مشخصات کتاب

مجموعه مقالات کنگره بین المللی امام خمینی (سلام اللّه علیه) و فرهنگ عاشورا - دفتر اول

ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (سلام اللّه علیه)

حروف چینی و صفحه آرایی: سازمان خدمات پژوهشی حضور - قم

لیتو گرافی چاپ و صحافی: مؤسسه چاپ و نشر عروج

تیراژ: 5000 جلد

نوبت چاپ: اول

قطع: وزیری

تاریخ چاپ: خرداد ماه 1374

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم زهرا روؤفی

چشمه خورشید 1

مجموعه مقالات کنگره بین المللی امام خمینی (سلام اللّه علیه) و فرهنگ عاشورا - دفتر اول

ناشر: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (سلام اللّه علیه)

حروف چینی و صفحه آرایی: سازمان خدمات پژوهشی حضور - قم

لیتو گرافی چاپ و صحافی: مؤسسه چاپ و نشر عروج

تیراژ: 5000 جلد

نوبت چاپ: اول

قطع: وزیری

تاریخ چاپ: خرداد ماه 1374

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم زهرا روؤفی

مجموعه مقالات کنگره بین المللی امام خمینی (سلام اللّه علیه) و فرهنگ عاشورا

(دفتر اول)

تهران

11 و 12 خرداد 1374

2 و 3 محرم 1416

فهرست

مقدمه

اصول تحلیل حادثه بزرگ قیام امام حسین (علیه السلام)/ علامه محمد تقی جعفری...1

حماسه حسینی و ظهور حقیقت آدمی/ استاد مصطفی دل شاد تهرانی...31

پژوهشی درباره یک شعار معروف «ان الحیوة عقیدة و جهاد»/ عنایت اللّه مجیدی...51

تأثیر فرهنگ عاشورا و نمود های عینی آن در اندیشه و زندگانی امام خمینی (سلام اللّه علیه)/ دکتر حسن رزم جو...65

ادبیات عاشورا در دوره حضور امامان (علیهم السلام) (260 - 61 ه-)/ دکتر محمود رضا افتخار زاده...81

سنت احیا گری؛ روش های پاس داری از حماسه عاشورا و فرهنگ آن در تاریخ فرهنگ اسلامی/ حجة الاسلام و المسلمین جواد محدثی...113

انقلاب اسلامی و نهضت حسینی/ حجة الاسلام و المسلمین محمد واعظ زاده خراسانی...137

قرآن و حماسه خونین کربلا/ استاد محمد باقر بهبودی...151

مقایسه بین مفهوم شهادت در مسیحیت و اسلام/ دکتر ابو الفضل عزتی...169

تربیت یافتگان فرهنگ عاشورا/ مهندس مهتاب رضا پور...185

تأثیر فرهنگ عاشورا بر هنر های نمایشی ایران/ حجة الاسلام یعقوب علی برجی...219

عاشورا قبل از اسلام و حادثه کربلا/ حجة الاسلام و المسلمین رضا استادی...137

بررسی دیدگاه اجتماعی امام خمینی (رضوان اللّه علیه) درباره نهضت عاشورا و جایگاه آن در اندیشه ایشان درباره تغییر جامعه/ حجة الاسلام و المسلمین غلام رضا صدیق اورعی...261

بازتاب فرهنگ عاشورا در اندیشه و رفتار سیاسی امام خمینی (رحمة اللّه علیه) با تکیه بر بررسی مردم و نخبگان در دو حرکت / دکتر زهرا رهنمود...271

با عاشورا/ حجة الاسلام و المسلمین احمد آکوچکیان...277

قیام جاودانه/ استاد محمد رضا حکیمی...327

امام خمینی (سلام اللّه علیه) و احیاء نگرش سیاسی به عاشورا/ حجة الاسلام و المسلمین محمد سروش...353

عاشورا، راه گشای تشیع/ دکتر سید جعفر شهیدی...375

تطبیق قیام امام حسین (علیه السلام) با موازین فقهی/ حجة الاسلام و المسلمین نعمت اللّه صالحی نجف آبادی...379

پویایی جامعه و دگرگونی در گفتمان عاشورا/ دکتر سید هاشم آقاجری...429

مقدمه

عاشورا چشمه جوشان حماسه و آزادگی و رمز جهاد پایدار برای ماندگاری آیینِ الهی (اسلام) است، آیینی پیام آور توحید و عدل و در خور شأن والای انسان، تا به برکت شعور خدادادی و شور حقیقت خواهی، شایسته جانشینی پروردگار در زمین باشد؛ جان او باید تجلی گاه «توحید» و «عدل» شود.

عاشورا، الهام بخش انقلاب شور آفرینی است که در روزگار ما بزرگ ترین حادثه ای است که با راهبری عاشورایی بزرگ عصر، امام خمینی(سلام اللّه علیه)، عزم استقرار زندگی بر پایهٔ توحید و عدل را نموده است .

باید فرصت های شناختِ درست محتوای حرکت عاشورای حسینی را ارج نهاد و حضور دانش وران و نخبگان فرهنگی کشور و دیگر ملت های مسلمان و دانش وران غیر مسلمان را برای شناخت و تحلیل این محتوا و تأمل و تدبر در آن، پاس داشت. نشست های علمی در این مقوله ها می تواند آموزش، تحقیق و تبلیغ را در زمینه تبیین اندیشه های بلند اسلام، عاشورا و امام راحل (سلام اللّه علیه)، توسعه و تکامل بخشد.

کتاب حاضر، دفتر اول از مجموعه مقالات برگزیده هیأت داوران علمی کنگره جهت چاپ، است که به مناسبت برگزاری این همایش ارجمند علمی، تقدیم اهل درد و درک می شود. سایر مقالات برگزیده نیز، در دفتر های دیگری به نوبت نشر می یابند.

ملاک های مورد توجه هیأت داوران علمی در ارزیابی مقالات عبارتند از:

نکاتی چند که ذکر آن ها لازم به نظر می رسد:

1- مقالات رسیده به کمیته علمی کنگره نزدیک به 300 مقاله از داخل و خارج کشور می باشد.

2- فرهنگ عاشورا و تعالیم عاشورایی امام (سلام اللّه علیه)، دو گرایش عمده در تدوین مقالات بوده اند.

3- در ویراستاری مقالات حتی المقدور کوشش بر آن بوده است تا به کم ترین تغییرات مورد نیاز، اکتفا شود.

4- در سازمان دهی مقالات در هر دفتر تنوع هماهنگ موضوعات (فرهنگ عاشورا، تعالیم عاشورایی امام (سلام اللّه علیه) و دیدگاه ها (کلامی، اجتماعی، سیاسی، فقهی و هنری) مورد توجه بوده اند.

کنگره بین المللی امام خمینی (سلام اللّه علیه) و فرهنگ عاشورا

ادعای مذکور از آن حضرت استدلال نمودیم. از آن جمله:

1- خبر درباره ضربتی که بر سر مبارکش اصابت خواهد کرد و خون سرش، ریش مبارکش را خضاب خواهد کرد.

2- خبر درباره قتل امام حسین (علیه السلام).

3- اخباری درباره کربلا و حادثه ای که در آن روی خواهد داد، در موقع عبور از آن جا به طرف صفین. منابع اخبار از شهادت امام حسین (علیه السلام) را در آخر این مبحث می آوریم. ⁽¹⁾

4- خبر درباره ملک (سلطنت) معاویه بعد از وفات خود.

5- خبری در توصیف معاویه و دستور او به سبّ امیر المؤمنین (علیه السلام).

6- خبر درباره حجّاج بن یوسف.

7- خبر درباره یوسف بن عمر.

8- خبر درباره مارقین - امر خوارج در نهروان.

9- اخبار درباره کشته شده های خوارج و آنان که به دار کشیده خواهند شد.

10- اخبار درباره ناکثین (طلحه و زبیر و پیروان شان) که جنگ جمل را به راه انداختند.

11- اخبار درباره قاسطین (معاویه و عمرو بن عاص و دار و دسته آن دو).

12- خبر درباره شماره سپاهی که از کوفه به آن حضرت وارد شدند در آن هنگام که آن حضرت آماده حرکت به بصره برای جنگ با اصحاب جمل گشته بود.

13- خبر درباره عبد اللّه بن زبیر: «چیزی را می خواهد که به آن نخواهد رسید او طناب [دام] دین را برای شکار دنیا می گستراند. (در این جملات در توصیف عبد اللّه بن زبیر آمده است: «حُبّ ضبّ یروم أمرا و لا یدرکه و هو بعد مصلوب قریش» (حیله گر و کینه توز) امری را می خواهد و آن را در نخواهد یافت به اضافه این که به دار کشیده شده قریش است.)

14- خبر درباره هلاکت و غرق شدن بصره در آب.

15- خبر درباره هلاکت بصره، بار دیگر به وسیلهٔ صاحب زنج که خود را علی بن محمد بن احمد بن عیسی بن زید نامیده است.

16- اخبار درباره ظهور پرچم های سیاه از طرف خراسان و تصریح فرمودن ایشان به قومی از اهالی آن که بنی زریق معروف بودند و آنان آل مصعب بودند که از جملهٔ آنان طاهر بن الحسین و فرزندش و اسحاق بن ابراهیم می باشند که آنان و گذشتگان شان از دعوت کنندگان به دولت عباسی

بوده اند.

17- اخبار درباره ظهور پیشوایانی از فرزندانش در طبرستان مانند النّاصر و الدّاعی ⁽¹⁾و غیر از آن ها که در بعضی از سخنان شان فرموده اند:

و ان لآل محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بالطّالقان لکنزاً سیظهره اللّه اذا شآءَ دعائه حتی یقوم باذن اللّه فیدعُوَ الی دین اللّه

(و قطعاً برای آل محمّد (صلی اللّه علیه و آله و سلّم) در طالقان خزانه ای است که خداوند آن را اگر بخواهد ظاهر می سازد، دعای او [دعوت او] حقّ است تا این که با اذن خداوندی قیام می کند و به دین خداوندی دعوت می نماید.)

18- خبر درباره کشته شدن نفس زکیّه در مدینه ⁽²⁾و این که در نزد سنگ های زیت کشته می شود.

19- خبر درباره برادر نفس زکیه (ابراهیم) که در باب حمزه کشته می شود:

یُقتلُ بعد اَنْ یَظهرَ و یُقهرُ بعد أَنْ یَقُهر (کشته می شود پس از آن که ظهور کند و مغلوب می شود پس از آن که غلبه می کند.)

20 - خبر در سبب قتل ابراهیم که فرموده است:

یأتیهِ سهمٌ غربٌ (تیری به او اصابت می کند که تیر اندازش معلوم نمی شود).

یکون فیه منیّتُهُ فیابُؤساً لِلرَّامی شلَّت یدُهُ و وَ هَن عضدُهُ (مرگ ابراهیم در آن تیر خواهد بود، ای بدا به حال تیر انداز، دستش شل و بازویش سست باد).

21- خبر او درباره کشته شدگان و ج (و ج به طائف گفته شده است که آخرین جهاد پیامبر در آن جا روی داده است) و این کلمه قطعاً غلط است بلکه فخ است که فرمودند بهترین مردم روی زمین بودند.

22- اخبار او درباره مملکت علوی در غرب و تصریح او به نام کتامه و آنان کسانی بودند که ابو عبد اللّه الدّاعی معلم را یاری کردند.

23- خبر درباره ابو عبد اللّه المهدی که اولین شخص از آنان بوده است صاحب قَیْروان چشم پوش و خوش رنگ [یا کسی که از چشمش آب بیاید] دارای نسب ناب برگزیده از نسل کسی که درباره او بداء واقع شد و در عباء خوابیده شد. و عبید اللّه المهدی سفید رنگی بود مایل به سرخی و

فربه و دارای عضلات نرم بود و مقصود از ذو البداء، اسماعیل بن جعفر بن محمد (علیه السلام) است و اوست خوابیده شده در رداء زیرا وقتی که اسماعیل از دنیا رفت پدرش ابو عبد اللّه امام جعفر صادق (علیه السلام) او را در عبا پیچید [خوابانید] و بزرگان شیعه را به او وارد کرد، تا او را ببینند و بدانند که او از دنیا رفته است و شبهه از وضع او منتفی گردد.

24- خبر درباره بنی بویه و درباره آنان فرموده است: و از بنو الصّیّاد دیلمان ظهور می کنند که اشاره به بنی بویه است، پدر بزرگ آنان با دستش ماهی شکار می کرد و با قیمت آن، زاد توشه خود و عائله اش را آماده می نمود و خداوند از فرزندان صلبی (اصلی) او سه پادشاه بوجود آورد و نسل آنان را منتشر ساخت تا جائی که ملک و سلطنت آنان ضرب المثل شد و هم چنین سخن امام درباره آنان که فرمود: «امر آنان گسترش می یابد تا آن جا که زوراء (بغداد) را مالک می شوند و خلفاء را از مقام شان بر کنار می کنند.» گوینده ای پرسید:« یا امیر المؤمنین زمان سلطهٔ آنان چه مقدار است؟» امام فرمود:« صد یا مقداری کم یا بیش از صد.»

25- خبر درباره مترف بن اجذم از بنی بویه که در کنار دجله به دست پسر عمویش کشته خواهد شد و او اشاره به عزّ الدّوله بختیار بن معزّ الدّوله ابو الحسین است و معزّ الدّوله به جهت....دست بریده بود .. اما این که فرموده است خلفاء را خلع خواهند کرد، زیرا معزّ الدّوله، المستکفی باللّه را بر کنار نمود و به جایش المطیع للّه را نصب کرد و بهاء الدّوله ابو نصر بن عضد الدّوله الطّالع را خلع و القادر را بجای او نشاند و مدت ملک آنان همان مقدار بود که امام (علیه السلام) خبر داده بود.

26- خبری که به عبد اللّه بن عباس درباره انتقال امر زمام داری به فرزندانش داده بود. «هنگامی که علی بن عبد اللّه متولد شد، پدرش او را پیش علی(علیه السلام) برد، آن حضرت مقداری از آب دهانش را در دهان فرزند عبد اللّه وارد کرد و با خرمائی که آن را جویده بود، زیر چانه او را بست و به عبد اللّه بر گرداند و فرمود: «ای پدر ملوک، بگیر این را.» روایت صحیحه بدین ترتیب بود که نقل کردیم. این روایت را ابو العباس مُبرَّد در کتاب الکامل آورده است و آن روایتی که عدد فرزندان عبد اللّه بن عباس را هم متذکر شده است، صحیح نیست و چه فراوان است خبر های غیبی مانند قضایائی که گفتیم از امیر المؤمنین (علیه السلام) که اگر بخواهیم همه آن ها را یاد آوری کنیم صفحات فراوانی را باید برای این کار اختصاص بدهیم و سیر به طور مشروح آن ها را در بر دارد.» [شرح نهج البلاغه - ابن ابی الحدید، ج 7 از ص 47 تا ص 50]

27- اخبار مربوط به موقعیت و حوادثی که در انتظار امیر المؤمنین (علیه السلام) بوده است.

28- اخبار مربوط به آینده کوفه و این که حوادث بسیار تندی در کوفه بروز خواهد کرد.

29- اخبار مربوط به مروان بن حکم و فرزندانش که امت اسلامی روز خونینی از آنان خواهد دید.

30- اخبار مربوط به بنی امیه، مدتی کوتاه از دنیا بهره مند می شوند و سپس همه آن چه را که به دست آورده بودند از دست می دهند.

31- خبر مردی گم راه در شام که عربده خواهد کشید و پرچم هایش را در حومه های کوفه نصب خواهد کرد.

32- خبر مغول و این که تاخت و تاز و خون ریزی ها به راه خواهند انداخت.

اخبار شهادت امام حسین (علیه السلام) از پیامبر اکرم (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و امیر المؤمنین (علیه السلام) در کتب شیعه و سنی مجموعاً فوق تواتر است. کثرت ناقلان این اخبار در حدی است که اگر برای کسی یقین آور نباشد، آن شخص از هیچ خبر متواتر نمی تواند یقین حاصل کند. به عنوان نمونه:

کامل الزیاره - احقاق الحق - ملحقات احقاق الحق - امالی شیخ طوسی به نقل از تاریخ الخمیس - بحار الانوار - ینابیع المودة - مودة القربی - المعجم الکبیر طبرانی - ابن حجر عسقلانی در تهذیب التهذیب - الفصول المهمة - ابن صباغ مالکی ج 1 و 2 - مقتل خوارزمی - مقتل عوالم خصائص کبری سیوطی - کفایة الطالب -گنجی - شافعی - مجمع الزوائد هیتمی- کنز العمال مولی علی هندی- ارشاد مفید - البدایه و النهایه ابن کثیر - مسند احمد بن حنبل ج 1- تاریخ اعثم کوفی - قاموس الرجال ج 1 - لهوف سید ابن طاووس - کشف التعمد ج 2 - وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی طبقات ابن سعد - صواعق ابن حجر - ذخائر العقبی - تذکرة الخواص - اسد الغابه - نور الابصار - الاخبار الطوال دینوری- حیاة الحیوان ج 1- السیرة النبویة ج 3 - شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ج 2 .

در این نظریه دو سؤال وجود دارد:

سؤال یکم: آیا با علم به کشته شدن در یک حادثه، تصمیم و اقدام برای ورود به آن حادثه مشروع است؟ کسانی که فرقی میان اشخاص و میان حوادث نمی گذارند، و برای آنان مرگ و کشته شدن معمولی و شهادت در راه دفاع از جان ها و ارزش ها ضروری حیات مادی و معنوی یکی است می گویند: بدان جهت که زندگی مطلوب مطلق در عرصه هستی است و هیچ مطلوبی از نظر عظمت به درجه زندگی نمی رسد لذا با وجود علم به کشته شدن در یک حادثه، اقدام به ورود به آن حادثه، از دیدگاه عقل و شرع ممنوع است. حتی با توجه به اهمیت فوق العاده حیات گفته می شود: اقدام به یک

عمل با احتمال خطر مرگ، نیز نا مشروع است، چه رسد با یقین به مرگ. پاسخ این سئوال با شناخت معنای زندگی در این قضیه که «زندگی مطلوب مطلق در عرصه هستی است» روشن می گردد:

معنای زندگی که مطلوب مطلق در عرصه هستی است، چیست؟

اگر منظور از «زندگی» خوردن و آشامیدن و اشباع غرایز طبیعی محض بوده باشد، تردیدی نیست در این که برای کسانی که حقیقت زندگی را با توجه به عظمت ها و امتیازات معنوی و کمالات روحانی که بهترین دلیل برای جاودانگی حیات می باشند، در نظر می گیرند، نه تنها آن زندگی طبیعی حیوانی، مطلوب مطلق نیست، بلکه با آن همه نا گواری ها و محرومیت ها و محدودیت های که این زندگی را در خود غوطه ور ساخته است، تلخ و ادامه آن، مستند به یک نوع اضطراری است که ناشی از استحکام بنیاد زندگی است، نه این که این پدیده ذاتاً و بطور مطلق، مطلوب است. آن همه خود کشی ها و آرزوی جدی مرگ در هنگام هجوم نا ملایمات غیر قابل تحمل که در طول تاریخ در همه اقوام و ملل به فراوانی دیده می شود، یکی از روشن ترین دلایل عدم مطلوبیت مطلق زندگی طبیعی حیوانی است.

و اگر منظور از زندگی در قضیه مزبور، همان «حیات معقول» (حیات طیبه) (حیات مستند به دلیل و برهان یعنی بینه) (حیاتی که از آن خدا و برای خدا در جریان قرار می گیرد) (16) بوده باشد، نه تنها آن زندگی طبیعی حیوانی، مطلوب مطلق نیست، بلکه مزاحم «حیات معقول» است که شایستگی وصول به جاذبیت شعاع ربوبی دارد. البته برای کسی که از «حیات معقول» و حیات مستند به خدا اطلاعی ندارد و یا با داشتن اطلاع به جهت سست عنصری و پیروی از خواسته های حیوانی از آن زندگی اعلای انسانی خود را محروم ساخته است، همان زندگی طبیعی حیوانی را بالا ترین آرمان تلقی می کند و همه توانایی های خود را در ادامه آن زندگی به کار می بندد. خلاصه، برای کسی که زندگی به معنای «حیات معقول» که از حکمت و عنایت ازلی خداوندی سر چشمه گرفته و تا پیش گاه خداوندی کشیده می شود، زندگی طبیعی محض یک وسیلهٔ مناسب برای وصول به آن «حیات معقول» است که شخص آگاه در راه به دست آوردن آن حاضر است صد ها بار دست از آن زندگی طبیعی محض بر دارد. این احساس با عظمت را در شب عاشوراء در یاران فداکار و آگاه حسین (علیه السلام) همگان نقل کرده اند و در این مقاله در مباحث آینده خواهیم دید. اگر کسی به خود اجازه بدهد که عظمت فداکاری و کشته شدن در راه جهاد و دفاع از جان ها و حیثیت و شرافت و آزادی معقول و دفاع از ارزش های والای انسانی را مورد تردید قرار بدهد، ما هیچ سخنی برای گفتن به این گونه سفسطه بازان

خود کامه نداریم. روی سخن ما با کسانی است که برای حیات بشری، فوق خوردن و خوابیدن و اشباع شهوات و فوق حرکت بر مبنای «من هدف و دیگران وسیله»، معنایی والا معتقدند. و بدیهی است که دفاع و جهاد، یعنی حرکت در مرز زندگی و مرگ. شما اگر سخنان پیش تازان قافله انسانیت و رشد یافتگان نوع بشری را مورد مطالعه و تحقیق قرار بدهید، خواهید دید این کمال یافتگان، مرگ را بر زندگی ذلت بار و محدود و غوطه ور در جنب و جوش حیوانی، چنان ترجیح می دهند که حیات را بر مرگ، زیرا زندگی پست از نظر آنان بد تر از مرگ است. از جمله سخنان امام حسین (علیه السلام) در ذی حسم رو به کوفه چنین است: فَإِنّی لا أری المَوتَ إلّاسَعادَهً وَ الحَیاهَ مَعَ الظّالِمینَ إلّا بَرَماً [نفس المهموم ص 116] ( من نمی بینم مرگ را مگر سعادت و نمی بینم زندگی با ستم کاران را مگر دل تنگی و اضطراب و ملالت.)

فرهنگ ادبی اقوام و ملل دنیا، بطور فراوان، این حقیقت را گوش زد کرده اند:

مرگ سرخ به از زندگی ننگین است

حقیقت این است که مشاهده یک حقیقت اعلا در زندگی است که این زندگی را قابل تحمل و تفسیر و توجیه می نماید:

ما را به میزبانی صیاد الفتیست *** ورنه به نیم ناله قفس می توان شکست

همه می دانیم که:

روزگار و چرخ و انجم سر بسر بازیستی *** گرنه این روز دراز دهر را فرداستی

بنابراین، تنها اعتقاد به ابدیت و حکمت عالیه وجود است که بازی بودن روزگار و چرخ و انجم را منتفی می سازد (17) و با این دریافت صحیح و منطقی است که انسان های شریف و با فضیلت و آگاه پاسخ برای سؤالات شش گانه (من کیستم؟ از کجا آمده ام؟ به کجا آمده ام؟ با کیستم؟ برای چه آمده ام؟ به کجا می روم؟) را آماده نموده و از «حیات معقول» بر خوردار می شوند.

سئوال دوم: علم به کشته شدن در یک حادثه، چگونه می تواند با فعالیت و اندیشه های مربوط به زندگی و رسیدن به هدف در آن جادثه، سازگار باشد؟ یعنی کسی که می داند در آن حادثه کشته خواهد شد، چگونه می تواند با اندیشه با هدف گیری و وصول به هدف از آن حادثه، فعالیت نماید و بیندیشد! حال، فرض این است که حضرت امام حسین (علیه السلام) می دانست که در واقعه کربلا شهید خواهد گشت، با این فرض چگونه به قصد وصول به هدف که اقامه حکومت عادله در جامعه اسلامی بود، از جایگاه سکونت خود که مدینه بود حرکت کرد و با کمال دقت به انتخاب وسائل و توجه به نامه های

دعوتی که از کوفه برای او رسیده بود و فرستادن حضرت مسلم بن عقیل پیش از خود برای آماده کردن زمینه و تنظیم دقیق امور نظامی با سپاه 72 نفری در روز عاشورا و غیر ذلک، پرداخته است؟

برای حل این مسئله، باید یک بررسی اجمالی درباره درک انسان ها در ارتباط با زندگی و مرگ داشته باشیم:

ما در این مبحث، مطالبی را مطرح می کنیم که ممکن است در حل مسئله علم امام به شهادت خود مفید بوده باشد.

انسان ها در درک زندگی و مرگ و حقیقت آن دو بسیار متفاوتند

قطعی است که بشر از دوران کودکی تا مدتی، در زندگی محض حرکت می کند، بدون این که بداند زندگی یعنی چه؟ طبیعی است که او در این دوران درباره مرگ نیز دریافتی نداشته باشد، مانند ماهی که در دریا زندگی می کند و نمی داند اگر از دریا بیرون بیفتد، حال آن چه می شود. تدریجاً با پیشرفت سالیان عمر و با دیدن یا شنیدن این که فلان کس مرد و آن یکی می میرد، پدیده مرگ با نوعی ابهام برای او مطرح می گردد.

افراد مردم پس از درک مرگ که به دنبال زندگی فرا می رسد، وضع ذهنی گوناگونی دربارهٔ زندگی و مرگ پیدا می کنند. از آن جمله:

1- برخی از مردم به جهت شدت غوطه ور شدن در مختصات زندگی طبیعی محض به همان وضع ذهنی دوران کودکی ادامه می دهند و هیچ گونه اندیشه خاصی درباره مرگ و تفسیر زندگی با پایان یافتن آن به وسیلهٔ مرگ به خود راه نمی دهند. گاهی شدت فرو رفتن در امواج زندگی به درجه ای می رسد که حتی با علم به این که زندگی او نیز مانند دیگران پایانی دارد، مانع توجه به انقراض زندگی و ساحل آن می گردد. بدیهی است که اینان با انواعی از تلقینات، خود را از به یاد آوردن مرگ و اندیشه در عالم پس از آن، غافل می سازند! ممکن است نوع تلقین به قدری احمقانه باشد که نتواند پذیرش آن را به دیگران ابراز نماید. چنین گمان کند که «زندگی من نابود نمی گردد!» و به اصطلاح معمولی: «مرگ برای دیگران است!»

2- گاهی بی اعتنایی به مرگ به آن درجه از شدت غوطه ور شدن در زندگی طبیعی محض نمی رسد، ولی پدیده مرگ به جهت شیرینی زندگی و لذایذ آن، از دیدگاه انسان نا پدید می گردد، گویی یقین به مرگ ندارد! در یکی از سخنان امیر المؤمنین (علیه السلام) این مضمون آمده است که «یقین به مرگ برای بعضی مردم مانند شک است» زیرا غالباً از افق ذهن آنان به دور است.

3- دسته ای از مردم یقین به مرگ دارند، ولی تردید و ابهامی که در عالم پس از مرگ دارند، نمی توانند زندگی را به طوری تنظیم و توجیه نمایند که مرگ و پس از مرگ، یک روشنائی نتیجه بخش به زندگی آنان بیندازد.

این سه گروه در زندگی ابهام انگیز با یک دیگر مشترکند. اینان غالباً در حال حاضر زندگی می کنند، نه با گذشته کاری دارند و نه با آینده، مگر در آن حدود که به حال حاضر آنان مربوط باشد، یعنی رشته عمر آنان مانند حلقه های گسیخته از هم، ولی یکی پس از دیگری می گذرند، لذا حقیقتی به نام زندگی قابل تفسیر و توجیه در مجموع عالم هستی که مرگ مانند جزء مکمل زندگی در آن است، برای این سه گروه مطرح نیست. با این حال، مرگ برای هر سه گروه اگر توجهی به آن داشته باشند به جهت عوامل مختلف غم انگیز و نگران کننده می باشد. عوامل این اندوه و نگرانی را ابن سینا در رساله ای خاص (رسالة فی دفع الغم من الموت) (رساله ای در دفع اندوه از مرگ) بررسی نموده است. مراجعه شود.

گروه هایی دیگر نیز با نظر به اختلاف درک آنان درباره «زندگی و مرگ» وجود دارند که در این مبحث نیازی به بیان مشروح آن ها نیست. و با توجه به اشتراک همه آنان در نقص معرفتی که درباره زندگی دارند، همه آنان مشمول یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ (18) (آنان) نمودی از زندگی دنیوی را می دانند و آنان از آخرت (زندگی اخروی) غافلند) می باشند و متأسفانه مسائلی را هم بر مبنای همین آگاهی ناقص مطرح می کنند و آن ها را علوم انسانی می نامند!

بحثی برای درک سازگار بودن علم به شهادت با تلاش برای زندگی قانونی

با افزایش رشد شخصیت آدمی، دو حقیقت مهم درباره زندگی و مرگ، برای انسان کشف می شود:

حقیقت یکم: زندگی و مرگ دو جزء مکمل یک دیگر در مجموعه منظم عالم هستی است.

بدیهی است که زندگی یک پدیده گسیخته از همه چیز که در یک خلاء محض قرار گرفته باشد، نیست. زندگی جزئی از مجموعه ای از واقعیات در عالم هستی است که آشنائی لازم و کافی با آن، بدون آشنایی و آگاهی از اصول کلی آن مجموعه ولو به طور اجمال، امکان نا پذیر است، همان گونه که شناخت حقیقی یک جزء مرتبط با اجزاء مجموعه های دیگر، بدون شناخت کل آن اجزاء منفرداً و در حال تشکل جمعی امکان پذیر نمی باشد.

بنابراین، برای درک و فهم حقیقت زندگی، لازم است که اطلاعی از اصول کلی این کیهان بزرگ که پدیده زندگی به عنوان جزئی بسیار با اهمیت از آن محسوب می شوند، داشته باشیم، مانند حدوث و قانون مندی و تحول و شکوه و ارتباط فوق طبیعی و حکمتی که در این کیهان وجود دارد. سپس ضروری است که با مقداری از قواعد و اصول خود پدیده زندگی و آن قوانین و جریاناتی که در بوجود آمدن آن در این مجموعهٔ کیهان مؤثر بوده است، آشنایی لازم به دست بیاوریم. بالا تر از همه این ها، یک معرفت عالی در هدف اعلای این زندگی ضرورت دارد که با عبور از پل مرگ آماده وصول به آن می گردیم.

با به دست آوردن این آشنائی و معرفت است که «زندگی و مرگ» دو جزء مکمل یک دیگر در متن مجموعه این جهان بزرگ تلقی می شوند، لذا برای رشد یافتگان دیدگاه و افقی بالا تر وجود دارد که پدیده مرگ به هیچ وجه به عنوان فنا و نیستی و نابودی و زوال برای آنان مطرح نیست زیرا آن چه که واقعیت دارد این است که زندگی (حیات) حقیقتی است با مشیت و حکمت بالغه خداوند که از کانال مواد و قوانین عالم کیهان عبور کرده و مدتی در وجود آدمی فعالیت های خود را در آماده ساختن شخصیت [نفس، یا من، یا جان] او، انجام می دهد و برای ورود به منزلگه نهایی خود که سرای ابدیت است از پل مرگ می گذرد.

حقیقت دوم: که با پیشرفت و افزایش رشد شخصیت آدمی کشف می شود این است که زندگی با این که نمود یک واحد مستمر را دارد، مانند ذرات نور در جریان انفصالی است.

در ابیات زیر دقت کنیم:

هر نفس نو می شود دنیا و ما *** بی خبر از نو شدن اندر بقا

عمر هم چون جوی نو نو می رسد *** مستمری می نماید در جسد

چنان که:

شاخ آتش را بحنبانی به ساز *** در نظر آتش نماید بس دراز

این درازی مدت از تیزی صنع *** می نماید سرعت انگیزی صنع

پس ترا هر لحظه مرگ و رجعتی است *** مصطفی فرمود دنیا ساعتی است .جلال الدین مولوی

این حقیقت با توجه به اصل دوام فیض خداوندی برای بقاء موجودات، مخصوصاً پدیده زندگی کاملاً روشن می گردد. هم چنین برای بیش تر روشن شدن این حقیقت، توجه به آن حدیث مشهور، بسیار

مفید است که امام (علیه السلام) فرمود:

اِعْمَلَ لِدُنْیاکَ کانّک تعیش ابداً و اعمل لآخرتک کَانَک تَمُوتُ غَداً برای دنیای خود چنان عمل کن که گویی برای همیشه زنده خواهی ماند و برای آخرت خود چنان عمل کن که گویی فردا خواهی مرد.

با درک این حقیقت است که شخصیت آدم رشید همواره در مرز طبیعت و فوق طبیعت (حیات و فوق حیات) حرکت می کند.

این نوع زندگی که فوق زندگی طبیعی معمولی است، در عین حال که عوامل و لوازم زندگی را جدّی منظور می دارد، لوازم و نتایج قطع شدن آن را که مرگ نامیده می شود، نیز شهود می نماید. هر لحظه ای از لحظات چنین زندگی هم مسیر است هم مقصد، چنان که هم وسیله است هم هدف. این زندگی بر مبنای احدی الحسنیین (زندگی سعادت مندانه و مرگ سعادت مندانه) است که مستند است به إِنَّ صلوتی وَ نُسُکِی وَ مَحْیَایَ وَ مَمَاتِی لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ (قطعاً نماز و عبادت و زندگی و مرگ من از آن خدا پروردگار عالمیان است) و بدیهی است که زندگی قانونی با احتمال وصول به هدف که اولین حُسنی است مقدم بر شهادت است که دومین حُسنی است بنابراین، امام حسین (علیه السلام) با علم به شهادت که یکی از دو سعادت حقیقی است از مسیر زندگی بر مبنای احساس تکلیف و فعالیت لازم برای چنین زندگی حرکت کرده است، گویی هر یک از لحظات این زندگی که به زودی به پایان خواهد رسید یک حیات ابدی است که انسان رشد یافته باید حداکثر تلاش را برای بهره برداری از آن در راه تحصیل سعادت انجام بدهد. در این جا باید یک نکته بسیار مهم را در نظر بگیریم و آن این است که:

علم یک انسان رشد یافته به بقاء زندگی در یک زمان معین، یا علم او به مرگ یا شهادت در یک زمان معین، آن علم مطلق نیست که مختص خداوند است.

انبیاء و ائمه (علیهم السلام)، بلکه حتی بعضی از مخلصین اولیاء اللّه، با توجه به صفا و تهذب باطنی که از تأدب به آداب اللّه و تخلق به اخلاق اللّه ناشی می گردد، می توانند بعضی از حقایق غیبی را [چنان که در مبحث گذشته اثبات نمودیم] درک کنند. که پایان زندگی (مرگ یا شهادت) هم از آن جمله است. با این حال، این یک علم مطلق نیست که مساوی علم مطلق و به اصطلاح منابع اسلامی، علم مخزون خداوندی بوده باشد. لذا ممکن است امامان شهادت خود را در یک زمان معین بر مبنای علم امامت و ولایت بدانند، ولی درجهٔ این علم هرگز به علم مخزون خداوندی که منشأ «بداء» یَمْحُوا

اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ [الرعد آیه 39] (خداوند آن چه را که بخواهد محو می کند و آن چه را که بخواهد اثبات می نماید و کتاب اصل در نزد اوست) است نرسد. همین احتمال فوق علم امامت است که همه تصمیم ها و اقدامات مربوط به تکالیف زندگی را ضروری می نماید. توضیح و بررسی مشروح که در مورد مباحث ذیل مطرح شده است به خوبی می تواند امکان علم امام حسین (علیه السلام) به شهادت در حادثه کربلا را اثبات نماید:

1- آیا امام حسین می دانست در این قیام بزرگ شهید می شود؟

2- اخبار غیبی پیامبر اکرم (صلی اللّه علیه و آله و سلّم)

3- دو سؤال در مورد نظریه علم امام حسین (علیه السلام) به شهادت خود:

سؤال یکم - آیا با علم به کشته شدن در یک حادثه، تصمیم و اقدام برای ورود به آن حادثه مشروع است؟

سؤال دوم - علم به کشته شدن در یک حادثه چگونه می تواند با فعالیت و اندیشه های مربوط به زندگی و اهداف آن، سازگار باشد؟

و پاسخ به این دو سؤال

4- مقدمه ای بر درک سازگار بودن علم به شهادت، با تلاش برای زندگی قانونی. با افزایش رشد شخصیت آدمی، دو حقیقت مهم درباره زندگی و مرگ را باید در نظر گرفت:

حقیقت یکم - زندگی و مرگ دو جزء مکمل یک دیگر در مجموعه منظم عالم هستی است.

حقیقت دوم - زندگی با این که نمود یک واحد مستمر را دارد، مانند ذرات نور، در جریان انفصالی است.

5- علم یک انسان رشد یافته به بقاء زندگی در یک زمان معین، یا علم او به مرگ یا شهادت در یک زمان معین، آن علم مطلق نیست که مختص خداوند است.

مجموع مباحث فوق به خوبی می تواند امکان علم امام حسین را به شهادت در حادثه کربلا، مانند علم امیر المؤمنین (علیه السلام) به قاتل و زمان ورود ضربت جان گداز بر سر مبارکش که شب نوزدهم ماه رمضان بوده است اثبات نماید، نهایت امر، نه مانند آن علم مطلق و مخزون خداوندی که مخصوص ذات اوست. با این مباحث که آن همه دلائل و شواهدی که علم امام حسین (علیه السلام) به شهادت خود در حادثه کربلا را اثبات می نماید، نادیده گرفته نمی شود. چنان که قیام آن حضرت برای همیشه بهترین الگو برای انسان هایی خواهد بود که احساس تکلیف درباره اصلاح و سعادت جامعه دارند.

امام حسین (علیه السلام) به سوی مکه حرکت فرمود و این آیه را می خواند: فَخَرَجَ مِنْها خائِفا یَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنی مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمینَ موسی (علیه السلام) از شهر خارج شد در حالی که بیمناک و در انتظار حوادث ناگوار بود گفت: پروردگارا مرا از گروه ستم کاران نجات بده و جاده بزرگ را پیش گرفت. اهل بیت آن حضرت به او پیشنهاد کردند که از راه دیگری [که امنیتش بیش تر است] حرکت کنند. آن حضرت امتناع نموده و در پاسخ آنان چنین فرمود: «نه، سوگند به خدا، از همین راه می رویم، تا قضای خداوندی چه باشد.» این آیه درباره حضرت موسی آن هنگام که از مصر خارج شد، بیمناک و انتظار حوادث نا ملایم داشت و می گفت: پروردگارا، مرا از گروه ستم کاران نجات بده.

همان طور که در مبحث پیشین گفتیم، حرکت امام حسین (علیه السلام) در متن زندگی طبیعی بر مبانی قانون زندگی بود، به همین جهت بود که هنگامی که نزد ولید بن عتبه رفت، یارانی از دودمانش را که می توانستند در صورت احتمال خطر جانی برای آن حضرت، دفاع نمایند، به همراه خود برد. ممکن است گفته شود: اگر امام حسین (علیه السلام) می دانست که در کربلا شهید خواهد گشت، نمی بایست آیه فوق را در راه مکه قرائت نماید. پاسخ این سؤال، این است که منظور آن حضرت از آیه شریفه همه اجزاء مجموعه حوادث حرکت از مدینه تا آخر داستان قیام بود، یعنی در همه آن حوادث و طول زمانی که برای پایان یافتن حوادث وجود داشت، حیات قانونی خود را که اولین حُسنی (سعادت الهی) در صورت اقامه حکومت حق و عدالت بود، با احتمال مربوط به فوق علم امامت (علم مخزون الهی که منشأ بداء است) در خطر نابودی به وسیلهٔ خدا نشناسان ضد بشر می دید، اگر چه از دست دادن حیات قانونی (شهادت) هم مطلوب حسین (علیه السلام) بود، ولی بدیهی است که مطلوبیت شهادت در درجه بعد از به ثمر رساندن قیام که با حیات قانونی صورت می گرفت، قرار داشت.

