جلسه 1396/12/08

بسم الله الرحمن الرحیم



حكم رجوع مسلمانان به دادگاه هاي غير اسلاميالمسألة العشرون

موضوع: حکم رجوع مسلمانان به دادگاه های غیر اسلامی
المسألة العشروناحتکام المسلم إلی المحاکم غیر الإسلامیة
و
احتکام غیر المسلم إلی المحاکم الإسلامیة
بحث در مسئله بیستم است و ما در این مسئله، دو مطلب داریم:
الف- مطلب اول این است که آیا مسلمانان می توانند به محاکم غیر اسلام مراجعه کنند یا نه؟
ب- مطلب دوم، عکس مطلب اول است و آن اینکه آیا غیر مسلمان می تواند به محاکم اسلامی مراجعه نمایند یا نه؟
هر چند مطلب دوتاست، ولی ما هردو را یکجا بحث می کنیم. چرا؟ چون یکنوع ارتباطی بینهما وجود دارد، فعلاً بحث ما در اولی است، یعنی اینکه مراجعه مسلمانان به محاکم غیر اسلامی درست است یا نه؟
از نظر آیات و روایات حرمت استفاده می شود، یعنی یک فرد مسلمان یا دو فرد مسلمان نمی تواند برای تشخیص و گرفتن حق به محاکم غیر اسلامی مراجعه کنند.
استدلال به آیات1- قوله تعالی ﴿ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يرِيدُونَ أَنْ يتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يكْفُرُوا بِهِ وَيرِيدُ الشَّيطَانُ أَنْ يضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا﴾[1]

آيا نديدي کساني را که گمان مي کنند به آنچه (از کتابهاي آسماني که) بر تو و بر پيشينيان نازل شده، ايمان آورده اند، ولي مي خواهند براي داوري نزد طاغوت و حکام باطل بروند؟! با اينکه به آنها دستور داده شده که به طاغوت کافر شوند. اما شيطان مي خواهد آنان را گمراه کند، و به بيراهه هاي دور دستي بيفکند.
شأن نزول آیهشأن نزول آیه این است که مسلمانی از انصار با یک فرد یهودی اختلاف داشت، یهودی می گفت پیش پیغمبر شما برویم تا او در باره ما قضاوت و داوری کند، اما مسلمان می گفت باید سراغ کعب بن اشرف (که شاعر و سرکرده یهودیت بود) برویم تا میان ما قضاوت و داوری نماید، قرآن کریم چنین مسلمانی را نکوهش و سرزنش می کند و می گوید این چه مسلمانی است که از یک طرف می گوید من به قرآن و کتاب های پیشین ایمان آورده ام، از طرف دیگر داوری خود را پیش کسی می برد که مظهر طغیان است، نکوهش در باره مسلمان است، چون یهودی در این مورد نکوهش ندارد.
کلمه «طاغوت» مشتق از طغی یطغو است، در واقع حرف الف و هکذا واوش اضافه است، می گویند کثرة المبانی تدلّ علی کثرة المعنای، آنکس که طغیانش خیلی زیاد و بالا باشد، به آن می گویند:« طاغوت»، در مقابل لاهوت است، چون «لاهوت» به کسی می گویند که الهیاتش خیلی قوی و بالا باشد، این صیغه، صیغه مبالغه است.
2- قوله سبحانه: ﴿ وَلَنْ يجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا﴾[2]
و خداوند هرگز کافران را بر مؤمنان تسلطي نداده است.
وقتی یک فرد مسلمان سراغ محکمه کافر می رود، قهراً کافر در رأس قرار گرفته، دو مسلمان در مقابل قاضی کافر زانو بزنند و او یکی را محکوم و دیگری حاکم کند، این بالاترین سبیل کافر بر مسلمان است.
3- قوله سبحانه و تعالی: ﴿ وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ﴾[3]

