جلسه 1396/11/23

بسم الله الرحمن الرحیم



عقد استصناع [1]

موضوع: عقد استصناع [1]

از جمله مسائلی که اخیراً مطرح شده و ریشه در فقه ما نیز دارد، مسئله استصناع است، مرحوم شیخ طوسی این مسئله را در کتاب «خلاف» عنوان کرده است، کلمه «استصناع» از صنعت گرفته شده است، کسی احتیاج به یک صنعتی دارد، مثلاً یک ماشین خیاطی یا ماشین کفش دوزی می خواهد که با آن لباس بدوزد و یا کفش بسازد، از این رو، با صانع و سازنده ماشین قرار داد می بندد و می گوید من از شما یک چنین ماشینی و با این مدل و با این رنگ و با این شرائط می خواهم، یعنی نقشه مصنوع و ماشین را دقیقاً روی کاغذ پیاده می کند و صانع هم مطلب را می گیرد و می فهمد.
مرحوم شیخ طوسی مثال های دیگر می زند و می فرماید کسی صد جفت کفش می خواهد، به یک نفر کفاش (که کارش کفش دوزی است) سفارش می دهد و می گوید من از شما صد جفت کفش با این شکل و خصوصیات می خواهم، آیا این کار جایز است یا نه؟ باز مرحوم شیخ نعّال را مثال می زند، مثلاً به کسی که کارش نعل سازی برای اسب ها است و اسب ها را با آن نعل می زند، می گوید من از شما هزار نعل با این کیفیت می خواهم، آیا این کار جایز است یا جایز نیست؟
خلاصه مطلب اینکه: «استصناع» عبارت است از سفارش صنعت، یعنی طرف به دیگری سفارش صنعت می دهد، این کار جایز است یا نه؟
در واقع همه آقایان باید بگویند که این مسئله، یکنوع سلف کاری است، چون در سلف انسان از طرف چیزی می خواهد که مصنوع خداست، مثلاً انسان از طرف مقابل گندم، جو، برنج، نخود و امثالش می خواهد، اما در اینجا انسان چیزی می خواهد که مصنوع، مصنوع بشر است، البته مصنوع بشر هم به یک معنی ارتباط به خدا دارد، زیرا بدون اذن خدا در خارج صنعتی پذیرا نیست.
بنابراین، «استصناع» در واقع یک سلفی است که در قدیم الایام نبوده، اگر هم بوده باشد، بسیار کم بوده، یعنی در حد نعل و کفش و امثالش بوده، مردم در آن زمان به جناب «کفّاش» کفش سفارش می داند و از جناب «نعال» هم نعل می خواستند و نعل سفارش می دادند.
ولی در عصر و زمان ما، این مسئله دنیا را پر کرده و صنعت های مختلف و متنوعی در دنیا پیدا شده که قبلاً تصورش هم نمی رفت، ولذا به صنعت گران سفارش می کنند که فلان صنعت را برای آنان بسازد و صنعت ها هم مختلف و متنوع اند، مثلاً الآن رسم شده که باید دانش آموزان فلان پایه و مقطع یکنوع لباس داشته باشند، به خیاط سفارش می دهند که فلان مقدار لباس می خواهیم، جنسش را معین می کنند و اندازه هر دانش آموز را هم می گیرند یا به خود دانش آموزان می گویند برای اندازه گیری به فلان خیاط مراجعه کنند.
و نیز رسم شده و یا قانون است که سربازها باید لباس خاص و متحد الشکل بپوشند، و لذا به خیاط سفارش می دهند که فلان شکل لباس برای فلان سرباز خانه درست کند، آیا این کار درست است یا درست نیست؟
دیدگاه شیخ طوسی در کتاب خلافمرحوم شیخ طوسی در کتاب «خلاف» فرموده این باطل است. چرا؟ زیرا در خارج مدل و نمونه ندارد تا با آن رفع جهالت بشود و نمی شود دقیقاً معین کنند که در ذمه روشن بشود، ولذا این نوع معامله ها، معامله مجهول است، چون نه در خارج نمونه ای دارد که آن را نشان بدهد و نمی شود دقیقاً معین کنند که رفع جهالت بشود.
دیدگاه ابن حمزه طوسی و ابن سعید حلّیصاحب کتاب «الوسیلة إلی نیل الفضیلة» و صاحب کتاب « الجامع للشرائع» فرموده اند عقد صحیح است، اما لازم نیست.
و لکن یظهر من ابن حمزه و ابن سعید، أنّ الاستصناع عقد صحیح لکنّه جائز من الطرفین، فلکلّ منهما الفسخ»[2]
.
بعضی گفته اند: این یک نوع قرار داد ابتدائی است که عمل به آن لازم نیست.
أنّه مواعدة ابتدائیة، لا یجب الوفاء بها، کما هو حکم الوعد الابتدائی».
پس اولی فرموده که باطل است، دومی می فرماید صحیح است، اما لازم نیست، سومی می گوید این از قبیل قرار داد های ابتدایی است و عمل به آن لازم نیست ( این اقوالی است که من پیدا کردم)
(علی ای حال ) ما این مسئله را مطرح می کنیم، البته زمان و مکان افکار را عوض می کند، شاید در آن زمان حق با شیخ و امثال شیخ بوده که می گویند باطل است، اما الآن که زمان عوض شده و صنعت خیلی ترقی کرده و بالا آمده، مسئله را روشن تر می کند که جهالت در کار نیست.
بنابراین، ما باید مسئله را از دو دید بحث کنیم:
الف؛ نخست ببینیم دلیل بر صحت داریم یا نه؟
ب؛ آنگاه ببینیم مانع از صحت است یا نه؟
اول باید مقتضی را مطالعه کنیم، بعداً سراغ مانع برویم که شیخ فرمود، به عقیده من از نظر مقتضی، این خودش یک عقد است، یکنوع قرارداد است که با طرف مقابل برای صد دست لباس متحد الشکل و مشخص، یا صد جفت کفش مشخص یا صد دستگاه ماشین خیاطی و غیر خیاطی مشخص می بندند، چه مانع دارد که تحت «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» داخل نشود، خصوصاً که قبلاً عرض کردیم که مراد از «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» انواع عقود نیست، تا مخصوص زمان پیغمبر اکرم ص باشد، بلکه مراد افراد عقود است، این نیز یکنوع عقد است و لازم الوفاء هم خواهد بود.
المسألة السادسة عشرة 
عقد الاستصناع
الاستصناع: مصدر استصنع شیئاً، أی دعا إلی صنعه و عُرِّف بأنّه عقد علی مبیع فی الذّمة شرط فیه العمل، فإذا قال شخص لآخر من أهل الصنائع إصنع لی الشیء الفلانی بکذا درهماً و قَبِلَ الصانعُ ذلک، انعقد استصناعاً.
و یظهر من أصحابنا عدم الصحّة، قال الشیخ:« استصناع الخفّاف و النعّال و الأوانی من الخشب و الصُفر و الرصاص و الحدید لا یجوز، و علّله بأنّ ذلک مجهول غیر معلوم بالمعاینة، و لا موصوف بالذّمة فیجب المنع عنه»[3]