با توجه به این که حسین (علیه السلام) از هر گونه وسیله دفاع برای حفظ جان خود و یاران و دودمان خود بهره برداری می کرد، روشن می شود که می دانست در صورت حرکت از جاده معمولی خطری وجود ندارد و اگر خطری پیش بیاید مربوط به عللی است که از علم امامت او بالا تر و مستند به علم مخزون الهی می باشد.

پای نوشت ها

1- منظور ما از جهانی بودن داستان حسین (علیه السلام) این است که حقائق و واقعیاتی که در سلسله علل و نتایج و ارزش های این حادثه دیده می شود، اختصاصی به یک سرزمین، نژاد یا فرهنگ خاص

ندارد، زیرا این حادثه، حادثه انسان است که روشن ترین عرصه رویارویی دو گروه متضاد در برابر یک دیگر می باشد: 1- گروه حمایت گران حق محض 2- گروه حمایت گران باطل محض.

2- امام حسین (علیه السلام) و ایران: کورت فریشلر، ص 262، ترجمه ذبیح اللّه منصوری.

3- معنای اصل «احدی الحسنیین» عبارتست از یا «زندگی با کرامت و شرف و عزت» و یا «مرگ با افتخار و سر بلندی در راه وصول به هدف اعلای حیات».

4- البته تلخی و ناگواری مرگ، با نظر به احساس و روابط نفس با خواص زندگی طبیعی است و اما با نظر به بعد فوق طبیعی آن، که شهادت نامیده می شود، همان سعادت است که خود آن سرور شهیدان فرمود: إِنِّی لاَ أَرَی اَلْمَوْتَ إِلاَّ سَعَادَهً وَ اَلْحَیَاهَ مَعَ اَلظَّالِمِینَ إِلاَّ بَرَماً (من مرگ را جز سعادت و زندگی با ستم کاران را جز زجر و شکنجه نمی بینم.)

5- نفس المهموم - محدث قمی (رحمة اللّه) نقل از مناقب ابن شهر آشوب، ص 43

6- (اگر برای شما دینی نیست و از معاد نمی ترسید، [اقلاً] آزاد مردانی در دنیا باشید.)

7- نفس المهموم، مرحوم محدث قمی، ص 149

8- نفس المهموم، مرحوم محدث قمی، ص 113

9- بزرگ ترین نقصی که پهلوی هم چیدن رویداد های بعنوان تاریخ در علوم انسانی دارد اینست که علت اغلب نمود های رفتاری فیزیکی که از بشر صادر می گردد، منحصر به یک چیز مشخص نیست، بلکه یکی یا چند علت از علل محتمل می تواند آن ها را به وجود بیاورد. بعنوان مثال ما در تواریخ می خوانیم جنگ هایی میان ایران و یونان به وقوع پیوسته است. آیا این جنگ ها علت اقتصادی داشته یا علت انتقام جوئی، یا تضاد های ایدئولوژیکی با اختلافات زمینی و یا غرور و کبر زمام داران و یا سلطه جوئی... حال برای فهم حقیقت این جنگ ها کدام یک از علل مزبور را باید بحساب بیاوریم.

10- همان مآخذ ص 151 و 152 نقل از معانی الاخبار از امام محمد محمد باقر (علیه السلام)

11- مراجعه شود به تفسیر المیزان - تفسیر دو آیه فوق در سوره الجن.

12- دلائل النبوة، ص 202 ؛ الجامع الصغیر : جلال الدین سیوطی، ج 1، ص 12 و نقل از حلیة الاولیاء.

13- رجوع شود به ترجمه و شرح نهج البلاغه، ج 16، ص 299 - 294 .

14- حسن بن علی الناصر و حسن بن زید ملقب به داعی.

15- محمد بن عبد اللّه المحض.

16- اصطلاح «حیات معقول» مأخوذ از سه توصیف درباره حیات حقیقی است که در قرآن مجید آمده است:

توصیف یکم – مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً (النحل آیه 97 ) (هر کس از صنف مرد یا زن عمل صالح انجام بدهد در حالی که با ایمان است، او را با حیات طیبه احیاء می کنیم.)

توصیف دوم - لِّیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیَی مَنْ حَیَّ بَیِّنَةٍ (الانفال آیه 42) (تا آنان که هلاک می شوند، هلاکت آنان و آنان که توفیق حیات (حقیقی) می یابند مستند بر دلیل روشن گردد.)

توصیف سوم - قُلْ اِنَّ صَلوتی وَ نُسُکی وَ مَحْیَایَ وَ مَمَاتی لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمینَ (الانعام آیه 162) (به آنان بگو نماز و عبادات و زندگی و مرگ من از آنِ خداوند پرورنده عالمیان است.﴾

17- این حقیقتی است که دانش مندان آگاه و خردمند شرق و غرب، در آن اتفاق نظر دارند. به عنوان نمونه سانتهیلر در مقدمه ترجمه اخلاق نیکوماکس ارسطو می گوید: «اگر ابدیتی پشت سر این دنیا پذیرفته نشود، این زندگانی معمایی ناگشودنی خواهد ماند» آناتول فرانس در کتاب باغ اپیکو ص 3 می گوید: «قدرت و نیکو کاری ادیان است که به آدمی علت وجود و عواقب کار را به وی تعلیم می دهد. وقتی که اصول عقائد فلسفه الهی را طرد نماییم، چنان که تقریباً ما همه در این عصر علم و آزادی فکر چنین می کنیم، وسیلهٔ دیگری باقی نمی ماند که بدانیم چرا به دنیا آمده و به چه کار به این جهان قدم گذاشته ایم. راز سر نوشت، ما جملگی را در اسرار نیرومند خود احاطه کرده است و واقعاً باید به هیچ چیز نیندیشیم تا ابهام غم انگیز زندگی را احساس نکنیم. و در جهالت مطلق از علت وجودی ما است که ریشه غم و اندوه در ما وجود دارد. آلام جسمی و روحی، شکنجه های روح و احساسات و خوش بختی سفلگان، نکبت و ادبار درست کاران، همه این ها باز قابل تحمل می شد چنان چه به فلسفه آن ها پی می بردیم و به یک مشیت الهی معتقد بودیم. شخص مؤمن از شکنجه ها و عذاب های روحی خود لذت می برد و بیداد گری ها و سختگیری هایی که دشمنان نسبت به او روا می دارند [البته در مواردی که توانایی دفاع از خویشتن نداشته باشد] دل چسب و گوارا جلوه می کند. حتی خطا ها و گناهانی که از او سر می زند از وی سلب امید نمی کند. اما در دنیایی که هر گونه شعله ایمان خاموش شده درد و مرض حتی معنای خود را هم از دست داده و دیگر به جز شوخی های زشت و مسخرگی های شومی تلقی نمی شود.»

18- الروم آیه 7.

حماسه حسینی و ظهور حقیقت آدمی. مصطفی دل شاد تهرانی

گشت تیغ لامثالش گرم سیر *** از پی اثبات حقّ و نفی غیر ⁽¹⁾

دو چهره کربلا و عاشورا

حماسه حسینی، کربلا و عاشورا، دو چهره دارد:

در وجه نخست، حماسه ای شکوه مند در زمانی کوتاه و در محدوده جغرافیایی یک منطقه روی می دهد. از اواخر رجب سال 60 هجری تا صفر سال 61 (بنا بر روایت مشهور).

ظرف زمانی این حادثه حدود هفت ماه است. از آن زمان که «ولید بن عُتبة بن أبی سفیان» والی مدینه از طرف یزید کسی نزد حسین (علیه السلام) فرستاد و از امام برای یزید بیعت خواست و امام امتناع کرد تا سخنرانی نیمه تمام امام زین العابدین (علیه السلام) در شام؛ و سخنرانی حضرت زینب (سلام اللّه علیها) در آن جا. ⁽³⁾

ترجمه سیّد احمد فهری، انتشارات جهان، تهران، صص 21 - 186؛ الشیخ عبّاس القمیّ (ت 1359 ق)، نفس المهموم فی مصیبة سیّدنا الحسین المظلوم، تحقیق رضا استادی، مکتبة بصیرتی، قم، 1405 ق، صص 451 - 64؛ عبد الرزاق الموسوی المقرّم (ت 1391 ق)، مقتل الحسین، الطبعة الخامسة، مکتبة بصیرتی ، قم، 1394 ق. صص 136-455.

ظرف مکانی این حادثه شامل سه حوزه اسلامی آن روز است: حجاز، عراق و شام. از مدینه به مکّه و از مکّه تا عراق: به سوی کوفه و تغییر مسیر به کربلا؛ سر زمین «کرب» و «بلا» ⁽⁴⁾و سیر کاروان اسیرانِ حامل: «مصیبت، حماسه و پیام» ⁽⁵⁾تا شام.

در وجه دوم، حقیقت جاوید «کربلا» و «عاشورا برای همه زمان ها و همه مکان ها رخ می نماید. این شأن، به تمام انسان ها مربوط می شود؛ باید خویش را بیابند و تکلیف خود را روشن کنند. این که

«قبله» شان کدام است، در کدام «صف» می ایستند، به «اسفل سافلین» خود میل می کنند یا به «حقیقت» خویش روی می نمایند. در این وجه است این سخن بلند:

مِثْلِی لَا یُبایِعُ لِمِثْلِیهِ ⁽¹⁾ هم چون منی با چون او (یزید) بیعت نمی کند.

«حسین بن علی (علیه السلام) وقتی سخن می گوید: نمی فرماید من با یزید بیعت نمی کنم، بلکه در نوع مواقع حساس چنین می گوید که مثل من، با مثل یزید بیعت نمی کند. یعنی این قضایا، قضایای شخصی نیست، بلکه تا تاریخ هست، این مبارزات هم هست. هر کسی که مثل من فکر کند، با کسی که مثل یزید فکر می کند بیعت نمی کند». ⁽²⁾این سخن که چون منی با چون یزیدی بیعت نمی کند، دعوت همه مردمان است در همه زمان ها و مکان ها به رویارویی با ستم و ستم گران و عدم مداهنه و سازش با ایشان. این سخن فراتر از تاریخ و جغرافیا است.

در این وجه «کربلا» و «عاشورا» مکتبی سیّار است و حقیقتی فراتر از «زمین» و «زمان»:

کُلُّ یَوْمٍ عَاشُورَا وَ کُلُّ أَرْضِ کَرْبَلًا. ⁽³⁾ هر روز عاشوراست: مگر هر روز قیام است؟

همه جا کربلاستک مگر همه جا از خون گلگون است؟

آری: «کربلا» و «عاشورا» یعنی ظهور جلوه های زیبای حقیقت آدمی در عالم خاکی. «کربلا» و «عاشورا» دعوت به این امر است. پیام ملکوتی «عاشورا» این است. همگان نیازمند «کربلا» و «عاشورا» هستند. نیازمند خروج از «ظلمات» به سوی «نور». «حقیقت آدمی» به این می خواند. رسالت همه انبیا و اولیای الهی همین بوده است. «کتاب» و «دعوت» و «مبارزه» برای همین است.

کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَی صِرَاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. ⁽⁴⁾ [این] کتابی است که آن را به سوی تو فرو فرستادیم تا مردم را به خواست و فرمان پروردگار شان از تاریکی ها[ی گم راهی] به روشنایی [هدایت] بیرون آری، به راه آن توانای بی همتا و ستوده.

همه تلاش ها و ارسال رسل و انزال کتب برای آن است که این موجود خاکی از ظلمت ها خارج شود و به سوی نور، به سوی حقیقت خود روی کند.

«تمام انبیا، موضوع بحث شان، موضوع تربیت شان، موضوع علم شان، انسان است. آمده اند، انسان را تربیت کنند. آمده اند، این موجود طبیعی را از مرتبه طبیعت به مرتبه عالی ما فوق الطبیعه، ما فوق الجبروت برسانند. تمام بحث انبیا در انسان است. از اوّل، هر یک از انبیا که مبعوث شدند، برای انسان

و برای تربیت انسان مبعوث شدند ... انبیا آمدند که ما را هشیار کنند، تربیت کنند؛ انبیا برای انسان آمدند و برای انسان سازی آمدند. کتب انبیا، کتب انسان سازی است؛ قرآن کریم کتاب انسان است؛ موضوع علم انبیا انسان است. هر چه هست حرف با انسان است. انسان منشأ همه خیرات است؛ و اگر انسان نشود، منشأ همه ظلمات است. این موجود در سر دو راهی واقع است؛ یک راه، راه انسان و یک راه، راه منحرف از انسانیت است تا از چه حیوانی سر بیرون آورد.» ⁽¹⁾

«کربلا» و «عاشورا» گشودن راه انسانیّت است؛ دعوتی است به خروج از مرتبه اسفل سافلین به سوی حقیقت اعلا علیّین. «کربلا» و «عاشورا» یعنی می توان این گونه خروج کرد و کربلایی شد و رو به حق نمود و عاشورایی زیست. «کربلا» و «عاشورا» دعوت پیوسته سیر از مُلک به ملکوت است. این شأن حقیقی«کربلا» و «عاشورا» است.

شأن کربلا و عاشورا و حقیقت آدمی

آدمی واجد شأنی است ملکوتی که شأن حقیقی اوست که فطرتش پیوسته به آن می خواند، و نمی توان بدان سوی رفت مگر با خروج از مرتبه حیوانی.

در کدامین زمان و مکان آدمی از این صیرورت بی نیاز است؟ این صیرورت، دغدغه اصلی آدمی است. «کربلا» و «عاشورا» در این وجه افسانه نیست، داستان شدن انسان هاست؛ داستان روی کردن آدمی به حقیقتش است؛ عرصه تبیین چهره های آدمی است؛ ساحت ظهور باطن هاست. چهره های گوناگون انسان در این معرکه بخوبی آشکار می شود. چهره انسان اسیر خود و دنیا؛ چهره انسان آزاد شده از خود و دنیا؛ چهره انسان واصل شده به حقیقت خود.

«کربلا» عرصهٔ مصاف دو گروه است:

یک سو آنان که فرشتگان درباره شان گفتند:

مَنْ یُفْسِدُ فِیهَا وَ یَسْفِکُ الدَّمَاءَ ⁽²⁾ کسی که در زمین تباهی می کند و خون می ریزد.

و درست گفتند که آدمی در مرتبه حیوانی موجودی تباه گر و خون ریز است و خداوند نیز سخن آنان را نفی نکرد، بلکه به طور ضمنی آن را تأیید کرد و فرمود:

إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ ⁽³⁾ من چیزی را می دانم که شما نمی دانید.

نفرمود شما اشتباه می کنید، این موجود تباه گر و خون ریز نیست زیرا این موجود آن گاه که اسیر

خود و خود خواهی هاست، همین است.

دیگر سو آنان که متصف به صفات و کمالات خداوند هستند و به مقصدی که آدمیان برای آن آفریده شده اند رسیده اند؛ و آنان که در جهت این مقصد از چاه خود و خود خواهی ها خارج شده اند در راه کمال سیر می کنند.

وَ مَن یَخْرُجُ مِن بَنِیهِ مُهَاجِراً إِلَی اللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّهِ ⁽¹⁾ و هر که از خانه خویش هجرت کنان به سوی خدا و پیامبرش بیرون آید سپس مرگ او را در یابد، همانا اجرش بر خدا باشد.

امام خمینی(رحمة اللّه) درباره این آیه شریفه می فرماید:

«یک احتمالش این است که این هجرت، یک هجرت از خود به خدا باشد، بیت نفس خود انسان باشد. یک طایفه ای هستند که حرج شدند، هجرت کردند از این بیت ظلمانی، از این نفسانیت مُهَاجِراً إِلَی اللّهِ وَ رَسُولِهِ؛ تا رسیدند به آن جایی که أَدْرَکَهُ الْمَوْتُ. به مرتبه ای رسیده اند که دیگر از خود چیزی نیست، دیگر مهات مطرح نیست، فقط اللّه است. آن که از بیت نفسانیتش خروج پیدا کرد، حرکت کرد و مهاجرت کرد إِلَی اللّهِ وَ إِلَی رَسُولِ اللّهِ که آن هم إِلَی اللّهِ است، ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ؛ و پس از این هجرت به مرتبه ای رسید که أَدْرَکه الْمَوْتُ؛ دیگر از خودش هیچ نیست، هر چه هست از اوست. این را مشاهده کرد در این هجرت، اجرش هم عَلَی اللّهِ است. یک طایفه ای هستند که این طورند که هجرت کرده اند و به منتهی هم رسیده اند، اجر شان هم عَلَی اللّهِ است. همیشه هم آنان در هجرتند. یک طایفه ای هستند که هجرتی کرده اند اما نرسیده اند به غایت هجرت که أَدْرَکَهُ الْمَوْتُ باشد. یک طایفه هم مثل ما هستند. اصلاً هجرتی نیست در کار. ما در همین ظلمت ها هستیم. ما ها به دنیا به دنیا و به طبیعت و بالا تر از او به انانیّت خودمان در این چاه محبوسیم. ما در بیت هستیم یعنی در بیت نفسانیّت. روی این احتمال، نمی بینیم الاّ خودمان را. هر چه می خواهیم برای خودمان می خواهیم. خود است، غیر از خود هیچ نیست.» ⁽²⁾

«کربلا» و «عاشورا» عرصهٔ ظهور چهره های آدمی است. یک سو آن تباه گران و خون ریزان؛ و دیگر سو: «خلیفهٔ خدا» و «هجرت کنندگان به سوی خدا و خلیفه او»؛ آنان که مقصد قرار گرفتن آدمی بر زمین هستند.

وَ إِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلَائِکَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً، قَالُوا أَتَجْعَلُ فِیهَا مَنْ یُفْسِدُ فِیهَا وَ یَسْفِکُ الدَّمَاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ. قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ ⁽³⁾

آن گاه که پروردگار تو به فرشتگان فرمود: من در زمین خلیفه قرار می دهم. گفتند: آیا کسی را در آن قرار می دهی که در آن تباهی کند و خون بریزد، و ما با ستایشت تو را منّزه می داریم و برای تو تقدیس می کنیم. فرمود: من چیزی را می دانم که شما نمی دانید.

این آیه مقصدی را که انسان به خاطر آن به سوی دنیا پایین آمد و نیز حقیقت خلافت انسان در زمین و آثار و خواص آن را بیان می کند. ⁽¹⁾این سخنی است درباره نوع آدمی؛ فرا تاریخی و فرا جغرافیایی. این بحث درباره نوع انسان است و شایستگی خلافت از نظر استعدادی مربوط به نوع این موجود است و برتری انسان بر سایر موجودات به همین جنبه اوست و هر کس در این جنبه بهره بیش تری داشته باشد، درجه بالا تری در میان نوع انسان خواهد داشت. ⁽²⁾«خلیفه» به معنای جانشین است و جانشین هر کس باید عین مستخلف باشد تا عنوان «خلیفه» بر او صدق کند. ⁽³⁾«خلیفه» باید متصف به صفات و کمالات مستخلف باشد و آثار و تجلیات مستخلف را در خود ظاهر سازد؛ باید آیینه تمام نمای مستخلف باشد؛ باید بتوان کمالات و آثار علم و قدرت مستخلف را در او مشاهده کرد. و

خداوند اعلام می دارد که می خواهد چنین موجودی را در زمین قرار دهد. موجودی که خلیفه اوست، جلوه تمام عیار اوست، آیینه اوست.

از نظر فعلیّت، بعضی از افراد این نوع به مرتبه «خلیفة اللّهی» دست می یابند و نه همه نه این که امکان آن برای شان نباشد، بلکه آن را در خود محقّق نمی سازند - وعدّه ای مظهر فعلی آن می شوند و هر کس استعداد تحقّق آن را در خود بیش تر داشته باشد، مقامش بالا تر است و مرتبه اش عالی تر ⁽⁴⁾در این جا فرشتگان به مرتبه ای از مراتب انسان که مرتبه حیوانیت اوست اشاره کردند و مزاحم مرتبه خلافت یافتند. زیرا مرتبه خلافت همان گونه که از نام آن مشخص است، تمام نمی شود مگر آن که خلیفه در تمام شئون وجودی و آثار و احکام و تدابیر نماینده و نمایش گر مستخلف باشد؛ و خدای سبحان که مستخلف این خلیفه است، در وجودش مسما به اسمای حسنا و متصف به صفات علیا، اعم از صفات جمال و جلال است، و در ذاتش منزّه از هر نقصی، و در فعلش مقدّس از هر شر و فسادی است.

خدای سبحان در پاسخ فرشتگان، این امر را که آدمی در زمین تباهی می کند و خون می ریزد، نفی نکرد و نفرمود این موجود خون ریزی نخواهد کرد و تباهی نخواهد نمود بلکه مطلبی دیگر را عنوان فرمود و آن این که در این میان امری هست که فرشتگان قادر به حمل آن نیستند ولی این خلیفهٔ زمینی قادر به حمل و ایفای آن است. آری، انسان از خدای سبحان کمالاتی را نمایش می دهد و اسراری را

تحمل می کند که در وسع و طاقت فرشتگان نیست؛ و این امر آن قدر ارزنده و والاست که امر تباهی و خون ریزی را جبران می کند. ⁽¹⁾پس یک سو چهره انسانی است ملکوتی، متصف به همه صفات و کمالات الهی، و آنان که در این جهت از خانه خویش خروج کرده اند و دیگر سو چهره آدمیانی که در مرتبه حیوانی متوقف شده، پستی و درنده خوبی را به نمایش گذارده اند. «کربلا» و «عاشورا» عرصه ای است که در آن، این چهره ها به تمامی نمود می یابد.

مقصد آفرینش این است که آدمی از مرتبه ملکی خارج شود و به مرتبه حقیقی خود واصل گردد. مظهر همه اسماء و صفات الهی شود. «معلَّم به همه اسماء» شود، «خلیفة اللّه» گردد؛ همان گونه که خداوند در اثبات شایستگی خلیفهٔ زمینی به فرشتگان فرمود:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء کُلَّهَا ⁽²⁾ و خداوند همه اسماء را به آدم تعلیم کرد.

همه فضایل و شایستگی ها و برتری های انسان در علم به اسماء است زیرا خداوند در پاسخ به پرسش فرشتگان و در بیان این امر که چرا این موجود را خلیفه خویش قرار می دهد فرمود: وَ عَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاءَ کُلَّهَا. پس این بیان تعلیل سخن پیشین است که: إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً.

چرا انسان - در مرتبه حقیقت خود - خلیفهٔ خداست و چرا فرشتگان با همه مقام تقدیس و تسبیح خود به این مرتبت دست نیافتند؟ این راز در «علم به تمامی اسماء است». این علم در حقیقت نحوه ای و مرتبه ای از وجود است و این که فرمود خداوند تمامی اسماء را به آدم تعلیم کرد، یعنی او را آن سان آفرید که واجد تمامی اسماء باشد، مظهر ذات مقدس الهی به جمیع کمالات باشد زیرا در آن مرتبه بحث از الفاظ و اسامی و علم لغات آن گونه که ما می شناسیم نبود، ⁽³⁾بلکه ظهورات الهی و تجلیات و کمالات او بودند و واجدیت و مظهریت این اسماء مورد نظر بود و همه شایستگی و شرافت انسان به سبب وجودش است که به گونه ای آفریده شده است که می تواند مظهر همه اسماء و صفات الهی باشد. ⁽⁴⁾در تبیین این امر امام خمینی (رحمة اللّه) - بنا بر مشرب حکمای اُنسی - نکته ها فرموده اند که بدان اشاره ای می شود.

«ذات اقدس الهی هیچ گاه بر موجودی ظاهر نمی شود مگر در حجاب اسمی از اسمائش و صفتی از صفاتش. زیرا غیب هوّیت و ذات احدیّت برای هیچ کس بجز در حجاب تعیّن اسمی ظهور نمی کند و در هیچ عالمی بجز در نقاب تجلی صفتی ظاهر نمی شود.» ⁽⁵⁾

کنه ذات بدون حجاب اسماء و صفات بر احدی آشکار نمی شود، به بیان عارف شیرازی:

عنقا شکار کس نشود دام بازچین *** کان جا همیشه باد به دست است دام را ⁽¹⁾

دست انسان از آن مرتبه ذات کوتاه است و آن مرتبه ذات را کسی نمی شناسد غیر از خود ذات مقدس ⁽²⁾

زهی دل شاد مرغی کو مقامی یافت اندر عشق *** به کوه قاف کی یابد مقام و جای جز عنقا ⁽³⁾

آن چیزی که بشر می تواند به آن دسترسی پیدا کند اسماء اللّه است. ⁽⁴⁾و همه موجودات در همه مراتب وجود، مظاهر اسماء و صفات الهی هستند و هیچ چیز از مظهریت اسماء و صفات الهی خارج نیست. سلسله وجود و مراتب آن و دایره شهود و مدارج و درجات آن، همگی اسماء الهی می باشند، زیرا اسم به معنای علامت است و هر آن چه از حضرت غیب، قدم به عالم وجود گذاشته علامتی است از برای خلاق خود و مظهری است از مظاهر پروردگارش ⁽⁵⁾همه عالم اسم اللّه است، تمام عالم، چون اسم نشانه است، همه موجوداتی که در عالم هستند این ها نشانه ذات مقدّس حق تعالی هستند. ⁽⁶⁾

در تعریف اسم گفته اند: اسم عبارت است از ذات با صفت معینی از صفاتش و تجلّی مخصوصی از تجلیّاتش؛ اسم یعنی ذات در حال اتصاف به صفتی از صفات. یعنی وقتی ذات به همراه صفتی از صفات در نظر گرفته شود، اسم حاصل می شود، مثلاً «الرحمن» عبارت است از ذاتی که با رحمت منبسط تجلّی کرده باشد و «رحیم» عبارت از ذاتی است که با رحمتی که بسط کمال است تجلّی کند؛ ⁽⁷⁾ذات به همراه صفت «علم» می شود اسم «عالم» و با صفت قدرت می شود اسم «قادر» و...

اسماء الهی از نظر محیط و محاط بودن و وسعت و تنگی دامنه خود، با یک دیگر متفاوتند و بعضی فوق بعضی و بعضی شامل بعضی دیگرند. محیط بودن و محاط شدن و رئیسی بودن و مرئوس شدن در میان اسماء الهیه بر قرار است. چه بسا که اسمی از اسماء الهی به اسماء جمال احاطه دارد مانند «الرحمن» و چه بسا که اسمی از اسماء الهی به اسماء جلال محیط است مانند «المالک و «القّهار». ⁽⁸⁾

همان گونه که اسماء الهی از نظر محیط بودن و مراتب مختلفند، این حقیقت درباره موجودات که مظاهر اسماء هستند نیز واقع است و حیطه وجودی و مرتبه هر موجودی به اسمی بستگی دارد که این موجود مظهر آن اسم است در میان اسامی خداوند، اسم «اللّه» جامع همهٔ اسم های دیگر است. «اللّه» یک جلوه جامع است، یک جلوه ای از حق تعالی است که جامع همه جلوه هاست. ⁽⁹⁾و از همین رو

آن را برای ذات پروردگار عَلَم می گیرند و می گویند اسم «اللّه» بجای عَلَم است برای ذات مستجمع جمیع کمالات و یا آن را اسم جامع گویند که شامل همه اسماء دیگر است. پس در حقیقت سایر اسماء الهی تفصیل اسم «اللّه» است و اسم «اللّه» اعظم اسماء اللّه است. ⁽¹⁾از آن جا که هر اسمی مظهری دارد، اسم «اللّه» نیز مظهری دارد؛ مظهر اسم «اللّه» انسان است و همان طور که اسم «اللّه» جامع کمالات همه اسماء است، حقیقت انسان نیز جامع همه کمالات تمام موجودات و مخلوقات است. و چون آدم مظهر اسم اللّه اعظم بود لیاقت خلافت اللّه را در همه عوالم به دست آورد. ⁽²⁾انسان از چنین حقیقتی برخور دار است و همه تلاش ها برای این بوده است که این حقیقت ظهور یابد و انسان از «اسفل سافلین» به «احسن تقویم» خود سیر کند:

لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِینَ ⁽³⁾ ما انسان را در بهترین هیئت و صورت وجودی آفریدیم، بعد او را به مراتب پایین و به اسفل سافلین نازل کردیم.

آدمی قوس نزولی را طی کرده است و باید قوس صعودی را طی کند، و این سیر جز یا در «هجرت» و «جهاد» میسّر نیست. رسالت همه انبیا و اولیای الهی خارج ساختن انسان از بت خانه خودش و سیر دادن او از «خانه طبیعت» او به «خانه حقیقت» اوست. امام خمینی (رحمة اللّه) در این باره می فرماید:

«تمام انبیا که مبعوث شده اند، تمام کتب آسمانی که آمده اند، برای این است که این انسان را از این بت خانه بیرونش بیاورند و این بت را بشکنند و خدا پرست بشوند. همه انبیا آمدند برای این که این عالم را الهی اش کنند بعد از این که یک عالم شیطانی است، یک عالمی است که حکومت، حکومت شیطان است. در ما آن که حکم فرما است، شیطان است، ما تابع شیطان هستیم؛ هوای نفس از جلوه های شیطان است و حکومت در ما، حکومت شیطان است. هر عملی هم که می کنیم عمل شیطانی است؛ و هر کاری بکنیم مادامی که آن شیطان بزرگ که نفس است، نفس امّاره است، مادامی که او هست، هر کاری که ما انجام بدهیم با یک انانیّت انجام می دهیم، روی انانیّت که انجام دادیم تبع شیطانیم. سلطنت شیطان الان بر ما مستولی است. آن وقت که «هجرت» بکنیم و به تعلیم انبیا، و به تعلیم اولیا، «هجرت» بکنیم از این منزل، و پشت بکنیم به این انانیّت، از این چاه داریم می رویم آن طرف ... کسی که بخواهد کمال پیدا کند باید این «هجرت» را بنماید. کسی که بخواهد از انانیّت بیرون برود باید با«مجاهده»، این «هجرت» را بکند؛ «مجاهدت» کند و این «هجرت» را بکند.» ⁽⁴⁾

دعوت کربلا و عاشورا

همه دعوت های الهی، مبارزه ها و تلاش ها برای این بوده است که آدمی موفق به این صیرورت شود. «کربلا» و «عاشورا»، جلوه زیبای این دعوت، مبارزه و تلاش است. حسین (علیه السلام) همگان را به «کربلا» و «عاشورا» و به تأسّی از خود فرا می خواند:

فَلَکُمْ فِی أُسْوَةٌ ⁽¹⁾ من سر مشق و الگوی شما [در حیات و ممات] هستم.

این دعوت نامه ای است برای «فطرت ها» که فرا تاریخی و فرا جغرافیایی هستند. او همگان را به یاری می خواند:

هَلْ مِنْ مُعیِنِ یَرْجُو مَا عِنْدَ اللَّهِ فِی إِعَانَتِنَا؟ ⁽²⁾ آیا یاری کننده ای هست به امید خدا ما را یاری دهد؟

همه مردمان را، در همه تاریخ. او همه را می خواند تا نجات بخشد و از اسارت حیوانیت و حکومت شیطان نجات دهد. او از گم راهی مردم، از این که در مرتبه حیوانی بمانند و بمیرند، از این که شیطان را بپرستند رنج می برد. او هم چون رسول خدا (صلی اللّه علیه و آله و سلم) از گم راهی و سقوط مردمان رنج می برد و بد بختی و شقاوت آنان بر او گران بود.

لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَئوفٌ رَحیِمٌ ⁽³⁾ هر آینه پیامبری از خود شما به سوی تان آمد که رنج های شما بر او سخت است و بر هدایت شما اصرار دارد و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است.

حسین (علیه السلام) چونان پیامبر خدا (صلی اللّه علیه و آله و سلم) مظهر رحمت خدا بود و سعادت و نجات مردمان را می جست و هم چون پدرش علی (علیه السلام) در این راه تلاش می کرد. امام خمینی (رحمة اللّه) در این باره فرموده است:

«آن ها چون مظهر رحمت خدا هستند، می خواهند همه مردم سعادت مند باشند. وقتی می بینند که مردم این طور هستند، مردم دارند دسته دسته به جهنّم می روند دسته دسته برای خود شان جهنّم تهیّه می کنند، آن ها از این رنج می برند.» ⁽⁴⁾

پیامبر خدا (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و اوصیای آن حضرت چنان نسبت به مردمان محبّت و دل سوزی داشتند و برای نجات و رستگاری آنان تلاش و پا فشاری می کردند که در این راه همه گونه سختی و مصیبت را به

جان می خریدند. آنان از ایمان نیاوردن مردمان چندان دچار غم و اندوه می شدند که نا گفتنی است. خدای رحمان در بیان شدّت شفقت و مهربانی رسول بزرگوار اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلم) بر تمام افراد بشر فرموده است:

لَعَلّکَ بَاخِعٌ نَفْسَکَ أَلَّا یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ ⁽¹⁾ گویی می خواهی جان خود را از شدّت اندوه از دست دهی به خاطر این که آن ها ایمان نمی آورند. و نیز خطاب به آن حضرت فرمود:

فلَعَلَّکَ بَاخِعٌ نَفْسَکَ عَلَی آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً ⁽²⁾ گویی می خواهی خود را از غم و اندوه به خاطر اعمال آن ها هلاک کنی، اگر آن ها به این گفتار ایمان نیاورند.

عشق و علاقه رسول رحمت به بندگان خدا تا این اندازه بود که همه آنان را چون فرزندان دل بند و پاره تن خود می دانست و خیر و سعادت ایشان را می خواست و چون می دید به راه گم راهی می روند سخت اندوهگین می شد و این اندوه چندان جان فرسا بود که خداوند با آیات یاد شده آن حضرت را دل داری و تسلّی داد. ⁽³⁾امام خمینی(رحمة اللّه) درباره این حقیقت چنین می نویسد:

«راستی چرا پیمبر خاتم (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) از ایمان نیاوردن مشرکان آن گونه تأسف و تأثّر جان فرسا داشت که مخاطب شد به خطاب لَعَلَّکَ بَاخِعٌ نَفْسَکَ عَلَی آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً. جز آن که به همه بندگان خدا عشق می ورزید و عشق به خدا، عشق به جلوه های اوست. او از حجاب های ظلمانی خود بینی ها و خود خواهی های منحرفان که منجر به شقاوت آنان و منتهی به عذاب الیم جهنم که ساخته و پرداخته اعمال آنان است رنج می برد و سعادت همه را می خواست؛ چنان که برای سعادت همه مبعوث شده بود. مشرکان و منحرفان کور دل با او که برای نجات آنان آمده بود، دشمنی می کردند.... و اهل معرفت می دانند که شدّت بر کفّار که از صفات مؤمنین است و قتال با آنان نیز رحمتی است و از الطاف خفیّه حق است و کفّار و اشقیا در هر لحظه که بر آنان می گذرد بر عذاب آنان که از خود شان است افزایش کیفی و کمّی «الی ما لانهایة له» حاصل می شود. پس قتل آنان که اصلاح پذیر نیستند، رحمتی است در صورت غضب و نعمتی است در صورت نقمت؛ علاوه بر آن رحمتی است بر جامعه، زیرا عضوی که جامعه را به فساد کشاند چون عضوی است در بدن انسان که اگر قطع نشود او را به هلاکت کشاند.» ⁽⁴⁾

گم راهی و شقاوت و بد بختی یزیدیان بر حسین (علیه السلام) نیز همانند جدّش گران بود و او را سخت

رنج می داد. استاد شهید مرتضی مطهری درباره این چهره حماسه حسینی یاد آور می شود:

«بد بختی دشمنان پیغمبر بر پیغمبر گران بود. آن ها خود شان که نمی فهمیدند. این بد بختی ها بر ابا عبد اللّه گران بود. یک دفعه سوار شتر می شود و می رود، باز می گردد، عمامه پیغمبر را به سر می گذارد، لباس پیغمبر را می پوشد، سوار اسب می شود و به سوی آن ها می رود بلکه بتواند از این گروه شقاوت کاران کسی را کم کند. در این جا می بینیم حسین یک پارچه محبّت است، یک پارچه دوستی است که حتّی دشمن خودش را هم واقعاً دوست دارد.» ⁽¹⁾

آن حضرت سرا پا مهر و رحمت بود و برای نجات فرو رفتگان در غفلت و ظلمت تلاش می کرد.

من خدا چهرم، شما ابلیس چهر *** من همه مهرم، شم- شما غافل ز مهر

رحمت من در مثل هم چون هماست *** سایه اش گسترده بر فرق شماست

چون کنم چون؟ نفس کافرمای تان *** می کند محروم از این سایه تان

غیر کافر کس ز من محروم نیست *** از هما محروم غیر از بوم نیست ⁽²⁾

دعوت هَلْ مِنْ نَاصِرٍ یَنْصُرُنِی حسین (علیه السلام) تلاشی است برای خارج ساختن خفتگان در بستر شقاوت به سوی سعادت. او همه فرو رفتگان در غفلت را ندا می دهد؛ به عدم بیعت با یزید می خواند. یزید در چهره حاکمان جور و زمام داران خود سر، یزید در چهره سرمایه داران خون آشام، یزید در چهرهٔ مزوّران دنیا طلب، یزید در چهره پرستندگان خویش. و تا انسان از چاه ظلمانی خود خواهی و دنیا طلبی خارج نشود، دستش در دست یزیدیان است و آلوده به خون حسینیان. «کربلا» و «عاشورا» به خروج از همه این نسبت ها فرا می خواند.

«عاشورا» یعنی دریدن غفلت ها و زدودن حجاب ها.

«عاشورا» یعنی طرد اباحی گری.

«عاشورا» یعنی شکست تقدم منطق طلب سود و نتیجه بر منطق ادای تکلیف و وظیفه.

«عاشورا» یعنی شکست اصالت دادن به کمیّت.

«عاشورا» یعنی خروج از ذلّت بندگی غیر و رو کردن به عبودیّت حق و رسیدن به عزّت ربوبیّت.

«کربلا» و «عاشورا» دعوت و قیامی است همیشگی برای آزادی انسان ها از غل و زنجیر های باز دارنده از شکوفایی حقیقت آدمی.

وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الَّا غَلَالَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. ⁽¹⁾ و بار گران و بند و زنجیر شان را از آن ها فرو می نهد؛ پس کسانی که به او گرویدند و او را بزرگ و گرامی داشتند و یاریش کردند و از آن نوری که با او فرو آمده (قرآن) پیروی نمودند، ایشانند رستگاران.

آنان که به حسین (علیه السلام) بگروند، آزادی حقیقی را می یابند که او از خاندانی است که رسالت شان آزاد کردن است؛ او مولاست.