و بر ظالمان تکيه ننماييد، که موجب مي شود آتش شما را فرا گيرد؛ و در آن حال، هيچ ولي و سرپرستي جز خدا نخواهيد داشت؛ و ياري نمي شويد!
کلمه « رَکَنَ» چنانچه در معجم آمده به معنای «مَالَ، سَکَن، وَ ثَقَ» است، « وَلَا تَرْكَنُوا» أی و لا تَمِیلُوا، و لا تَسکُنُوا، و لا تَثِقُوا»، اگر یک مسلمان برای قضاوت و داوری به محاکم غیر اسلام و کفار مراجعه کند، با این کارش میل به کافر پیدا کرده و سکون نفس به کافر نموده و او را ثقه دیده است.
از مجموع این آیات استفاده می شود که دو مسلمان حق ندارند که اختلاف خود را در محکمه کافر مطرح کنند، کافر می خواهد نصرانی باشد یا یهودی یا غیرآنها باشد.
استدلال به روایاتما در اینجا چند روایت داریم که به ترتیب ذکر می شود:
1: فقوله (ص): «الْإِسْلَامُ يَعْلُو وَ لَا يُعْلَى عَلَيْه »[4]

2: عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: « سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلَيْنِ مِنْ أَصْحَابِنَا بَيْنَهُمَا مُنَازَعَةٌ فِي دَيْنٍ أَوْ مِيرَاثٍ فَتَحَاكَمَا إِلَى السُّلْطَانِ أَوْ إِلَى الْقُضَاةِ أَ يَحِلُّ ذَلِكَ فَقَالَ مَنْ تَحَاكَمَ إِلَيْهِمْ فِي حَقٍّ أَوْ بَاطِلٍ فَإِنَّمَا تَحَاكَمَ إِلَى طَاغُوتٍ وَ مَا يَحْكُمُ لَهُ فَإِنَّمَا يَأْخُذُ سُحْتاً وَ إِنْ كَانَ حَقُّهُ ثَابِتاً لِأَنَّهُ أَخَذَهُ بِحُكْمِ الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أَمَرَ اللَّهُ أَنْ يُكْفَرَ بِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِه »[5]

در جایی که رجوع به قاضی مسلمانِ جائر و ظالم حرام باشد، به طریق اولی رجوع به قاضی کافر حرام خواهد بود.
3: عَنْ أَبِي خَدِيجَةَ سَالِمِ بْنِ مُكْرَمٍ الْجَمَّالِ قَالَ: « قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ ع إِيَّاكُمْ أَنْ يُحَاكِمَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً إِلَى أَهْلِ الْجَوْرِ وَ لَكِنِ انْظُرُوا إِلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ يَعْلَمُ شَيْئاً مِنْ قَضَايَانَا فَاجْعَلُوه بَيْنَكُمْ فَإِنِّي قَدْ جَعَلْتُهُ قَاضِياً فَتَحَاكَمُوا إِلَيْه »[6]

4: عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ: « قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع رُبَّمَا كَانَ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ مِنْ أَصْحَابِنَا الْمُنَازَعَةُ فِي الشَّيْ ءِ فَيَتَرَاضَيَانِ بِرَجُلٍ مِنَّا فَقَالَ لَيْسَ هُوَ ذَاكَ إِنَّمَا هُوَ الَّذِي يُجْبِرُ النَّاسَ عَلَى حُكْمِهِ بِالسَّيْفِ وَ السَّوْطِ»[7]

5: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: « مَرَّ بِي أَبُو جَعْفَرٍ ع أَوْ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع- وَ أَنَا جَالِسٌ عِنْدَ قَاضٍ بِالْمَدِينَةِ- فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ مِنَ الْغَدِ فَقَالَ لِي مَا مَجْلِسٌ رَأَيْتُكَ فِيهِ أَمْسِ قَالَ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ هَذَا الْقَاضِي لِي مُكْرِمٌ فَرُبَّمَا جَلَسْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ لِي وَ مَا يُؤْمِنُكَ أَنْ تَنْزِلَ اللَّعْنَةُ فَتَعُمَّ مَنْ فِي الْمَجْلِسِ»[8]