ولکن یظهر من ابن حمزه و ابن سعید، أنّ الاستصناع عقد صحیح لکنّه جائز من الطرفین فلکلّ منهما الفسخ»[4]

و احتمل بعضهم، أن یکون الاستصناع مواعدة ابتدائیة، فلا یجب الوفاء بها.
فتلخّص أنّ الأقوال أو المحتملات ثلاثة:
 
1؛ عقد فاسد باطل.
2: عقد صحیح جائز، للطرفین فسخ العقد.
3: أنّه مواعدة ابتدائیة، لا یجب الوفاء بها، کما هو حکم الوعد الابتدائی.
دلیل ما دلیل فقیه پسند است، چون گفتیم «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» عقد را می گیرد در طول زمان، اما اهل سنت عادت کرده اند که از راه قیاسات پیش بیایند و به قیاس عمل کنند و لذا می گویند امروز جامعه نیاز به چنین صنعت و سفارشی دارد، طرف احتیاج به صد دست لباس و صد دستگاه ماشین خیاطی و امثال ماشین خیاطی دارد، ما اگر بگوییم انیها جایز نیست، زندگی مردم بهم می خورد.
به نظر ما این گونه استدلال کردن ها فقه نیست، بلکه یکنوع استحسان است، چون قبلاً اینها نبودند و زندگی مردم هم بر قرار بود، ولذا نمی شود به این گونه استدلال ها استناد کرد، بلکه باید دنبال دلیل قرآنی رفت.
ثمّ إنّ الباحثین الیوم من أهل السنّة یحاولون علی إثبات کونه عقداً صحیحاً لازماً، و أنّ حکمة مشروعیة الاستصناع هو سدّ حاجات الناس و متطلباتهم نظراً لتطور الصناعات تطوراً کبیراً، فالصانع یحصل له ارتفاق ببیع ما یبتکر من صناعته هی وفق الشروط الّتی وضع علیها المستصنع فی المواصفات و المقایسات، و المستصنع یحصل له الارتفاق بسدّ حاجیاته وفق ما یراه مناسباً لنفسه و بدنه و ماله، أمّا الموجود فی السوق من المصنوعات السابقة الصنع، فقد لا تسدّ حاجات الإنسان فلا بدّ من الذهاب إلی من لدیه الخبرة و الابتکار»[5]

