ علی مرفقه فی جلوسه»[8]
.
خدا رحمت کند دوست عزیز ما جناب مرحوم شیخ حسن مصطفوی را که در کتاب خودش بنام: «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم» این معنی را انتخاب کرده است، ولی ما معنای دوم را انتخاب نموده ایم.
و هنا وجه آخر، و هو أنّ المرفق یُریحُ الأمر بین الذراع و العضد، حیث یُسَهِّلُ الحرکةَ فی القبض و الانبساط، و لولاه لما أمکنت الحرکة بسهولة.
 

[1] هر کجا در قرآن کریم تعبیر «یا أیها الذین آمنوا» آمده، این نشانه مدنی بودن آن آیه است، چون در سوره های مکی این تعبر را نداریم، در آنجا تعبیر«یا أیها الناس» است.

[2] مائده/سوره5، آیه6.

[3] نساء/سوره4، آیه102.

[4] نساء/سوره4، آیه20.

[5] بقره/سوره2، آیه207.

[6] بقره/سوره2، آیه126.

[7] اسراء/سوره17، آیه88.

[8] التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، حسن مصطفوی، ج4، ص196.