 
حضرت از جایی رد می شدند، چشمش به محمد بن مسلم افتاد که نزد یک حاکم جور نشسته و با همدیگر حرف می زنند، روز بعد که خدمت حضرت آمد، حضرت از او سوال کرد که دیروز کجا بودی؟ گفت با همدیگر دوستی داریم و گاهی کنار هم می نشینیم، فرمود فکر نمی کنی که یک مرتبه عذابی برای سوزاندن او بیاید و تو را هم بسوزاند.
بنابراین، جایی که مراجعه به قاضی جور(با اینکه مسلمان است) حرام باشد، رجوع به محکمه کافر به طریق اولی حرام خواهد بود، این روایتی بود که من در اینجا آورده ام، از طرف دیگر آن حدیث را هم داریم که می فرماید: «الْإِسْلَامُ يَعْلُو وَ لَا يُعْلَى عَلَيْه »
وقتی یک مسلمان به محکمه کافر مراجعه می کند، مسئله عکس می شود، یعنی کفر بر اسلام علو پیدا می کند.
نکته دیگر اینکه اصولاً دوتا مسلمان عامی به قاضی مسلمان مراجعه می کنند تا حکم شرعی را بفهمند، حکم الهی را بفهمند، قاضی یهودی که حکم الهی را نمی فهمد.
پس از مجموع آنچه تا کنون خواندیم استفاده می شود که مراجعه کردن مسلمانان به قاضی کافر هم از نظر قرآن حرام است و هم از نظر روایات حرام می باشد، روایات هر چند در مورد طاغوت نیست، بلکه در مورد حکام جور است، ولی ما از آنها استفاده اولویت کردیم و آقایان معتقدند که مفهوم اولویت حجیت دارد، از مفهوم اولویت استفاده کردیم که این هم حرام است، در آخر این کلمه را بیان کردم و گفتم این دو نفر مسلمان مراجعه می کنند که حکم خدا را در حق آنها بیان و اجرا کند و فرض این است که حاکم کافر نسبت به احکام اسلامی به تمام معنی جاهل است، آدمی که جاهل مطلق است، مراجعه کردن به او معنی ندارد.
ظاهرة الإغتراب و آثارها السیئةکلمه «ظاهرة» در لغت عرب به معنای پدیده است، در زبان فارسی پدیده می گویند، ولی عرب زبان ها به آن ظاهره می گویند، تمام این اصطلاحات از غرب آمده، در این دو اصطلاح است، عرب ها به جایش کلمه «ظاهرة» گذاشته اند، فارسی زبان ها از کلمه پدیده استفاده می کنند، لفظ «اغتراب» یعنی غریب شدن و مهاجرت کردن و در غربت زندگی کردن، یعنی خیال نشود که «اغتراب» یعنی در غرب زندگی کردن.
بخشی از خانوده های مسلمان به دنبال درآمد بیشتر و زندگی بهتر هستند، البته این مسئله اختصاص به ایران ندارد، بلکه در نوع کشور های اسلامی این مسئله مطرح است (خصوصاً در لبنان و دمشق) ولذا کسانی از مسلمانان هستند که می بینند در وطن شان زندگی طبق میل شان نیست، تمام خانواده خود را بر می دارند و می روند در فلان کشور غربی و در آنجا زندگی می کنند، اینها دو گروه اند، اکثریت شان از این قبیل اند که هر چه زمان بگذرد، از اسلام دور می شوند، پدر و مادر مقداری از اسلام فاصله می گیرند، نسل دوم مقداری بیشتر، نسل سوم به کلی از اسلام بی خبر می شوند، اینها چاره ای جز این ندارند که عند الاختلاف به همان حکام کافر مراجعه کنند، و غالباً کسانی که در غربت زندگی می کنند کار شان همین است.
خاطرهدر سال یکهزار و سیصد و پنجاه و شش (1356) از طرف حضرت امام (ره) به ما یک مبلغی دادند که به غرب برویم تا مدتی در آنجا تحقیق کنیم که چرا جوانان مسلمان ایرانی، مسلمان از ایران می روند و متاسفانه کافر بر می گردند، ما برای همین منظور رفتیم، ما در آنجا این مسأله را احساس کردیم که غالباً بچه مسلمان ها در آنجا می روند و رابطه شان با ایران قطع می شود، به تدریج انحلال عقیدتی پیدا می کنند، خصوصاً برای اینکه تابعیت بگیرند، ناچارند که زن بگیرند تا بعیت بگیرند، یعنی تا زن نگیرند تابعیت نمی دهند و تا تابعیت نگیرند، نمی توانند کار کنند. خب، به تدریج عقاید شان ضعیف می شود.