کیست مولا آن که آزادت کند *** بند رقّیت زپایت وا کند ⁽²⁾

حماسه حسینی، حماسه آزاد شدن از اسارت ها و تلاش در جهت ظهور حقیقت آدمی است. و امروز بیش از هر زمان به «کربلا» و «عاشورا» نیاز است زیرا آدمی سخت در اسارت است. همه چیز را رنگ مادی زده و در سیطره کمیّت آورده است. بشر امروز:

«دچار بیماری مادی گری افراطی است که عبارت از عاری کردن اشیا از هر گونه جنبه معنوی است. این مادی گری در مغرب زمین نخست حکومت و قدرت را به صورت حکومت و قدرت دنیوی و غیر روحانی تلقّی کرد، هر چند که در قرون وسطی و حتّی در دوران های بعد از آن، تا وقتی که نهاد های سیاسی سنّتی و میراثی، نیمه جانی داشت حتّی همان مادیت نیز از اهمیتی معنوی برخور دار بود. پس از حکومت، تفکر نیز شکل علم و فلسفه مادی به خود گرفت. بعد از آن نوبت به هنر و شاخه های آن رسید و سر انجام اکنون زمان خود «مذهب» فرا رسیده است. طغیان رنسانس، این جریان را به صورت سیر تدریجی به سوی کسب کمال آزادی وا نمود کرد، اما اینک که همان جریان به چنین وضع خطرناکی رسیده است، عده بسیاری تصدیق می کنند که در حقیقت، پس از رنسانس، بشر آزاد شد تا تنها آزادی واقعی ممکنی را که در کف داشت از دست بدهد و این آزادی همان حریت معنوی بود، و بجز این، هر آن چه به ظاهر آزادی محسوب شود، در حقیقت هیچ نیست، مگر اسارتی که یا به دست قوای طبیعی بیرونی و یا به زنجیر شهوات درونی بشر ایجاد گشته است.» ⁽³⁾

شأن «کربلا» و «عاشورا» حریت بخشیدن است و هر که گام در «کربلا» نهاد و «عاشورا» را پذیرا شد، حر شد و از دوزخ رست و به بهشت آزادگی پیوست. همان گونه که «حر بن یزید ریاحی» چنین شد.

«حر» در میان پرت گاهی قرار گرفته بود و حسین (علیه السلام) نجاتش داد. او میان «آزاد» بودن و «آزاده»

بودن، آزادگی را اختیار کرد. آن که خود را به دنیا فروخت «آزاد = اباحی» است و آن که خود را در اختیار حق قرار داد «آزاده = حر» است. آن گونه که «حر» خود را در اختیار قرار داد. زمانی که اوضاع و احوال بر حسین (علیه السلام) تنگ شد، «حر» خود را میان انتخابی سخت یافت. او که هرگز در هیچ میدانی نهراسیده بود، او که از دلاور ترین مردم کوفه بود، لرزه بر اندامش افتاد: خود را در پرت گاه جهنّم می دید. «مهاجر بن اوس» که او را چنین یافت، گفت: «من در کار تو درمانده ام، تو را چه می شود؟ این چه حالی است که تو پیدا کرده ای، حال آن که دلاور ترین افراد کوفه ای؟» «حر» پاسخ داد:وَ اللّهِ إِنِّی أَخَیْرُ نَفْسِی بَیْنَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ، فَوَ اللّهِ لَا أُخْتَارُ عَلَی الْجَنَّةِ شَیْئاً، وَ لَوْ قَطَعْتُ وَ حُرِّقْتُ. (به خدا سوگند خود را مخیّر میان بهشت و دوزخ می یابم، و به خدا سوگند هر چند که پاره پاره شوم و پیکرم به آتش سوزد، جز راه بهشت را اختیار نخواهم کرد). آن گاه به سوی امام خویش رفت و از امامت کفر و باطل جدا شد. با حالی زار تقاضای توبه کرد. حسین (علیه السلام) فرمود: نَعَمْ یَتُوبُ اللّهُ عَلَیْکَ. (آری، خدا توبه تو

را می پذیرد). ⁽¹⁾

و این چنین «حر» بودن، رفتن و به دوست پیوستن را انتخاب کرد. پس از آن که آتش جنگ شعله ور شد و جمعی کشته شدند، «حر» حمله آورد و به دنبال نبردی سخت و قهرمانانه به شهادت رسید. حسین (علیه السلام) درباره اش فرمود:

أَنْتَ الْحُرُ کَمَا سَمَّنَکَ أُمَّکَ حُرِّاً فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ ⁽²⁾ هم چنان که مادرت تو را نامید، تو واقعاً در دنیا و آخرت حرّ هستی.

«حر»، این چنین «آزاده» گشت و آنان که در صف مقابل ایستادند، کسانی بودند که خود را از تعهّد الهی آزاد ساخته بودند و با نفس امّاره خویش پیمان بسته بودند؛ لذا خود را به بهای اندک فروختند.

وَ قَدْ تَوَازَرَ عَلَیْهِ مَنْ غَرَّتْهُ الدُّنْیَا وَ بَاعَ حَقَّهُ بِالارْذَلِ الارْنَی وَ شَرِی آخِرَتَهُ بِالثَّمَنِ الأَرکَسِ. ⁽³⁾ و آنان که بر ضد آن حضرت هم دست شدند، کسانی بودند که دنیا فریب شان داد و بهره خود را در ازای بهایی نا چیز فروختند و آخرت خود را مقابل بهایی اندک از دست دادند.

حسین (علیه السلام) قیام کرد تا همگان را از غل و زنجیر های جهالت و گم راهی برهاند، همگانه را «حر» سازد:

وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنْ الْجَهَالَةِ وَ حَیْرَةِ الضَّلَالَةِ. ⁽⁴⁾

او جان (خون قلب) خود را در راه تو داد تا بندگانت را از جهالت و نادانی و سر گردانی در گم راهی برهاند

امّا آنان هوس و گم راهی را برگزیدند:

وَ تَعْطَرَسَ وَ تَرَدَّی فِی هَوَاهُ. ⁽¹⁾ و بزرگی کردند و خود را در چاه هوا و هوس سر نگون ساختند.

دنیا مانع ظهور حقیقت آدمی

دنیا که حبّ أن منشأ و سر آغاز همه خطا هاست و بذر همه فتنه ها و بد بختی هاست. ⁽²⁾آنان را باز داشت تا به ندای حسین (علیه السلام) لبّیک گویند و کربلایی و عاشورایی شوند. سخنانی که میان حسین (علیه السلام) حسین (علیه السلام) و «عمر بن سعد» گذشته است نمونه ای خوب در دریافت این واقعیت است.

در شب هشتم یا نهم محرم، حسین بن علی (علیه السلام) یکی از یاران خود به نام «عمرو بن قُرظهٔ انصاری» را به نزد «عمر بن سعد» فرستاد تا با یک دیگر ملاقات و گفت گو کنند. «عمر سعد» با این پیشنهاد موافقت کرد و حضرت شبانه با بیست تن از یارانش به سوی خیمه ای که در وسط دو لشکر بر پا شده بود حرکت کرد و دستور داد یارانش به جز برادرش «ابو الفضل» و فرزندش «علی اکبر» وارد خیمه نشوند. «عمر سعد» هم به یارانش که تعداد آن ها نیز بیست تن بود همین دستور را داد و تنها فرزندش «حفص» و غلام مخصوصش به همراه او وارد خیمه شدند. حضرت فرمود:

یَا ابْنَ سَعْدٍ وَ تحَکَ أَنَّفاتِلُنی؟ أَمَّا تَتَّفِی اللَّهَ الَّذِی إِلَیْهِ مَعَادُکَ؟ فَأَنَا ابْنُ مَنْ عَلِمْتَ. یَا هَذَا ذَرْ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ وَ کُنْ مَعِی فَإِنَّهُ أَقْرَبُ لَکَ مِنَ اللَّهِ. ای پسر سعد آیا می خواهی با من جنگ کنی؟ آیا از خدایی که باز گشت به سوی اوست نمی ترسی؟ و می دانی من فرزند چه کسی هستم. این قوم را رها کن و با من باش که این عمل به خدا نزدیک تر و مورد توجه اوست.

«عمر سعد» در پاسخ امام گفت: «می ترسم در این صورت خانه ام را در کوفه ویران کنند.» امام فرمود: «من به هزینه خود برایت خانه ای می سازم». «عمر سعد» گفت: «می ترسم باغ و نخلستانم را مصادره کنند.» امام فرمود: «من در حجاز بهتر از این باغ ها که در کوفه داری به تو می دهم.» «عمر سعد» گفت: «زن و فرزندم در کوفه است و از سلامت آنان بیم دارم.» امام فرمود: «من سلامت ایشان را تضمین می کنم.» «عمر سعد» ساکت شد؛ چه بگوید، چه بهانه ای بیاورد. دنیا حجاب حقیقت است، دنیای انسان همان است که در خود اوست. ⁽³⁾امام (علیه السلام) همه تلاش خود را کرد تا «عمر سعد» را

نجات دهد، او را از مرتبه حیوانی خارج سازد و به سوی حقیقتش بکشاند که شأن انسان و اصل به حقیقت، جز این اقتضا ندارد. اما او نخواست، امام (علیه السلام) چون از توبه و باز گشت وی مأیوس شد برخاست در حالی که چنین می فرمود: [چرا این قدر در اطاعت شیطان پا فشاری می کنی] خدایت در بسترت تو را بکشد و در قیامت گناهت را نبخشاید. به خدا سوگند امیدوارم از گندم عراق نصیبت نگردد مگر به اندازه کم (عمرت کوتاه باد)». [و چنین شد]. «عمر سعد» از سر استهزاء گفت: «جو عراق برای من بس است.» ⁽¹⁾امام (علیه السلام) پس از ورود به کربلا، این شأن (دنیا طلبی) را که مانع نجات انسان هاست معرفی فرمود:

النَّاسُ عَبِیدُ الدُّنْیَا وَ الَّذِینَ لَعِقٌ عَلَی أَلْسِنَتِهِمْ یَحُوطُونَهُ مَادَرَّتْ مَعَابِشُهُمْ. ⁽²⁾ مردم بندگان دنیا هستند و دین لقلقه زبان شان، حمایت و پشتیبانی شان از دین تا آن جاست که زندگی شان در رفاه است.

آدمی هر چه را دوست بدارد، گرد آن طواف می کند و بر مدار آن سیر می نماید. امام صادق (علیه السلام) در بیان نورانی خویش این حقیقت را این گونه ترسیم کرده است:

إِذَا رَأَیْتُمُ الْعَالِمَ مُحِبَّا لِدُنْیَاهُ فَاتَّهِمُوهُ عَلَی دِینِکُمْ، فَإِنَّ کُلَّ مُحِتٍ لِشَیْءٍ یَحُوطُ مَا أَحَبَّ. ⁽³⁾ چون عالم را دنیا دوست دیدید، او را نسبت به دین تان متهم دانید (از او دین تان را نگیرید و بدانید که دین داریش فریب است) زیرا دوست دار هر چیزی گرد محبوبش می گردد.

دعوت حسین (علیه السلام) دعوت به دل کندن از دنیا و رفع مانع کمال و خروج از مدار «انیّت» و «اناتیّت» و دخول در مدار «توحید» و «عبودیّت» است؛ رفع «اسارت» و «حریّت» یافتن است: کنار گذاشتن «ذلّت» و دست یافتن به «عزّت» است.

این دعوت هم چنان به گوش می رسد و هر که را که بدان لبیّک می گوید حیات می بخشد و حقیقت وجودی اش را شکوفا می کند. درود و سلام خدا و فرشتگان و بندگان صالح بر او باد.

چون خلافت رشته از قرآن گسیخت *** حریّت را زهر اندر کام ریخت

خاست آن سر جلوه خیر الامم *** چون سحاب قبله باران در قدم

بر زمین کربلا بارید و رفت *** لاله در ویران ها کارید و رفت

تا قیامت قطع استبداد کرد *** موج خون او چمن ایجاد کرد

بهر حق در خاک و خون گردیده است *** پس بنای لا اله گردیده است

مدعایش سلطنت بودی اگر *** خود نکردی با چنین سامان سفر

دشمنان چون ریگ صحرا لاتعد *** دوستان او به یزدان هم عدد

سر ابراهیم و اسمعیل بود *** یعنی آن اجمال را تفصیل بود

عز او چون کوه ساران استوار *** پایدار و تند سیر و کام کار

تیغ بهر عزّت دین است و بس *** مقصد او حفظ آیین است و بس

ما سواله را مسلمان بنده نیست *** پیش فرعونی سرش افکنده نیست

خون او تفسیر این اسرار کرد *** ملت خوابیده را بیدار کرد

نقش الاّ اللّه بر صحرا نوشت *** سطر عنوان نجات ما نوشت

رمز قرآن از حسین آموختیم *** ز آتش او شعله ها اندوختی

شوکت شام و فر بغداد رفت *** سطوت غرناطه هم از یاد رفت

تار ما از زخمه اش لرزان هنوز *** تازه از تکبیر او ایمان هنوز

ای صبا ای پیک دور افتادگان *** اشک ما بر خاک پاک او رسان ⁽¹⁾

پای نوشت ها

تحقیق رضا استادی، مکتبة بصیرتی، قم، 1405 ق، صص 451 - 64؛ عبد الرزاق الموسوی المقرّم (ت 1391 ق)، مقتل الحسین، الطبعة الخامسة، مکتبة بصیرتی ، قم، 1394 ق. صص 136-455.

انجمن اسلامی دانش جویان دانش کده ادبیات دانشگاه تهران شماره 1 ، انسان و جهان، 1350 ش. صص 27-28.

فِیمَا نَاجیَ اللّهُ تَعَالَی بِهِ مُؤسسی: ... وَ اعْلَمْ أَنَّ کُلَّ فِتْنَةٍ بَدْرِهَا حُبُّ الدُّنْیا. امام صادق (علیه السلام): بحار الانوار، ج 13، ص 354 57. تفسیر سوره حمد، ص 56

پژوهشی درباره یک شعار معروف إِنَّ الحَیَاهَ عَقِیْدهٌ وَ جِهَادُ. عنایت اللّه مجیدی

به یاد عزیزان

این مقاله که تحقیقی است درباره کلام معروف إِنَّ الحَیَاهَ عَقِیْدهٌ وَ جِهَادُ به یاد دو عزیز صدیق، حسن جانی احسانی نژاد و محمد جهان خواه انتشار می یابد؛ این دلیران جان باز بر «باور خویش» نیک صادق بودند و جان بی همتا را در راه نگهبانی عقیده و ایمان خود بر کف اخلاص نهادند و نثار جانان کردند. گر چه برای این بنده نگارنده که از این نازنینان مروت ها دیده ام و خاطرات بسیار دارم، یاد آنان سخت جان کاه است، بی یاد آنان دم زدن نیز غفلت است و نا سزاوار.

به نام خداوند جان و خرد

شاید عبارت إِنَّ الحَیَاهَ عَقِیْدهٌ وَ جِهَادُ برای خواننده این تحقیق، نا آشنا نباشد. این عبارت در سال های اخیر، در نوشته های فارسی به صورت یک «شعار» فروان آمده است و بنیاد ها و گروه های مختلف با ایده ئولوژی های متفاوت در کتاب ها و اعلامیه های خود از آن سود جسته اند. ⁽¹⁾

عده ای آن را به عنوان یک شعار زیبا برای انسان های موحد و مؤمن پذیرفته اند و عده ای دیگر، آن را برای تبلیغ عقیدهٔ خود (بر هر مبانی) مناسب یافته و پشتوانه مقاصد خویش قرار داده اند. اما می توان گفت - صرف نظر از مفهومی که از آن خواسته اند - آن چه بیش از همه مایه شهرت اعتبار این عبارت شده منسوب کردن آن به حضرت حسن بن علی (علیه السلام) است.

پس به لحاظ اهمیت مسئله، مخصوصاً از دیدگاه اعتقادات اسلامی، بر آن شدیم تا با تفحص در متون قدیم و آثار جدید، دو نکته را درباره این عبارت روشن گردانیم:

1- آیا انتساب جمله إِنَّ الحَیَاهَ عَقِیْدهٌ وَ جِهَادُ به حضرت حسین (علیه السلام) مبنای استواری دارد یا

خیر؟

2- آیا مفهوم این عبارت منطبق بر مبانی و اعتقادات اسلامی هست؟

به منظور یافتن پاسخ درست و استوار برای پرسش نخستین، به بسیاری از متون و منابع اصیل و متعبر اسلامی مراجعه شد، ⁽¹⁾و بر ارباب تحقیق پوشیده نیست که چنین پژوهشی در دریای گسترده فرهنگ اسلامی و ادب عربی چه مایه صعب است و با آن که کار های عظیمی از جانب شرق شناسان و محققان و دانش مندان مسلمان به ویژه در سال های اخیر در زمینه فهرست نگاری برای کتاب های متون اسلامی و عربی انجام شده، هنوز نشانه ها و راهنما های کافی برای تحقیق در چنین مواردی وجود ندارد.

اکنون به لحاظ آن که بتوانیم در پایان این تحقیق، پاسخ روشنی به دو سئوال مطرح شده داده باشیم و هم چنین از دامنه گسترش این کلام و تفاسیر متفاوتی که از آن به عمل آمده، آگاه شویم ضروری است که در آغاز آن چه را در کتاب ها، مقالات و سخنرانی ها در باب این کلام ابراز شده و ما تا کنون بدان ها دست یافته ایم، با رعایت ترتب تاریخ نشر آن ها، عرضه کنیم.

مقدمه در چهار بخش ارائه می شود:

1- کسانی که به نقل عبارت إِنَّ الحَیَاهَ عَقِیْدهٌ وَ جِهَادُ پرداخته اند بی آن که آن را به کسی منسوب نمایند.

2- کسانی که بدون ارائه مأخذ عبارت «ان...» را به امام حسین (علیه السلام) نسبت داده اند.

3- کسانی که عبارت «ان...» را از امام حسین (علیه السلام) نمی دانند.

4- کسانی که عبارت «ان...» را از شوقی می دانند.

1- کسانی که به نقل عبارت إِنَّ الحَیَاهَ عَقِیْدهٌ وَ جِهَادُ پرداخته اند بی آن که آن را به کسی منسوب نمایند.

1- شیخ عبد اللّه العلایلی مصری.

«... بدین سان شجاعانه تن به مرگ داد. امام [حسین (علیه السلام)] در راه عقیده خود شرافتمندانه و مجاهدانه گام نهاد.

قف دون رأیک فی الحیوة مجاهداً *** ان الحیوة عقیدة و جهاد

امام به جهاد نیز پرداخت تا اعلام دارد که زنده ای کامل است، نه نیم زنده:

عقیده بدون جهاد، و جهاد ⁽²⁾بدون عقیده است. جهاد بی عقیده عبارت می گردد از توحش

و ایجاد وحشت و راه زنی هم چنان که عقیده بدون جهاد، وجدانی است که در کالبد مرده ای خفته و هر یک از آن دو، تنها می توانند از معنایی پرده بردارند که کامل نیست...» ⁽¹⁾

2- روز نامه الحیاة

إِنَّ الحَیَاهَ عَقِیْدهٌ وَ جِهَادُ ⁽²⁾ 3- استاد جعفر سبحانی.

«... و حیات حقیقی و زندگی واقعی را در چهره و پیشانی نورانی مرگ مشاهده می کنند و این جمله را میان دو لب زمزمه می نماید که انما الحیوة عقیدة و جهاد ⁽³⁾

یک محقق و یک انجمن دیگر که مشخصات آن را در این جا ذکر می کنیم بدون آن که عبارت إِنَّ الحَیَاهَ عَقِیْدهٌ وَ جِهَادُ را به کسی منسوب کنند در نوشته خود از این کلام سود برده اند:

1- انجمن اسلامی دانش جویان آمریکا و اروپا ⁽⁴⁾

2- بنی صدر ⁽⁵⁾

2- کسانی که بدون ارائه مأخذ عبارت إِنَّ الحَیَاهَ عَقِیْدهٌ وَ جِهَادُ را به امام حسین (علیه السلام) نسبت داده اند.

1- ابو القاسم سحاب

«و به دیگران نشان می داد که او [حسین (علیه السلام)] روی عقیده راسخ و استوار و ایمانی کامل، ثابت و پایدار است و بدین گونه خویشتن را می ستود که:

قف دون رأیک فی الحیوة مجاهداً *** ان الحیوة عقیدة و جهاد

2- زین العابدین رهنما

«... ارینب: ... آری او را [حسین بن علی (علیه السلام)] را دیده ام.

... حتی این شعر او را هم که موافق احساسات دل و روح من است حفظ کرده ام.

در زندگی رزم کنان بر ایمانت تکیه بده *** زیرا زندگی عبارت از عقیده و جهاد است

قف دون رأیک فی الحیوة مجاهداً *** ان الحیوة عقیدة و جهاد ⁽⁶⁾

3- مهندس مهدی بازرگان

«... جوان برومند این مکتب و شهید صادق آن حسین بن علی است که در طلیعه قیام کربلا اعلام می نماید: ان الحیوة عقیدة و جهاد...» ⁽⁷⁾

4- استاد یحیی نوری

«در این کتاب (فلسفه انقلاب حسین) به اندیشه های (عقاید) حسینی و چگونگی جهاد در راه عقیده واقف می شویم. و به حقیقت گفتار بلند و عمیق امام: انما الحیوة عقیدة و جهاد» ضمن بررسی کردار او آگاه می گردیم. ⁽¹⁾

5- خسرو گل سرخی

«ان الحیوة عقیدة و جهاد»، «سخنم را با گفته ای از مولا حسین، شهید بزرگ خلق های خاور میانه آغاز می کنم. من که یک مارکسیست - لنینیست هستم برای نخستین بار عدالت اجتماعی را در مکتب اسلام جستم و آن گاه به سوسیالیسم رسیدم». ⁽²⁾

6- حسین انصاریان

«انسان و مبارزه: «جمله ای را از امام سوم، پیشوای مجاهدین و مبارزین نقل می کنند که حضرت فرمود: ان الحیوة عقیدة و جهاد» زندگی سراسر ایمان عشق و مبارزه و کوشش است» ⁽³⁾

7- احمد رضائی

«... که بر حسب آن امام (علیه السلام) مفهوم حیات را جز عقیده و جهاد در راهش نمی دانست و می گفت. «ان الحیوة عقیدة و جهاد»» ⁽⁴⁾

8- محمد حسین مشایخ فریدنی

«.... در صورتی که اسلام دین آهن و کتاب، عقیده و جهاد است و مسیحیت دین انزوا و رهبانیت...» حسین بن علی فرموده است: «ان الحیاة عقیدة و جهاد». «زندگی یعنی جهاد در راه عقیدت بشرط آن که قصد مجاهد نشر توحید و اعلای کلمة اللّه باشد ولی اگر برای کشور گشائی و تصرف اراضی دیگران باشد حرام است». ⁽⁵⁾

9- شهید محمد علی رجائی

«... همه به این جمله امام حسین (علیه السلام) عقیده داریم که می فرماید: «ان الحیوة عقیدة و جهاد» ⁽⁶⁾

برای پرهیز از طولانی شدن این مقاله از نقل نظر های دیگر کسانی که بدون ذکر مأخذ شعار مورد بحث این تحقیق را به امام حسین (علیه السلام) منسوب کرده اند خودداری کردیم اما به دست دادن اسامی این گروه و مشخصات مآخذ کار آن ها را ضرور می بینیم:

غلام حسین شیرازی واعظ ⁽⁷⁾، احمد شریعتی «بیدار» ⁽⁸⁾، مجله مکتب تشیع ⁽⁹⁾،محمد رضا صالحی کرمانی ⁽¹⁰⁾، مجلهٔ مکتب اسلام ⁽¹¹⁾، محمد جواد با هنر ⁽¹²⁾، دکتر فضل اللّه

صلواتی ⁽¹⁾، نعمت اللّه قاضی ⁽²⁾،محمد باقر راست گو ⁽³⁾، ناشر کتاب مبارزه با نفس یا جهاد اکبر ⁽⁴⁾، عباس راسخی ⁽⁵⁾، جواد محدثی ⁽⁶⁾، حسن نامی ⁽⁷⁾، احمد پیر نیانی ⁽⁸⁾،حسن قاضی ⁽⁹⁾، دکتر محمد مهدی کرانی ⁽¹⁰⁾، حسین باهر ⁽¹¹⁾، م. رهرو ⁽¹²⁾، عبد الحسین ساشادین ⁽¹³⁾، واحد تبلیغات حزب جمهوری اسلامی بابلسر ⁽¹⁴⁾، شهدای پاک باز ⁽¹⁵⁾، دکتر سمنانی ⁽¹⁶⁾، طه حجازی ⁽¹⁷⁾، مدرسه عالی شهید مطهری ⁽¹⁸⁾، ویژه نامه کیهان ⁽¹⁹⁾، روز نامه جمهوری اسلامی ⁽²⁰⁾، عزت اللّه راد منش ⁽²¹⁾.

3- کسانی که عبارت «ان الحیوة عقیدة و جهاد» را از امام نمی دانند.

1- أبو حازم احمد الشرباصی

«الحیاة عقیدة و جهاد»

«... این گفتار در حقیقت شعاری است ارزنده و عالی از جمله شعار های امت متعهد و موحدی که می خواهد با عزت و شرف زندگی کند و خود را «از هر گزند و آسیب پذیری» مصون و در امان نگه دارد و یکی از سرایندگان مؤحد این شعار را در بیتی تضمین نموده ⁽²²⁾چنین گوید:

2- شهید دکتر علی شریعتی

«زندگیت بصورتی در می آید که اوجش را حسین «علیه السلام» تعریف می کند و برای ما قابل تصور نیست».

«زندگی، عقیده است و مبارزه [این جمله مصراع یک شعر است از شاعری متأخر، اما مضمون آن در سخن حسین هست] ⁽²³⁾و دیگر هیچ، که چنین تعریفی در عمل بسیار شگفت انگیز است.» ⁽²⁴⁾

3- رضا گل سرخی

«این گفتار [ان الحیوة عقیدة و جهاد] در برخی از نوشته های فارسی به رهبر آزادگان حضرت امام حسین (علیه السلام) نسبت داده شده است با این که جملهٔ بسیار محکم و متینی است ولی تا کنون ما در متنی از متون حدیث بر نخورده ایم که این گفتار را از آن امام بزرگوار نقل کرده باشند». ⁽²⁵⁾

4- استاد شهید محمد مفتح

«... از استاد شهید مطهری خاطرات زیادی دارم از جمله روزی خدمت ایشان بودم درباره عبارت «ان الحیوة عقیدة و جهاد» می گفت: این جمله معروف «ان...» از معصوم نیست، سند ندارد و محتوی هم درست نیست». ⁽²⁶⁾

5- استاد شهید مرتضی مطهری

«یک جمله منسوب شده است به امام حسین (علیه السلام)، این جمله نه معنایش درست است و نه در هیچ کتابی وجود دارد که این از امام حسین (علیه السلام) باشد و این چهل یا پنجاه سال هم بیش تر نیست که در دهان ها افتاده است می گویند امام حسین (علیه السلام) فرموده است: «ان الحیوة عقیدة و جهاد» حیات یعنی یک عقیده داشتن و در راه آن عقیده هم جهاد کردن این با فکر غربی ها و فرنگی ها جور در می آید که انسان بایستی یک عقیده ای داشته باشد و در راه عقیده اش هم بایستی بجنگد، قرآن سخن حق را به میان می آورد، جهاد در قرآن و حیات از نظر قرآن این است که حق پرستی و جهاد در راه «حق»، نه عقیده و جهاد در راه عقیده».

عقیده ممکن است حق باشد و ممکن است باطل باشد عقیده انعقاد است، این یک مکتب دیگری است که می گویند انسان بالاخره بایستی یک عقیده ای یک آرمانی و یک ایده ای داشته باشد و در راه آرمانش هم بایستی کوشش بکند حالا آن عقیده چه باشد هر چه می خواهد باشد.

من در یک جلسه ای گفتم که این جمله ای که اخیراً معروف شده به نام امام حسین (علیه السلام) که «ان الحیوة عقیدة و جهاد» در هیچ مدرکی از مدارک اسلامی چنین مطلبی نقل نشده است، بنابراین سند ندارد معنایش هم درست نیست با منطق امام حسین (علیه السلام) جور در نمی آید، منطق اسلام این نیست که زندگی این آدم یک عقیده ای و جهادی در راه عقیده، صحبت عقیده در اسلام نیست، صحبت حق است در اسلام، زندگی این است که انسان حق را پیدا کند و در راه آن جهاد کند، این مسئله که در راه عقیده باید جهاد کرد این یک فکر فرنگی است که بعد ها در میان مسلمین آمده است...

من می گویم این جمله از امام حسین (علیه السلام) نیست، صدی نود و نه یقین دارم که نیست حال اگر کسی پیدا کرد مدرکش را من قول می دهم که بالای همین منبر اعتراف کنم که اشتباه کرده ام...» ⁽¹⁾

6- شهید محمد حسین بهشتی

«... ما نخواستیم بگوئیم که این کلامی است از امام (علیه السلام)، چون این را در هیچ سندی نیافتیم. این کلامی است از یکی از نویسندگان مصری که شیفته امام حسین (علیه السلام) بود و درباره او می نوشت و می گفت و این شعار «ان الحیوة عقیدة و جهاد» این را در یک شعر کوتاه آورده با همین تعبیر «ان الحیوة عقیدة و جهاد». ولی این روایت نیست البته، اما درایت هست.

به این معنی که برداشت بنده این است که زندگی انسان اصلاً وقتی انسانی است که به یک

آرمانی معتقد و دل بسته باشد و در راه او تلاش شبانه روزی بکند.

حالا اگر این آرمان، آرمان الهی باشد، انسان ملکوتی است، اگر آرمان زمینی باشد، انسان خاکی است ولی بالاخره از حیوان بخور و بخواب فراتر رفته، در مقابل انسان روزمرگی...» ⁽¹⁾

7- استاد محمد تقی جعفری

«عبارت «ان الحیوة عقیدة و جهاد» مصراع بیت زیر است:

قف دون رأیک فی الحیوة مجاهداً *** ان الحیوة عقیدة و جهاد

و از امام حسین «علیه السلام» نیست، معنای آن با بیت زیر (که از یک تن از بنی الاوس- است و امام در کربلا خوانده) هماهنگی دارد. ⁽²⁾

سأمضی و ما بالموت عار علی الفتی *** اذا مانوی حقاً و جاهد مسلماً ⁽³⁾

سأمضی و ما بالموت عار علی الفتی *** اذا مانوی حقاً و جاهد مسلماً

و واسی الرجال الصالحین بنفسه *** و فارق مثبوراً و خالف مجرماً

فان عشت لم اندم و ان مت لم الم *** کفی بک ذلاً ان تعیش و ترغما

(الارشاد، اصفهان، 1364 ق، ص 206).

8- آیة اللّه علی مشگینی

«آن چه من می گویم جمله ای است از آن حضرت [حسین بن علی(علیه السلام)] و آن این که از حضرت معروف است «ان الحیوة عقیدة و جهاد» البته من این روایات را جائی نیافته ام که در کتاب های خودمان مستند بوجود اقدس آن حضرت باشد اما این استناد را من معتقدم و درست است زیرا این جمله، جمله ای است با عظمت و پر محتوی و با مقام شامخ امام می خورد چون معنی این جمله این است که زندگی سراسر اعتقاد است و تلاش باور است و کوشش این دو معنی را دارد...» ⁽⁴⁾

4- کسانی که عبارت «ان الحیوة عقیدة و جهاد» را از احمد شوقی می دانند.

1- أحمد الجندی

قف دون رأیک فی الحیوة مجاهداً *** ان الحیوة عقیدة و جهاد ⁽⁵⁾«شوقی»

2- الدکتور محمد صبری

«شعار الجهاد»

صدرت (الجهاد) للصحفی الکبیر توفیق دیاب فی 17 سبتمبر سنة 1931 و کان شعارها:

قف دون رأیک فی الحیوة مجاهداً *** ان الحیوة عقیدة و جهاد ⁽⁶⁾

3- نصوح بابیل

«... گویی زبان من به تکرار این سروده شوقی می پردازد که:

قف دون رأیک فی الحیوة مجاهداً *** ان الحیوة عقیدة و جهاد ⁽⁷⁾

نتیجه گفتار

حال که خوانندگان را با نظر های ارائه شده در این باب آشنا ساختیم، خوب است به عنوان نتیجه بحث و هم پاسخی به دو سئوال مطرح شده در آغاز مقاله، نظر خود را بطور فشرده بیان کنیم:

چنان که از متون بخش یک، دو و سه این مقاله مستفاد می شود، گروهی از نویسندگان معاصر، بدون ارائه مأخذ و سند، عبارت «ان الحیوة عقیدة و جهاد» را بصورت یک جمله یا مصراعی شعر به امام حسین (علیه السلام) نسبت داده اند، اما عدم ارائه مأخذ در تمامی نظرات، این انتساب را از نظر اهل تحقیق بی ارزش و بی اعتنا می سازد و نمودار کیفیت و میزان ارزش برخی سکه های رایج در بازار تحقیق ما نیز تواند بود. به ویژه آن که به استناد تحقیق جمعی دیگر از نویسندگان و صاحب نظران اسلامی از جمله شهید مطهری و محمد حسین بهشتی و دکتر علی شریعتی، ابو حازم الشرباصی، استاد محمد تقی جعفری و آیة اللّه مشگینی و نیز با تحقیقاتی که خود شخصاً انجام داده ام ⁽¹⁾

1- کتاب های مقاتل و سر گذشت نامه ها (در 89 جلد) 2- صحاح سته، کتب اربعه و دیگر متون احادیث (170 جلد) 3- متون شعر عربی (156 جلد) 4- مجله ها و روز نامه های عربی و فارسی (526 عنوان) 5- صحیفه نور (16 جلد)

قف دون رأیک فی الحیوة مجاهداً *** ان الحیوة عقیدة و جهاد

به عبارت روشن تر در میان متون اسلامی مطلقاً مأخذی به دست نیامد که بتوان به استناد آن، این مصراع را از امام حسین (علیه السلام) دانست.

اما در باب این که چگونه این شعار را به امام (علیه السلام) نسبت داده اند شاید نتوان نظر قطعی ابراز داشت، لیکن با مراجعه به نوشته ابو القاسم سحاب و سیاق کلام شیخ عبد اللّه العلایلی مصری درباره امام حسین (علیه السلام) در همین مقاله، به نظر می رسد که این انتساب از این دو مأخذ به دیگر نوشته های فارسی راه یافته باشد، خاصه آن که از لحاظ زمانی نیز دو مأخذ مذکور مقدم بر مآخذ دیگر است که این خود می تواند تأییدی بر این نظر باشد و از آن جا که زندگی حماسه آفرین آن حضرت خود عقیده و جهاد بوده، انتساب این عبارت به وی قبول عام یافته است. و بدین سان مصراع دوم بیت، به جهت زیبائی، سلاست و استقلال معنی، به صورت یک شعار شهرت یافته است.

اکنون که با توضیحات بالا، انتساب عبارت «ان...» را به امام (علیه السلام) منتفی دانستیم، ببینیم گوینده این بیت کیست؟

در بخش چهارم این تحقیق شما را با سه قول آشنا ساختیم. در این سه قول سراینده بیت مذکور به صراحت معرفی شده است. مجدداً یکی از این سه نوشته را که از کتاب «الشّوقیّات المجهوله، آثار

شوقی...» نقل کردیم، از نظر می گذرانیم:

«شعار الجهاد»

صدرت (الجهاد ) للصحفی الکبیر توفیق دیاب توفیق دیاب فی 17 سبتمبر سنة 1931 و کان شعارها:

قف دون رأیک فی الحیوة مجاهداً *** ان الحیوة عقیدة و جهاد

که ترجمه عبارت فوق چنین است:

شعار مجله «الجهاد»

مجله (الجهاد) به سر دبیری روز نامه نگار بزرگ توفیق دیاب بیت زیر را [از احمد شوقی] در تاریخ 17 سپتامبر سال 1931م. به چاپ رساند که شعار الجهاد شد.

در زندگی نسبت به عقیده خود استوار و پا بر جا باش و به جهاد برخیز که زندگی عقیده (آرمان مقدس) و جهاد است.

از این نوشته بر می آید که شاعر بزرگ مصر، امیر الشعرا احمد شوقی (1868 - 1932 م.) بیت بالا را برای توفیق دیاب ساخته و به او تقدیم کرده است. توفیق دیاب که سر دبیری مجله الجهاد را عهده دار بود، این بیت را در 17 سپتامبر 1931 م. شعار مجله ساخت. توفیق دیاب از وفادار ترین دوستان احمد شوقی و از معدود کسانی بود که در واپسین روز های حیات وی در کنارش بود.

بنابراین، به استناد چنین مأخذب معتبر، باید گوینده و سراینده بیت «ان...» را احمد شوقی بدانیم. در میان کسانی که این شعر را از امام حسین (علیه السلام) ندانسته اند، استاد مطهری با ذکر این عبارت از همه بیش تر به واقعیت نزدیک شده است آن جا که می گوید: «... این جمله... چهل یا پنجاه سال هم بیش تر نیست که در دهان ها افتاده است...»

اما در پاسخ سئوال دوم یعنی معنا و مفهوم مصراع و انطباق آن با موازین اسلامی باید گفت: از مجموع نظر های ابراز شده، دو گونه برداشت متمایز بدست می آید، که هر کدام به نوعی شایسته دقت و تأمل است: نخستین آن دو، که متکی بر معنای اصطلاحی کلمهٔ «جهاد» است، ⁽¹⁾نظر کسانی است که معتقدند: مراد گوینده این عبارت از عقیده «عقیده توحید» و از «جهاد» «جهاد دینی» بوده است، زیرا لفظ جهاد (جهاد دینی) در این شعار، خود قرینه است بر این که گوینده از «عقیده» «عقیده توحید» را در نظر داشته، به عقیده بطور عام را. و اگر کلمهٔ «عقیده» را در این جا بطور مطلق در نظر بگیریم، در آن صورت نیز، مطابق یک اصل پذیرفته شده که می گوید: هر گاه لفظی مطلق، بدون قید

و قرینه ذکر شود، منصرف به معنی کامل و تام آن لفظ است و با توجه به این که در میان عقاید و عرف مسلمین هم کامل ترین معنی عقیده «عقیده توحید» است لذا باید گفت هر جا کلمه «عقیده» بدون قید و قرینه ذکر شود، مراد «عقیدهٔ توحید» است. با این حال و با توجه به معنای لغوی این دو کلمه نمی توان آن را در این معنای اصطلاحی منحصر دانست. ولی می توان گفت: هر گاه چنین برداشتی از این عبارت داشته باشیم: آن گاه شعار «ان الحیاة عقیدة و جهاد» با موازین اعتقادی اسلام منطبق است.

برداشت دوم که بر معنای لغوی کلمهٔ «عقیده» و «جهاد» متکی است، نظر کسانی است که معتقدند منظور گوینده «عقیده و مبارزه بطور عام» است نه «عقیده ای خاص». آن چه این نظر- نظر متکی بر معنای لغوی - را تأییر می کند، این استدلال است که گفته شود: این که شاعر از سرودن این بیت چه نیت و کدامین مقصود را منظور نظر داشته است اولاً روشن و مشخص نیست ثانیاً نمی تواند ملاک معنی برای ما باشد. مهم این است که آن چه از ظاهر و منطوق این مصراع و عبارت بر می آید چیست؟ زیرا هیچ شاعری نمی تواند شخصاً بدنبال گفته خود برود و آن چه در دل داشته در تکمیل سخن خود بیان دارد، بلکه سخن وقتی به میان مردم رفت به سان سندی باید گویای مکنونات قلبی شاعر باشد، بنابراین آن چه از این شعار مستفاد می شود «عقیده و مبارزه بطور عام» است، نمونه هایی از این نوع برداشت را در متن مقاله - از جمله در عبارت منقول از استاد مطهری - خواندید. حال کدام یک از این دو نظر و رأی بطور قطع مورد نظر گوینده این شعار بوده است، اصولاً برای ما ملاک عمل نیست، نکته در خور دقت این است که ببینیم «تلاش در راه هر عقیده» از نظر اسلام «مقدس» است، یا نه ؟

با استناد به بعضی نظر ها در این تحقیق، که مبین موازین اسلامی در این زمینه است بطور اختصار می توان گفت: تفاوت زندگی انسان با حیوان منوط به داشتن عقیده است. بر این اساس، انسان در این مقطع از حیات خود، به عقیده ای پای بند می شود و در راه آن مبارزه می کند. اگر به برداشت دوم از این عبارت عنایت ورزیم، شعار مذکور باز گو کننده چنین واقعیتی است. با آن که چنین انسانی - انسان عقیده مند و مبارز - بر انسان فاقد عقیده برتری دارد، انسان ملکوتی و ایده آل اسلامی نیست، زیرا در اسلام مبارزه تنها در راه «عقیده توحید» و اعلای آن «مقدس» است.