یلاحظ علیه: بأنّ ما ذکره من الحکمة، لا یُثبِتُ مشروعیةَ الاستصناع ما لم یدلّ دلیل شرعیّ علی شمول العمومات و الإطلاقات علی مثل هذا العقد، و الأولی الاستدلال علی الصحّة بوجهین:
1: استصناع من مصادیق العقود
إنّک قد عرفت أنّ قوله سبحانه: «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ»[6]
یشمل کلّ عقد صادر من المتبایعین الجامعین للشرائط بشرط أن لا یشتمل علی تحلیل حرام أو تحریم حلال و عقد الاستنصاع إذا حاز سائرالشرائط یکون من مصادیق قوله سبحانه: «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ». و قد قلنا إنّ دور الشرع فی المعاملات هو بیان الحرام و ما فیه المفسدة، أو تبیین تحدید الحلال من حیث الشرائط و الأجزاء و لم تجر السیرة من الشارع علی بیان کلّ ما هو حلال من العقود فرداً بعد فرد.
والذی یؤیّد ما ذکرنا: أنّ المراد من العقود، هی أفرادها عبر القرون، لا أنواعها حتّی یقال:« عدم مثل هذا النوع فی عصر النزول».
گاهی بعضی از فقهای ما می فرمایند: «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ»، أی بأنواع العقود، عقود را منحصر می کنند به زمان عصر رسول خدا، این گونه گفتار در واقع فقه را زمین گیر کردن است.
علاوه براین، نوعی نیست، الف و لام: «الْعُقُودِ» الف و لام استغراق است ولذا هر عقدی را می گیرد، یعنی هر فرد عقد را می گیرد، نه هر نوعی را .
البته این مقتضی است، مادامی که مانع در کار نباشد و فعلاً مانع را می خوانیم، و الا اگر خودش را مطالعه کنیم ، یک عقد عقلایی است و در دنیا هم در بین عقلا رواج دارد، سفارش صنعت می کنند.
2:الاستنصاع من مقولة بیع السلف
«استصناع» در حقیقت از خانواده عقد سلف است ، در سلف هم سفارش می کنند امر طبیعی را، یعنی گندم، جو، شکر و امثالش را سفارش می کنند، ولی در اینجا سفارش می کنند مصنوع بشر را، اینکه می گوییم مصنوع بشر، معنایش این نیست که مصنوع بشر از خدا جدا باشد، بلکه معنایش این است که در اولی دست بشر در کار نیست، بشر فقط زمینه را فراهم می کند، بذر و تخم را در دل زمین می کارد، بعد خودش کنار می نشیند، بقیه کار خداست، اما در اینجا بشر مدخلیت دارد، پوست می خرد، نخ و سوزن می خرد، یا می خواهد ماشین خیاطی بسازد، یا ماشین های چاپ بسازد، یا ماشین هایی که ریز صندلی دارد، ماشین های غول پیکر، اینها در واقع مصنوع بشر است، البته کار های بشر بی ارتباط با خدا نیست، مادامی که اذن الهی نباشد، بشر قادر به هیچ کاری نیست ولذا قرآن کریم می فرماید: «مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيخْزِي الْفَاسِقِينَ»[7]
هر درخت باارزش نخل را قطع کرديد يا آن را به حال خود واگذاشتيد، همه به فرمان خدا بود؛ و براي اين بود که فاسقان را خوار و رسوا کند!
ما با این آیه استدلال می کنیم که تمام کار های بشر به اذن خداست، چون مسلمان ها رفتند و منطقه بنی نضیر را محاصره کردند، برخی از درخت ها را بریدند و برخی را سر جای خودش نشاندند، قرآن می فرماید: «مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ ...» گیاهان را بریدید، «أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيخْزِي الْفَاسِقِينَ» همه افعال بشر به اذن الهی است، یعنی اگر اذن الهی نباشد، در قلمرو کار خدا، چیزی بدون اذن الهی نیست، حتی گناهی که انسان انجام می دهد آنهم