در عین حالی که یک اکثریتی چنین هستند، اما یک اقلیتی هم وجود دارد که واقعاً دین خود شان را حفظ کرده اند، یعنی آداب شان، مساجد شان، روحانی شان و حسینه های شان را حفظ کرده اند و در اختلاف ها و منازعات شان به همان روحانی اسلامی مراجعه می کنند.
بنابراین، اولی ها به کلیسا و امثال کلیسا مراجعه می کنند، اما اقلیت دیگر به روحانی محل مراجعه می کنند، واقعاً تمام شرائط اسلامی را حفظ می کنند.
الهجرة إلی البلاد الأجنبیة و الإقامة بها و الاستقرار فیها إلی حدّ التزوُّج بالأجنبیات لاکتساب الجنسیة – تابعیت - من الظواهر الّتی ابتلی بها المسلمون فی القرن الأخیر، لما ییجد أبناؤهم فیها (قرن) أرباحاً و منافع مادّیة تجذبهم إلی الهجرة إلیها، إلی حدّ النزوح – اعراض - عن مواطنهم و الابتعاد عن المثل العلیا فی الإسلام- مُثُل، یعنی ارزش ها - فهذا القسم من المغتربین لا یهمهم الرجوع إلی أیّ محکمة من المحاکم فی الأحوال الشخصیة و غیرها، و التزویجُ عند عالم إسلامی عندهم هو کالتزویج فی الکنیسة عند القُسِّ – قِسّیسین، کشیش های مسیحی -، فهؤلاء مسلمون إسماً لا واقعاً، غیر أنّ الواجب علی الحکومات الإسلامیة حفظ صلتها بهؤلاء المهاجرین حتّی یحتفظوا بهویّتهم الإسلامیة، و الأفرض علیها العمل علی الحدّ من الظروف المعیشیة حتّی لا یضطرّ هؤلاء للهجرة و لا یبتلو بهذا الواقع المُرّ – تلخ -.
نعم مقابل هؤلاء، جالیات إسلامیة - جمعیت های اسلامی – احتفظوا بهویّاتهم الدینیة فی الأحوال الشخصیة و غیرها، فالنکاح و الطلاق و المواریث و غیرها عندهم علی وفق القوانین الإسلامیة و یوجد فیهم من له إلمام بالأحکام الدینیة فیرجعون عند الاختلاف إلیه وعندئذ یحرم علی هولاء الرجوع إلی محاکم أجنبیة فی أیّ مسألة من المسائل، سواء أکانت من الأحوال الشخصیة أو الأمور المالیة، لأنّ الرجوع إلیها نوع تذلل قال سبحانه: « وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ»
احتکام المسلمین إلی محکمة الدولیةتمام این بحث هایی که ما کردیم جنبه فردی داشت، ولی گاهی دوتا دولت اسلامی با هم اختلاف مرزی دارند، فرض کنید یک کشور اسلامی با کشور دیگر که آنهم اسلامی است، اختلاف مرزی دارند،اعم از مرز های زمینی و دریایی، اینها چه می کنند؟ هردو دولت اسلامی اختلاف شان به دادگاه لاهه می برند، در دادگاه لاهه پانزده نفر به عنوان قاضی نشسته اند که این قاضی ها مقید به دین هم نیستند، هر سه سال ثلث آنها عوض می شود هر چند مدت شان شش سال است، منتها هر سه سال، ثلث شان عوض می شود، البته سازمان ملل و شورای امنیت، این قضات را انتخاب می کنند بنام:« دادگاه لاهه» هردو کشور اسلامی در باره اختلاف مرز های زمینی و دریایی خود به دادگاه لاهه مراجعه می کنند، من بخاطر دارم که دکتر مصدق برای محکوم کردن یک طرف، به دادگاه لاهه مراجعه کرد، این مسئله را چه کنیم، این یک ضرورت است که مسلمانان ناچار شده اند تا برای حل اختلافات مرزی خود در داخل و خارج مراجعه کنند به یک دادگاهی که آن را دو مرکز طاغوتی معین می کنند، یکی سازمان ملل، دیگری شورای امنیت، این دو نهاد بین المللی قضات را معین و انتخاب می کنند و اینها (دو کشور اسلامی) هم به آن دادگاه مراجعه می کنند، پس چه کنیم؟