به دیگر سخن: در اسلام، مفهوم زندگی، ایمان داشتن به خداوند یگانه و تلاش در راه جلب رضای او «مقدس» است، لا غیر.

پای نوشت ها

1- بعضی بنیاد ها و سازمان ها بی آن که این شعار را به کسی نسبت دهند، آن را در قالب «مهر» و «پوستر» عرضه و انتشار داده اند، از جمله: بنیاد مستضعفان، ستاد عملیاتی منطقه (یک) شمیرانات، راه آهن دولتی ایران.

2- نگارنده به منابعی در این زمینه مراجعه کرده که به اهم آن ها در حاشیه شماره 60 اشاره شده است.

3- لفظ جهاد زمانی بر مفهوم جهاد (در اصطلاح دینی) اطلاق می شود که همراه با عقیده و ایمان باشد، استعمال آن در این جا در معنای مجرد و کلی آن است. (العلایلی)

4- سیرة الحسین (چاپ دوم تحت عنوان الامام حسین) مصر، 1358 ه- ق . ج 1، ص 103 و ج 2، ص 257

5- روز نامه الحیاة، اسسها کامل مروة عام 1946م، چاپ قاهره. شایان ذکر است که کلام آن الحیوة عقیدة و جهاد، به عنوان شعار روز نامه الحیاة، در صفحه نخست این روز نامه بعد از کلمه الحیاة به چاپ می رسد.

6- مجله مکتب اسلام، س 4 (1341) ش 8، ص 21

7- از انتشارات انجمن اسلامی دانش جویان آمریکا و کانادا، 1357، ص 20

8- اصول و ضابطه های حکومت اسلامی ص 59

9- زندگانی حضرت خامس آل عبا ابی عبد اللّه الحسین (علیه السلام)، 1371 ه- ق. 1330 ش، ص 119

10- زندگانی امام حسین (علیه السلام)، 1345 ج 1 ص 182، 378

11- مذهب در اروپا، 1344 ص 153،145- 170

12- فلسفه انقلاب حسین، ترجمه دامغانی و دشتیانی 1346 ص 10

13- مجاهدان و شهیدان راه آزادی. تألیف امیر علائی، 1358، ص 528

14- فروغی از تربیت اسلامی 1358 ، ص 83، 86، 87، 347

15- راه حسین، 1358 ص 195، 232

16- نوای شاعر فردا یا اسرار خودی و رموز بی خودی فیلسوف شرق علامه شیخ محمد اقبال لاهوری، با مقدمه و حواشی دکتر محمد حسین مشایخ فریدنی تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1358،

ص 65، 73 و 59

17- روز نامه میزان، ش 95 (1360)، ص 2

18- خون های مقدس، 1338 ص 205

19- مجله مکتب اسلام، س 4، ش 6 (تیر ماه 1341)، ص17

20- مکتب تشیع (سالانه) اردیبهشت 1341: 2 - 7

21- الفبای فکری امام حسین (چاپ 2، 1384 ه- ق) ص 13

22- مجله مکتب اسلام، س 6، ش 8، صفحه عنوان و س 16، ش 2 ، پشت صفحه عنوان، خرداد 1344

23- مکتب اسلام (1340)، س 3، ش 10، ص 20

24- سلام بر عاشورا (1347) ص 35 - 36، 169

25- تاریخ سیاسی اسلام 1349 ص 413

26- کتاب برای چشم هایت، تهران، 1349، ص 29

27- مبارزه با نفس یا جهاد اکبر (سخنرانی امام خمینی)، نقل از مقدمه ناشر کتاب، ص 5، 1392 ق.

28- علل قیام حسین، قم، ص232

29- اسیر آزادی بخش (مجموعه شعر) تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ص16-17

30- مجله استعمار، تهران (1397 ه- ق) ص 130 و 213

31- مجله مکتب اسلام س 20 ش 5، 1356

32- کتاب جهاد، 1357 ص 330،149

33- شهادت، رستگاری، 1357 ص 17

34- ایدئولوژی، تهران، سازمان برنامه و بودجه (1362) دفتر سوم، ص 9

35- مکتب مبارز: نشریه اتحادیه انجمن های اسلامی دانش جویان در اروپا، ش 15 ص 87 - 1357،89

36- سیمای محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم) نوشته علی شریعتی، ترجمه به انگلیسی (قسمت یادداشت ها) 1358 ص 77

37- نشریه «از عاشورا تا اربعین» ش 4 پنج شنبه چهار دی 1359

38- انتشارات سپاه پاسداران، ص 24

39- مجله سروش، س 3 ش 123 ص 34، آذر 1360

40- کیهان، ویژه نامه عاشورای حسینی، 14 آبان 1360، ص 4

41- روز نامه جمهوری اسلامی، یک شنبه دوم آبان 1361، ص 1

42- ویژه نامه کیهان، 19 بهمن 1360، ص 8

43- روز نامه جمهوری اسلامی، ش 866 (سال سوم، پنج شنبه ششم خرداد 1361)

44- قرآن جامعه شناسی اتوپیا ،تهران، امیر کبیر، 1361، ص 19

45- از این نظر الشرباصی که می گوید «یکی از سرایندگان موحد این شعار را در بیتی تضمین نموده». استنباط می شود که وی جملهٔ «ان....» را از امام حسین (علیه السلام) نمی داند. [م]

46- یسألونک فی الدین و الحیاة، چاپ 2، 1972 م، ص 546 (چاپ اول 1970)

47- مجموعه آثار دکتر شریعتی، ج 1، ص 225 و ج 16 (تاریخ تحریر 51 - 1350) ص 172 (و نیز دیده شود: مجموعه آثار شریعتی ج 3، ص11؛ ج 12، ص 247؛ ج 19، ص 207 و ص 384)

48- خوب است در این جا متذکر شویم با آن که دکتر شریعتی بدون ارائه مأخذ در بعضی از نوشته های خود عبارت «ان الحیوة عقیدة و جهاد» را به امام (علیه السلام) نسبت داده، در حاشیه کتاب اسلام شناسی «که در متن خواندید» متذکر می شود: «این جمله مصراع یک شعر است از شاعری متأخر، اما مضمون آن در سخن حسین (علیه السلام) هست» با این تذکر، بر خلاف عده ای از نویسندگان که بصراحت این بیت را از امام حسین (علیه السلام) می دانند، او از امام (علیه السلام) نمی داند، و نظر خود را مبنی بر این که «اما مضمون آن در سخن حسین (علیه السلام) هست» روشن نمی سازد یعنی نشان نمی دهد که در کجای سخن امام (علیه السلام) چنین مضمونی را یافته است، مگر آن که بگوئیم که زندگی امام خود «عقیده و جهاد» بوده است که البته این سخن، با توجه به شناختی که از زندگی و روش فکری او داریم سخن درستی است.[م]

49- مبارزه ای در قالب صلح ،قم، شفق، 1357، ص 8

50- بخشی از سخنرانی استاد محمد مفتح در مجلسی که به مناسبت شهادت استاد مطهری، در دانش کده الهیات (1358/2/17) تشکیل گردیده بود.

51- انسان کامل، تهران، دفتر انتشارات اسلامی، 1362 ، ص 105 - 106 - 190

52- ظاهراً منظور شهید بهشتی، شیخ عبد اللّه العلایلی مصری است که کتاب ها و مقالات زیادی درباره امام حسین (علیه السلام) تألیف کرده و از بیت مورد بحث ما نیز در آثار خود سود برده است.

53- سلسله درس های شناخت، درس پنجم، پخش از سیمای جمهوری اسلامی ایران، روز یک شنبه چهارم اردیبهشت 1361

54- این نظر استاد محمد تقی جعفری را شخصاً گرفته ام. [م]

55- شعری که امام در کربلا خوانده - بنا به نقل شیخ مفید - سه بیت زیر است:

سأمضی و ما بالموت عار علی الفتی *** اذا مانوی حقاً و جاهد مسلماً

و واسی الرجال الصالحین بنفسه *** و فارق مثبوراً و خالف مجرماً

فان عشت لم اندم و ان مت لم الم *** کفی بک ذلاً ان تعیش و ترغما

(الارشاد، اصفهان، 1364 ق، ص 206).

56- روز نامه جمهوری اسلامی، حدود بهمن ماه 1362

57- (کتاب) ذکری سعد اللّه الجابری، قدم له و أشرف علی طبعه أحمد الجندی، (سوریا)، طلاس، (1981 م) ص 9

58- الشّوقیّات المجهولة، آثار شوقی، التی لم یسبق کشف ها و نشر ها، دراسات و أضواء جدیدة علی حیاة الشاعر و عصره و أدبة، الجزء الثانی (1904 - 1932) بقلم الدکتور محمد صبری. طبعة ثاینة منقحة، بیروت، دار المیسیرة، 1399 ه- ق. ص 247

59- کتاب صحافة و سیاسة، سوریة فی القرن العشرین، تألیف نصوح بابیل، لندن، ریاض الرّیس للکتب و النشر، 1987 م، ص 26

60- در این جا به بعض کتاب ها و مجله هایی که در رابطه با این تحقیق از نظر گذرانده ام اشاره می شود:

1- کتاب های مقاتل و سر گذشت نامه ها (در 89 جلد) 2- صحاح سته، کتب اربعه و دیگر متون احادیث (170 جلد) 3- متون شعر عربی (156 جلد) 4- مجله ها و روز نامه های عربی و فارسی (526 عنوان) 5- صحیفه نور (16 جلد)

61- هر کتاب فقهی مهمی با کتاب «الطهارة» آغاز می گردد و غالباً حاوی کتابی در باب «جهاد» نیز هست.

تأثیر فرهنگ عاشورا و نمود های عینی آن در اندیشه و زندگانی امام خمینی (سلام اللّه علیه) حسین رزم جو

حسن مطلع سخن را با نام و یاد آن اسوه فضیلت و شجاعت که وجودش تبلوری از ارزش های متعالی فرهنگ عاشورای حسینی است، آغاز می کنیم و به او که قیامش در بر پائی انقلاب شکوه مند اسلامی ایران، الگوئی بود از عاشورا: «روز حماسه و تولد جدید اسلام و مسلمانان» درود می فرستیم:

...مشیت الهی بر این تعلق داشت که: «سر انجام در واپسین ساعات غم رنگ شبان گاه 14 خرداد سال 1368 شمسی، بلند آفتاب دین، در سیّال ارغوانی شفق ابدیت به خاموشی گرائید و «روح خدا» چونان پرنده ای سبک بال، از آشیان خاک به اوج افلاک پر کشید و به ملکوت اعلی پیوست.» رضوان اللّه تعالی علیه.

با غروب وجود او، گویی طبیعت را حال و هوایی دیگر فرا گرفت. زمان در معبر پر شتاب خود درنگ کرد، چهره آسمان را غباری از اندوه پوشاند. زمین در سوگش به ماتم نشست، و ابر و گل و نسیم در عزای او گریستند.

آیا به واقع می توان در ظرف محدود کلمات، و به یاری قلم که در بیان رمز و راز های جان، نا توان و نا رساست؛ از چگونگی «مرگ خورشید» و وصف الحال مشتاقی و مهجوری او - آن چنان که در خرمن امید عاشقانش شرر زده است - گزارشی به دست داد؟! و «زین آتش نهفته که در سینه من است» ⁽¹⁾

زین آتش نهفته که در سینه من است *** خورشید شعله ای است که در آسمان گرفت

ر ک: دیوان خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی، به اهتمام محمد قزوینی و دکتر قاسم غنی، تهران (بی تا) انتشارات کتاب فرشی زوار، صفحه 6

قلم را آن زبان نبود که سرّ عشق گوید باز *** ورای حدّ تقریر است، شرح آرزو مندی ⁽²⁾

لذا با اذعان به نا رسایی قلم و ناتوانی زبان، در عبارات ذیل سایه روشنی از احساسات و علائق نسلی از بندرسته را نسبت به مرشد و مرادی بزرگ به رشته تحریر می آوریم که به رهبری او، فراز و نشیب های دوران پر ماجرای چهل ساله اخیر را پسِ پشت نهاده است و به دم گرم مسیحائیش جانی تازه یافته و با تولد های دیگر، زمینه ساز انقلاب شکوه مند اسلامی مان گشته است:

شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل *** کجا دانند حال ما سبک باران ساحل ها

2) ر ک: وصیت نامه سیاسی - الهی رهبر کبیر انقلاب و بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران - حضرت آیت اللّه العظمی امام خمینی قدس سره - بخش پیش گفتار، چاپ تهران، 1368 ش، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

3) ر ک: وصیت نامه سیاسی - الهی رهبر کبیر انقلاب و بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران - حضرت آیت اللّه العظمی امام خمینی قدس سره - بخش پیش گفتار، چاپ تهران، 1368 ش، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

جامعه اسلامی را به هویت اصلی و به خویشتن خویشش باز گرداند و سر انجام با اعمال سیاست: «نه شرقی نه غربی، بل اسلامی» بند های بردگی و رعب و ترس از استعمار گران جهان خوار را از دست و پای مردم مظلوم خود باز کرد و به استقلال شان رسانید.

او به مردان جامعه از بند رسته ما، اعتماد به نفس و شهامت بخشید، و زنان مسلمان را از سقوط به منجلاب فسادی که مزدوران غرب زده بی گانه به دست خاندان فاسد پهلوی - برای تباهی شان فراهم آورده بودند، نجات داد. و با برقراری سنت اسلامی حجاب، عفت و پاکی رأی و دامن را برای آنان تأمین کرد و با شرکت دادن ایشان در صحنه های زندگی فرهنگی، سیاسی، نظامی، اقتصادی، به نیمی از پیکره اجتماع مان حیاتی تازه بخشید و از این ره گذر حقوق طبیعی و انسانی زنان را تضمین کرد.

آید آن روز که خاک سر کویش باشم *** ترک جان کرده و آشفته رویش باشم

ساغر روح فزا از کف لطفش گیرم *** غافل از هر دو جهان، بسته مویش باشم

سر نهم بر قدمش بوسه زنان تا دم مرگ *** مست تا صبح قیامت ز سبویش باشم

هم چو پروانه بسوزم بر شمعش همه عمر *** محو، چون می زده در روی نکویش باشم

رسد آن روز که در محفل رندان سر مست *** راز دار همه اسرار مگویش باشم

یوسفم گر نزند بر سر بالینم سر *** هم چو یعقوب دل آشفته بویش باشم ⁽¹⁾

... استقبال بی نظیر تاریخی که به هنگام ورود او به خاک وطن - پس از پانزده سال تبعید - در دوازدهم بهمن ماه سال 1357 ، از طرف میلیون ها انسان مشتاق بی قرار به عمل آمد، و سیل میلیونی امّت عزادار سوگوار همراه با طوفانی از صجه و ناله و اشک، در لحظات وداع با پیکر پاکش در مصلای بزرگ تهران و در مراسم تشییع و تدفین او که در شانزدهم خرداد 1368 جاری و بر پا شد، خود نشانه ای است از محبوبیت بی همال و خصال شایسته وی و بر حق بودن مکتبی که به عشق آن زیست و برای سر بلندی و گسترش آن مبارزه کرد و با عشق آن جان سپرد.» ⁽²⁾

و اما بررسی: «تأثیر فرهنگ عاشورا و نمونه های عینی آن در اندیشه و زندگانی امام خمینی (رحمة اللّه)» که موضوع مقالت حاضر است، از مطالعه اجمالی قیام آن بزرگ مرد علیه رژیم فاسد پهلوی، با توجه به اهداف متعالی و رهبری ایشان در جریان انقلاب اسلامی ایران که فراهم شدن زمینه آن به سال ها قبل از رویداد 15 خرداد سال 1342 می رسد، قابل توجیه و تبیین است. چه بی گمان میان افکار و مقاصد و عملکرد امام خمینی (رضوان ﷲ علیه) با اهداف و آرمان های مقدس و شیوه رفتار حضرت امام حسین (علیه السلام) در قیام عاشورا، هم سانی ها و هم سوئی های آشکاری وجود دارد و به تعبیری دیگر، شاید به جرأت بتوان گفت: که این در واقع حماسه بزرگ کربلاست که الهام بخش، توان دهنده و انگیزه اصلی رهبر و بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران در ایجاد حرکت های ضد طاغوتی و مبارزات ایشان با سلسله پهلوی و مآلاً بر اندازی حکومت دو هزار و پانصد ساله ستم شاهی ایران در 22 بهمن ماه 1357 می باشد.

توجه به رخدادی که ذیلاً از تاریخ خونین کربلا نقل می گردد، شاید ما را در روشن گری و تحلیل موضوع مذکور، راهنما و مدد کاری بایسته باشد:

حضرت سید الشهداء (علیه السلام)، پس از نخستین دیداری که با حرّ بن یزید ریاحی فرستاده و پیش قراول لشگر عبید ا... بن زیاد، حاکم کوفه - در محل «بیضه» دارند، و طی خطبه ای تکان دهنده که با این عبارات آغاز می شود، ظلم ستیزی خود و دلیل نهضت و مخالفت شان را در برابر حکومت

یزید بن معاویه، چنین اظهار می فرمایند:

أیُّهَا النَّاسُ إنِّ رَسُولُ اللّهِ (صلی الله علیه و آله و سلم قال: مَنْ رَأَی سُلْطَاناً جَائِراً مُسْتَحِلًّا لِحُرُمِ اللَّهِ نَاکِثاً لِعَهْدِ اللَّهِ مُخَالِفاً لِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ یَعْمَلُ فِی عِبَادِ اللَّهِ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ ثُمَّ لَمْ یُغَیِّرْ بِقَوْلٍ وَ لَا فِعْلٍ کَانَ حَقاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُدْخِلَهُ مَدْخَلَهُ) ⁽¹⁾: [ای مردم! رسول اکرم - که درود خداوند بر او و خاندانش باد - فرموده است: اگر کسی زمام دار ستم گری را ببیند که به حقوق الهی و احکام دین تجاوز می کند و پیمان خداوند را می شکند و با سنت پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) مخالفت می ورزد و با بندگان خدا به ظلم و گناه رفتار می نماید، و او برای تغییر و بر اندازی چنین زمام دار بیداد گری، با گفتار و کردار خود اقدام نکند، حقاً خداوند وی را به همان جایی خواهد برد که آن ستم کار را می برد.] و به دنبالهٔ عبارات مذکور، ضمن بیان این حقیقت که: ألا و إنَّ هؤُلاءِ قَد لَزِموا طاعَةَ الشَّیطانِ،و تَرَکوا طاعَةَ الرَّحمنِ،و أظهَرُوا الفَسادَ،و عَطَّلُوا الحُدودَ،وَ استَأثَروا بِالفَیءِ،و أحَلّوا حَرامَ اللّهِ،و حَرَّموا حَلالَهُ،و أنَا أحَقُّ مَن غَیَّرَ ... فَأَنَا الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ،وَ ابنُ فاطِمَةَ بِنتِ رَسولِ اللّهِ (صلی اللّه علیه و آله و سلم... فَلَکُم فِیَّ اسوَةٌ... الخ) ⁽²⁾: [آگاه باشید! همانا اینان (عمّال حکومت یزید) پیروی شیطان را نصب العین و برنامه خود قرار داده اند و اطاعت خداوند را ترک کرده و فساد را آشکار ساخته و مروّج آن شده اند و حدود مقررات دین را تعطیل نموده و خزانه کشور اسلامی را به خود اختصاص داده، حرام خدا را حلال و روای آن را نا روا ساخته اند و من از هر کسی شایسته ترم که وضع نا بسامان موجود را تغییر دهم... من حسین، فرزند علی (علیه السلام) و پسر فاطمه، دختر رسول خدا هستم... پس لازم است که شما از روش من - در مبارزه با حکومت ظلم - پیروی کنید. زیرا عمل من برای مسلمانان حجت و سر مشق است.. الخ]

لذا آن امام همام با ایراد خطبه مزبور، احساس مسئولیت و ایفای وظیفه و یا تکلیف شرعی خویش را علیه یزید - به منظور پاس داری از حریم دین خداوند و احیای سنت های سنیه پیامبر اکرم (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و از بین بردن بدعت هایی که توسط خاندان بنی امیّه و خلیفه غاصب زمان و حامیان او به وجود آمده بود، اعلام می دارند و مسلمانان را به مبارزه با او تحریض می کند.

شایان ذکر است که آن حضرت، قبل از واقعه غم انگیز نینوا، در جایی دیگر نیز ضمن نگارش نامه ای به بزرگان بصره، اوضاع زمانه و عملکرد سوء حکومت یزید را از لحاظ پدیدار کردن بدعت ها و از بین بردن راه و روش پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) این گونه توجیه کرده و حجت را بر دین باوران غیرت مند تمام فرموده بودند: فَاِنَّ السُّنَّهَ قَدْ اُمیتَتْ و اِنَّ البِدْعَهَ قَدْ اُحْیِیَتْ. ⁽³⁾[همانا طریقه پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) - در روزگار ما - مرده است و رسم ها و عقاید تازه بر خلاف دین به وجود آمده است.] و در واقع زبان حال شان از بیان

این واقعیت تلخ آن است که می خواهند بگویند: نا گزیر هدف من از قیام علیه پسر معاویه از بین بردن این بدعت ها و زنده کردن اسلام راستین و سنت های پسندیده جدّم خاتم پیامبران محمد بن عبد اللّه (صلی اللّه علیه و آله و سلم) است.

بر این قیاس، در زندگی سیاسی و اندیشه های مذهبی رهبر و بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران - حضرت امام خمینی (رحمة اللّه) - و مبارزاتی که معظم له از دوران جوانی شان علیه یزید زمان خود - محمد رضا پهلوی - آغاز کردند، دقیقاً همین احساس وظیفه و نمود های عملی اهداف سالار شهیدان کربلا مشاهده می شود، زیرا ایشان در برابر حکومتی به پا خاستند که با ارائه و کاربرد بدعت هایی چون کشف حجاب، رواج بی بند و باری ها در معاشرت زنان با مردان، دائر کردن مراکز فحشاء و فساد و شرب خمر و دیگر منکرات، وضع قوانین خلاف دین، به باد دادن خزانه کشور از طریق ول خرجی ها، عیاشی ها و حیف و میل هایی نظیر بر پایی جشن های دو هزار و پانصدمین سال حکومت ستم شاهی و تاج گذاری و ترویج فرهنگ مبتذل غرب و.... در واقع رهسپار همان راه ضلالت و شیطانی بود که یزید بن معاویه و هوا داران او - به روزگار امام حسین (علیه السلام)- در آن گام بر می داشتند.

به گواهی اسناد موجود در تاریخ معاصر ایران و مشاهدات عینی نسلی که دوران چهل ساله اخیر را درک کرده و شاهد بر رویداد ها و حوادث سیاسی بوده که در کشور مان پیش آمده است، حکومت خود کامه محمد رضا پهلوی - به پشتیبانی شیطان بزرگ (آمریکا) و دولت اسرائیل غاصب و ارتشی که تا بنِ دندان به سلاح های آمریکایی و انگلیسی مسلح و مجهز بود و توسط مستشاران آمریکایی اداره می شد - هر فریاد تظلم و اصلاح طلبی را که به منظور دفاع از حق و جانب داری از دین و حمایت از مردم مظلوم، از طرف مصلحی کشیده می شد، در گلوی او خفه می کرد و روشن فکران غیرت مند ظلم ستیز را اسیر سیاه چال ها و زندان های مخوفی کرده بود که به دست دژخیمان سازمان به اصطلاح اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) اداره می شد. حکومتی که حضرت امام خمینی از سران آن، این گونه یاد کرده اند: «استبداد محمد رضا و پدر رو سیاهش روی سلاطین مستبد را سفید کرده است. این پدر و پسر جنایت هائی در ایران کرده اند که ما نمی توانیم عشر آن، حتی صد یک آن را بیان کنیم، این ها ملت ما را به اسارت کشیدند، قبرستان های ما را آباد و شهر های مان را خراب کردند. لذا اگر ایران بخواهد اصلاح شود، محمد رضا و سلسلهٔ خبیثه

پهلوی باید از میان برود و دست سه ابر قدرت جنایت کار: آمریکا، روسیه و انگلستان باید از ایران قطع گردد.» ⁽¹⁾

از آن جا که توصیف وضع نا بسامان حکومت و رژیم فاسدی که حضرت امام (رحمة اللّه) با یاری مردم

قهرمان و شهید پرور ایران علیه آن قیام کردند، از حوصله نوشتار حاضر خارج است و در واقع به مجال کافی دیگر نیاز دارد، لذا برای پرهیز از اطناب در سخن، شاید بی مناسبت نباشد که تحلیل موضوع مورد بحث را در بیان خاطره و گزارش ذیل خلاصه کنیم و خوانندگان گرامی را به منظور آگاهی از تفصیل آن به کتاب ها و مقالاتی احالت دهیم که تاکنون درباره انقلاب اسلامی ایران و حرکت و نهضت امام خمینی (رضی اللّه عنه) و علل سقوط سلطنت خاندان پهلوی نگاشته شده است:

در نخستین روز های بهمن ماه 1357 شمسی یا در آستانه پیروزی انقلاب و باز گشت امام از تبعید پانزده ساله شان به ایران که نظام ستم شاهی سلسله پهلوی، در حصاری از حکومت نظامی و فضایی آکنده از خون و آتش، آخرین نفس های حیات نکبت بار خود را می کشید و شاه معدوم چونان غریقی در حال نزع، برای ادامه زندگی اش به هر حشیشی چنگ می زد و به هر جنایتی دست می یازید، نگارنده این سطور که مانند ملیون ها ایرانی دردمند دیگر، هر لحظه سپری شدن دوران تاریک استبداد و فرا رسیدن صبح آزادی را انتظار می کشید، ضمن چکامه گونه ای با عنوان «پنجاه سال شوم» - که ابیات ذیل بخشی از آن منظومه است - خطوط برجسته سیمای ظالمانه حکومت محمد رضا را که امام خمینی با الهام از قیام کربلا، در بر اندازی او همت گماشته بودند چنین ترسیم و توصیف کرده است:

طوفان خشم ملت مظلوم بر کند *** نخل ستم ز جای و بسوزد بر و برش

ظالم که نقشه ها کشد از بهر جان خلق *** با دست خویش می کند او چه به مغبرش

آه یتیم و ناله زندانی اسیر *** آسان کند اثر، که به خرمن در آذرش

«پنجاه سال شوم» بر این بوم و بر گذشت *** با حیله و دروغ و تباهی، سراسرش

بس وعده های پوچ و دروغین بداد و داشت *** آن گرگ در لباس شبان، خدعه در سرش

روزی به نام غم خوری از «برزگر»، گرفت *** آب و زمین ز «مالک» و شد فتنه بر درش

در سود «کار خانه» به ظاهر شریک کرد *** «مزدور» را و کرد تبه، رنج و باورش

بنیاد «علم» و خانه «فرهنگ» شد خراب *** ز آن «دانشی سپاه» ابو جهل پرورش

آزادی و فضیلت و هم مردمی بکشت *** دین خوار گشت و «عالم دین» شد به شش درش

«خائن» به روزگار وی ارج و مقام یافت *** «فاسد» عزیز گشت و گرامی و سرورش

«منسوخ شد مروت و معدوم شد وفا» ⁽¹⁾

منسوخ شد مروت و معدوم شد وفا *** زین هر دو نام مانده چو سیمرغ و کیمیا

ر ک: دیوان اشعار حکیم ابو المجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی، به سعی و اهتمام: مدرس رضوی، تهران، 1320 ش، انتشارات شرکت طبع کتاب صفحات 45 تا 48

«هر عاقلی به زاویه ای گشت ممتحن» ⁽²⁾

منسوخ شد مروت و معدوم شد وفا *** زین هر دو نام مانده چو سیمرغ و کیمیا

ر ک: دیوان اشعار حکیم ابو المجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی، به سعی و اهتمام: مدرس رضوی، تهران، 1320 ش، انتشارات شرکت طبع کتاب صفحات 45 تا 48

آزادگان به بند و به زندان اسیر و خوار *** فرزانگان حقیر و زبون، در برابرش

... سرمایه طبیعی کشور به باد داد *** از «نفت» و «گاز» و آهن و پولاد و هم زرش

القصه، او هر آن چه به دوران خویش کرد *** از جهل و از خیانت و سفّاکی و شرش،

چشم زمانه هیچ ندیده است آن چنان *** در زیر آبی فلک و سقف اخضرش

و در ادامه این ابیات، اشارتی چنین شده است به قیام پیامبر گونه امام خمینی در بر اندازی حکومت پهلوی و شکوفائی انقلاب و پیروزی مردم از بندرسته ایران:

اینک به پایمردی نستوه مرد حق *** فرزند مصطفای «خمینی» که از فرش

دشمن به اضطراب و دل دوست شادمان *** رایات دین بلند و سر افراز هم، سرش

مردم بسیج گشته و فریاد «انقلاب» *** آید به گوش، صوت خوش روح پرورش

اینک به پاسداری آزادی و شرف *** با اتکاء به قدرت خلاق داورش

چون کوه با صلابت و توفنده هم چو باد *** چون بت شکن نیای خود و هم پیمبرش

کاخ ستم به لرزه در آورد و داد خلق *** بگرفت با عنایت حق از ستم گرش

آری، حضرت امام (رحمة اللّه) با «اتکاء به قدرت خلاق داور» و برخور داری از «عنایت حق» و حمایت مردم تحت ستم ایران، کاخ ظلم یزید زمانه را به لرزه در آورد و زمینه نهضتی همگون و هم سو با قیام عاشورا را در کربلای ایران فراهم کرد.

شایسته یاد آوری است که سابقه مبارزات حسین گونه امام خمینی (رحمة اللّه) علیه ستم و فساد و بی دینی، به سال ها قبل از شکوفائی انقلاب اسلامی بهمن 57 می انجامد و در واقع مراحل عملی آن با نگارش کتاب «کشف الاسرار» - بعد از واقعه شهریور 1320 شمسی و سر نگونی رضا خان، با این گونه افشا گری ها که: «احکام صادره از سوی رژیم رضا خانی بی اعتبار است و باید به دور ریخته شود» ⁽¹⁾- آغاز می گردد و پس از کودتای آمریکائی 28 مرداد 1332، در جریان ساله ای خفقان زای سلطه حکومت محمد رضا شاه - به ویژه در دهه چهل - که وی با یاری ایادی آمریکا و نیروی جهنمی ساواک، به نام اصلاحات و انقلاب سپید، هدف اصلی اش دین زدائی از فضای فرهنگ و دانش گاه های ایران است، پیکار مقدس امام متناسب با شرایط زمان و مقتضای رویداد هایی که اتفاق افتاد، در مقاطع مختلف به اشکال ذیل ادامه می یابد:

انتخاب کنندگان و انتخاب شوندگان در انجمن های مذکور حذف گردیده و «سوگند خوردن نمایندگان به قرآن» مبدل به قسم ایشان به «کتاب آسمانی» شده بود.

آنان در عصر حاضر پیش چشم همه است، جشن می گیرد و چراغانی می کند.»

ر.ک: نهضت امام خمینی، تألیف سید حمید روحانی (زیارتی)، چاپ تهران، 1372، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، جلد 3، صفحه 548

اما بی گمان، اوج شکوفایی و تبلور کامل فرهنگ ظلم ستیز عاشورا را، قبل از انقلاب در سخنرانی تاریخی که امام عصر روز عاشورای سال 1342 ش یا دهم محرم 1383ق پس از حادثه حمله دژ خیمان رژیم پهلوی به مدرسه فیضیه در قم ایراد کرده اند، می توان مشاهده کرد. در عظمت این سخنرانی انقلابی و عمق و میزان تأثیری که در اذهان عمومی می گذارد، همین بس که از هنگام ایراد آن، صفت «بت شکن بزرگ تاریخ» از طرف مردم حق شناس ایران برای آن عبد صالح، بر صحایف

تاریخ انقلاب، جاودانه، ثبت شد و در واقع این رویداد فرخنده به منزلهٔ آیینه ای گردید که نمود های عینی تأثیر قیام عاشورا را در افکار و شخصیت امام، به روشنی می توان در آن ملاحظه کرد.

عبارات ذیل، بخشی است از این نطق تاریخی متهورانه و سر نوشت ساز:

«بسم اللّه الرحمن الرحیم. الان عصر عاشوراست. گاهی که وقایع روز عاشورا را از نظر می گذرانیم، این سئوال برایم پیش می آید که اگر بنی امیه و دستگاه یزید بن معاویه تنها با حسین (علیه السلام) جنگ داشتند، آن رفتار وحشیانه و خلاف انسانی چه بود که در آن روز نسبت به زن های بی پناه و اطفال بی گناه مرتکب شدند؟! زنان و کودکان او چه تقصیر داشتند؟! طفل شش ماهه حسین (علیه السلام) چه کرده بود؟!

به نظر من آن ها با اساس کار داشتند. بنی امیه و حکومت یزید با خاندان پیغمبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) مخالف بودند. بنی هاشم را نمی خواستند، و غرض آن ها از بین بردن این شجره طیبه بود. همین سئوال این جا مطرح می شود که اگر دستگاه حکومت جبار ایران با مراجع سر جنگ داشت، با علمای اسلام مخالف بود، به قرآن چه کار داشتند که در روز حمله به مدرسه فیضیه آن را پاره پاره کردند؟! به مدرسه فیضیه و به طلاب علوم دینیه چه کار داشتند؟! به این نتیجه می رسیم که این ها با اساس، کار دارند، با اساس اسلام و روحانیت مخالفند. این ها نمی خواهند این اساس موجود باشد.

این ها نمی خواهند صغیر و کبیر ما زنده باشد. اسرائیل نمی خواهد در این مملکت قرآن باشد، نمی خواهد در این کشور علما و احکام اسلام باشد... اسرائیل می خواهد آن چیز هایی که سدّ راه هستند از سر راه برداشته شود. قرآن سد راه است باید برداشته شود. روحانیّت سدّ راه است باید شکسته شود. مدرسه فیضیه و دیگر مراکز علم و دانش سدّ راه است یابد خراب شود. طلاب علوم دینیه ممکن است بعد ها سدّ راه بشوند باید کشته شوند، از پشت بام پرت شوند، باید سر و دست آن ها شکسته شود، برای این که اسرائیل به منافعش برسد، دولت ایران به تبعیت از اغراض و نقشه های اسرائیل به ما اهانت کرده و می کند.

شما اهالی محترم قم! ملاحظه فرمودید که آن روز که آن رفراندوم غلط، آن رفراندوم مفتضح انجام گرفت - رفراندومی برای تأیید تصویب نامه انجمن های ایالتی و ولایتی و دام فسادی که از طرف رژیم به نام به اصطلاح حقوق زنان و تشکیل جامعه آزاد زنان، برای آنان گسترده شده بود - آن رفراندومی که بر خلاف مصالح ملت ایران بود و با زور سر نیزه اجرا شد. در کوچه ها و خیابان های قم، در مرکز روحانیت، در جوار حضرت معصومه علیها سلام، مشتی اراذل و اوباش را راه انداختند، در

اتومبیل ها نشاندند و گفتند: مفت خوری تمام شد! آیا این طلاب علوم دینیه که سراسر عمر شان را، مواقع نشاط شان را در این حجرات می گذرانند و ماهی چهل الی صد تومان بیش تر ندارند، مفت خورند؟! یا آن هایی که یک قلم در آمد شان هزار میلیون تومان است ؟! مفت خور کسانی هستند که بانک های دنیا را از دسترنج مردم فقیر انباشته اند، کاخ های عظیم را بنا کرده اند و در عین حال باز هم ملت را رها نمی کنند، باز هم دنبال این هستند که منافع این کشور را به جیب خود و اسرائیل برسانند. باید دنیا قضاوت کند، باید ملت قضاوت کند که مفت خور کیست؟!

ای شاه ! من به تو نصیحت می کنم، دست از این اعمال و رویه بردار! من میل ندارم که اگر روزی ارباب ها بخواهند تو بروی، مردم شکر گزاری کنند. من نمی خواهم تو مثل پدرت بشوی!

سازمان امنیت می گوید: از شاه صحبت نکنید، از اسرائیل صحبت نکنید، آیا به نظر سازمان امنیت، شاه اسرائیلی و یهودی است؟! آقای شاه! شاید این ها می خواهند تو را یهودی معرفی کنند تا من بگویم تو کافری و از ایران بیرونت کنند؟! و به تکلیفت برسند؟! تو نمی دانی که اگر یک روز صدایی در بیاید و ورق بر گردد، هیچ کدام از این ها که اکنون دور تو را گرفته اند، با تو رفیق نخواهند بود. این ها رفیق دلارند، این ها دین و وفا ندارند. دارند همه چیز را به گردن توی بی چاره می گذارند.

... مطالب زیاد است، بیش تر از آن است که شما تصور کنید، حقایقی در کار است، مملکت ما، اسلام ما، در معرض خطر است. آن چیزی که در شرف تکوین است سخت ما را نگران و متأسف ساخته است. از وضع ایران، این مملکت خراب، از وضع این هئیت دولت و از وضع سردمداران حکومت نگران و متأسف و متأسف هستیم و از خداوند بزرگ اصلاح امور را خواهانیم.» ⁽¹⁾

با این تفصیل، آن چه مسلم است این است که امام خمینی (رضی اللّه عنه) در سراسر عمر پر برکت خود، با استفاده از هر فرصت مناسب و بهره مندی از سنگر خطابه و اسلحه قلم و بیان، قاطبه مسلمانان - به ویژه ملت مسلمان - ایران را به ادامه راه و روشی که شهیدان کربلا در مقابله با حکام جابر بنی امیه اتخاذ کردند، فرا خواند و با تکیه دائمی بر این واقعیت که: «کلّ یوم عاشورا و کلّ ارض کربلا» و بیان این حقیقت که هر چه داریم از امام حسین علیه السلام و عاشورای عبرت آموز انسان ساز اوست، و این: «محرم و صفر است که اسلام را تاکنون نگه داشته است» ⁽²⁾مردم را به قیام علیه حکومت خاندان پهلوی و ایادی مزدور و خائن دربار آنان ⁽³⁾و حامیان بیگانه شان بر انگیختند. انگیزش و نهضتی که در فرجام به طوفان عظیم انقلاب شکوهمند اسلامی ایران در 22 بهمن سال 1357 منجر شد، و شعله های خشم برخاسته از این طوفان، کاخ ستم طاغوتیان را سوزانید و سر نشینان آن را به زباله دان

تاریخ افکند.