به اذن الهی است، زیرا خدا قدرت را به من داده که این قدرت هم دراطاعت مصرف بشود و هم در معصیت، در آنجا هم اگر اذن الهی نباشد، یکنوع شرک است، آنچه که در جهان است، همه اش به اذن الهی است، البته انسان مختار است که قدرت الهی را در کجا مصرف کند، اگر قدرت را در اطاعت مصرف کند بهشتی خواهد شد و اگر در معصیت مصرف نماید، قهراً جهنمی خواهد بود، بگوییم این معامله هم یکنوع معامله سلف است، اگر دلیل سلف را صحیح می دانید، انجا هم صحیح است.
2:الاستنصاع من مقولة بیع السلف
یمکن أن یستأنس بصحّة هذا بأنّه من مقولة بیع السلف غیر أنّه یفترق عنه بأنّ السلف الذی کان رائجاً فی عصر الرسالة، کان مختصاّ بالأمتعة الّتی هی من صنع الله سبحانه کالحنطة و الأرز و الفواکه و الخضروات، و أمّا ما هو من صنع البشر – و إن کان بإذنه و حوله سبحانه – فلم یکن السلف فیه رائجاً فی عصر الرسول إلّا أنّ تطور الصناعة و ارتفاع حاجات الناس إلی المصنوعات من المنتوجات و غیره، أًعطی فرصةً للتجار بأن یدخلوا من هذا الباب بشرط أن یکون جامعاً للشرائط بعیداً عن الموانع.
نعم منع عنه أصحابنا، لأجل اشتماله علی الجهالة و عدم کونه موصوفاً بالذمة کما مرّ من خلاف الشیخ.
نکته قابل تذکرمن می خواهم این نکته را عرض کنم که تطور صنعت موضوعات را عوض می کند، مثلاً شیخ انصاری در مکاسب می فرماید پارچه از قبیل قیمیات است. چرا؟ چون مثلش را نمی شود بافت، و هکذا می فرماید کاسه ها از قبیل قیمیات است، ولی الآن از قبیل مثلیات است، من به شما یک میلیون پارچه تحویل می دهم که یک ذره و یک میلی متر هم با هم فرق نداشته باشد. چرا؟ چون صنعت در آن زمان، صنعت یدی و دستی بوده، اما الآن صنعت با ماشین است، آنوقت نمی توانستند یکنوع پارچه یا کاسه تحویل بدهند، از این رو شیخ انصاری فرموده قیمی است، ظرف ها سفالی بود و دستی، الآن صنعتی شده، پس صنعت گاهی در موضوع هم اثر می گذارد ولذا قیمی ها را مثلی کرده، قیمی فقط حیوانات است، بقیه همه شده مثلی، مانحن فیه نیز از همین قبیل است، سلف به این معنی در سابق نبوده، چون وسیله اش نبوده، ولی الآن وسیله اش است.
اما اینکه جناب شیخ طوسی می فرماید این از قبیل مجهول است، ما در جواب ایشان می گوییم از قبیل مجهول نیست، اتفاقاً هردو نوعش است.
اینکه ایشان می فرماید نمونه اش در خارج نیست، ممکن است نمونه را نشان بدهد و بگوید من صد جفت کفش این جوری برای بچه های دبیرستان می خواهم.
اما اینکه می فرماید در ذمه نیست، این حرف ایشان هم قابل پذیرش نیست، زیرا آدم های فعال می نشینند و دقیقاً صفت مبیع را می نویسند.
بنابراین، فرمایش ممکن است نسبت به زمان خودش صحیح باشد، اما نسبت به زمان و عصرما درست نیست، چون هم می تواند نمونه نشان بدهد و هم می تواند موضوع ارائه بدهد و هم می تواند صفت مبیع را بیان کند و بنویسید.
اما اینکه جناب یحیی بن سعید فرمود که این عقد، عقد لازم نیست، ما در جواب می گوییم چرا لازم نباشد، وقتی «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» آن را گرفت و شامل شد، چرا لازم نباشد، یعنی عقد لازم است.
اما اینکه ابن حمزه طوسی فرمود که این مواطات است، در جواب عرض می کنیم که این مواعده نیست، مواعده رهگذری است، با هم یک قراردادی می گذارند، ولی اینها قشنگ پیش خیاط، یا صنّاعی می روند و موضوع را دقیقاً از اول تا آخر می نویسند، در نتیجه اینکه، قول به «بطلان» خلاف آیه مبارکه است، قول به اینکه این لازم نیست، باز خلاف آیه است، اما اینکه بگوییم این از قبیل یک مواعده ابتدائی است، آنهم درست نیست.