راحل این مشکل و این قضیه این است که کشورهای اسلامی (که تعداد شان هم بسیار زیاد است) جمع بشوند و یک دادگاه اسلامی تشکیل بدهند و عند الاختلاف به آنجا مراجعه نمایند، اسلام دین خاتم است، دین خاتم همه چیز را حل کرده است، و یکی از علائم خاتمیت همین است که مشکلات را حل کرده است، لازم نیست که همه به دادگاه لاهه مراجعه کنند، حدود پنجاه کشور اسلامی داریم، آنها بر خیزند و تصمیم بگیرند، عده ای را از قاضی های عادل و فاضل و متقی بدون اینکه تحت تاثیر اجانب باشند، انتخاب کنند، مدت شان هم شش ساله باشد و به تدریج عوض بشوند و اختلافات مرزی و داخلی پیش آنان ببرند.
ربما یحدث نزاع بین دولتین إسلامیتین، أو بین دولة إسلامیة و غیر إسلامیة، فهل یجوز فی إحقاق الحقّ، الرجوع إلی المحکمة الدولیة المنبثقة من هیئة الأمم المتحدة الّتی تتکون من خمسة عشر قاضیاً تختارهم، هیئة الأمم المتحدة – سازمان ملل - و مجلس الأمن – شورای امنیت- – بِغضّ النظر إلی جنسیاتهم – لتولّی أسمی درجات للقضاء – بالاترین درجه قضاوت را اینها دارند چون بین کشورها قضاوت می کنند- و هؤلاء هم الذین یحکمون فیما حدث بین الدُّول من الاختلاف خصوصاً فیما یرجع إلی الحدود أو غیر ذلک.
و یستمرّ هؤلاء علی منصّة القضاء لمدّة ستّ سنوات علی أن یتغیّر ثلثهم کلّ ثلاث سنوات.
و الذی یمکن أن یقال: إنّ الرجوع إلیهم خصوصاً إذا کان النزاع بین دولتین إسلامیتین، حرام فکیف یرضی الإسلام علی أن یرأسهم من لا یَمِتُّ – انتسابی ندارد - إلی دینهم و عقیدتهم، اللّهم إلا إذا دعت الضرورة إلی الرجوع إلیها، علی أساس تشخیص حقوقهم و تحدید مطالبهم (مطالباتهم)، لا خضوعاً إلی قضاءهم (بگوییم موضوع را معین کنند نه حکم را.).
و فی نهایة المقام نقول: من واجب الحکومات الإسلامیة، إنشاءُ محکمة عدل إسلامیة تشارک فی انتخاب قضائها، جمع الدول الإسلامیة، و یکون مجلس القضاء مؤلّفاً من قضاة بارعین و حقوقیین یصدرون عن الکتاب و السنّة و ما اتّفق علیه المسلمون من دون انحیاز إلی سیاسة أو قومیة، أو مذهب فقهیّ خاصّ، و هذه أُمنِیَّة أرجو أن یقوم بها المحتمّسون- غیرتمندان - من المسلمین.
إلی هنا تمّ الکلام فی المسألة الأولی، یعنی اینکه مراجعه مسلمین به محکمه طاغوت حرام است، و دومی – مراجعه به دادگاه لاهه - هم از باب ضرورت است.

[1] نساء/سوره4، آیه60.

[2] نساء/سوره4، آیه141.

[3] هود/سوره11، آیه113.

[4] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج26، ص14، من أبواب موانع الإرث، ب11، ح11، ط آل البیت.

[5] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج27، ص13، من أبواب صفات قاضی، ب1، ح4، ط آل البیت.

[6] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج27، ص13، من أبواب صفات قاضی، ب1، ح5، ط آل البیت.

[7] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج27، ص15، من أبواب صفات قاضی، ب1، ح8، ط آل البیت.

[8] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج27، ص15، من أبواب صفات قاضی، ب1، ح10، ط آل البیت.