اینک با ارائه عبارتی از سخنان امام خمینی درباره قیام مقدس حسینی که ضمناً ارتباطی تنگاتنگ با نمود های عینی دارد که در رفتار و شخصیت ایشان از فرهنگ عاشورا متجلی است، مقاله حاضر را حسن ختام می بخشیم و از خداوند بزرگ برای همه فضیلت جویان ظلم ستیز - به ویژه برای مسئولان و برگزار کنندگان محترم «کنگره بین المللی امام خمینی (سلام اللّه علیه) و فرهنگ عاشورا» - موفقیت روز افزون را در راه نشر ارزش های این فرهنگ متعالی مسئلت داریم:

پای نوشت ها

1- مأخوذ است از این بیت خواجه شیراز -حافظ- :

زین آتش نهفته که در سینه من است *** خورشید شعله ای است که در آسمان گرفت

ر ک: دیوان خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی، به اهتمام محمد قزوینی و دکتر قاسم غنی، تهران (بی تا) انتشارات کتاب فرشی زوار، صفحه 6

2- همین مأخذ، صفحه 306.

3- اشارت است به این بیت لسان الغیب:

شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل *** کجا دانند حال ما سبک باران ساحل ها

ر ک: ماخذ پیشین، صفحه 2.

4 و 5 - ر ک: وصیت نامه سیاسی - الهی رهبر کبیر انقلاب و بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران - حضرت آیت اللّه العظمی امام خمینی قدس سره - بخش پیش گفتار، چاپ تهران، 1368 ش، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

6 - ر ک: نهج الفصاحه - مجموعه کلمات قصار حضرت رسول (صلی اللّه علیه و آله و سلم)- مترجم و گرد آورنده: ابو القاسم پاینده، تهران، چاپ سیزدهم. 1360 ش، سازمان انتشارات جاویدان، صفحه 283.

7- سوره مبارکه احزاب /33، آیه 23

8- ر ک: دیوان امام - مجموعه اشعار امام خمینی (سلام اللّه علیه) - چاپ دوم، تهران، 1372 ش، انتشارات مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، صفحه 153

9- تلخیصی است از مقاله: «در سوگ آفتاب» به قلم نگارنده این سطور، که در شماره 26 مجله مشکوة، بهار 1369 ش و در شماره پنجم سال اول ماه نامه آشنا، خرداد و تیر ماه 1371 ش، چاپ و منتشر شده است.

10 و 11 - ر ک: تاریخ الرسل و الملوک - تاریخ طبری - تألیف: محمد بن جریر طبری، طبع قاهره، 1358 ه- ق، ج 4، ص 304.

12- ر ک: مأخذ پیشین، ج 4، ص 266.

13- ر ک: نامه انقلاب اسلامی، شماره 8 بهمن ماه 1360، از انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، صفحات 14 و 23 هم چنین ر ک: سخنان امام خمینی (رحمة اللّه) - در بدو ورود شان به تهران - به تاریخ دوازدهم بهمن 1357 ش در بهشت زهرای تهران

14 و 15 - این دو مصرع سروده سنایی غزنوی است در قصیده 47 بیتی معروف او با مطلع:

منسوخ شد مروت و معدوم شد وفا *** زین هر دو نام مانده چو سیمرغ و کیمیا

ر ک: دیوان اشعار حکیم ابو المجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی، به سعی و اهتمام: مدرس رضوی، تهران، 1320 ش، انتشارات شرکت طبع کتاب صفحات 45 تا 48

16- ر ک: حرکت امام خمینی و تجدید حیات ایشان، نوشته: راشد الغنوشی: ترجمه: سید هادی خسرو شاهی، تهران، 1372 ش، انتشارات مؤسسه اطلاعات، ص 52

17- امام خمینی ضمن پیام شجاعانه و هوش یاری بخشی که برای زائران خانه خدا - در مراسم حج سال 1349 ش فرستادند، با بیان عبارات ذیل، انزجار خود را از لجام گسیختگی ها و ول خرجی های حکومت پهلوی و مخالفت شان را با بر گزاری جشن های دو هزار و پانصد ساله ستم شاهی ابراز داشته اند: «دستگاه جبار (پهلوی) صد ها ملیون تومان از سرمایه این مملکت را صرف جشن های ننگین می کند. جشن های تولد این و آن، که خدای می داند چه مصیبت و سیه روزی برای مردم و چه وسیله اخاذی و غارت گری را برای عمال استعمار به بار آورده است. بودجه هنگفت و سر سام آوری که در این امر مبتذل صرف می شود اگر برای سیر کردن شکم های گرسنه و تأمین زندگی سیه روز ها خرج می شد، تا اندازه ای از مصیبت ها می کاست. لیکن استفاده جویی و خود کامگی نمی گذارد که این ها به فکر ملت باشند. دستگاه جبار با پول ملت مسلمان برای شاهانی که در هر عصر، ملت ها را زیر چکمه های نظامی خود خرد کرده اند، شاهانی که همیشه با مذاهب حقه دشمنی داشته اند. شاهانی که دشمن سر سخت اسلام بوده و نامه مبارک حضرت رسول را پاره کردند. شاهانی که نمونه آنان در عصر حاضر پیش چشم همه است، جشن می گیرد و چراغانی می کند.»

ر.ک: نهضت امام خمینی، تألیف سید حمید روحانی (زیارتی)، چاپ تهران، 1372، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، جلد 3، صفحه 548

18- مأخذ پیشین، ج 1، صفحات 456 تا 460.

19- ر ک: قیام عاشورا در کلام و پیام امام خمینی (رحمة اللّه)، تبیان، آثار موضوعی، دفتر سوم - تهران 1373 ش، انتشارات مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ص96

20- آماری که از دولت مردان و کار گزاران رژیم محمد رضا پهلوی از جمله: «از وابستگی های افراد شناخته شده هئیت وزیران کابینه های: هویدا، آموزگار، شریف امامی و ازهاری به دست آمده است، حکایت از آن دارد که از هر یک صد نفر از آن ها، نود و پنج نفر شان: 38٪ فرماسون، 24% عضو

سیا ( C.I.A) و 21% عضو ساواک بوده اند. و هم در این دوران است که عمال «سیا» و «ساواک» رسماً و عملاً دیوان سالار می شوند و در منصب وزارت قرار می گیرند و ملک داری می کنند بی عفت ترین زنان حامی حقوق بشر و مدافع آزادی زن می گردند و بی غیرت ترین مردان دم از مردانگی و جوان مردی می زنند و زبون ترین و فرو مایه ترین اشخاص، به طراحی نظام «عدل پهلوی» همت می گمارند و حقیر ترین و ذلیل ترین مردمان به قانون گذاری می پردازند و جبون ترین و عاجز ترین صاحب منصبان بر مسند حکم روائی می نشینند. و بی سواد ترین و ابله ترین کسان بر کرسی ریاست دانش گاه تکیه می زنند.» ر ک: انقلاب ایران و مبانی رهبری امام خمینی نوشته: سیروس پرهام، تهران 1357 ش، انتشارات مؤسسه امیر کبیر، ص26

21 تا 24 - ر ک: قیام عاشورا در کلام و پیام امام خمینی (رضی اللّه عنه) -همان- صفحات 38، 39، 42، 48، 49، 96 و 23.

ادبیات عاشورا «در دورهٔ حضور امامان علیهم السّلام» (260 - 61 ه-) محمود رضا افتخار زاده

ادبیات عاشورا، (طرح کلی)

1- مباحث لغوی و فنی

تعاریف و اصطلاحات، موضوعات، زبان، ویژگی ها، فضا و روح حاکم بر ادبیّات، اصول مشترک، تکیه و تأکید ها، راز و رمز ها، زبان شناسی، سبک شناسی، اصول ادبی حاکم بر ساختمان زیارات و ...، واژگان ویژه، کلیشه های تاریخی.

2- شناسائی و طبقه بندی منابع

زیارات، مقاتل، مراثی، ادعیه، موضوع بندی روایات زیارات، موضوع بندی زیارات و ادعیه، شأن صدور ها، قلمرو ادبیات عاشورا: زیدیه، اسماعیلیه و فرقه های شیعه، سنّیان (مذاهب اربعه).

3- نقد متون و منابع

نقد داخلی و خارجی اسناد، نقد راویان (سند شناسی و جرح و تعدیل راویان).

امام حسین (علیه السلام) از ولایت تا شهادت

1- فلسفه تاریخ شیعه

قیام و شهادت امام (علیه السلام) یک قیام و شهادت عقیدتی احیا گر است.

2- کرونولوژی حوادث مهم و تعیین کننده

از سال 11 هجری تا 61 هجری.

تحریری نو از فلسفه شهادت، تصاویری نوین از شهادت سرور شهیدان (علیه السلام)، فهرست و شناسائی شهیدان، فهرست و شناسائی حرامیان.

تعالیم ادبیات عاشورا

1- تعالیم و اهداف

محور ها: عقیدتی، اخلاقی، سیاسی، اجتماعی؛ (عناصر اصلی).

جهت گیری ها: زمان در گذشته و حال و آینده؛ (عناصر اصلی).

2- عاشورا پا بپای دوره حضور امامان (علیهم السلام)

چگونگی گرامی داشت عاشورا، انشاء زیارات، سر نوشت مشهد امام حسین (علیه السلام) در طول دورهٔ حضور، کرونولوژی تحریفات عاشورا توسط فرقه ها و....

کلّ شهر محرّم و کل ارض کربلا و کل یوم عاشورا حسین (علیه السلام) باز شهید!

اشاره

1- تبرئه «حقیقت» از زندان اتّهام «واقعیّت»، (تحلیل کلامی).

2- دگر دیسی اسلام محمّد (صلی اللّه علیه و آله و سلم) از سوی خلافت و سلطنت، (تحلیل تاریخی).

آن چه ملاحظه شد ارائه پیش نویس ساده و صادقانه طرحی است از کاری بس عظیم و بسیار ضروری و مهم که از سال ها پیش ذهن مرا بخود مشغول داشته و دارد و به همین منظور، در فرصت هائی یادداشت هایی فراهم آمده که توفیق تدوین آکادمیک و تألیف آن ها آرزو است، بنابراین مطالبی که از نظر خواهد گذشت، چیزی جز تورق تند برخی یادداشت ها نیست.

1- ادبیات عاشورا؛ تعاریف، اصطلاحات، قلمرو

ادبیات؛ ادب در زبان عربی به معنای دعاست و مفهوم تربیتی و آموزشی دارد ⁽¹⁾و شامل حوزه ای گسترده از دانش های گوناگون بهم پیوسته می باشد. در زبان پارسی این دانش ها را ادبیات گویند. ⁽²⁾

عاشورا؛ واژه ای سامی است ⁽³⁾که از زبان آرامی به زبان عربی راه یافته ⁽⁴⁾و پیشینه تاریخی آن در فرهنگ سامی به ادیان ابراهیمی می رسد. عاشورا از آغاز «وضع» واژه ای بس مقدس و محترم

بوده و در تورات دهمین روز از ماه تشرین اول است؛ روزی که بنی اسرائیل به کفاره گناه گوساله پرستی، آن روز را روزه گیرند. ⁽¹⁾در اسلام دهم ماه محرم را که امام حسین بن علی (علیه السلام) به شهادت رسید، عاشورا گویند.

ادبیات عاشورا: از آن جا که فرهنگ عقیدتی - سیاسی تشیع با عاشورا و از عاشورا آغاز شده و در دوره حضور امامان (علیهم السلام) توسط آن حضرات انشاء و املا و توسط اصحاب تدوین و تألیف گردیده و در ادامه همان عصر و نسل از سوی پیروان امامان خصوصاً و از سوی سایر مسلمانان عموماً در همان راستا مطالبی به نثر و نظم ابراز و ایرادی شده، بنابراین منظور از ادبیات عاشورا بطور اخصّ کلیه زیارات و ادعیه و روایات مربوط به آن هاست و بطور اعم کلیه مراثی و مقاتل و مباحث مربوط به عاشورا می باشد.

در همین جا توجه و تأکید بر این مهم، ضروری است که ادبیات عاشورا (زیارات و ادعیه) پشتوانه عقیدتی - فلسفی - کلامی تشیع امامیه در طول تاریخ و در همه شرایط و اوضاع روزگار می باشد، بنابراین توجه و پرداختن به آن ها یک ضرورت حیاتی و سر نوشت ساز است.

این واقعیت بدیهی است که ادبیات کلامی - سیاسی شیعه امامیه دوره حضور، ادبیات رادیکال بوده است و به همین دلیل بخش بزرگی از این میراث های عقیدتی در طول دوره بسیار بحرانی عصر حضور دست خوش حوادث شده و از میان رفته و بخش دیگری از ادبیات عاشورا در مقطع انتقال به عصر غیبت، توسط خط اعتدال بایگانی و از رده خارج گردیده و به دلائلی محو شده است، و آن چه از گزند حوادث مصون مانده و به دوره غیبت راه یافته، در قرون چهارم و پنجم هجری تدوین و تألیف شده و بصورت مجموعه های روائی، زیارتی، مقاتل و ادعیه در آمده است. تصفیه این منابع و استخراج ادبیات اصیل عاشورا، رسالتی بس بزرگ و کاری عظیم است که ضرورت آن امروز بیش از پیش احساس می شود.

زبان، سبک، ویژگی ها و روح حاکم بر ادبیات عاشورا

ادبیات عاشورا در حوزه عام جهانی اصولاً و عموماً ادبیاتی است تعلیمی، تبلیغی، ارشادی - انسانی که رسالتش آموزش حق و حقیقت، حق جوئی و حق گوئی، ستم ستیزی و ستم سوزی و ارشاد به اصول آزادی و عدالت و جهت آن افشای سه جریان زور مند و زر مند و تزویر مند حاکم بر تاریخ انسان، و موضوع آن مسائل عقیدتی، اخلاقی، سیاسی و اجتماعی و هدف غائی آن رستگاری انسان در دنیا و آخرت است. بخشی از ادبیات عاشورا (ادعیه) که عالی ترین مضامین اخلاقی و تربیتی

را در بر دارد، در حوزه داخلی و در رابطه با فرد نوعی ادبیات اعترافی نیز هست که هدفش احیاء فرد و باز سازی شخصیت انسانی او و قرار دادن وی در مدار تکامل است. در این بخش، با ادبیاتی انفسی - اعترافی روبرو می شویم که ناشی از آگاهی، شناخت و شعور فرد است (ن.ک: دعای مکارم الاخلاق و مناجات خمس عشر).

سبک یا روش گویش و انشاء ادبیات عاشوراء سبک والای عقیدتی تعلیمی - تبلیغی است که جملات آن کاملاً متناوب و متصل می باشند. نثر ادبیات عاشورا، عموماً نثر تعلیمی است و از یکسانی همانندی در سبک و سیاق و ریتم برخور دار است و طبعیت آن مقید به رعایت صناعات لفظی خاصی نیست اما برخی مضامین عالیه آن با نثری کاملاً بدیع و بلیغ و آراسته به صناعات لفظی، وزن، قافیه و سجع است (ن.ک: زیارت جامعه ائمة المؤمنین و دعای عالیة المضامین).

در ادبیات عاشورا به ریتم توجه خاصی شده زیرا هدف انتقال حالات عاطفی و روحی و القاء مضامین عالیه بوده است. بنابراین ریتم ادبیات عاشورا ریتم تندی است که از وقار خاصی برخور دار است و حاصلش بی قراری و سبک بالی می باشد؛ نمونه:

السلام علیک یا ثار اللّه و ابن ثاره و الوتر الموتور، السلام علیک و علی الارواح التی حلّت بفنائک، علیکم منی جمیعاً سلام اللّه ابداً ما بقیت و بقی اللیل و النهار.... لقد عظمت الرزیة و جلت و عضمت المصیبة بک علینا و علی جمیع اهل الاسلام ... فلعن اللّه امة اسست اساس الظلم و الجور علیکم اهل البیت و... اشهدانک طهر طاهر مطهر، من طهر طاهر مطهر طهرت و طهرت ارض انت بها ... در ادبیات عاشورا نگاه و زاویه دید بگونه ای است که روزنه ای به حقیقت و واقعیت تاریخی - زمانی حادثه پیش روی می گشاید؛ نمونه:

لعن اللّه من رماک، لعن اللّه من طعنک، لعن اللّه من احتزّ رأسک لعن اللّه من حمل رأسک، لعن اللّه من نکت بقضیبه بین ثنایاک و... السلام علی الشیب الخضیب، السلام علی الخدّا التّریب، السلام علی البرن السّلیب، السلام علی الرأس المرفوع ، السلام علی الاجسام العاریه فی الغلوات... این بدیهی است که هر اثر ادبی باید از عدالت ادبی برخور دار باشد، در ادبیات عاشورا، عدالت ادبی بگونه ای است که اوصاف مثبت و منفی مطابق با واقعیت تاریخی - زمانی است یعنی شهیدان و شاهدان بگونه ای توصیف شده اند که بوده اند و دژ خیمان و حرامیان اوصاف شایسته خویش را دارند. و دقیقاً به همین دلیل در ادبیات عاشورا مبالغه، اغراق و غلو در صفت و موصوف وجود ندارد.

حماسه عاشورا قلمرو جهانی - تاریخی دارد و حماسه انسانی است و نه پهلوانی و المپیائی و

اودیسه ای، ترسیم حوادث و تصاویر آن منطبق با واقع است، پس زبان حماسه کاملاً رئالیستی است.

حماسه عاشورا، تراژدی به معنای ارسطوئی کلمه نیست بلکه اگر نقطه اوج آن را تراژدی تلقی کنیم یک تراژدی صرفاً انسانی است که تأثیر عقیدتی - سیاسی تاریخی مثبت بر جای هشته و می نهد.

ادبیات عاشورا غم نامه نیست چرا که عاشورا فاجعه از نوع تراژدی که با مرگ قهرمان تحقق می یابد نیست بلکه تجدید حیات حق و حقیقت و تضمین جاودانه و جهانی آن است.

در ادبیات عاشورا شکوائیه بصورت نقد عقیدتی، سیاسی - اجتماعی و نکوهش انسانی و اعتراض تاریخی علیه وضع موجود هر عصر و نسل تجلی کرده است. نمونه:

لعن اللّه امة دفعتکم عن مقامکم و ازالتکم عن مراتبکم التی رتبکم اللّه فیها و لعن اللّه امة قتلتکم و لعن اللّه الممهدین لهم بالتمکین من قتالکم، برئت الی اللّه و الیکم منهم و اشیاعهم و اتباعهم و اولیائهم... انی سلم لمن سالمکم و حرب لمن حاربکم الی یوم القیامة... و بالبرائه ممن اسست اساس ذلک و بنی علیه بنیانه و جری فی ظلمه و جوره علیکم و علی اشیاعکم... اللهم العن کل غاصب و ظالم... مراثی عاشورا در عین حال که در بر دارنده تألمات روحی و احساسی و عقیدتی شیعه است در عین حال فریاد اعتراضی است علیه جور و جهل موجود هر عصر و نسل در طول تاریخ.

در ادبیات عاشورا تداعی معانی فراوانی است؛ تداعی فلسفی،کلامی، تاریخی، سیاسی؛ تداعی تاریخی غصب، تداعی تاریخی استبداد، تداعی تاریخی تزویر. در ادبیات عاشورا اصولاً از سمبولیسم و شیوه های ادبی آن اثری نیست ولی نماد های تاریخی جریان غصب و خیانت بصورت سمبلیک بیان شده تا علاوه بر مصداق مشخص زمانی - عینی، رهنمود و مفهوم سیاسی- تاریخی عام خود را حفظ کرده باشد.

نمونه: اللّهم خصّ انت اول ظالم باللعن منی و ابدأ به أولاً ثم الثانی و الثالث و الرابع و ... و ...

در ادبیات عاشورا شیوه بیان حدیث نفس است که گاه به صورت اول شخص مفرد و گاه بصورت اول شخص جمع ظاهر می شود. در ادبیات عاشورا تکرار به معنای تأکید بسیار است و از حسن تعبیر ویژه ای برخور دار است. آن گونه که حسن تناسب در روایت حادثه مشهود می باشد یعنی گزارش حادثه بر اساس حقیقت تاریخی است و شیوه روایت ادبیات عاشورا مراسله ای است یعنی از مصدر خاصی به مخاطب یا مخاطبان انشاء شده است.

ویژگی منحصر بفرد ادبیات عاشورا خلوص است یعنی یک رنگی و بی غل و غشی گزارش حادثه و آموزش و تبلیغ تعالیم و مفاهیم و پیام های تاریخی آن که از خلوص مطلق برخور دار می باشد و به همین دلیل ادبیاتی درون حسی است که فرد خود را با آن چه می خواند هم درد و هم زمان احساس می کند.

ویژگی دیگر ادبیات عاشورا پویائی و کارائی تاریخی آن است، یعنی با وجود گذشت زمان و دسترسی عوام، عوام زده، کهنه، بی خاصیت و حالت و روح نشده و هم چنان اصالت، عظمت، اهمیت، معنویت، قداست و حقیقت خود را حفظ کرده و بکر و تازه است.

جوهره، فکر اصلی، مضمون و روح مسلط بر ادبیات عاشورا، آگاهی بخشی، ایمان، آزادگی، آزادی، قسط انسانی و عدالت اجتماعی است.

واژگان ویژه، راز و رمز ها و کلیشه های تاریخی ادبیات عاشورا

اشاره

تاریخ اسلام امامت مشخصاً به دو دوران کلی تقسیم می شود؛ دوره حضور پیامبر و امامان و دوره غیبت. دوره حضور عموماً عصر عقیدتی است و دوره تکوین و تبیین و تعلیم عقاید اسلامی. در این دوره مشخص وجود غلبه پان عربیسم اموی - عباسی و عوارض دردناک آن، زبان عربی یک زبان ایدئولوژیک بوده و نه یک زبان قومی و نژادی، بنابراین از هر گونه پیرایه های قومی - نژادی پان عربیستی بدور می باشد. این حقیقت در روح حاکم بر ادبیات عاشورا نمودار است، بگونه ای که خواننده تنها احساسی که می کند یک احساس عقیدتی - انسانی است. گوئی زبان، زبان روح و روان مشترک انسانی است و نه زبان عربی. این حقیقت در متون عالیه ادبیات عاشورا (زیارات و ادعیه امام سجاد) قابل لمس و حس است آن گونه که امامان معصوم (علیهم السلام) تعلق قومی و نژادی ندارند و مظاهر عالی انسانی جلوه می کنند.

ادبیات عاشورا از واژگان ویژه ای برخور دار است که هر کدام وضع ابتدائی، تعیینی- تعینی و مفاد و مفهوم و دلالت خاص خود را دارند و بدون پیشینه کاربرد می باشند؛ نمونه:

«ثار، ثائر، ثار اللّه، و ابن ثاره، و ابن ثائره، وتر، الموتور، وارث، الشهید، القتیل، قتیل اللّه، وتر اللّه، التراث، الشاهد، المشهود، المستشهد، کلمة التقوی، باب الهدی، العروة الوثقی، الحجة، البار التقی، المظلوم المهتضم، و ...»

در ادبیات عاشورا به دلیل شرایط سیاسی حاکم بر دوره حضور و با توجه به استراتژی امامان و رعایت تاکتیک تقیه در اشاره به رژیم سیاسی خلافت و خلیفه، از رمز های خاص و ساده ای

استفاده شده است: الاول، الثانی، الثالث، الرابع، ولد س اب ع = عباس. (ن .ک: کامل الزیارات، 198. باب 79).

کلیشه های تاریخی ادبیات عاشورا شامل مضامین و مفاهیم زمان شمول و تاریخی می باشند؛ نمونه:

«قتل اللّه من قتلک بالایدی و الالسن، لعن اللّه من قتلک و من اشرک فی دمک و من بلغه ذلک فرضی به، اللّهم العن اول ظالم ظلم حق محمّد و آل محمد و آخر تابع له علی ذلک. اللهم العن کل ظالم و غاصب. اشهد انک امرت بالقسط و دعوت الیه و انک ثار اللّه فی ارضه حتی یستشیر لک من جمیع خلقه، و انک ثار اللّه فی الارض من الدم الذی لا یدرک ثاره من الارض الا باولیائک. اللّهم العن الجبت و الطاغوت و العن اشیاعهم و اتباعهم، اللّهم اجعل ما اقول بلسانی حقیقة فی قلبی و شریعته فی عملی، اللهم توفنی مسلماً و اجعل لی قدماً مع الباقین الوارثین الذین یرثون الارض من عبادک الصالحین، اللّهم حبب الی مشاهدهم و شهادتهم حتی تلحقنی بهم. اشهدانک قد بلغت... و مضیت للذی کنت علیه شهیداً و مستشهداً و شاهداً و شهوداً. فوزتم و اللّه، فلیت انی معکم فافوز فوزاً عظیماً، اللّهم العن جوابیت هذه الامة و العن طواغیت ها و العن فراعنت ها، اشهد ان الجهاد معک جهاد و انّ الحق معک و الیک، اشهدانکم قد بلغتم و نصحتم و صبرتم و قتلتم و غصبتم و اسئ الیکم فصبرتم، لعنت امة قتلتکم و امة خالفتکم و امة جحدت ولایتکم و امة ظاهرت علیکم و امة شهدت و لم تستشهد.﴾ (ن.ک: کامل الزیارات 193 - 200)

2- ادبیات عاشورا؛ شناسائی و طبقه بندی منابع

الف: زیارات

قرن اول و دوم هجری؛ نمونه:

1- عبد العزیز بن یحیی الجلودی / کتاب المناسک ⁽¹⁾[و الزیارات].

2- حمزة بن ابی القاسم / کتاب الزیارات و المناسک. ⁽²⁾

3- عبد اللّه بن عبد الرحمن المستقمی / کتاب المزار. ⁽³⁾

4- عبید اللّه بن احمد بن نهیک / کتاب المناسک [و الزیارات]. ⁽⁴⁾

5- علی بن مهزیار اهوازی / کتاب المزار. ⁽⁵⁾

6- حسین بن سعید بن حماد اهوازی / کتاب المزار. ⁽⁶⁾

7- ابو المفضل شیبانی / مزار ابی عبد اللّه الحسین (علیه السلام). ⁽⁷⁾

کنگره بین المللی امام خمینی(س) و فرهنگ عاشورا

قرن سوم هجری؛ نمونه:

1- علی بن اسباط / کتاب المزار. ⁽¹⁾

2- سعد بن عبد اللّه اشعری / کتاب المزار. ⁽²⁾

3- محمد بن رهبان /کتاب المزار. ⁽³⁾

4- محمد بن حسن صفار / کتاب المزار. ⁽⁴⁾

5- محمد بن احمد بن یحیی اشعری / کتاب المزار. ⁽⁵⁾

6- محمد بن اورمه / کتاب المزار. ⁽⁶⁾

7- محمدبن عباس بنی عیسی / کتاب زیارة ابی عبد اللّه (علیه السلام). ⁽⁷⁾

8- حسین علی الخراز قمی / کتاب الزیارات. ⁽⁸⁾

9- داود الرقی/ المزار. ⁽⁹⁾

میراث های قرون اولیه راه یافته به قرن چهارم و پنجم هجری؛ نمونه:

1- ابن قولویه /کتاب الزیارات * [= کامل الزیارة]. ⁽¹⁰⁾

2- محمد بن احمد بن ابی داود / کتاب المزار. ⁽¹¹⁾

3- محمد بن علی بن فضل / کتاب الزیارات. ⁽¹²⁾

4- محمد بن علی بابویه قمی / کتاب الزیارات * ⁽¹³⁾

5- محمد بن عبد اللّه بهلول / کتاب مزار الحسین (علیه السلام). ⁽¹⁴⁾

6- محمد بن نعمان المفید / کتاب المزار. ⁽¹⁵⁾

7- محد بن مسعود عیاشی / کتاب المزار. ⁽¹⁶⁾

8- محمد بن علی کراجکی / کتاب المزار. ⁽¹⁷⁾

9- احمد بن محمد القمی / کتاب الزیارات. ⁽¹⁸⁾

10- موسی بن بابویه قمی / کتاب المدینة و زیارات النبی و الائمه. ⁽¹⁹⁾

11- حسن بن احمد زیرویه قمی / کتاب المزار. ⁽²⁰⁾

12- حسین بن عبید اللّه/ کتاب المزار. ⁽²¹⁾

13- عبید اللّه بن ابی زید انباری / کتاب المزار. ⁽²²⁾

14- محمد بن الحسن الطوسی / کتاب المزار. * ⁽²³⁾

15- عبد اللّه بن محمد الغاضری / مزار ابی عبد اللّه الحسین (علیه السلام). ⁽²⁴⁾

16- محمد بن ابی قرة غیثائی / کتاب المزار. ⁽¹⁾

همان طور که اشاره شد بسیاری از این مصادر از گزند حوادث دوره حضور و مقطع انتقال به عصر غیبت مصون نمانده و آن چه به دوره غیبت راه یافته و دچار حادثه نگشته می تواند در مجموعه های زیارتی خطی و چاپی موجود یافت شود از جمله: کامل الزیاره ابن قولویه، مزار مفید مندرج در مقنعه، مزار طوبی مندرج در تهذیب الاحکام (ج 6)، مصباح طوسی، مزار شهید، مزار ابن مشهدی، اقبال ابن طاووس، مصباح المتهجد، مصباح کفعمی، ثواب الاعمال، و مزار مجلسی (بحار الانوار جلد های 100، 101، 102).

در کتاب خانه مرحوم آیة اللّه نجفی مرعشی این مجموعه خطی زیارتی موجود است:

مزار خطی شماره 245، مزار مشهدی خطی 4903، مزار خطی 365، مزار خطی 129، مزار خطی 3331، مزار قدیم 462، مزار خطی 245، مزار خطی 4062، مزرا خطی 4542، زاد السالک 82، 1430، 6835، زاد الروح 7951، زاد المؤمنین 6711، مصباح المؤمنین 7532.

ب: ادعیه

قرن اول و دوم هجری؛ نمونه:

1- الامام علی بن الحسین السجاد (علیه السلام) الصحیفة السجادیة. * ⁽²⁾

ن .ک: الذریعه 18/15. برخی از این مجموعه ها اخیراً در قم چاپ شده است.

2- معاویة بن عمار الدهنی / کتاب الدعا. ⁽³⁾

3- عبد العزیز الجلودی / کتاب الدعا. ⁽⁴⁾

4- ابو حمزه ثمالی / الدعا عن الامام زین العابدین (علیه السلام). ⁽⁵⁾

5- یحیی بن علی الرقی / الدعا. ⁽⁶⁾

قرن سوم هجری:

1- علی بن مهزیار اهوازی/ کتاب الدعا. ⁽⁷⁾

2- علی بن حسن فضال/ کتاب الدعا. ⁽⁸⁾

3- محمد بن عباس/ کتاب الدعا. ⁽⁹⁾

4- محمد بن حسن صفار /کتاب الدعا. ⁽¹⁰⁾

5- محمد بن احمد الصابونی/ کتاب الادعیه. ⁽¹¹⁾

6- محمد بن رهبان/ کتاب الدعا. ⁽¹²⁾

7- هارون بن مسلم/ کتاب الدعا. ⁽¹³⁾

8- جابر بن حیان /کتاب الدعا. ⁽¹⁾

9- علی بن حسن طائی/ کتاب الدعا. ⁽²⁾

10- ابو طاهر رازی / کتاب الدعا. ⁽³⁾

11- محمد بن هارون /کتاب الدعا. ⁽⁴⁾

12- ابو یعقوب فقیه /کتاب الدعا. ⁽⁵⁾

13- السراجی/ کتاب الدعوات المأثوره. ⁽⁶⁾

قرن چهارم و پنجم هجری:

1- حمید بن زیاد/ کتاب الدعا ⁽⁷⁾

2- سعد بن عبد اللّه اشعری/ کتاب الدعا. ⁽⁸⁾

3- محمد بن مسعود عیاشی/ کتاب الدعا. ⁽⁹⁾

4- محمد بن عبد اللّه بهلول/ کتاب الدعا. ⁽¹⁰⁾

5- ابراهیم بن سلیمان/ کتاب الدعا. ⁽¹¹⁾

6- احمد بن محمد بن حسین قمی/ کتاب الدعا. ⁽¹²⁾

7- احمد بن عبد العزیز/ کتاب الدعا. ⁽¹³⁾

8- محمد بن عباس/ کتاب الدعا. ⁽¹⁴⁾

9- محمد بن الحسین/ کتاب الدعا. ⁽¹⁵⁾

10- محمد بن یعقوب کلینی/ کتاب الدعا. ⁽¹⁶⁾

11- محمد بن عمران/ کتاب الدعا. ⁽¹⁷⁾

12- ابراهیم العلوی/ ادعیة الامام زین العابدین (علیه السلام). ⁽¹⁸⁾

مصادر ادعیه شیعه امامیه نیز همان سرنوشت زیارات و دیگر کتب را داشته و طبعاً دچار حادثه گردیده است، ولی خوش بختانه نورانی ترین بخش ادعیه شیعه یعنی صحیفه شریفه سجادیه که بحق پشتوانه معنوی نیرومند شیعه در طول تاریخ بوده و می باشد از گزند حوادث مصون مانده و در دسترس است و معرف روح و فرهنگ دعاء شیعی می باشد بخش دیگری از ادعیه در کتب دعاء شیعه گرد آوری شده از جمله در: امالی صدوق، امالی مفید، امالی طوسی، مصباح الشریعة، معانی الاخبار، تهذیب، استبصار، مصباح کفعمی، اقبال الاعمال، مصباح الزائر، ثواب الاعمال، مکارم الاخلاق، بلد الامین، منهج الدعوات و ... و گزیده ای از مصادر دعاء شیعه در کتاب الدعاء مرحوم

مجلسی: بحار الانوار جلد های 93، 94، 95 تدوین و تألیف گردیده است.

ج: مقاتل

قرن اول و دوم هجری؛ نمونه:

1- اصبغ بن نباته/ مقتل الحسین. ⁽¹⁾

2- جابر جعفی/ مقتل الحسین. ⁽²⁾

3- سلمة بن خطاب/ کتاب مولد الحسین و مقتله. ⁽³⁾

4- عبد العزیز جلودی/ مقتل الحسین. ⁽⁴⁾

5- هشام بن محمد/ مقتل الحسین. ⁽⁵⁾

6- محمد بن ابراهیم/ کتاب المقتل. ⁽⁶⁾

7- عوام بن حوشب/ کتاب مقتل الحسین بن علی. ⁽⁷⁾

8- لوط بن یحیی ازدی/ کتاب مقتل الحسین. ⁽⁸⁾

9- ابو اسحاق نهاوندی/ کتاب مقتل الحسین بن علی. ⁽⁹⁾

قرن سوم هجری:

1- محمد بن علی بن فضل/ کتاب مقتل الحسین. ⁽¹⁰⁾

2- نصر بن مزاحم/ کتاب مقتل الحسین. ⁽¹¹⁾

3- محمد بن زکریا/ مقتل الحسین. ⁽¹²⁾

4- ابراهیم ثقفی/ مقتل الحسین. ⁽¹³⁾

5- محمد بن عبد اللّه/ المقتل. ⁽¹⁴⁾

6- محمد العلابی/ مقتل الحسین. ⁽¹⁵⁾

7- محمد بن علی بن حمزه/ مقاتل الطالبین. ⁽¹⁶⁾

8- محمد بن احمد اشعری/ مقتل الحسین. ⁽¹⁷⁾

قرن چهارم و پنجم هجری:

1- محمد بن علی بابویه/ کتاب مقتل الحسین. ⁽¹⁸⁾

2- محمد بن حسن الطوسی/ کتاب مقتل الحسین. ⁽¹⁹⁾

3- ابو الحسن الشافعی/ المقتل. ⁽²⁰⁾

4- محمد بن علی فضال/ مقتل الحسین. ⁽²¹⁾

د: مراثی

قرن اول و دوم هجری؛ نمونه:

1- خالد بن همدان. سال 61 هجری (وقتی سر امام حسین (علیه السلام) را در شام آویخته دید، مرثیه ای سرود) /له مرثیة. ⁽¹⁾

2- عقبة بن عمیق سهمی/ له مرثیة. ⁽²⁾گویا نخستین مرثیه را بر مزار امام حسین (علیه السلام) او سروده است: مررت علی قبر الحسین بکربلا - ففاض علیه من دموعی غریز ها.

3- ابو الاسود دئلی (69 ه-) / له دیوان فی المراثی. ⁽³⁾

4- زینب بنت فاطمه و علی (علیهم السلام)/ لها قصائد و مراثی. ⁽⁴⁾

5- عمیر بن مالک خزاعی (م 100 ه-)/ له مرثیة. ⁽⁵⁾

6- کثیر بن عبد الرحمن (کثیر عزة) (م 105 ه-)/ له مراثی. ⁽⁶⁾

7- فرزدق بن غالب ابو فراس/ له دیوان فی المراثی. ⁽⁷⁾

8- سلیمان بن قته خزاعی (م 126 ه-)/ له مراثی. ⁽⁸⁾

9- جعفربن عفان طائی (م 150 ه-)/ له مراثی. ⁽⁹⁾

10- منصور بن سلمة نمری (مقتول توسط هارون 190 ه-)/ له مراثی. ⁽¹⁰⁾

11- کمیت بن زید/ له مراثی. ⁽¹¹⁾

12- حبیب بن اوس طائی/ کتاب الحماسه. ⁽¹²⁾

13- ابن حماد بن عمر بن کلیب/ مراثی الحسین. ⁽¹³⁾

14- ابن اعرابی محمد بن زیاد/ مراثی الحسین. ⁽¹⁴⁾

15- اسماعیل الحمیری/ له دیوان فی المراثی. ⁽¹⁵⁾

قرن سوم و چهارم هجری؛ نمونه:

1- عبد اللّه بن عمار برقی (مقتول 245 ه- . زبانش را بریدند و دیوانش را سوختتند) / له مراثی. ⁽¹⁶⁾

2- دعبل بن علی خزاعی (م 246 ه-)/ له مراتی. ⁽¹⁷⁾

3- محمود بن حسین کشاجم (م 250 ه-) / له دیوان فی المراثی. ⁽¹⁸⁾

4- سری الرفاء (م 366 ه-)/ له دیوان فی المراثی. ⁽¹⁹⁾

5- علی بن وصیف (م 366 ه-)/ له مراثی. ⁽²⁰⁾

6- محمد بن عبد العزیز السوسی (م 370 ه-)/ له مراثی. ⁽¹⁾

7- ابو الحسن علی بن احمد الجوهری (م 380 ه-)/ له مراثی. ⁽²⁾

8- صاحب بن عباد (م 385 ه-)/ له مراثی. ⁽³⁾

9- طلحة بن عبد اللّه ابی عون (م 390 ه-)/ له مراثی. ⁽⁴⁾

10- علی بن الحسین الدوادی/ له قصیدة طویله. ⁽⁵⁾

11- احمد بن الحسین همدانی (مسموم 398 ه-)/ له مراثی. ⁽⁶⁾

12- احمد بن منصور قطیعی (م 480 ه-) / له مراثی. ⁽⁷⁾

13- شریف مرتضی/ له مراثی. ⁽⁸⁾

14- شریف رضی/ له مراثی. ⁽⁹⁾

15- ابو العلا، موی/ له مرثیة. ⁽¹⁰⁾

16- عبد السلام بن رغبان (دیک الجن)/ له مراثی. ⁽¹¹⁾

ه-:قلمرو ادبیات عاشورا در منابع مذاهب و فرقه ها

1- زیدیه؛ نمونه:

1- ابو الفرج علی بن الحسین الاصفهانی/ مقتال الطالبین. ⁽¹²⁾

2- ابو جعفر محمد بن عیسی/ الدعاء المأثو/ عند اهل البیت. ⁽¹³⁾

3- عبد الرحمن بن عبید اللّه/ ادعیة النجاح. ⁽¹⁴⁾

4- عبد اللّه بن حمزة الحسنی/ الزیارات. ⁽¹⁵⁾

2- اسماعیلیه؛ نمونه:

1- نعمان بن محمد بن منصور/ کتاب الدعاء. ⁽¹⁶⁾(؟)

3- فرقه نصیریه؛ نمونه:

1- الهفت الشریف. ⁽¹⁷⁾

4- مذاهب اربعه سنّیان، نمونه:

1- محمد بن ادریس شافعی/ له مراثی. ⁽¹⁸⁾

2- معمر بن مثنی/ له مراثی و مقتل الحسین. ⁽¹⁹⁾

3- ابن واضح یعقوبی/ مقتل ابی عبد اللّه الحسین. ⁽²⁰⁾

4- سمارة الحیوانی/ مقتل الحسین. ⁽²¹⁾

5- واقدی/ مقتل الحسین. ⁽¹⁾

6- موفق بن احمد مکی خوارزمی/ مقتل الحسین. ⁽²⁾

3- ادبیات عاشورا؛ روایات زیارات

در نگاه قرآنی، امامان معصوم اسلام مصداق عینی: وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا ⁽³⁾هستند. اصل عصمت ⁽⁴⁾در آن حضرات، مشعل فروزان هدایت شان را جاودانه ساخته، چه آنان خود را «معالم الطریق» ⁽⁵⁾(نشانه های پر فروغ راه هدایت انسان) معرفی کرده اند: از این رو آنان اسوه های جاودانه کمال انسانی می باشند که در حیات و ممات الهام بخش و قابل پیروی هستند. از دیگر طرف به تصریح امامان و بنا به اعتراف و گواهی تاریخ، کلیه راهبران معصوم عقیدتی اسلام امامت توسط دشمن سه چهره تاریخی قاسطین، ناکثین، مارقین در قالب خلافت غصب و رژیم های جور و جهل زمان شان به شمشیر یا به سم شهید شده اند. در فرهنگ تشیع امامیه که از دل این شهادت ها برخاسته و شکل گرفته، زیارت یک فریضه است چرا که در تلقی کلامی شیعه، مزور یک اسوه جامع و مانع عقیدتی - انسانی در حیات و ممات است و زائر نیازمند آموزش و الهام و کسب فیض، و مزار نشانه و نماد عقیدتی - فرهنگی اسلام و کانون معنوی عهد و پیمان با ارزش های عالی انسانی و

گرفتن الهام است. و از همین رو دشمن در همیشه تاریخ می کوشیده و می کوشد تا این حقیقت را لوث و بی اعتبار و آلوده سازد. و از آن جا که دوره حضور امامان، عصر حقیقت و حرمت و همت و حسرت ایدئولوژیک و دوره آموزش عقیدتی بوده توجه به این مهم بخشی از آموزش های امامان را تشکیل می داده است. کاملاً بدیهی است که عاشورا به عنوان خاستگاه اصلی و پایگاه اساسی فرهنگ عقیدتی شیعه همیشه مرکزیت داشته و مورد توجه خاص امامان (علیهم السلام) بوده است، از این رو روایات مرویه از آن حضرات، به سه دسته و موضوع کلی تقسیم می شود:

1- روایات تأکیدی، تشویقی - ترغیبی زائر.