و الحقّ أنّ المنع من الاستصناع یعرقل عجلة الحیاة، فإنّ الاستصناع صار أمراً ضروریاً فی الحیاة المعاصرة، و نأتی بعض الأمثلة:
1؛ هو رجل طعن فی السنّ و سقط کثیر من أسنانه أو فسد یذهب إلی طبیب الأسنان فیقعد معه عقد استصناع الأسنان الصناعیة مکان الأسنان الطبیعیة.
فرض کنید انسانی به سن پیری رسیده و دندان هایش ریخته ولذا به دندان پزشکی مراجعه می کند، می گوید من یک جفت دندان از شما می خواهم، همه ی اینها استصناع است، پزشک فک ما را اندازه گیری می کند و قرارداد می بندد.
2؛ قد شاع فی المدن الکبیرة أنّ أصحاب الأراضی یعقدون عقداً مع المقاول من أجل أن یبنی عمارات سکنیة من عدّة طبقات تکون مجهزة بکلّ لوازم الراحة، و مبنیة وفق اختیار صاحب الملک من حیث عدد الغرف و المظهر الخارجی و الداخلی، فإذا تمّ البناء یبیع هؤلاء المالکون هذه الشقق السکنیة إلی المشتری.
فرض کنید که بعضی از زمین ها متصل به شهر شده و من هم یک زمینی ده هزار متری دارم که به درد کشاورزی نمی خورد، به درد باغ نمی خورد، از این رو، با یک نفر معمار یا مهندس قرار داد می بندم که در اینجا صد واحد بسازد، اندازه واحد را، و همه چیزش را دقیقاً معین می کنم و متر یک میلیون و دویست هزار تومان با او (معمار و مهندس) قراردادمی بندم که بسازد، شهرک سازی هایی که الآن وجود دارد، همه اش از همین قبیل است، یعنی زمین از یکنفر است، ساختنش هم از مهندس است، گاهی مهندس مشارک است و گاهی مهندس فقط پول می گیرد، از قبیل استصناع است.
3: إنّ أصحاب المدارس الأهلیة [8]
یرغبون فی أن یکون الزیّ (زیّ، یعنی لباس) الذی یرتدیه طلاب مدارسهم علی شکل موحّد فی اللون و الخیاطة، فیتفقون مع معمل للخیاطة لأجل انجاز هذه المهمة و یرسلون الطلاب إلی هذا المعمل لأخذ مقاساتهم – اندازه گیری - ثمّ تقسّم هذه الملابس علی مبلغ خاص.
البته مدارس اهلی از همین قبیل، مدارس اهلی، یعنی مدارس غیر دولتی، در قدیم الایام مدارس مقید بودند که لباس دانش آموزان، لباس واحدی باشند، این عملی نیست مگر اینکه استصناع باشد، در هر شهری، پارچه ها را خیاط می خرید و با مدارس قرار داد می بست و به بچه ها می دادند.
4؛ إنّ النبیّ ص لمّا کتب رسائل الدعوة إلی الملوک و السلاطین و لم یکن للنبیّ ص یومذاک أیّ خاتم فقام باستصناع خاتم حتی یختم به الرسائل إلی غیر ذلک من الأمثلة.
خودِ پیغمبر اکرم ص نیز استصناع کرد، بنا شد که حضرتش نامه بنویسد به ملوک و شخصیت های جهانی و اعلام کند که رسالت من، یک رسالت جهانی است، نامه را نوشتند، بعداً به حضرتش گفتند که: یا رسول الله، ملوک و سران قبائل نامه را بدون مهر قبول نمی کنند، شما باید مهری داشته باشید، پیغمبر اکرم ص سفارش داد تا مهری برای او بسازند، مثلاً محمدش بالاست، الله وسط است، رسولش پایین، یا بالعکس، الآن هم نوع مهر پیغمبر اکرم ص در اختیار ما است، این از قبیل استصناع بوده.
ثمّ إنّ الباحثین فی عقد الاستصناع اختلفوا فی أنّه عقد إجازة أو بیع، أو مؤلّف منهما، فالأولی أن یقال إنّه عقد مستقل نتیجته قیام البائع بصنع ما اتفق علیه مع المشتری و إن أبیت فإنّه أشبه ببیع السلف.
 