2- روایات تعلیمی - ارشادی زائر.

3- روایات ترویجی - تعمیمی عاشورا.

روایات دسته نخست، زیارات امام حسین (علیهم السلام) را یک فریضه می دانند و زائر را به لحاظ روحی و روانی بسیار مصمم و شیفته می سازند. این بخش از روایات بطور اصولی و منطقی زائر را به زیارت امام (علیه السلام) تشویق و ترغیب می نمایند و در مجموع به فلسفه قیام امام و روح و جهت و هدف زیارت اشاره دارند و در ضمن نشان دهنده وضعیت شیعه امامیه دوره حضور و رنج و شکنجه شیعیان و

استبداد سیاسی خلافت می باشند و به معرفی اصحاب و تیپ های گوناگونی که پیرامون امامان بوده اند می پردازند. در این روایات تأکید می شود که در سخت ترین شرایط، زیارت امام حسین (علیه السلام) نباید ترک شود، و نیز نشان می دهد که هر چه دایره محاصره از سوی دشمن تنگ تر می شده، امامان بیش تر به ترغیب و تشویق شیعیان می پرداخته اند و تأکید بسیاری بر زیارت امام حسین (علیه السلام) داشته اند. در این بخش از روایات تأکید شده که هر اندازه که شرایط هولناک و مشهد امام حسین (علیه السلام) در محاصره و جاسوسان خلافت در کمین باشند، زیارت امام حسین (علیه السلام) سالی یک مرتبه واجب است. تأکید فوق العاده بسیار امامان (علیه السلام) بر زیارت امام حسین (علیه السلام) مبین این واقعیت است که برای رژیم های خلافت، یاد و نام امام حسین (علیه السلام) بسیار خطرناک و مرگ بار بوده است و به همین دلیل دستگاه تبلیغاتی دشمن زیارت امام حسین (علیه السلام) را بدعت و ضلالت معرفی می کرده است. ⁽¹⁾

و نیز پیداست که زائران بسیاری در راه زیارت شهید می شده اند و امامان به این واقعیت واقف بوده اند.

روایات تعلیمی زائر؛ در این بخش از روایات بر صحت عقیدتی، سلامت اخلاقی و معرفت و اخلاص زائر تأکید بسیار شده است و چنین می آموزد که زائر باید مزور را به درستی بشناسد و لیاقت و شایستگی لازم را برای زیارت داشته باشد و بطور نسبی در ایمان و عمل با مزور هماهنگ باشد. در این روایات به زائر آموزش داده می شود که از چهار چوب حرکت تشکیلاتی شیعه امامیه و استراتژی امامان نباید تخطی کند و از هر گونه تظاهر که موجب شناسائی و تعقیب و دست گیری او و سایرین شود خود داری نماید. در این روایات زائر می آموزد که زیارت او نوعی جهاد است و این که چگونه باید اخلاص در نیت و حرکت و عمل داشته باشد و از هر گونه شائبه دنیوی پیراسته باشد، در این روایات نیز شرایط اجتماعی - سیاسی شیعه عصر حضور بخوبی روشن می گردد و نشان می دهد که زیارت امام حسین (علیه السلام) کار بسیار دشوار و سختی بوده و شیعیان بر اساس یک حرکت تشکیلاتی سازمان یافته و رعایت کلیه مسایل امنیتی به زیارت می رفته اند و نیز نشان می دهد که گاه وضع آن چنان سخت و شرایط آن چنان هولناک بوده که زائر از فاصله دور و شبانه زیارت می کرده است. در بخش دیگری از این روایات به زائر آموزش داده شده که

چگونه و در چه زمانی زیارت کند. این روایات نشان می دهند که امامان می کوشیده اند تا هر طور شده فرهنگ و مفاهیم و پیام های عاشورا را به شیعیان منتقل کنند. در این بخش از روایات به زائر آموزش داده می شود که چگونه غسل کند. و چگونه حرکت نماید و در صورت لزوم تاکتیک تقیه را رعایت کند و هنگام غسل و حرکت چه

دعا هائی بخواند و هر چه به مشهد امام حسین نزدیک می شود چه آداب و اعمالی را انجام دهد: نکته بس مهم و قابل توجه در کلیه این روایات این است که امامان کوشش بسیار و تأکید زیاد نموده اند که زیارت، عوام زده، تفریحی- تعیشی نشود. بلکه از آغاز تا انجام یک حرکت عقیدتی باشد نه یک سفر تجارتی. در این روایات بر نظافت و طهارت جسمی و روحی زائر تأکید بسیار شده و از هر گونه خود آرائی نهی گردیده است. دسته سوم روایات مرویه از امامان (علیهم السلام) می کوشند تا عاشورا و فرهنگ آن را در زندگی روزانه شیعیان تعمیم دهند. از این رو است که می بینیم در تمام ایام سال و به مناسبت های مختلف تأکید شده که زیارت عاشورا و زیارت امام حسین و زیارات و ادعیه مربوطه دیگر خوانده شود و در صورت امکان مشهد امام (علیه السلام) زیارت گردد. و شگفت آن که با توجه به استبداد خون بار خلافت و ممنوعیت مطلق شیعه امامیه، امامان (علیهم السلام) می کوشیده اند تا شیعیان را به بزرگ داشت روز عاشورا و زیارت امام حسین در آن شب و روز تشویق کنند و در این رابطه دستور العمل هایی صادر کرده اند. این تعلیم و تعمیم و تأکید تا آن جاست که سر زمین کربلا حریم الهی و وحول و حوش شهادت گاهامام، حائر حسینی و خاک آن بس مقدس و شفا بخش معرفی می گردد. و از این جاست که کام کودکان شیعه امامیه با تربت مقدس امام حسین (علیه السلام) برداشته می شده و می شود و این سنت سخت پر معنا، پر معنا در زندگی و سرنوشت عقیدتی اجتماعی شیعیان بسیار تعیین کننده بوده و می باشد. و براستی که در آن روز گاران سیاه و سخت و در همه تاریخ، یاد و نام و تربت مقدس امام حسین (علیه السلام) پشتوانه معنوی نیرومند و شکست نا پذیر شیعه امامیه بوده و می باشد و خواهد بود. و شگفتا که شیعه با داشتن تربت امام حسین (علیه السلام) و با یاد و نام او چگونه یک تنه به قلب حوادث می تاخته و می تازد!

السّلام علی الحسین و علی الارواح الّتی حلّت بفنائه طوال التاریخ الدّمویّ المضطرب

زیارات

زیارات به مثابه متون عقیدتی - آموزشی تشیع امامیه، آکنده از آموزه های ناب توحیدی است به گونه ای که آموزگار امام معصوم است و آموزنده شیعه خالص و مخلص و آگاه مؤمن، و آموزه ها: توحید ناب، اخلاص در پرستش، اخلاص در معرفت، توجه و توسل مطلق به خداوند، امام شناسی، درک حقایق، کشف حقایق، دریافت واقعیت های تاریخی، شناخت عمیق دشمن سه چهره تاریخی، قاسطین، مارقین، ناکثین، کسب آمادگی لازم روحی، عقیدتی برای ستیز مستمر با بی عدالتی و جور و جهل حاکم بر زمان و تاریخ، شناخت عمیق و دقیق خیانت و جنایتی که علیه حق و حقیقت و عدالت و انسانیت صورت گرفته و می گیرد، ایجاد کینه و بغض تاریخی نسبت به دشمن غدار مکار، و تجدید

عهد و پیمان با امام معصوم و امامت منصوص و اعلام آمادگی برای جهاد مسلحانه در رکاب امام معصوم. ایجاد ایجاد حسرت شهادت و رسیدن به رستگاری جاودانه.

در زیارات مطلقه و مخصوصه امام حسین (علیه السلام) آموزه های نابی وجود دارد که بسیاری از تحریفات کلامی- تاریخی را محو می سازد و چهره حق و حقیقت را آشکار می نماید. از جمله این که در این زیارات شیعه می فهمد که قیام امام حسین (علیه السلام) یک قیام کاملاً عقیدتی بوده و هدف غائی و نهائی آن نجات و احیاء توحید و اسلام محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم) از مرداب الحاد خلافت غصب و رژیم امویان و اشباه و اخلاف تاریخی آن و تضمین جاودانه و تاریخی حقیقت بوده است و نیز می آموزد که قیام آن حضرت، سیرت و صورت حکومتی قدرت طلبانه نداشته بکله قیام ذاتاً ضد سلطه بوده و چنین می رساند که اصولاً تشیع امامیه تئوری قدرت نیست بلکه در تمام ذات و بنیان فلسفی-کلامی خود منادی آزادی و عدالت است؛ جا نمایه ای پر جاذبه و ایده آل و سخت حسرت آفرین، لبریز از آرمان های متعالی انسانی و سر شار از آگاهی عرفانی، روح و روانی مسلط بر انسان و تاریخ که تحقق عینی جامع و مانع آرمان های خود را مشروط و منوط به تکامل عقلانی انسان در قیام قائم موعود می داند و پیش از آن در چهار چوب استراتژی تاریخی اصل امر به معروف و نهی از منکر، حرکتی است ستم ستیز و ستم سوز و فریاد اعتراضی است علیه جور و جهل حاکم بر زمین و زمان و حذف و محو آن. دعوت و بیت با امام حسین (علیه السلام) به معنای ارزیابی آگاهی و آمادگی جامعه اسلامی است و گرنه امام آگاه تر از آن است که در چنان زمان و زمینه ای به فکر تأسیس حکومت باشد. چه در اسلام حکومت فرع است و وسیله ای در خدمت تعالی انسان. و آنک اسلام و انسانیت در شرف انهدام تاریخی بود و می رفت تا فروغ توحید در مرداب جاهلیت شرک محو شود و نجات و احیاء و تبرئه حقیقت از زندان اتهام واقعیت به چنان شهادتی شکوهمند و تاریخی مشمول محتاج بود.

در این زیارات، شیعه می فهمد که جوابیت و طواغیت تاریخی می توانند در زیر اسم و رسم اسلام پنهان شوند و نسبت به این فاجعه کاملاً آگاه و هوشیار می گردد و نیز در می یابد که بر اسلام محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم) چه گذشته و می گذرد. فضای آموزشی زیارات بگونه ای است که زائر گذشته را در حال می بیند و این ویژگی منحصر بفرد زیارات است. یعنی تصاویر زیارات سه بعدی هستند و گذشته در حال و آینده رخ می نماید.

زیارت وارث به زائر می آموزد که اسلام امامت، رسالت تاریخی ادیان توحیدی را بر دوش دارد و به همین دلیل خاتم الادیان و پیامبرش خاتم الانبیاء است و در این جاست که معنای امامت را می یابد.

زائر در این زیارت رسالت همه پیامبران بزرگ تاریخ توحید را بر دوش امام حسین (علیه السلام) می یابد و چنین می فهمد که گویی عاشورا نقطه اوج نبرد همه توحید تاریخی با همه شرک تاریخی است.

در مجموعه زیارات عاشورا و امام حسین (علیه السلام) شیعه امامیه به روشنی هر چه تمام می آموزد که تحریف سیرت و سیمای انسانی تشیع که تجلی عینی اسلام محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم) است به معنای کشتن مذهب و حقیقت امام حسین و دیگر امامان معصوم (علیه السلام) است، لذا با تمام وجود فریاد می زند: قَتَلَ اللَّهُ مَنْ قَتَلَکَ بِالاَیْدی وَالاَلْسُنِ، اَللّهُمَّ الْعَنِ الَّذِینَ کَذَّبُوا رَسُولَکَ... وَ حَرَّفُوا کِتَابَکَ... وَ أَفْسَدُوا عِبَادَکَ وَ اسْتَذَلُّوهُمْ ⁽¹⁾

اصول مشترک کلیه زیارات عبارت است از:

1- توحید ناب؛ یعنی تمام زیارات با اوراد و اذکار و شعائر توحیدی خالص آغاز و پایان می یابد.

2- اسلام شناسی؛ در کلیه زیارات بر اصول اساسی و زیر بنائی اسلام (آگاهی، ایمان، شناخت، آزادی، آزادگی، عدالت، عدالت خواهی و ...) تکیه و تأکید شده است.

3- امام شناسی؛ در تمام زیارات جهان بینی متعالی، گسترده و زمان شمول امامان معصوم اسلام نمودار می شود و افق های بلند دید انسانی و تاریخی آن حضرات، زائر را به وجد می آورد و حقیقت وجودی آن بزرگواران را به درستی هر چه تمام می شناسد و به پیروی از آنان افتخار می کند.

4- مشخصه های تاریخی باطل و ترسیم دقیق دشمن سه چهره تاریخی در کلیه زیارات آمده است.

5- همه زیارات آموزه های اخلاقی - تربیتی، انسانی هستند که زائر را در اقیانوسی از طهارت نفسانی و خلوص فکری و ذهنی و فضای روحانی و ملکوتی قرار می دهند و او را آن چنان سبک بار و سبک بال می سازند که احساس بی قراری می کند.

ادعیه

اشاره

ادعیه بخش بزرگی از فرهنگ و ادبیات عاشورا و پشتوانه نیرومند معنوی - عرفانی و مجموعه متون غنی عقیدتی تشیع امامیه است. دعا های شیعی باز تاب های عرفانی عاشورا است که توسط امامان معصوم اسلام مخصوصاً حضرت امام علی بن الحسین السجاد (علیه السلام) انشاء شده است. ادعیه شیعه امامیه و در رأس آن ها دعا های صحیفه سجادیه، جان مایه های عرفانی جاودانه ای است که بلحاظ عقیدتی تشیع را در تاریخ ممتاز و شیعیان را در برابر وزش هولناک طوفان های سرخ و سیاه الحاد

کلامی- فلسفی و یأس سیاسی - اجتماعی مصون ساخت. شیعه با تکیه بر صحیفه هرگز شکست را نپذیرفته و نمی پذیرد و در بحران های حاصله از خیانت و غصب منفعل و مایوس نمی شود و در سیاه ترین ایام و دشوار ترین شرایط، به پیروزی و رستگاری امیدوار است. دعا های صحیفه و ادعیه دیگر ائمه در روزگار سرد و سیاهی انشاء شده که شیعه بودن جرم و ممنوع بوده، در دورانی که خلافت غصب و رژیم های حاصله از آن و متحدان ترک و تاتار آن زمین و زمان را بر شیعه تنگ ساخته بودند، در چنان روزگاری حیات و بقاء تشیع و شیعیان مرهون همین ادعیه است.

مجموعه دعا های اصیل شیعی مرویه از امامان (علیهم السلام)، هر کدام علاوه بر جوهره عرفانی خاص خود، مجموعه ای است از معارف توحیدی و اصول اعتقادی اسلام که خواننده را ضمن آموزش سخت بی قرار می سازد. این بخش از ادعیه اصیل شیعه امامیه دارای عالی ترین مضامین خدا شناسی، خود شناسی و انسان شناسی می باشد و همین اصول، روح، محور، جهت و هدف ادعیه را تشکیل می دهند.

می دانیم که اصولاً که اصولاً تشیع امامیه سر چشمه جوشان عرفان ناب توحیدی است و نیز می دانیم که عاشورا با نیایش آغاز می شود؛ از نیایش امام حسین (علیه السلام) در عرفات تا شب و روز عاشورا و تا واپسین لحظه شهادت و آخرین کلماتی که از لبان سرور شهیدان در تاریخ پیچیده است. از این رو، دعا چاشنی معنوی زندگی روزانه شیعه است و سراسر زندگی عقیدتی شیعه را فرا گرفته، شیعه از همان آغاز در تمام عرصه های زندگی شخصی، اجتماعی و سیاسی در نبرد با ستم و مظاهر آن با دعا و نیایش حرکت کرده است؛ دعا های روزانه، دعا های ویژهٔ هر ماه، دعا های ویژه روز های خاص سال، و بدین سان فرهنگ عاشورا حضور نیرومند خود را در حیات معنوی شیعه اعلام می کند. بنابراین ادعیه اصیل شیعه را می توان به دو دسته و موضوع تقسیم کرد:

1- ادعیه نیایشی خاص. 2- ادعیه نبایشی عام. [ن.ک: بخش تعالیم ادبیات عاشورا]

حضور گسترده دعا و نیایش در فرهنگ و ادبیات عالیه شیعه امامیه در واقع چیزی جز تفسیر و تبیین و آموزش بخش دعا و نیایش قرآن نیست چرا که قرآن از سوئی خود کتاب نیایش است و آیات بسیاری دعوت به دعا و ذکر خداوند دارند.

از جوهره و جهت دعا ها در بخش تعالیم ادبیات عاشورا باید سخن گفت. در این جا به همین بسنده می شود که جوهره، روح، جهت و هدف دعا های اصیل شیعی آموزش، تزریق و تعمیم توحید در بستره وجود و تصفیه آن از شرک ذهنی و آماده سازی عقیدتی، روحی، روانی، شخصیتی - تربیتی فرد

در جهت مبارزه با شرک عینی است.

در میان مجموعه ادعیه شیعی، متونی وجود دارد که از یک سو مبین سر نوشت و سر گذشت شگفت شیعه امامیه در دوره حضور و دیگر ادوار سخت و سیاه تاریخ است و از دیگر سو نشان دهنده قدرت ایمان و توکل مطلق امامان (علیهم السلام) و شیعیان به خداوند متعال می باشد. در کتب دعاء شیعه متونی با عنوان تعویذات و احراز ثبت شده است. تعویذات و احراز به مثابه کمر بند های ایمنی معنوی و سنگر ها و دژ های ناگشودنی بوده که پیشوایان معصوم و پیروان شان در همه شرایط محاصره و تعقیب و گریز و بر خورد با دشمن بکار می برده اند. این متون دارای مضامین عالیه توحید ناب است و در آن ها جان مایه های متعالی توحید و توکل به خداوند آمده است؛ نمونه:

اللَّهُمَّ بِکَ أَسْتَعِینُ وَ بِکَ أَسْتَغِیثُ وَ عَلَیْکَ أَتَوَکَّلُ وَ أَنْتَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ خَلِّصْنِی مِنْ کُلِّ مُصِیبَهٍ نَزَلَتْ فِی هَذَا الْیَوْمِ وَ فِی هَذِهِ اللَّیْلَهِ وَ فِی جَمِیعِ الْأَیَّامِ... اللَّهُمَّ بِکَ أَسْتَفْتِحُ وَ بِکَ أَسْتَنْجِحُ وَ بِمُحَمَّدٍ صلی اللّه علیه و آله و سلم إِلَیْکَ أَتَوَجَّهُ وَ بِکِتَابِکَ أَتَوَسَّلُ أَنْ تَلْطُفَ لِی بِلُطْفِکَ الْخَفِیِّ إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ... ⁽¹⁾

4- ادبیات عاشورا؛ امام حسین (علیه السلام) از ولادت تا شهادت: اشاره

در ادبیات تاریخی اسلام ترسیم موضوع بگونه ای است که تبیین و تحلیل آن، سر نوشت و سر گذشت و فلسفه ای شگفت و پیچیده را تداعی می کند. و همین پیچیدگی رمز آلود باعث بد فهمی بسیار و حتی تحریف تاریخی آن گردیده است. این پیچیدگی و راز و رمز در زبان و گزارش موضوع نیست، چرا که زبان گزارش کاملاً رئالیستی و مبتنی بر واقعیت است. این پیچیدگی در فهم پیام و دریافت کلامی و تلقی تاریخی موضوع است.

در ادبیات تاریخی اسلام شیعه و سنی سخن از یک پیش گوئی و پیش بینی شگفت است که پیامبر اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلم) در پگاه ولادت امام حسین (علیه السلام) خبر از شهادت حتمی و قطعی او می دهد. ⁽²⁾می دانیم که ادبیات تاریخی اسلام مبین و مفسر متون عقیدتی اسلام است. کلید فهم این موضوع در پیشینه توحیدی - تاریخی آن و در ادبیات عاشورا (زیارات امام حسین (علیه السلام) زیارت عاشورا و زیارت وارث) نهفته است: ابراهیم (علیه السلام) بنیان گذار توحید نخستین است؛ توحیدی که اسلام مفسر، مبیّن و مکمل نهائی و تاریخی آن است. در آغاز تاریخ توحید اسماعیل (علیه السلام) داوطلب شهادت است و در انجام تاریخ توحید امام حسین (علیه السلام) به شهادت می رسد.

این صدر و ذیل تاریخی کاملاً بدیهی و قابل فهم است؛ در آن جا فرمان سمبلیک ذبح اسماعیل مفاهیم، معانی و آموزه های زیر بنایی خاص خود را دارد، در آن جا اسماعیل مظهر علائق و عواطف انسانی ابراهیم است و تضادی است ناسازگار میان خدا و خود، که باید ابراهیم یکی را انتخاب کند، و این آموزه اخلاص در پرستش و در رابطه با خدا از خود گذشتن است. یعنی ستیز تاریخی توحید با شرک ذهنی و ابراهیم اسوه و آموزگار نبرد با شرک ذهنی و عینی است. و در این جا همان آزمون در سطح تاریخی و جهانی با افق های بسیار گسترده و نتایج تام و تمام دیگر عینیت می یابد. به این صورت که در یک ترسیم هندسی دقیق؛ حرکت تاریخی و سیر صعودی توحید و نقطه اوج آن از یک سو، و حرکت مدار بسته تاریخی شرک و تورم تام و گرانی گاه آن از دیگر سو، یک نقطه تلاقی تاریخی دارند و آن دهم محرم سال 61 هجری است. یعنی پیشینه تاریخی «احقاد بدر و تراث احد» در این مقطع تاریخی به تورم نهایی خود رسیده و می خواهد بر توحید غلبه کند، لذا این مقطع تاریخی فصل تعیین سرنوشت است؛ فصل سر نوشت حق و باطل، توحید و شرک، اسلام و کفر، و امام حسین بن علی (علیه السلام) وارث همه پیامبران بزرگ تاریخ توحید از آدم تاابراهیم و از ابراهیم تا محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم)، باید به شرک و کفر تاریخی پایان دهد [ن.ک: زیارت وارث].

چنین رسالتی تاریخی مستلزم شهادتی تاریخی و آن چنان حساب شده و مظلومانه به معنای کلامی، فلسفی، انسانی کلمه است. شهادتی که بصورت یک قانون مندی حاکم بر زمان، تاریخ و حیات انسان هم چون بهاری در پی هر خزان سرد و سیاه فرا رسد و شکوفه های آگاهی و ایمان و امید و انسانیت بروید و حیات طیبه انسانی را تضمین تاریخی نماید. این است که امام حسین (علیه السلام) در تاریخ اسلام و انسان یک اسوه، اصل و استثنا است. بنابراین سخن گفتن از شهادت او در پگاه ولادتش کاملاً قابل هضم و فهم و تحلیل و تبیین است؛ باید همه بدانند که موضوع چیست و می بینیم که پیامبر اسلام می کوشد تا همه را از این موضوع با خبر سازد و می سازد و می بینیم که در خانه ام سلمه، عایشه، زینب، فاطمه و در حضور اصحاب و مسلمانان در سال گرد ولادت حسین، جشن شهادت او را می گیرد و همه را از حادثه و چگونگی و مکان آن آگاه می سازد. این موضوع در دوره حیات پیامبر اسلام آن چنان شایع بوده که بخش بزرگی از ادبیات تاریخ اسلام را بخود اختصاص داده و منابع سنیان بیش از منابع شیعیان به این موضوع پرداخته اند.

بنابراین شهادت امام حسین (علیه السلام) با چنین صدر و ذیلی، تراژدی و ملو درام نیست، یک فلسفه است، فلسفه تاریخ توحید. خاصیت شهادت، آشکار کردن حق و حقیقت و حقایق انکار شده و

تحریف گشته است: اشهادات استظهاراً للمجاحدات ⁽¹⁾

و دوست و دشمن معترف است که چگونه آن شهادت شکوه مند تاریخی حقایق انکار شده را آشکار کرد و نقاب از چهره باطل فرو افکند و رسوایش ساخت و توحید را در سیر تاریخی و انسانی آن تضمینی جاودانه نمود و آرمان های توحیدی را که خدا پرستی، آگاهی، ایمان، آزادی، عدالت و انسانیت هست، زنده ساخت و حقیقت آن ها را بیمه نمود.

کرونولوژی حوادث مهم و تعیین کننده (10 تا 61 هجری)

18 ذو الحجه سال دهم هجری:

غدیر خم؛ در باز گشت از حجة الوداع، دخالت مستقیم وحی و ابلاغ امامت علی بن ابی طالب، توسط پیامبر اسلام و بیعت مسلمانان و اصحاب با امام علی، توطئه ترور نا فرجام پیامبر در راه باز گشت به مدینه. ⁽²⁾

محرم سال یازده هجری:

مدینه، حومه شهر و گفت گوی پیامبر اسلام و امام علی بن ابی طالب؛ پیش بینی حوادث و توطئه ها و سر نوشت نهضت اسلام، خبر از کودتا، غلبه و غصب، اشاره به جوهره و ریشه ها: احقاد بدر و تراث احد. ⁽³⁾

صفر سال یازده تا جمادی الاول سیزده هجری:

صبح دوشنبه 28 صفر سال 11 هجری شهادت پیامبر اسلام و آغاز بحران در مدینه. ظهر همان روز؛ پیروزی کودتای سیاسی نخبگان عرب در سقیفه بنی ساعده در میدان مرکزی مدینه. تلاش امام علی پس از کفن و دفن پیامبر اسلام، در جهت بر اندازی کودتا و نیافتن یار و یاوری برای این مهم. ⁽⁴⁾ایجاد خفقان شدید و رعب و وحشت و ترور. ⁽⁵⁾آغاز خانه نشینی و سکوت سرخ امام علی و تدوین و تألیف قرآن کریم. ⁽⁶⁾طرح ترور نا فرجام امام علی و اجرای آن توسط خالد بن ولید و افشای آن توسط ام سلمه و اعتراف خالد. ⁽⁷⁾ترور سعد بن عباده در راه شام. ⁽⁸⁾حملهٔ قهر آمیز و مسلحانه به کانون توحید (خانه علی و فاطمه) و به آتش کشیدن آن و مضروب ساختن فاطمه و به بند کشیدن امام علی و کشاندن وی به مسجد و تهدید جدی به قتل گرفتن بیعت به زور. ⁽⁹⁾سخنرانی امام علی و اصحاب در مسجد مدینه و افشای سند سری طرح توطئه کودتا که در حجة الوداع در مکه و کنار کعبه امضاء شده بود. ⁽¹⁰⁾احیاء و اعداد روح جاهلیت و باز گشت نظام قبائلی و شکل گیری پان عربیسم بدوی به جاهلی. آثار و عوارض کودتا:

ارتداد سیاسی؛ برسمیت نشناختن کودتا و کودتا چیان از سوی مسلمانان، ارتداد کلامی: باز گشت برخی از اسلام. یأس فلسفی و اعتزال سیاسی: کناره گیری بسیاری از اصحاب از مسائل اجتماعی- سیاسی. ⁽¹⁾بایکوت مطلق اقتصادی - اجتماعی امام علی و آل او و تصرف فدک. ⁽²⁾شهادت دردناک حضرت فاطمه (علیها السلام). ⁽³⁾آغاز کشور گشائی برای انحراف اذهان از اوضاع داخلی و رسیدن به اهداف بان عربیستی و مطامع اقتصادی. ⁽⁴⁾

13 تا 23 هجری:

سرکوب و قلع و قمع مخالفان سیاسی، ادامه قتل عام کسانی که کودتا را برسمیت نشناختند ⁽⁵⁾، گسترش هر چه بیش تر کشور گشائی ⁽⁶⁾، فعالیت سری و گاه علنی حزب امویان به رهبری ابو سفیان، تقویت پان عربیسم، تدوین فکر و فرهنگ کودتا، وارونه سازی اسلام، تحریف حقایق ⁽⁷⁾، بخش نامه های سری ضد شیعه، شناسائی، دست گیری و کشتار پیروان امام علی در بلاد، بایکوت اصحاب وفادار به امام علی. ⁽⁸⁾

24 تا 35 هجری:

اقتدار کامل حزب امویان، زمینه سازی در جهت انتقال و تمرکز قدرت در خاندان اموی، ⁽⁹⁾مالکیت های بزرگ، شدت تحریف هر چه بیش تر اسلام، رنج و شکنجه و تبعید و شهادت اصحاب وفادار به امام علی بن ابی طالب تنها نماینده و سخن گوی اسلام محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم)، ⁽¹⁰⁾انقلاب اجتماعی مردم.

35 تا 40 هجری:

ظهور ناکثین (حزب طلحة و زبیر به رهبری عایشه)، ⁽¹¹⁾غارت و تهاجم نظامی علنی و رسمی قاسطین (حزب امویان)، ⁽¹²⁾ظهور مارقین و حوادث حرروا نهروان، ⁽¹³⁾شهادت امام علی بن ابی طالب (علیه السلام). شهادت عمار یاسر.

40 تا 61 هجری:

ادامه و گسترش و شدت تبه کاری های قاسطین، ⁽¹⁴⁾صلح شرافت مندانه امام حسن بن علی(علیه السلام)، پیمان شکنی آشکار معاویه و کودتای سلطنتی او، ⁽¹⁵⁾بخش نامه های سراسری معاویه مبنی بر قتل عام پیروان امام علی، ⁽¹⁶⁾تعقیب و دست گیری و شکنجه و اعدام شیعیان در سراسر قلمرو خلافت، ⁽¹⁷⁾اقتدار کامل پان عربیسم افسار گسیخته جاهلی، ⁽¹⁸⁾بخش نامه معاویه مبنی بر سب و لعن آشکار علی و آل بر فراز منابر و خطبه ها و... ⁽¹⁹⁾شهادت امام حسن بن

علی (علیه السلام)، ⁽¹⁾شهادت حجر بن عدی و یارانش، شهادت عمرو بن حمق، شهادت رشید هجری، شهادت جویریة بن مسهر، ⁽²⁾و ...

پای نوشت ها

1- ابن منظور 206/1 - 207.

2- معین 178/1 - 179.

3- وبستر (چاپ 1976 نیویورک) 70، 81.

4- سبک شناسی 280/1 .

5- المیسره 1173.

6- نجاشی 167- 171.

7- نجاشی 101+ الذریعه 81/12 .

8- نجاشی 151+ الذریقه 318/20.

9- نجاشی 160- 161.

10- نجاشی 178 + الذریعه 20/ 324.

11- الفهرست 58 + معالم العلماء 40 .

12- نجاشی 181 + معالم العلماء 142+ الذریعه 313/20.

13- نجاشی 177+ الذریعه 329/20.

14- نجاشی 126.

15- نجاشی 282+ الذریعه 321/20.

16- نجاشی 251 + الذریعه 78/12 + 324/20.

17- نجاشی 246 + الذریعه 322/20 .

18- نجاشی 232 + الذریعه 322/20 .

19- نجاشی 241.

20- نجاشی 50 + الذریعه 78/12 .

21- الذریعه 20/ 318 .

22- نجاشی 90 + الذریعه 77/12 + 317/20 + امل الامل 172/2.

23- نجاشی 272 + الفهرست 136 + معالم العالم، 99 + امل الامل 240/2 + الذریعه 80/12.

24- نجاشی 272 + الذریعه 78/12.

25- نجاشی 277 + الذریعه 322/20 + 78/12 + من لا یحضره الفقیه 361/2 - 369.

26- نجاشی 281.

27- نجاشی 285 + الذریعه 328/20 + المقنعه 71 - 75 (چاپ سنگی).

28- نجاشی 250 + الغربت 137 + ابن الندیم 275 + معالم العلماء 99 + الذریعه 20 / 320.

29- معالم العلماء 119 + امل الامل 287/2.

30- نجاشی 110 + الذریعه 77/12.

31- نجاشی 217 + الذریعه 79/12.

32- نجاشی 151 + الذریعه 317/20.

33- الذریعه 317/20.

34- نجاشی 161 + الذریعه 321/20.

35- نجاشی 251 + الذریعه 322/20 + تهذیب الاحکام 6/ کتاب المزار 119- 1.

36- الذریعه 322/20.

37- الذریعه 324/20 .

38- با همین عنوان مجموعه هائی با عنوان: الصحیفة السجادیة الثانیة و الثالثة و الرابعة و الخامسة و السادسة به ترتیب از سوی هر عاملی، میرزا عبد اللّه افندی، میرزا حسین نوری، محسن عاملی و فضل اللّه مازندرانی گرد آوری شده است.

ن .ک: الذریعه 18/15. برخی از این مجموعه ها اخیراً در قم چاپ شده است.

39- نجاشی 292 - 293 + الذریعه 185/8.

40- نجاشی 169 - 171 + الذریعه 181/8.

41- الذریعه 8/ 186 + امل الامل 334/2

42- معالم العلماء 131.

43- نجاشی + 178 + الذریعه 181/8.

44- نجاشی 112 + الذریعه 181/8 .

45 - نجاشی 241.

46- نجاشی + 251 + الذریعه 181/8.

47- نجاشی 265.

48- نجاشی 282 + الذریعه 8/ 185.

49- الذریعه 185/8 + النجاشی 307.

50- الذریعه 181/8.

51- الذریعه 181/8.

52- الذریعه 186/8.

53- الذریعه 186/8.

54- معالم العلماء 137 + الذریعه 8/ 200.

55- معالم العلماء 144.

56- نجاشی 96 + الذریعه + 181/8 + امل الامل 2/ 250

57- نجاشی 126 + الذریعه 181/8

58- نجاشی 247 - 250 + الذریعه 185/8.

59- نجاشی 282-281

60- نجاشی 181 + الفهرست 82 + الذریعه 181/8

61- نجاشی 82 + الذریعه 181/8

62- نجاشی 83 + الذریعه 181/8

63- الذریعه 8/ 185

64- الذریعه 185/8

65- الذریعه 185/8

66- الذریعه 8/ 185

67- الذریعه 396/1

68- الفهرست 38 + الذریعه 23/22

69- الذریعه 23/22.

70- الفهرست 79 + نجاشی 133 + معالم العلماء 57 + الذریعه 22/ 24.

71- نجاشی 171 + الذریعه 24/22.

72- نجاشی 302.

73- نجاشی 263.

74- نجاشی 214.

75- الفهرست 129 + نجاشی 245 + معالم 94 + الذریعه 21/22، 20، 24، 26، 289/21

76- الفهرست 7 + نجاشی 14 + معالم 7 + الذریعه 23/22.

77- نجاشی 273.

78- الفهرست 171 + نجاشی 302 + معالم العلماء 126 + الذریعه 26/22

79- نجاشی 244.

80- الفهرست 5 + نجاشی 13 + معالم 3 + الذریعه 22/22

81- نجاشی 182 + الذریعه 22/22.

82- النجاشی 189 + الذریعه 24/22

83- نجاشی 245.

84- نجاشی 246 + الذریعه 22/ 24.

85- معالم 112 + الذریعه 24/22.

86- الفهرست 161 + معالم 185 + الذریعه 24/22.

87- نجاشی 318 + الذریعه 21/22 + 374/21.

88- نجاشی 218 + الذریعه 25/22.

89- خوارزمی (م 568 ه-)، مقتل الحسین 125/2 - 126. ابن شهر آشوب از خوارزمی گرفته و مجلسی نیز بدون ذکر مآخذ ولی با ذکر اساتید آن آورده است. ن.ک: مناقب 117٫4: معدان. بحار 45 /273 : عفران.

90- خوارزمی 152/2.

91- خوارزمی 130/2 + معالم العلماء 150.

92- بحار 45/ 285، 287 - 288

93- خوارزمی 151/2 - 152 + ادب الطف 60/1.

94- خوارزمی 153/2 + الشعر و الشعراء 503.

95- الشعر و الشعراء 471.

96- خوارزمی 149/2، 152 + مناقب 4/ 117 + بحار 45/ 244، 245، 290، 291، 293 + ادب الطف 1/ 48 - 50

97- خوارزمی 144/2- 145 + مناقب 4 /118 + بحار 45/ 286 - 287. + ادب الطف 192/1 .

98- خوارزمی 147/2 - 149 + ادب الطف 208/1 - 209 + الشعر و الشعراء 859 ش 200.

99- خوارزمی 152/2+ مناقب 4/ 116 + ادب الطف 181/1 + معالم العلماء 150 + الشعر و الشعراء 581

100- نجاشی 102.

101- الذریعه 293/20 + بحار 261/45 - 266.

102- الذریعه 293/20 + ادب الطف 298/1

103- مناقب 4 /86 ،114 + ادب الطف 198/1. و نیز فهرست شعراء اهل بیت قرن اول و دوم. ن.ک: معالم العلماء 147 - 151 + ادب الطف 1 / تمام کتاب: 52-338.

104- خوارزمی 137/2 - 139

105- خوارزمی 2/ 120 -133، 144 + مناقب ،4 /116 ، 126 ، 127 + بحار 45 / 243، 275 - 277، 288 + معالم العلماء 150.

106- خوارزمی 2/ 153 + مناقب 83/4، 117 + بحار 45/ 244 + مناقب 49/4.

107- خوارزمی 2/ 153 + مناقب 4/ 116 + بحار 243/45

108- خوارزمی 2 /145 - 147

109- مناقب 2/ 153 - 154، 118،117/4 ، 119 + بحار 244/45 + مناقب 53/4

110- خوارزمی 134/2 - 137 + مناقب 118/4 + بحار 278/45-279 + مناقب 60/4

111- خوارزمی 139/2 - 141، 150 - 151 ، 156 + مناقب 83/4، 114 - 115.

112- مناقب 3 /155 - 156 ، 24/ 28 + بحار 246/45

113- بحار 281/45

114- خوارزمی 142/2 - 143 + مناقب 78/4 - 79 ، 90.

115- خوارزمی 126/2 - 128 + مناقب 121/4 + بحار 274/45

116- مناقب 82/4 ، 84 - 87، 121 + بحار 249/45

117- خوارزمی 134/2 - 135 + مناقب 112/4، 122 - 123 + بحار 277،249/45 + دیوان رضی.

118- خوارزمی 157/2 - 158 + مناقب 4/ 55 + بحار 288/45

119- دیوان دیک الجن + ادب الطف 283/1 - 289

120- الاصفهانی/ مقاتل الطالبیین (چاپ نجف 1318 ه-).

121- مؤلفا الذیدیه 468/1 .

122- مؤلفات 1 /90

123- مؤلفات 2/ 84

124- الذریعه 8 / 185

125- الهفت الشریف (چاپ بیروت 1964 م). 121 - 126.

126- خوارزمی 129،128،126/2 + مناقب 124/4 - 125 + بحار 273،253/45 -274 + ادب الطف 214/1 .

127- الذریعه 25/22

128- الذریعه 21/22، 22

129- الذریعه 25/22 - 289/21

130- الذریعه 25/22.

131- الخوارزمی/ مقتل الحسین (چاپ مکتبة المفید، قم. سال؟).

132- قرآن 32/24.

133- قرآن 33 /33 : انما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس اهل البیت ....

134- ن.ک: زیارت جامعه کبیره

135- بحار 101/ 58 ح 26 .

136- کامل الزیارات 216

137- ن .ک: بحار 337/94؛ مهج الدعوات 29 - 34

138- منابع شیعی: کامل الزیارات 55 -66 + بحار 218/44 - 250. منابع سنیان: ن.ک: الامینی/ سیرتنا و سنتنا (تمام کتاب) منابع سنیان: احمد بن حنبل/ المسند 3/ 242 + ابو نعیم/ الدلائل 2/3 20 + ابن سعد/ الطبقات 5 /115 + خوارزمی/ مقتل 159/1. و....

139- در این جا شهادات به معنای عام است و نه تنها گواهی شفاهی و کتبی. ن .ک: نهج البلاغه 1081

140- الامینی/ دیر 102/1 به بعد

141- سلیم 72 - 73

142- سلیم 69 ،74 + ابن هشام 306/4 ، 310 - 311 + ابن سعد/ طبقات 272/2 - 281 + الغدیر 77/7 - 28 + طبری 1881/3/2 - 206 + ابن اثیر 325/2 - 326

143- الغدیر 77/7 - 78

144- سلیم 81 - 83

145- سلیم 137 - 138

146- مسعودی/ مروج 301/2 + النوبختی / الفرق 9،8

147- سلیم 83 - 84 + الغدیر 7/ 76 - 78

148- سلیم 86، 113، 114، 117 - 165.

149- سلیم 92، 108 - 110 + ابن هشام 4/ 306 - 311 + ابن سعد 282/2 + طبری 199/3/2-206 + یعقوبی 82/10/1 - 85 + نوبختی 7 - 9.

150- الصدر/ فدک فی التاریخ 25 - 33 .

151- سلیم 83، 84

152- التنبیه 250 + بلاذری/ فتوح 14- 20 + طبری 208/3/2 + ابن اثیر 384/2 .

153- ابن اثیر 342/2 - 378 + طبری 216/2 - 263

154- بلاذری/ همان.

155- سلیم 108، 109، 110، 132 - 175 + الغدیر 255/10 - 272 .

156- سلیم 139، 176 - 177، 178.

157- الغدیر 10/ 86 - 236

158- سلیم 108 - 109 - 110.

159- سلیم 109، 130 + طبری 163/5/3 - 226 + یعقوبی + 125/1/1 - 156 + ابن اثیر 201/3.

160- سلیم 109 ،130 + طبری 236/5/3 - 242 + یعقوبی 135/1/1 + ابن اثیر 276/3.

161- سلیم 109، 130 + طبری 3 /37/6 - 40 + یعقوبی 145/1/1 + ابن اثیر 375/3-326

162- سلیم 108 + طبری 80/6/3

163- الغدیر 10/ 118 - 236 + طبری 402/5/3 - 404 + التنبیه 260 + ابن اثیر 404/3

164- سلیم 138 ، 139 ، 172 - 175 + ابن ابی الحدید 3/ 15 - 17.

165- سلیم 108 - 110 ، 138 - 175 + ابن ابی الحدید 3 /16 - 17.

166- سلیم 138 - 140 + الغدیر 241/8 - 257 .

167- سلیم 108 - 110 + الغدیر 257/10 - 272 + ابن ابی الحدید 15/3 - 18

168- التنبیه 260 + سلیم 109 + طبری 95/6/3 - 100 + ابن اثیر 3/ 458.

169- الغدیر 32/11 - 37،36 - 70 + طبری 141/6/3 - 156 + ابن اثیر 472/3-503.

سنّت احیا گری؛ روش های پاسداری از حماسه عاشورا و فرهنگ آن در تاریخ فرهنگ اسلامی. جواد محدثی

خطّ احیا گری ائمّه (علیه السلام)

آن چه در کربلا، در عاشورای سال 61 اتفاق افتاد، گر چه بظاهر، یک «حادثه» می نمود، امّا حماسه ای عظیم و تکان دهنده بود که وجدان های خفته را بیدار کرد و خون رشادت و آگاهی و حماسه، در رگ های امّت اسلامی دوانید.

عاشوارای حسینی، به مکتبی تبدیل شد که ستم دیدگان را بر ضد ظلم، می شوراند و پیروان فرهنگِ شهادت را به مقابله با سلطه های غیر دینی و ضدّ دینی بر می انگیخت.

از این رو، امامان شیعه، بعنوان یک «خطّ احیا گر» و برنامه ای بسیج کننده، روی حادثه کربلا تأکید داشتند و همواره می کوشیدند تا آن را زنده و سازنده نگه دارند. این خط مشی، هم یک برنامهٔ مستقل الهام دهنده و تربیتی بود، هم بعنوان مقابله با «سیاست سکوت» و «خطّ منزوی سازی» که از سوی قدرت های حاکم اعمال می شد.

برنامه احیا گری و ذکر، از سوی ائمّه (علیه السلام) و سیاست و فراموشاندن و بی اثر ساختن و پرده پوشی بر آن چه در عاشورا گذشت، از سوی حکومت های جور، در تقابل شدید قرار داشت، همین، سبب شد تا پیرامون محور عاشورا و کربلا، یک فرهنگ، پدید آید، فرهنگی حماسی و سیاسی، بر مبنای عشق به اهل بیت (علیهم السلام) که تجلّی عشق به حق و آرمان های والای مکتب بود و سبب می شد «خط ائمه» از آن «انزوای تحمیلی» به در آید.

این فرهنگ و حماسه، در برخی سنّت ها، مراسم، عکس العمل ها، ابزار و وسائل، روز ها و اماکن و... نمود و تجلّی یافت. برخی از این نمود ها از این قرار بود:

مدایح و مراثی

در روزگاری که شعر و ادب، در اختیار حکام جور بود و شاعران اجیر، چه برای مدح امیران و سلاطین و چه گستاخانه برای بد گویی از خاندان عصمت و طهارت (علیه السلام)، پول می گرفتند و شعر می سرودند، امامان می کوشیدند تا از شعر، بعنوان سلاحی در دفاع از حق و مبارزه با ستم و افشای چهره تزویر استفاده شود. بخصوص شاعران شیعه درباره مظلومیت شهدای کربلا و کشتگان وادی عشق در عاشورا، با جان سوز ترین تعبیرات، شعر می سرودند و «جهاد فرهنگی» آنان مورد تأییر و حمایت ائمه بود.

سروده های موضع دار شاعران متعهد، در دو محور «مدایح» و «مراثی» بود و هر دو قالب، در راستای تبیین «خط حق» به شمار می رفت.

امام صادق (علیه السلام) فرمود: مَن قال فینا بیتَ شعرٍ بَنَی اللّه لَه بیتاً فی الجنّة ⁽¹⁾

هر کس درباره ما خاندان، یک بیت شعر بسراید، خداوند برایش خانه ای در بهشت بنا می کند.

شاعرانی هم چون دعبل،کمیت، عبد اللّه بن کثیر، سیّد حمیری و... در این خطّ، عمل می کردند.

علامه امینی درباره سید حمیری که یکی از این وارسته مردان مخلص اهل بیت و شاعران توان مند ولایت و عاشورا و یکی از مرثیه سرایان بلند پایهٔ حماسه کربلا بود، می گوید:

«حضور در هر مجلسی که در آن «آل محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم)» یاد نمی شد، او را ملول و خسته می کرد و هرگز به محفلی که خالی از ذکر آنان بود، انس و الفت نداشت.» ⁽²⁾

«دعبل» نیز در قصیده معروف «مدارس آیات»، در بخشی عمده، به سوگ شهدای آل محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و به خون خفتگان دشت کربلا و مرثیه ابا عبد اللّه الحسین (علیه السلام) پرداخته است. ⁽³⁾

این راه، در طول تاریخ تداوم یافته است و سهم مؤثری در حفظ و بقاء حماسه عاشورا داشته است و آن گونه که یاد شد، مورد تشویق و حمایت پیشوایان دین و علمای آگاه بوده است.

امام صادق (علیه السلام) به یکی از شاعران خطّ خون، «جعفر بن عفّان طائی» فرمود:

به من خبر رسیده که درباره حسین (علیه السلام) شعر می گویی و خوب هم شعر می گویی؟

گفت: آری.

آن گاه، بخشی از شعر ها و مرثیه هایش را در محضر امام صادق (علیه السلام) خواند. امام و اطرافیان بشدّت گریستند، تا آن جا که سیلاب اشک بر صورت و محاسن امام جاری شد، سپس امام فرمود:

پروردگار، شاهد و شنوای سخنت بودند و چون ما و بیش از ما گریستند، خداوند، بهشت را بر تو لازم کرد و تو را آمرزید. سپس افزود:

ما مِن أحدٍ قالَ فی الحسین (علیه السلام شعراً فبکی و ابکی بِهِ الاّ اَوْجَبَ اللّه له الجّنة و غفر له.) ⁽¹⁾ هیچ کس درباره حسین (علیه السلام) شعری نگفت که بگوید و بگریاند، جز آن که خداوند، او را خشوده و بهشت را بر او واجب گرداند.

به کار گیری عنصر شعر، به لحاظ «تأثیر عاطفی» و «گسترش سریع»، گامی اساسی در ثبت حماسه های عاشورا در دفتر تاریخ بوده است. مردم نیز، اشعار مدح و مریشه را می خواندند، حفظ می کردند، حتی به فرزندان خود می آموختند. تعالیم عاشورا، در خلال همین سروده ها نسل به نسل، زنده می ماند و خو گرفتگان به مدایح و مراثی، در سایه محتوای این اشعار، با فرهنگ اهل بیت می زیستند.

امام امت (قدس سره) فرموده است:

«با این هیاهو، با این گریه، با این نوحه خوانی، با این شعر خوانی، با این نثر خوانی، ما می خواهیم این مکتب را حفظ کنیم، چنان چه تا حالا هم حفظ شده.» ⁽²⁾

عزا داری

بر پا کردن شعائر سوگواری بر شهیدان مظلوم، ضمن مقابله با فراموش شدن یاد شان، تعلیم دهنده ارزش های متعالی حماسه کربلاست. مراسمی که همه ساله و همه جا به یاد کربلا و عاشورا بر پا می شود، مایهٔ بقای مکتب و گسترش تعالیم وحی و اهل بیت است.

رساندن صدای شهادت عاشورائیان به گوش تاریخ، در هیاهوی پر فریب اغوا گران برای پوشاندن حقایق و لوث کردن خون شهدا، رسالتی عظیم بوده و هست. شدّت علاقه ائمه به مجالس عزا داری سید الشهداء و نیز، میزان خصومت و ناراحتی دشمنان از بر پایی آن گونه محافل و تجمع ها، گویای این حقیقت است که حیات حماسه عاشورا در گرو این شعائر است، و گرنه به فراموشی سپرده می شود.

امام صادق (علیه السلام) به عبد اللّه بن حمّاد فرمود: «به من خبر رسیده که جمعیتی از اطراف کوفه و جا های دیگر از زن و مرد، در نیمه شعبان به زیارت حسین (علیه السلام) می آیند و سخن ها و داستان ها و ندبه ها و سوگواری و مرثیه خوانی دارند.» گفت: «آری چنین است، خود من نیز شاهد برخی از این ها بوده ام.»

حضرت فرمود: «سپاس خدایی را که در میان مردم، کسانی را قرار داده، تا به سوی ما آیند و ما

را بستایند و برای ما مرثیه سرایند...» ⁽¹⁾

در حدیث دیگری، امام باقر (علیه السلام) این گونه به پیروان خویش، دستور می دهد:

«بر حسین (علیه السلام) ندبه و گریه کنند، و به اهل خانه دستور داده شود که بر حسین بگریند و در خانه ها، مراسم گریه و عزا داری و ناله سردادن در غم حسین (علیه السلام) باشد و اهل خانه و شیعیان، به یک دیگر تعزیت و تسلیت گویند...» ⁽²⁾

این ها، سبب «احیاء امر» و زنده نگه داشتن «خط اهل بیت» می شود و در نتیجه، تضمینی بر بقای مکتب است.

امام خمینی «رحمة اللّه» می فرماید: «این مجالسی که در طول تاریخ بر پا بوده و با دستور ائمه (علیهم السلام) این مجالس بوده است.... ائمه این قدر اصرار کردند به این که مجمع داشته باشید، گریه بکنید، چه بکنید، برای این که این حفظ می کند کیان مذهب ما را ...» ⁽³⁾

بر پایی این گونه مجالس، هر چند مخفیانه و درون خانه ها باشد، صدای اعتراضی است بر ضد دشمنان و استغاثه مظلومیتی است، علیه ظالمان. هر خانه علوی که داغ دار و شهید داده است، وقتی در سوگ سالار شهیدان اشک می ریزد، حس عدالت خواهی و انتقام جویی از ستم گران در جانش شعله می کشد. این، خاصیت هر گریه و عزا داری در عصر خفقان است، که تبدیل به کانونی برای افشا گری، الهام گیری، خط دهی، تجمع نیرو ها، شناخت افراد و شناساندن چهره های پاک است.

امام خمینی «رحمة اللّه» می فرماید: «مسأله، مسأله گریه نیست، مسأله، مسأله تباکی نیست، مسأله، مسأله سیاسی است که ائمه با همان دید الهی که داشتند، می خواستند که این ملت ها را با هم بسیج و یک پارچه کنند، از راه های مختلف، این ها را یک پارچه کنند تا آسیب پذیر نباشد.» ⁽⁴⁾

و می فرماید: «گریه کردن بر شهید، نگه داشتن، زنده نگه داشتن نهضت است». ⁽⁵⁾

آن چه که بعنوان «بُعد سیاسی» در عزا داری و گریه مطرح است، همان زنده نگه داشتن روحیه مبارزه با ستم و تشکل انقلابیون با محوریت کربلاست، آن همه ثواب و اجر هم، علاوه بر جهات تربیتی و اخروی، به لحاظ آثار و برکات اجتماعی نیز می باشد. حضرت امام، درباره ثواب های فراوانی که برای عزا داری سید الشهداء وارد شده، می فرماید:

«این که برای عزا داری، برای مجالس عزا، برای نوحه خوانی، برای این ها این همه ثواب داده شده است، علاوه بر آن امور عبادیش و روحانیش، یک مسأله مهم سیاسی در کار بوده است. آن روز که این روایات، صادر شده است، روزی بوده است که این فرقه ناجیه، مبتلا بودند به حکومت اموی و

بیش تر عباسی و یک جمعیت بسیار کمی، یک اقلیت کمی در مقابل قدرت های بزرگ. در آن وقت، برای سازمان دادن به فعالیت سیاسی این اقلیت، یک راهی درست کردند که این راه، خودش سازمان ده است.... شیعیان با اقلیت آن وقت، اجتماع می کردند و شاید بسیاری از آن ها هم نمی دانستند مطلب چه هست، ولی مطلب، سازمان دهی به یک گروه اقلیت در مقابل آن اکثریت ها و در طول تاریخ، این مجالس عزا که یک سازمان دهی سرتاسری کشور ها هست، کشور های اسلامی هست، و در ایران که مهد تشیع و اسلام و شیعه هست، در مقابل حکومت هایی که پیش می آمدند و بنای بر این داشتند که اساس اسلام را از بین ببرند، اساس روحانیت را از بین ببرند، آن چیزی که در مقابل آن ها، آن ها را می ترساند، این مجالس عزا و این دستجات بود.» ⁽¹⁾

آن چه به این برنامه، غنا و تأثیر می بخشد، گذر از جنبه شکلی آن و پرداختن و رسیدن به محتوا و جهت و حقیقت آن است، اولیاء دین نیز پیوسته با هشدار های شان در این راه، ارشاد کرده اند، تا عزا داری و سوگواری، الهام بخش «فرهنگ جهاد و شهادت» باشد و بصورت یک موج تبلیغی، مبارزاتی و حماسی در آید و در عزا داری، «احساس» به کمک «شعور» آید و شعور، پشتوانه احساس عاطفی گردد، تا این گونه مجالس و شعائر و سنت ها از محتوا تهی نشده و به تشریفاتی کم اثر، یا بی اثر تبدیل نگردد.

عزا داری، مفهومی گسترده دارد، هم برنامه های وسیع شیفتگان سید الشهداء را در دو ماه محرم و صفر در همه قلمرو کشور های اسلامی شامل می شود، هم آن چه را که محدود و ساده، هر روز، در هر گوشه ای، خانه ای، مسجدی برگزار می شود و یاد «اهل بیت» زنده نگه داشته می شود.

«اشک»، پاسدار «خون»

عزا داری (که از آن سخن رفت) مفهومی گسترده تر از گریستن دارد.

«گریه» و اشک ریختن در سوگ سالار شهیدان، نشانه عشق به دودمان پاکی و فضیلت است.

اشک، شاهد شوق و دلیل و نشانه پیوند است، اشک، زبان دل و ترجمان محبت است،

تا نسوزد دل، نریزد اشک و خون از دیده ها *** آتشی باید که خوناب کباب آید برون

آن که در سوگ عاشورائیان می گرید، با پای دل در کاروان حسینی گام بر می دارد و اهل همین قافله است.

از این رو، هم اشک هایی که در ماتم حسین (علیه السلام) ریخته شود، مقدس شمرده شده، هم گریستن و گریاندن ثواب دارد و هم پیشوایان دین، خود شان پیوسته چشمانی اشک بار به یاد «عاشورا» داشته اند.

این گونه بوده است که اشک های داغ داران و دیده های گریان، پاسدار پیام خون شهیدان بوده است، چون که گریستن بر شهادت حسین (علیه السلام) و یارانش، امضای راه خونین آنان و تجدید بیعت با «کربلا» و فرهنگ شهادت است و اشک، خون می پرورد و گریستن، حماسه می آفریند.

ائمه شیعه، شهادت و گواهی اشک را بر صداقت عشق، پذیرفته و از آن ستایش و نسبت به آن تشویق کرده اند. در این زمینه، روایات بسیاری است که نقل آن ها در این نوشته نمی گنجد.

امام رضا (علیه السلام) فرموده است:

مَنْ تَذَکَّرَ مُصَابَنَا فَبَکَی وَ أَبْکَی لَمْ تَبْکِ عَیْنُهُ یَوْمَ تَبْکِی اَلْعُیُونُ وَ مَنْ جَلَسَ مَجْلِسا یُحْیی فیهِ اَمْرُنا لَمْ یَمُتْ قَلْبُهُ یَوْمَ یَمُوتُ الْقُلُوبُ ⁽¹⁾ هر کس مصیبت های ما را به یاد آورد و بگرید و بگریاند، هرگز چشمانش در روزی که دیده ها گریان است، نمی گرید و هر کس در مجلسی نشیند که امر ما در آن احیا و زنده می شود، در روز مرگ دل ها، دلش نمی میرد.

در سلسله اشک بود گوهر مقصود *** گر هست ز یوسف خبر، این قافله دارد

در سخن مفصلی که امام رضا (علیه السلام) درباره فضیلت و ارزش و آثار گریستن بر امام حسین (علیه السلام) به «ریان بن شبیب» فرموده است، این احیا گری و یاد آوری نسبت به حادثه جان گداز کربلا به چشم می خورد. حضرت به او می فرماید:

«ای پسر شبیب! اگر بر چیزی گریه می کنی، بر حسین (علیه السلام) گریه کن، که او را هم چون گوسفند، سر بریدند، همراه هیجده نفر از دودمانش که همه از کسانی بودند که روی زمین بی نظیر بودند، آسمان ها و زمین ها در شهادت او گریستند...» ⁽²⁾

حضرت رضا (علیه السلام) شاید به اقتضای شرایط روزگار، تأکید بیش تری نسبت به مسأله دارد. از جمله در روایتی بلند، می فرماید» «در این ماه (محرم) دشمنان، خون ما را به نا حق ریختند و هتک حرمت ما نمودند و فرزندان و بانوان ما را به اسارت گرفتند و خیمه های ما را به آتش کشیدند و غارت کردند... عاشورا، روز حسین «علیه السلام»، پلک های ما را مجروح و اشک های مان را جاری ساخت و ما از سر زمین کربلا، گرفتاری و رنج به میراث بردیم. پس باید بر کسی هم چون حسین (علیه السلام) گریه کنندگان بگریند، که گریه بر او، گناهان بزرگ را فرو می ریزد...» ⁽³⁾

این گریستن که «شرکت در حماسه او و هماهنگی با روح او و موافقت با نشاط و حرکت اوست» ⁽⁴⁾و این نثار اشک ها بر دامن احساس و در راه حق، مورد قدر دانی و رحمت خواهی از

سوی امامان قرار می گرفت و به نوعی نصرت جبهه حق و تقویت خط امامان محسوب می شد.

امام امت (رحمة اللّه) در تحلیل اجتماعی مسأله گریه و عزا داری برای امام حسین (علیه السلام)، بیانات بلند و ارزش مندی دارد. از جمله می فرماید:

«ثواب های بسیار برای عزا داران او مقرر کرد، تا مردم را بیدار نگه دارند و نگذارند اساس کربلا که پایه اش بر بنیان کندن پایه های ظلم و جور، و سوق مردم به «توحید» و «معدلت بود، کهنه شود، با این حال، لازم است که برای عزا داری که شالوده اش بر این اساس ریخته شده، چنین ثواب هایی مقرر شود که مردم با هر فشار و سختی هم که هست، از آن دست بر ندارند، و گرنه با سرعت برق زحمت های امام حسین (علیه السلام) را پایمال می کردند، که با پایمال کردن آن زحمت های پیغمبر اسلام و کوشش هایی که برای تأسیس اساس تشیع کرده بود، بکلی پایمال می شد...» ⁽¹⁾

هم چنین درباره نقش گریه و عزا داری در حفظ مکتب عاشورا می فرماید:

«سید الشهداء را این گریه ها حفظ کرده است مکتبش را، این مصیبت ها و داد و قال ها حفظ کرده، این سینه زنی ها و این دستجات حفظ کرده ... هر مکتبی هیاهو می خواهد. باید پایش سینه بزنند. هر مکتبی تا پایش سینه زن نباشد، تا پایش گریه کن نباشد، تا پایش توی سر و سینه زن نباشد، حفظ نمی شود.... ما باید برای یک شهیدی که از دست مان می رود، علم بپا کنیم، نوحه خوانی کنیم، گریه کنیم، فریاد کنیم ...» ⁽²⁾

به یاد کربلا، دل ها غمین است *** دلا! خون گریه کن، چون اربعین است

مرام شیعه در خون ریشه دارد *** نگهبانی ز خط خون، چنین است ⁽³⁾

حضرت امام، در سخنرانی دیگری فرموده است:

«گریه کردن بر عزای امام حسین، زنده نگه داشتن نهضت و زنده نگه داشتن همین معنی است که یک جمعیت کمی در مقابل یک امپراطور بزرگ، ایستاد امام حسین با عده کم، همه چیزش را فدای اسلام کرد، مقابل یک امپراطوری بزرگ ایستاد و «نه» گفت. هر روز باید در هر جا این «نه» محفوظ بماند و این مجالس که هست، مجالسی است که دنبال همین است که این «نه» را محفوظ بدارد... آن ها از همین گریه ها می ترسند، برای این که گریه ای است که گریه بر مظلوم است، فریاد مقابل ظالم است.» ⁽⁴⁾

و فرموده است:

«همین گریه ها نگه داشته ما را... همین ها هست که مملکت را حفظ کرده ... تا ابد هم اگر برای

سید الشهداء گریه کنیم، برای سید الشهداء نفعی ندارد، برای ما نفع دارد.... ما این سنگر را نباید از دست بدهیم.»

ائمه، همواره از گریه، بعنوان سند افشا گر و فریادی علیه ظلم، استفاده کرده اند، تا مظلومیت حسین و راه عاشورا فراموش نشود.

هر چند نیست درد دل ما نوشتنی *** از اشک خود، دو سطر به ایما نوشته ایم ⁽¹⁾

مجالس وعظ و روضه

هر تجمعی بهانه و محور می خواهد، هر چه محور گرد همایی، مقدس تر و ژرف تر باشد، آن تجمعات هم دیر پا تر و پر بار تر خواهد بود.

پیروان اهل بیت (علیهم السلام)، با عشق و محبتی که به آنان داشتند و با سوز و گدازی که در شهادت شان داشتند، بهترین زمینه را برای جمع شدن، دیدار کردن، گفت گو کردن پیرامون خط فکری و سیاسی عاشورا و عترت داشتند. این برنامه ها، توصیه خود پیشوایان دین بود و در این دیدار ها، تزاور ها، گفت گو ها، «احیاء امر» و زنده نگه داشتن خط ائمه بود و اگر به یاد و نام حسین (علیه السلام) و کربلا بود، حیات فلسفه عاشورا در آن نهفته بود.

امام صادق (علیه السلام) به «فضیل» فرمود: آیا می نشینید و با هم حرف و حدیث می گویید؟ پاسخ داد: آری، جانم به فدایت، حضرت فرمودک «این گونه مجالس را دوست دارم. ای فضیل! «امر» ما را زنده نگه دارید. خدای رحمت کند کسی را که امر ما را احیا کند.» ⁽²⁾

در حدیث دیگری امام صادق (علیه السلام) به اصحاب خود فرمود:

«از خدا پروا کنید، با هم برادر و نسبت به هم نیک رفتار باشید، بخاطر خدا با هم دوستی کنید، با یک دیگر پیوند و رفت و آمد و ترحم داشته باشید، هم دیگر را زیارت و ملاقات کنید، مذاکره کنید و «امر» ما را زنده بدارید:

... تَزَاوَرُوا وَ تَلاَقَوْا وَ تَذَاکَرُوا وَ أَحْیُوا أَمْرَنَا ⁽³⁾ همین توصیه ها، بخصوص بر محور نقل فضائل اهل بیت و گریستن بر شهید عاشورا، زمینه و بستر مناسبی برای تشکیل مجالس و محافلی شده است که عده ای با عنوان «خطیب» و «واعظ» و جمعی با عنوان «مداح» و «مرثیه خوان» و «روضه خوان» و «ذاکر» به خطابه، وعظ، ذکر مصیبت و نقل سخنان و بیان شخصیت ائمه و شهدا بپردازند. برکات این گونه مجالس همواره شامل امت شده است و این گونه محافل، هم چون شبکه ای گسترده، بخصوص در ایام و مناسبت هایی خاص، دل ها و اندیشه ها و

تجمع ها و تن ها را به هم پیوند داده است و خود، نوعی مبارزه با دشمن و انسجام یافتن نیرو های خودی و تقویت کننده روح جمعی بوده است. به قول شهید پاک نژاد:

«... با نیم متر چوب و نیم متر پارچه سیاه، می توان موجی از احساسات بی دریغ درباره بزرگ سالار شهیدان مشاهده کرد که در هیچ جا نمونه ای از آن دیده نمی شود. در حالی که برای تشکیل اجتماع حتی کوچکی باید متحمل زحمات زیادی گردید، صرف نظر از املاک موقوفه حسینی، ساختمان حسینیه ها، اطعام و اکرام ها، نذر ها و زیارت رفتن ها و اجتماعات مذهبی و کلّیه مخارجی که طی ده ماه سال بعناوین مختلف در راه این سرباز فداکار به مصرف می رسد.» ⁽¹⁾

منابر حسینی و جلسات وعظ دینی، همه به ذکر مصیبت و یادی از عاشورا ختم می شود و با گریستن چشم ها و سوختن دل ها، تعالیم مکتب در دل ها بیش تر رسوخ می یابد و این سبب ریشه دواندن حماسه کربلا در عمق جان ها و ژرفای تاریخ می گردد.

امام امت (قدس سره) در زمینه نقش این مجالس و منابر و مواعظ نیز، تعابیر ارزنده ای دارد که تنها به چند نمونه اکتفا می شود:

«الآن هزار و چهار صد سال است که با این منبر ها، با این روضه ها و با این مصیبت ها و با این سینه زنی ها ما را حفظ کرده اند، تا حالا آوردند اسلام را.» ⁽²⁾

«... قدرت های بزرگ، از این سازمانی که بدون این که دست واحدی در کار باشد که آن ها را مجتمع کند، خود به خود ملّت را به هم جوشانده اند، در سراسر یک کشور... و اگر یک مطلبی بخواهد برای اسلام خدمتی بکند و شخصی بخواهد که مطلبی را بگوید، سرتاسر کشور به واسطه همین گویندگان و خطبا و ائمه جمعه و جماعت یک دفعه منتشر می شود و اجتماع مردم در تحت این بیرق الهی، این بیرق حسینی، اسباب این می شود که سازمان داده شده باشد.» ⁽³⁾

زیارت

زیارت، پای نهادن در قلمرو عشق است، و پیمودن وادی طلب، با پای محبت.

زیارت، نشانه شوق و میزان عشق و دل دادگی است.

زیارت، زبان قلب و ترجمان شوق است.

با زیارت، خاطره ها تجدید می شود، انگیزه ها تقویت می گردد، هم دلان در میعاد گاه «مزار» به هم می رسند، اخبار و گفتار ها، رد و بدل می شود، فکر و آرمان آن امامی که زیارت می شود، زنده و مطرح می گردد و خود زائر نیز، خویشتن را در ارتباط با آن شهید قرار داده، روحیه می گیرد، زلال

می شود، و محبت و معرفتش افزون می گردد و بر مائده شرف و فضیلت می نشیند و بهره های روحی و تربیتی می برد و بسیاری آثار و نتایج دیگر.

سنّت «زیارت»، که توصیه پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و ائمه (علیهم السلام) است، همواره در بستر زمان جریان یافته و تحول ها و سازندگی ها و آثار احیا گرانه فراوانی داشته است. زائران کربلا، در طول تاریخ از مرقد حسینی الهام می گرفتند، در این مدار قرار گرفته، بر گرد این محود چرخیده، از این مکتب آموخته و از این زمزم سیراب می شوند.

برای زیارت هیچ امامی به اندازه زیارت حسین بن علی (علیه السلام) در کربلا، تأکید و توصیه نشده و در روایات، برای زیارت سید الشهداء (علیه السلام) پاداشی برابر ده ها و صد ها حج و عمره بیان شده است و راز آن، همان احیا گری این زیارت نسبت به فلسفه قیام عاشورا و زنده نگه داشتن فرهنگ شهادت و میثاق با شهیدان است.

رفتن به زیارت حسین بن علی (علیه السلام) برای شیعیان او و پیروان مکتب عاشورا، در حکم یک تکلیف مکتبی و مرامی است. امام صادق (علیه السلام) فرموده است: هر کس به زیارت حسین (علیه السلام) نرود تا بمیرد، هر چند خود را شیعه پندارد، ولی شیعه و پیرو ما نیست و اگر اهل بهشت هم باشد، مهمان بهشت یان است:

مَنْ لَمْ یَأْتِ قَبْرَ الْحُسَیْنِ وَ هُوَ یَزْعُمُ أَنَّهُ لَنَا شِیعَهٌ حَتَّی یَمُوتَ فَلَیْسَ هُوَ لَنَا بِشِیعَهٍ... ⁽¹⁾ و نیز، زیارت آن حضرت را برای هر که حسین (علیه السلام) را بعنوان پیشوای الهی پذیرفته است، لازم و واجب می داند:

زیارة الحسین بن علی واجبه علی کلّ من یُقّر للحسینِ بالأمامة مِنَ اللّه عزّ و جلّ ⁽²⁾ و این که: «هر که تا هنگام مرگ، به زیارت حسین (علیه السلام) نرود، دین و ایمانش نقصان دارد.» ⁽³⁾

تشویق به زیارت قبر سید الشهداء بیش از آن است که در این مختصر بگنجد. آن چه احیا گری این سنّت دینی و نقش اجتماعی و سیاسی آن را نشان می دهد، دعوت به این زیارت، حتّی در شرایط خوف و خطر از دشمنان و کنترل راه ها و سختی گری بر زائران است و این که هر چه در این راه، خطر و آسیب بیش تر باشد، ثواب زیارت هم افزون تر است. این نشان دهنده موضع ائمه است که زیارت را بعنوان گامی در راه احیاء عاشورا و مقابله با سیاست «فراموشاندن کربلا» می دانستند.

«ابن بکیر» به امام صادق (علیه السلام) عرض می کند: دلم مرا به زیارت قبر پدرت سید الشهداء می کشد و آن گاه که از خانه و دیار خود به قصد زیارت بیرون می روم، همواره خائف و بیمناکم تا آن که بر گردم

و این بخاطر ترس از حکومت و جاسوسان گزارش گر و مأموران نگهبان است.

حضرت می فرماید: ای ابن بکیر! آیا دوست نداری که خداوند، تو را در راه ما ترسان ببیند؟ آیا نمی دانی که هر کس به خاطر ما در هراس و بیم افتد، خداوند، او را در سایه عرش خویش قرار می دهد؟... ⁽¹⁾

در حدیث دیگری «زراره» از امام باقر (علیه السلام) می پرسد: درباره کسی که خائفانه پدر تان را زیارت کند چه می گویید؟

امام پاسخ می دهد: خداوند، او را در روز شدّت و گرفتاری بزرگ در قیامت، ایمن می سازد... ⁽²⁾

و امام صادق (علیه السلام) به محمد بن مسلم درباره به زیارت حسین (علیه السلام) رفتن در شرایط بیمناک و خائفانه، می فرماید:

«هر چه این مسأله دشوار تر و پر مخاطره تر باشد، پاداش زیارت هم به اندازه آن هراس است. هر کس در راه زیارت، حسین (علیه السلام) به هراس افتد، خداوند در روز هول انگیز قیامت، او را از ترس و وحشت ایمن می سازد:

ما کان من هذا أشدّ فالثواب فیه علی قدر الخوف ، و مَن خاف فی إیتانه آمَنَ اللّهُ رَوْعَتَهُ یوم القیامه ، یوم یقوم الناس لرب العالمین ⁽³⁾ و این تعلیم شگفت و آموزنده، ترسیم کننده خط مشی امامان در زنده نگه داشتن کانون الهام بخش کربلا و عاشورا ست و آن گونه که در حدیث آمده است، این تکلیف و فرضیه، هرگز به خاطر «ترس» نباید ترک شود:

واجبهٌ مفترضهٌ ... و انّها لا تُتْرَکُ لِلخوف ⁽⁴⁾ این حرکت عملی و حضور در کنار قبر سالار شهیدان، حتی در شرایط بیم و تقیه، نشان دهنده عمق این «خط استراتژیک» در گرامی داشت حماسه عاشورا است و امام صادق (علیه السلام) ترک آن را نوعی جفا به خط امامت دانسته و زیارت سالانه کربلا را مورد تأکید قرار داده است:

إِیتُوا قَبْرَ الْحُسَیْنِ کُلَّ سَنَهٍ مَرَّهً ⁽⁵⁾ آن چه مسلم است، زیارت کربلا همیشه آزاد نبوده، بلکه با گرفتاری ها و محدودیت هایی همراه بوده است و تاریخ، گویای این حقیقت است و گاهی زائران، در همان روزگار ائمه، در تاریکی شب و پیش از روشن شدن هوا و حضور مأموران مسلح بنی امیه در منطقه کربلا به زیارت می رفتند، چون

گشتی های حکومت شام، مانع زیارت می شدند. ⁽¹⁾

معاویة بن وهب نقل می کند که امام صادق (علیه السلام) پس از نماز خویش، برای زائران قبر حسین (علیه السلام) و مصون ماندن شان از شرّ جباران سر کش و ستم گر و شیاطین آشکار و نهان دعا می کرد، از جمله این که:« .... خدایا! دشمنان ما، این زائران را به خاطر این سفر ملامت کردند، ولی این سرزنش ها هرگز پیروان ما را از این زیارت مانع نگشت، آمدند تا با مخالفان ما مخالفت کرده باشند!... خدایا آن چهره هایی را که آفتاب در این راه، تغییر داد، رحمت کن، آن صورت هایی را که بر تربت حسین قرار گرفت، مورد لطف قرار بده، آن چشم هایی را که در راه ما اشک ریخت، آن دل هایی که برای ما و تشنگی ما سوخت، آن ناله هایی که برای ما سر داده شد، رحمت کن....» ⁽²⁾

از امام صادق (علیه السلام) روایت است که: خواستار سکونت در بهشت، باید زیارت «مظلوم» را رها نکند.

می پرسند: مظلوم کیست؟ می فرماید: حسین است. هر کس با شوق به او و محبت به رسول اللّه (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و فاطمه (سلام اللّه علیها) و علی (علیه السلام) او را زیارت کند، بر سفره های بهشتی، مهمان اهل بیت خواهد بود. ⁽³⁾

تأکید امام بر عنصر «مظلومیت» در زیارت سید الشهداء انگیزه حمایت از مظلوم و مبارزه با ظالم و احیاء یاد حماسه ظلم ستیزی، عاشورا را نشان می دهد. گر چه نسبت به زیارت همه ائمه و قبور پاک شهدای آل محمّد «صلی اللّه علیه و آله و سلم» تکیه شده است، اما زیارت حسین (علیه السلام) سمبل دفاع از حقیقت مظلوم و حماسه مجسم است دشمنان نیز، بیش از همه با نام و یاد و مزار مظلوم کربلا سرِ ستیز داشته اند، زیرا کربلا در نظر شان سمبل مقاومت مخالفان بوده است.

توجه و روی آوردن به مزار سید الشهداء ، تکرار و یاد آوری همه روزه و همواره حق مظلومیت، تکلیف و تعهد بود، تا دل ها همه «عاشورایی» و امت اسلام، «کربلایی» و فکر و ذکر شیعه، «حسینی» گردد.