[1] استصناع. [ اِ ت ِ ] (ع مص ) مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: الاستصناع ؛ هو استفعال من الصناعة و یعدی الی مفعولین و هو فی اللغة طلب العمل و فی الشرع بیع ما یصنعه الصانع عیناً فیطلب من الصانع العمل و العین جمیعاً فلو کان العین من المستصنع کان اجارة لا استصناعاً کما فی اجارة المحیط و کیفیته ان یقال للصانع کخفاف مثلاً اخرز لی من ادیمک خفاً صفته کذا، بکذا درهماً و یریه رجله و یقبل الصانع سواء اعطی الثمن او لا. کذا فی جامعالرموز و البرجندی فی فصل السلم.استصناعودراصطلاح شرع عبارت است ازبیع چیزی که بدست صنعتگرساخته شودمثل سفارش دادن دروپنجره به نجار.استصناعبه سفارش ساخت کالا استصناع گفته می شود و از این عنوان در باب تجارت یاد شده است.استصناع عبارت است از توافق سفارش دهنده با صنعتگر برای ساختن کالایی معین مانند میز و لباس. در این توافقنامه، تهیه مواد اولیه و عملیات ساخت کالا بر عهده سازنده است.ماهیت مسأله استصناع در کلام قدمامسأله استصناع جز به اختصار در کلمات تعداد اندکی از قدما، مطرح نشده است. از این رو، روشن نیست که ماهیت آن از منظر فقها عقد است یا چیزی دیگر و در صورت عقد بودن، صحیح است یا باطل و در فرض صحت، لازم است یا جایز و در فرض لزوم، بیع است یا اجاره؟ ← نظر شیخ طوسی در مسأله استصناعالبته برخی معاصران، مقاله مستقلی در مسأله یاد شده نوشته و به تفصیل در این باره که استصناع، عقدی مستقل است یا از مصادیق بیع یا اجاره یا شبیه آن مانند جعاله است یا ترکیب یافته از چند عقد است و یا این که عقد نیست، بلکه سفارش ساخت بر وجه ضمان می باشد، سخن گفته اند. --------------------------------------------------------------------------------.

[2] الوسیلة، ابن حمزه طوسی، ص257، الجامع للشرائع، یحبی بن سعید حلی، 259.

[3] الخلاف، شیخ طوسی، ج3، ص215، المسألة33.

[4] الوسیلة، ابن حمزه طوسی، ص257، الجامع للشرائع، یحبی بن سعید حلی، 257.

[5] الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ج3، ص328.

[6] مائده/سوره5، آیه1.

[7] حشر/سوره59، آیه5.

[8] مراد از مدارس اهلیه، مدارس غیر دولتی است، یعنی مدارسی که دولتی نباشد.