قبله اهل حقیقت، کربلاست *** کربلا، او قبله اهل ولاست

آداب و سنن مربوط به زیارت نیز، سرشار از رهنمود هایی است که ضمن احیاء آن حماسه، جهات تربیتی و الهام گیری را هم در بر دارد.

مرحوم نراقی در توجه دادن به شهید کربلا و مدفون در آن تربت، چنین می نویسد:

«... در زیارت کربلا، به یاد آور که فرزند رسول خدا «صلی اللّه علیه و آله و سلم» در این سر زمین به شهادت رسیده و

امام حسین (علیه السلام) و اولادش و نزدیکان و یارانش در همین جا شهید شده اند. اندوه را بر قلبت تجدید کن و به کربلا با چهره ژولیده و غبار آلود و دلی شکسته و محزون داخل شو... وارد حرم که شدی و چشمت بر ضریح منور آن حضرت و دیگر شهیدان در رکابش که در جوارش آرمیده اند افتاد، آن اشخاص را در نظرت مجسم کن، یکایک آن حوادث و وقایع را از نظر بگذران و پیش چشم خود مجسم ساز...» ⁽¹⁾

نقش زیارت در پاسداری از فرهنگ عاشورا، در طول تاریخ هم چنان زنده و فعال بوده است و هم اکنون نیز، عشق زیارت کربلا، میلیون ها دل مشتاق را در حال و هوای کربلا به شور و طپش وا می دارد و الهام بخش روحیه عدالت خواهی و ظلم ستیزی است.

نهضت توابین کربلا، به رهبری «سلیمان بن صرد خزاعی» که در سال 65 هجری اتفاق افتاد، خاست گاه آن قبر حسین (علیه السلام) بود. بر سر تربت امام عاشقان و شهیدان گرد آمدند و گریستند و ضجه زدند و بر قاتلانش نفرین کردند و پیمان بر انتقام بستند و حماسه و فریاد «یا لثارات الحسین» خویش را از کنار آن تربت خونین آغاز کردند. موجی بودند که بر ضد بنی امیه سرا زیر شدند، و آرزوی شان نیز کشته شدن در راه خون خواهی امام حسین (علیه السلام) بود. حتی قیام مختار هم با الهام از زیارت قبر او بود. وی پس از باز گشت از سفر حج، به کربلا آمد و بر حسین (علیه السلام) سلام گفت و قبر او را بوسید و گریه کرد و سوگند یاد نمود که «غذای خوب نخواهم خورد، تا از قاتلان تو انتقام بگیرم» ⁽²⁾و به دنبال همین میثاق خونین بود که قیام خویش را در سال 66 هجری آغاز و با سیطره یافتن بر عراق، از قاتلان حسین (علیه السلام) و مسببان جنایات عاشورا انتقام گرفت.

الهام بخشی «کربلا» برای مبارزان، از سخت گیری های پس از قیام، درباره زیارت می توان فهمید، که از سوی سلطه جابران اعمال می شد. پس از خروج و قیام زید بن علی در کوفه و شهادتش در سال 121 هجری، منع و مراقتب و کنترل زیارت حسین (علیه السلام) در کربلا زیاد تر شد و هشام بن عبد الملک، مأمورانی را برای کنترل گماشته بود. ⁽³⁾

پیروان فرهنگ عاشورا، همواره این «مزار» را، پیش از آن که قبه و حرمی داشته باشد، علامت می گذاشتند، تا با آن نشانه ها مدفن سالار شهیدان را گم نکنند و «کربلا» را همواره بعنوان پایگاه انقلاب، حفظ کنند. این بود که کربلا دانشگاه انقلاب شد و قتل گاه، مرکز الهام. بار ها در زمان هارون الرشید و متوکل مزار حسین بن علی (علیه السلام) را تخریب کردند و از زیارت مردم جلو گیری به عمل آوردند، در زمان هارون الرشید، حتی درخت سدری را که در آن حوالی، نشانه قبر حسین (علیه السلام) بود،

قطع کردند تا مردم جای قبر را ندانند و پراکنده شوند. ⁽¹⁾به دستور متوکل 17 بار قبر حسین (علیه السلام) را خراب کردند. ⁽²⁾ولی آن همه سخت گیری و ایجاد مانع و آسیب رساندن به زائران، اثری در کاهش علاقه و اجتماع مردم بر سر تربت کربلا نداشت. به متوکل خبر می دادند که مردم در سرزمین «نینوا» برای زیارت قبر حسین (علیه السلام) جمع می شوند و از این ره گذر، جمعیت انبوهی پدید می آید و کانون خطری تشکیل می شود، او هم مأموران خود را می فرستاد تا مردم را متفرق و آثار قبر را ویران سازند و در کمین کسانی بنشینند که به زیارت مرقد امام حسین (علیه السلام) می روند. ⁽³⁾

غافل از آن که با تخریب قبر، نمی توان الهام معنوی تربت سید الشهداء و جهت بخشی زیارت سید الشهداء را از میان برد و «خط عاشورا» را کم رنگ ساخت.

تربت کربلا و فرات

از تمهیدات دیگری که در راسخ تر ساختن عشق به فرهنگ عاشورا در دل های شیفته، نقش مؤثر دارد، قداست بخشیدن به خاک مدفن سید الشهداء است. «تربت»، در فرهنگ دینی جایگاه ارزش مندی دارد و در فقه نیز، از احترام خاصی برخور دار است. تربت قبر حسین «علیه السلام»، خاکی آمیخته به خون است که از «شهادت»، تقدس یافته است. در تربت آن حضرت، شفاست و سجود بر تربت حسینی و ذکر گفتن با تسبیح تربت ابا عبد اللّه و برداشتن کام نوزاد، با تربت امام حسین و... همه و همه توجه دادن به جهات الگویی و روح عاشورایی این خاک مقدس و متبرک است، که هم باید توتیای دیدگان گردد و هم مهر نماز ساجدان.

شهادت، خاک را بوئیدنی کرد *** شهادت سنگ را بوسیدنی کرد

سجود بر تربت حسینی، سبب می شود که در سجاده، عطر شهادت بپیچد و مشام جان با رایحه دل انگیز کربلا انس بگیرد. از پیوند «خاک» و «خون»، چه الهامی می توان گرفت، جز خط خونین شهادت در راه حق و احیای دین؟ علامه امینی، ضمن بحث مفصلی پیرامون قداست و ارزش تربت و الهام بخشی سجود بر خاک مزار حسین (علیه السلام) می نویسد:

«.... آیا بهتر آن نیست که سجده گاه، از خاکی قرار داده شود که در آن، چشمه های خونی جوشیده است که رنگ خدایی داشته است؟ تربتی آمیخته با خون کسی که خداوند، او را پاک قرار داده و محبت او را اجر رسالت محمّد (صلی اللّه علیه و آله و سلم) قرار داده است، خاکی که با خون سرور جوانان بهشت و ودیعه محبوب پیامبر و خدا عجین گشته است؟ ...» ⁽⁴⁾

در باور شیعه و فرهنگ عاشورا، «تربت» بار محتوایی غنی و تاریخی دارد و این، از سخنان و

توصیه های ائمه و سیره عملی آنان سر چشمه گرفته است. امام صادق (علیه السلام) کیسه ای داشت که در آن تربت سید الشهداء بود و هنگام نماز، آن تربت را در موضع سجودش می ریخت و بر آن سجده می کرد. ⁽¹⁾و می فرمود:

السُّجودُ علی تُربَهِ الحُسینِ (علیه السلام یَخرُقُ الحُجُبَ السَّبعَ) ⁽²⁾ سجده بر تربت حسین (علیه السلام) حجاب های هفت گانه را کنار می زند.

در پی همین تعلیمات بود که حتی از تربت قبر سید الشهداء، تسبیح ساختند و با آن ذکر می گفتند. ⁽³⁾امامان، سفارش کرده اند که کام فرزندان خود را پس از ولادت، با تربت قبر حسین بن علی (علیه السلام) بردارید. به این مضمون روایات متعددی نقل شده است از جمله این حدیث امام صادق (علیه السلام):

حَنِّکُوا أَوْلاَدَکُمْ بِتُرْبَهِ اَلْحُسَیْنِ فَإِنَّهُ أَمَانٌ ⁽⁴⁾ این آشنا ساختن نوزادان از لحظه تولد با «کربلا» و تربت شهید است و اثر تربیتی دارد، شهید مطهری در تحلیل این رهنمود ها مطالبی دارد، از جمله این که:

«پیشوایان ما گفته اند حالا که باید بر خاک سجده کرد، بهتر است که آن خاک، از خاک تربت شهیدان باشد، اگر بتوانید از خاک کربلا برای خود تهیه کنید، که بوی شهید می دهد. تو که خدا را عبادت می کنی، سر بر روی هر خاکی بگذاری نمازت درست است، ولی اگر سر بر روی آن خاکی بگذاری که تماس کوچکی، قرابت کوچکی، همسایگی کوچکی با شهید دارد و بوی شهید می دهد، اجر و ثواب تو صد برابر می شود...» ⁽⁵⁾

نهر «فرات» نیز همین قداست و یاد آوری و الهام بخشی را دارد و در قاموس فرهنگ شیعه، بار معنوی و محتوایی فرهنگی دارد و راز دار بزرگ و مقدسی است که امواجش، حماسه کربلا و آن رشادت ها، عطش ها، ایثار ها، و ایمان ها را به یاد می آورد. فرات، از نهر های بهشتی به حساب آمده است. ⁽⁶⁾و غسل کردن از آن برای زیارت امام حسین (علیه السلام) و غیر آن فضیلت بسیار دارد و وضو گرفتن و غسل کردن از آن برای زیارت حرم حسینی سفارش شده است. ⁽⁷⁾هم چنین برداشتن کام نوزاد با آب فرات و چشاندن این آب مقدس و نهر بهشتی به نوزادان، نوعی «تربیت عاشورایی» آنان است که به دستور ائمه انجام می گرفته است و برداشتن کام نوزاد با آب فرات و نوشیدن از آن، عشق اهل بیت را ایجاد می کند. امام صادق (علیه السلام) فرموده است:

مَنْ شَرِبَ مِنْ مَاءِ اَلْفُرَاتِ وَ حُنِّکَ بِهِ فَإِنَّهُ یُحِبُّنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ ⁽⁸⁾ این گونه است که فرات، آب حیات جان های مستعد می گردد و در خط صحیح می کشاند و

هدایت می کند. فرات، حتی در جنگ تحمیلی عراق بر ضد ایران و دفاع رزمندگان هم الهام بخش بود، چرا که ایثار عباس بن علی (علیه السلام) را تداعی می کرد. وقتی رزمندگان اسلام، در باتلاق های هور العظیم پیشروی کرده، به محل التقای دجله و فرات رسیدند، شور دیگری در امت ما و حماسه آفرینان جبهه پدید آمد و در رسانه های خبری اعلام شد که: «رزمندگان از آب دجله و فرات، «وضو گرفتند!» و این، سوژه زیبایی برای برخی شعر ها شد که شاعران انقلاب و جبهه سرودند.

امام امت (قدس سره) نیز از فرهنگ نهفته در این کلمه، استفاده فرمود و در پیام خویش به ملت عراق و دعوت به قیام بر ضد حکام بعثی فرمود:

«ای عشایر غیور دجله و فرات! ای رزمندگان و سلحشوران! بپا خیزید و از اسلام، دفاع کنید» ⁽¹⁾

«ای عشایر دلیر دجله و فرات! فرصت را از دست ندهید و دشمن اسلام و میهن عزیز خود تان را با قیام قهرمانانه از پای در آورید و دِین خودتان را به اسلام و قرآن مجید ادا کنید.» ⁽²⁾

به هر حال، درس گرفتن از «تربت» و «فرات»، در مکتب زیارت و عشق میسر است و راز گویی «خاک» و «آب» با جان های آگاه، بسیار زیبا و عمیق است و «کربلا»، قبله جهاد و مبارزه است که در محراب جهاد، باید رو به قبله کربلا ایستاد. امامان شیعه، کوشیده اند تا با رهنمود های شان، این گونه «فرهنگ عاشورا» را در نمود هایی چون زیارت، تربت، فرات، اشک، عزا، مرثیه، حسینیه و... زنده نگه دارند.

هیأت ها و دسته ها

وفا داران به حماسه عاشورا عشق و پیوند خویش را با این حماسه، در قالب شعائر و برنامه های مذهبی و احساسات پاک دینی حفظ کرده اند. این که خود را به نوعی وابسته به «تشکیلات حسینی» بدانند و از این عشق، الهام بگیرند، همواره در تاریخ شیعه بوده است. در محله های مختلف و شهر های کوچک و بزرگ و مساجد و تکایا و حسینیه ها، تجمع هایی بصورت «هیأت» بوجود آمده است که اغلب، نام شهدای کربلا یا ائمه دیگر بر روی آن هاست. در ایام سوگواری هم به عزا داری می پردازند و بصورت گروهی، به خیابان ها، حرم ها، امام زاده ها، مساجد و... بیرون می آیند و سینه زنی و نوحه خوانی می کنند. بر افراشتن پرچم عزای حسینی و بیرق کربلایی شیفتگان امام حسین (علیه السلام)، نوعی هم بستگی فکری و جناحی به شبکه عاشورایی امام حسین (علیه السلام) است. همین دسته ها و هیأت ها و «موکب» ها، منشأ برکات بسیار بوده است و پایگاهی برای پیوستن علاقه مندان سید الشهداء به این تشکل مقدس محسوب می شده است.

مرحوم کاشف الغطاء می نویسد:

«... آغاز بیرون آمدن دسته های عزا داری برای سید الشهداء پیش از هزار سال، در زمان «معز الدوله» و «رکن الدوله» بود، که دسته های عزا داران، در حالی که برای حسین (علیه السلام) ندبه می کردند و شب، مشعل هایی به دست داشتند، بغداد و راه هایش یک باره پر از شیون می شد. و این، به نقل «ابن اثیر» در تاریخ خویش، اواخر قرن چهارم بود... و اگر بیرون آمدن این موکب ها در راه ها نبود، هدف و غرض از یاد آوری حسین بن علی (علیه السلام) از بین می رفت و ثمره فاسد می شد و راز شهادت حسین بن علی (علیه السلام) منتفی می گشت.» ⁽¹⁾

گر چه نقل او، بیش تر به تاریخ عراق مربوط می شود، ولی هر گاه دسته ای و موکبی در هر جا که راه می افتد، پیشا پیش آن، پرچمی در اهتزاز است. پرچم ها نشان یک گروه منسجم و مجموعه ای از لشکر است. بر افراشتن پرچم در این هیأت های زائر و عزا دار، نوعی سازمان دهی نیرو های عاشورایی و لشکر حسینی، تحت پرچم کربلاست. قبله کربلا، چنان جاذبه ای دارد که دل های توده های وسیعی از علاقه مندان را به آن «کوی عشق» و «مکتب شهادت» می کشد. شکوه این دسته های سوگوار، موجی از احساسات سازنده را بر می انگیزد و دل ها را با فرهنگ عاشورا پیوند می زند و اشک های جاری در این هیأت ها، آن مودت و پیوند را امضا می کند.

شهید قاضی طباطبایی در ترسیم محتوای این هیأت ها، بخصوص در ایام اربعین حسینی در کربلا و نجف، می نویسد:

«... در ایام اربعین در عراق، بیش تر از یک میلیون نفوس، با مواکب حسینی، برای زیارت قبر مطهر، وارد کربلا می شوند و اجتماع عظیم محبت آمیز، مشتمل بر تعارفات مهر انگیز و اتحاد آور و مودت خیز، فراهم می آید و آن شهرستان مقدس، یک پارچه عزا و ناله و ضجه و نوحه و ندبه بر سید مظلومان می گردد و مواکب، از حرم حضرت سید الشهداء خارج شده، به حرم حضرت ابو الفضل، قمر بنی هاشم هجوم آور می شوند. و در آن روز، اثرات نهضت حسینی در جلوی چشم انسان مجسم می شود.» ⁽²⁾

این تأثیر عمیق و برد وسیع شعاع عاشورا را نشان می دهد که امت اسلامی را این گونه در همه جا بر گرد محمود عاشورا تجمع و تشکل می بخشد. از این تجمعات همواره در راه حق، استفاده شده و می شود. نقش آن را در نهضت و انقلاب اسلامی ایران هم شاهد بودیم. امام امت رضوان اللّه علیه، شاهد صادقی است که از تأثیر این دسته ها و هیأت ها و تجمعات حسینی می گوید:

«مهم، آن جنبه سیاسی است که ائمه ما در صدر اسلام نقشه اش را کشیده اند که تا آخر باشد و آن، این اجتماع تحت یک بیرق، اجتماع تحت یک ایده، و هیچ چیز نمی تواند این کار را به مقداری که عزای حضرت سید الشهداء در او تأثیر دارد، تأثیر بکند.» ⁽¹⁾

و درباره نقش هماهنگ سازی شیعه در سراسر جهان توسط این هیأت ها و دسته های عزا داری می فرماید:

«از این هماهنگ تر چه؟ شما در کجا سراغ دارید که یک ملتی این طور هماهنگ بشود؟ کی این ها را هماهنگ کرده؟ این ها را سید الشهداء هماهنگ کرده است. در تمام کشور های اسلامی، ملت های اسلامی در روز عاشورا و تاسوعا و مثلاً هشتم و چندم، این دستجات با آن عظمت، با آن محتوا همه جا، کی می تواند یک هم چنین اجتماعی درست کند؟ در کجای عالم شما سراغ دارید که این مردم این طور هماهنگ باشند؟ بروید هندوستان، همین بساط، بروید پاکستان همین بساط، بروید اندونزی همین بساط، بروید عراق همین بساط، بروید افغانستان همین بساط. هر جا بروید همین بساط. کی این ها را هماهنگ کرده؟ این هماهنگی را از دست ندهید.» ⁽²⁾

و درباره نقش آن در شکل دهی انقلاب اسلامی چنین می فرماید:

«شما گمان نکنید که اگر این مجالس عزا نبود و اگر این دستجات سینه زنی و نوحه سرایی نبود 15 خرداد پیش می آمد! هیچ قدرتی نمی توانست 15 خرداد را آن طور کند مگر قدرت خون سید الشهداء...» ⁽³⁾

تأکید حضرت امام (رحمة اللّه) بر حفظ دسته ها و هیأت ها و سنت عزا داری بعنوان عامل نگه دارنده انقلاب و ضامن بقای این روحیه هایی که انقلاب را پدید آورد، فراوان بود. از جمله این که:

«ما باید حافظ این سنت های اسلامی، حافظ این دستجات مبارک اسلامی که در عاشورا، در محرم و صفر و در مواقع مقتضی به راه می افتند، تأکید کنیم که بیش تر دنبالش باشند... زنده نگه داشتن عاشورا با همان وضع سنتی خودش از طرف روحانیون، از طرف خطبا با همان وضع سابق و از طرف توده های مردم با همان ترتیب سابق که دستجات معظم و منظم، دستجات عزا داری بعنوان عزا داری راه می افتاد. باید بدانید که اگر می خواهید نهضت شما محفوظ بماند، باید این سنت ها را حفظ کنید.» ⁽⁴⁾

و نیز می فرماید:

«در این عاشورا به همان سنت های سابق عمل کنند، دستجات به همان قوت خودش باقی باشد و دستجات سینه زنی و نوحه خوانی به همان قوت خودش باشد و بدانید که حیات این ملّت به همین

فیلم سازان) تلاش کرده اند که فلسفه نهضت حسینی و اهداف حرکت عاشورا را تبیین کنند و آن قیام را سر لوحه مبارزات عدالت خواهان و سرمایه پیکار با ستم گران قرار دهند. در این زمینه تألیفات ارزشمند نویسندگان و تحلیل های شان از قیام عاشورا، ستودنی و یاد کردنی است. در همین جا نیز باید از کسانی که هوشیارانه به «تحریف زدایی» از فرهنگ عاشورا پرداخته اند، چه در تبیین موارد نادرست از آن چه به نام عاشورا مطرح می شود، و چه در زدودن خطوط انحرافی و خرافی از چهره تابناک قهرمانان کربلا، یاد کرد و تلاش شان را ارج نهاد.

پایان مقال را، سخنی از بزرگ احیا گر فرهنگ عاشورا در عصر حاضر، حضرت امام خمینی (سلام اللّه علیه) قرار می دهیم که بحق، هم در سخن و رهنمود، هم در قیام و عمل هم در پای فشردن بر سنت های احیا گر آن حماسه و حفظ میراث عاشورا، اسوه بی بدیل همگان است:

«... دستور آموزنده «کلّ یومٍ عاشورا و کلّ ارضٍ کربلا» باید سر مشق امت اسلامی باشد. قیام همگانی در در هر روز و در هر سرزمین. عاشورا، قیام عدالت خواهان با عددی قلیل و ایمانی و عشقی بزرگ در مقابل ستم گران کاخ نشین و مستکبران غارت گر بود، و دستور آن است که این برنامه، سر لوحه زندگی امت در هر روز و در هر سر زمین باشد. روز هایی که بر ما گذشت، عاشورای مکرر بود و میدان ها و خیابان ها و کوی و برزن هایی که خون فرزندان اسلام در آن ریخت، کربلای مکرر و این دستور آموزنده، تکلیفی است و مژده ای. تکلیف از آن جهت که مستضعفان اگر چه با عده ای قلیل علیه مستکبران، گر چه با ساز و برگ مجهز و قدرت شیطانی عظیم، مأمورند چونان سرور شهیدان قیام کنند. و مژده که شهیدان ما را در شمار شهیدان کربلا قرار داده سات و مژده که شهادت، رمز پیروزی است. هفده شهریور، مکرر عاشورا و میدان شهدا مکرر کربلا و شهدای ما مکررِ شهدای کربلا و مخالفان ملت ما مکرر یزید و وابستگان او هستند. کربلا، کاخ ستم گری را با خون در هم کوبید، کربلای ما کاخ سلطنت شیطانی را فرو ریخت. اکنون وقت آن است که ما که وارثان این خون ها هستیم و باز ماندگان جوانان و شهدای به خون خفته

هستیم، از پای ننشینیم، تا فداکاری آنان را به ثمر برسانیم و با اراده مصمم و مشت محکم، بقایای رژیم ستم کار و توطئه گران جیره خوار مشرق و غرب را در زیر پای شهدای فضیلت، دفن کنیم.» ⁽¹⁾

امید است که «فرهنگ عاشورا» همواره بال و پر خویش را بر سر ساکنان کوی شهادت و ایثار، عطر افشان سازد و «انقلاب اسلامی» به «انقلاب جهانی مهدوی» متصل گردد، تا آرمان های کربلا،

تجلی و تحقق یابد.

آن روز است که آلام روح های مجروح و دل های داغ دار تسکین می یابد و جان ها از زمزم حضور و کوثر نور، در عصر ظهور، سیراب می شود.

در کوی عشق، درد و بلا کم نمی شود *** از باغ خلد، برگ و نوا، کم نمی شود

تیغ شهادت است دل گرم را علاج *** این تشنگی به آب بقا، کم نمی شود

قاصد، تسلّی دل عاشق نمی دهد *** شوق حرم، به قبله نما، کم نمی شود ⁽¹⁾

پای نوشت ها

1- وسائل الشیعه، ج 10 ص 467

2- الغدیر، ج 2 ص 242

3- همان، ص 381 به بعد.

4- بحار الأنوار، ج 44 ص 282 ، وسائل الشیعه، ج 10 ص 464

5- صحیفه نور، ج 8 ص 71.

6- وسائل الشیعه، ج 10 ص 468

7- همان، ص 398

8- صحیفه نور، ج 10 ص 217

9- همان، ج 13 ص 153.

10- همان، ج 10 ص 31.

11- همان، ج 16 ص 217.

12- وسائل الشیعه، ج 10 ص 392.

13- بحار الأنوار، ج 44 ص 286، وسائل الشیعه، ج 10 ص 392.

14- بحار الأنوار، ج 44 ص 283.

15- تعبیر از شهید مطهری در «شهید و قیام و انقلاب مهدی»، ص 124

16- کشف اسرار، امام خمینی «رحمة اللّه»، ص 174

17- صحیفه نور، ج 8 ص 69، 70.

18- از نویسنده مقاله

19- صحیفه نور، ج 10 ص 31.

20- صائب تبریزی.

21- بحار الأنوار، ج 44 ص 282

22- همان، ج 71 ص 352

23- اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، شهید پاک نژاد، ج 2 ص 40.

24- صحیفه نور، ج 8 ص 69.

25- همان، ج 16 ص 208

26- وسائل الشیعه، ج 10 ص 336 حدیث 11.

27- همان، ص 346 حدیث 5.

28- بحار الأنوار، ج 98 ص 4

29- کامل الزیارات، ص 126، وسائل الشیعه، ج 10 ص 356.

30- وسائل الشیعه، ج 10 ص 356

31- کامل الزیارات، ص 127، بحار الأنوار، ج 98 ص 11.

32- سفینة البحار، ج 1 ص 564

33- بحار الأنوار، ج 98 ص 13.

34- نمونه روشنی از این شیوه در بحار الأنوار، ج 98 ص 57 و 59 آمده است.

35- کامل الزیارات، ص 116، وسائل الشیعه، ج 10 ص 320 .

36- وسائل الشیعه، ج 10 ص 387.

37- جامع السعادات، مهدی نراقی، ج 3 ص 403.

38- تاریخ النیاحة علی الأمام الشهید، سید صالح شهرستانی، ج 1 ص 126.

39- همان، ص 131

40- تاریخ الشیعه، محمد حسین المظفری، ص 89

41- تتمة المنتهی، محدث قمی، ص 241

42- تراث کربلا، سلمان هادی طعمه، ص 34

43- سیرتنا و سنتنا، علامه امینی، ص 166

44- فتخبا لتواریخ، ص 298 به نقل از «مصباح المتهجرین».

45- بحار الأنوار، ج 82 ص 153 و 334.

46- همان، ص 333 و 341

47- وسائل الشیعه، ج 10 ص 410. روایات مربوط به تربت سید الشهداء، برداشتن کام نوزاد با تربت کربلا، سجده بر تربت و ذکر و با تسبیح تربت قبر حسین (علیه السلام) و... را در منابع زیر مطالعه کنید: وسائل الشیعه، ج 10 ص 408 تا 420 و ج 3 ص 607، مصباح، شیخ طوسی، ص 510، بحار الأنوار، ج 98 ص 118.

48- شهید «ضمیمه: قیام و انقلاب مهدی» ص 127

49- وسائل الشیعه، ج 17 ص 215.

50- همان، ج 10 ص 377 ، احادیث 1، 3، 6، 7، 8، 9 و 10.

51- همان، ج 10 ص 314، حدیث 2، 7 و 9

52- صحیفه نور، ج 13 ص 111.

53- همان، ص 120

54- المواکب الحسینیه، شیخ محمد حسین کاشف الغطاء، ص 15.

55- تحقیق درباره اولین اربعین سید الشهداء، قاضی طباطبایی، ص 559

56- صحیفه نور، ج 16 ص 218

57- همان، ج 10 ص 217

58- همان، ج 16 ص 219

59- همان، ج 15 ص 204.

60- همان، ص 208.

61- همان، ج 9 ص 57 (پیام به مناسبت سالگرد 17 شهریور).

62- کلیات صائب تبریزی، غزل 1533

انقلاب اسلامی و نهضت حسینی. محمد واعظ زاده خراسانی

عظمت فاجعه کربلا

مسلماً حادثه کربلا در نوع خود نه تنها در تاریخ اسلام که در تاریخ اقوام و ملل و در سر گذشت انبیا و اوصیا و پیشوایان ادیان، نظیر ندارد. و می توان گفت به طور مطلق این فاجعه بزرگ ترین مصیبت انسانی و اسلامی است.

ما در گذشته دور و نزدیک و دوران قبل و بعد از اسلام، فجایع خون بار و حوادث ناگوار بسیار دیده و شنیده ایم، ولی هیچ کدام از آن ها دارای خصوصیات و امتیازات و هم آثار و تبعات فاجعه کربلا نبوده اند و جمله (لایوم کیومک یا ابا عبد اللّه) کاملاً مطابق واقع است.

به نسبت عظمت و بی نظیر و منحصر به فرد بودن حادثه، آثار و تبعات آن نیز عظیم و ضرورت پاس داری و بزرگ داشت آن، جهت احیاء اهداف و انگیزه های مقدس این فدا کاری، بر مسلمین و بر کلیه هوا خواهان حق و بخصوص بر پیروان اهل بیت واجب قطعی است و نباید آن را امری مستحب و سنتی نیکو و غیر لازم پندارند که اگر هم فراموش گردد صدمه ای به دین وارد نمی آورد.

شاید کسانی در اهمیّت و عظمت حادثه تا این حد، تردید داشته باشند و بپرسند چرا بر مسلمان ها پاس داری از حادثه کربلا و یاد بود مداوم و همیشگی آن با این کیفیت که گفته شد لازم باشد؟ در پاسخ، خوانندگان را به سرّ عظمت حادثه در تاریخ اسلام توجه می دهیم.

انگیزه قیام حسینی

حادثه کربلا نمایان گر حدوث یک انحراف عظیم و بدعت جدید در عرصه سیاست اسلامی و جهت جلو گیری از آن انحراف به وجود آمد، انحرافی که کیان و هستی اسلام را تهدید می کرد و

سر رشته امور مسلمان ها را به دست نا اهلان می داد، و ما می دانیم که حکومت در اسلام پایه و اساس اجرایی کلّ تعالیم و معارف اسلام و ضامن حفظ و اجرای صحیح آن ها است، و اینک توضیح:

همان طور که همه می دانیم در دوران خلفای اربعه یا بنا به اصطلاح معروف (خلفای راشدین) نظام حکومت در اسلام بر اساس یک نوع شورا و نظر سنجی از (اهل حلّ و عقد) و بیعت عمومی مسلمان ها قرار داشت. هر چند در کمّ و کیف آن شورا سخن بسیار است که آیا حقیقتاً در آن حکومت ها شورا و آراء عمومی نقش عمده را داشته است یا خیر؟ و هر چند شیعیان خاص اهل بیت از روز نخست و تا کنون باصل اعتبار شورا در نظام حکومتی اسلام نسبت به انتخاب حاکم اسلامی حرف داشته و دارند.

شیعیان می گویند در حکم رانی اسلام، شورا وجود دارد و از وظایف حاکم است که پس از بدست گرفتن زمام امر، باید با صاحب نظران (اهل حلّ و عقد) مشورت کند و آیه وَ شَاوِرْهُمْ فی الأَمْرِ... همان طور که رسول اکرم را به شورا مکلف می نماید جانشینان او هم به این دستور صریح مکلّف هستند.

اما ملاک مشروعیت و اعتبار اصل حکومت در اسلام، شورا نیست و حاکم با رأی مردم و نظر اهل حلّ و عقد انتخاب نمی گردد بلکه تعیین حکم ران منوط به نص خدا و رسول است و از آن به (امامت) تعبیر می کنند و برای آن شرایطی قایلند.

با همه این حرف ها که در جای خود صحیح و مستند به دلیل است، مع الوصف شکی در این نیست که طرف دارانِ خلافت در صحت و اعتبار خلیفه، شورا و آراء عمومی را شرط می دانستند و نسبت به خلفای راشدین ادعا بر این است که این شرط رعایت شده است.

حتی از جای جای نهج البلاغه و سخنان دیگر ائمه بدست می آید که اگر در تعیین حاکم به نص عمل نکردند به عنوان ثانوی، نظام شورایی از باب ضرورت، اعتبار دارد و علی علیه السلام بر همین اساس با خلفای پیش از خود قهراً مماشات می فرمود این بود وضعیت ظاهری خلافت تا دوران علی علیه السلام.

و حتی خود حضرت علی (علیه السلام) هم با همین معیار روی کار آمد و نه بر اساس «نصّ» که عدّه معدودی از یاران و صحابه خاص آن حضرت، بدان متعهد بودند و او را خلیفه و امام منصوص می دانستند، اما عموم مسلمان ها که با علی (علیه السلام) بیعت کردند او را بر معیار شورا خلیفه بر حق می دانستند، و تنها طرف داران داد خواهی از خون عثمان در جنگ جمل و صفین از خلافت علی (علیه السلام)

سر باز زدند و با او بیعت نکردند.

اما پس از شهادت علی (علیه السلام)، سر انجام معاویه با پیروزی بر علی در مسأله تحکیم و عدم توفیق علی در جنگ صفّین به استناد صلح با امام حسن (علیه السلام) خلافت را قبضه کرد و همان صلح را یک نوع موافقت اهل حلّ و عقد به شمار می آورد و خلافت خود را مشروع می دانست و به همین جهت آن سال را (عام الجماعة) نامیدند یعنی سالی که همه مسلمین دور یک خلیفه گرد آمده اند.

و در هر حال، پس از نشستن معاویه بر اریکه خلافت (و به تعبیر صحیح تر سلطنت) شیعیان، مجال مبارزه با وی را نسبت به اصل خلافت نداشتند و به احترام امام حسن و قرار داد صلح او هر چند مورد رضایت عدّه ای از حامیان خاص اهل بیت نبود، قیام نمی کردند. حرکت های رشید حجری، حجر بن عدی، میثم تمّار و دیگران هم، جهت انکار سب و لعن علی (علیه السلام) بود، و نه قیام علیه خلافت معاویه، باز به همین علت امام حسن (علیه السلام) و پس از وی امام حسین (علیه السلام) تا پایان حیات معاویه علیه او قیام نکردند، هر چند به کار های خلافت او از جمله سبّ و لعن علی (علیه السلام) اعتراض داشتند.

تا این که برای اولین بار و به طور بی سابقه بدعت تورات مقام خلافت و مسأله تعیین ولیعهد اجباری از سوی معاویه با بیعت گرفتن از مسلمان ها برای خلافت پسرش یزید مطرح گردید، این خود مسأله دیگری و بدعت نوی بود بجز قبضه کردن خلافت با نیرنگ و توطئه و بالاخره با صلح تحمیلی معاویه، تحمیل یزید شراب خوار و قمار باز بر گرده مسلمین و پایه گذاری یک نوع سلسله سلطنت، در اسلام، بدعت جدیدی بود پس از انحراف اوّل مسلمان ها و عدول از معیار نص، به معیار شورا، این بدعت بد تر و زیان بار تر از انحراف اوّل بود و وظیفه امام بود که در برابر آن قیام کند.

این بدعت، نه با معیار نص خدا و رسول سازگار بود و نه با شورا که ملاک مشروعیت خلافت های قبل از آن شمرده می شد و در عقد صلح هم قید نشده بلکه بر خلاف شرایط صلح بود زیرا در متن قرار داد صلح قید گردیده بود که معاویه باید بعد از خود امر خلافت را به شورای مسلمین وا گذارد. و بیعت گرفتن برای یزید بر خلاف این شرط بود.

بنابراین مشروعیت قیام حسین علیه السلام در برابر این بدعت جدید، به شیعیان و طرف داران (نصّ) در خلافت و امامت، اختصاص نداشت، بلکه با همهٔ معیار های اسلامی از جمله معیار شورای (اهل حلّ و عقد) مخالف بود، و لهذا همه مسلمان ها باید آن قیام را مشروع می دانستند و با امام حسین (علیه السلام) هم گام می شدند، و کم و بیش قیام های بعدی بخصوص قیام فرقه های خوارج عمدةً به

همین انگیزه بوده است.

شاید سخن فرزدقِ شاعر که در بین راه کوفه هنگامی که امام از وی وضعیت کوفه را سؤال کرد گفت: «دل های مردم با تو است ولی شمشیر های آنان علیه تو است» مبیّن همین مشروعیت قیام حسین (علیه السلام) در انظار عمومی باشد.

هر چند اکثریت اهل عراق، علاوه بر این که می باید در حمایت از خلافت شورایی قیام می کردند، اصولاً با معاویه و طرف دارانش دشمن بودند و علاقه خاصّی به علی و خاندانش داشتند و این همان تشیّع به معنی عامّ است در قبال تشیّع به معنی خاص یعنی اعتقاد به امامت منصوص علی و فرزندانش که خاصّ طایفه شیعه بود.

پس قیام حسین (علیه السلام)، چه به استناد قرار داد صلح و چه از نظر مکتب خلافت شورایی، کاملاً صحیح و منطقی بود، و در حقیقت پاسخ مثبت به تقاضای باطنی و میل قلبی همه مسلمان ها حتی فرقهٔ خوارج به شمار می رفت و همان طور که گفتیم، مسلماً انحراف جدید (توارث سلطنت) از اصلِ انحرافِ خلافت از (نصّ) به شورا زیان بخش تر بود و سیر حوادث هم این ادّعا را تأیید کرد.

پس قیام امام حسین (علیه السلام)، مبارزه با انحرافی بود که با سر نوشت کلّ اسلام و مسلمین مربوط می گردید، و دست آن ها را جهت دخالت در امر سرنوشت ساز حکومت می بست. و همین امر، قیام و شهادت حسین را در صدر قیام ها و شهادت های دیگر قرار می داد و به همه مسلمین ارتباط پیدا می کرد و نه فقط با شیعیان. لهذا همه علما و عقلای مسلمین از شهادت حسین نا راضی بوده و هستند و نباید افراد انگشت شماری از نواصب و دشمنان اهل بیت را به حساب همه مسلمان ها گذاشت.

مصیبت کربلا بزرگ ترین مصیبت است

علاوه بر این اصلِ حقوقی، شهادت حسین از آن چنان سوز و گدازی بر خوردار است که هر انسان با وجدان و با عاطفه ای را ناراحت می کند، و از این لحاظ بی نظیر است. همان طور که در حدیث امام صادق از قول رسول خدا آمده است: اَنَّ لِقتلِ الحُسَین حرارَهً فی قُلُوبِ المُومِنینَ لا تَبردُ اَبَداً ... ⁽¹⁾

مرحوم سیّد علی اکبر برقعی قمی کتابی درباره حسین (علیه السلام) نوشته و نام آن را «کانون احساسات» گذاشته است، بلی حقیقتاً داستان کربلا کانون احساسات و اگر دقت شود سراسر این واقعه صحنه بروز عواطف و احساسات و مظاهر اخلاقی است.

از مرحوم آیة اللّه العظمی بروجردی رضوان اللّه تعالی علیه شنیدم که می فرمود: مرحوم شیخ

عبد المجید سلیم از فاجعه کربلا بشدت ناراحت بود و می گفت: این فاجعه لکه ننگی است بر دامن اسلام، و ای کاش چنین حادثه ای در تاریخ اسلام رخ نداده بود. شیخ عبد المجید سلیم، شیخ اسبق جامع الازهر و استاد شیخ محمود شلتوت و یکی از طرف داران جدی تقریب مذاهب اسلامی، و از جمله پایه گذاران «دار التقریب بین المذاهب الاسلامیة» قاهره بود و با مرحوم آیة اللّه بروجردی مکاتبه داشت.

برای بزرگ داشت واقعه عاشورا در دوران شیخ شلتوت - شیخ از هر وقت - در محوطه (جامع از هر) در روز عاشورا مجلس عزا داری برگزار کردند و به خاطر دارم در همان موقع، روز نامه های ایران، این خبر را نشر دادند.

عزا داری امام حسین، اختصاص به شیعیان ندارد، و در اکثر جوامع اسلامی قبلاً رواج داشته و هنوز هم آثار آن دیده می شود.

در سفر چند ماه قبل به کشور مغرب (مراکش) آقای دکتر خطیب یکی از رهبران انقلابی حرکت اسلامی مغرب به من گفت:«خدا لعنت کند فرانسوی ها را که در دوران سیطره خود بر مغرب عزا داری امام حسین (علیه السلام) را بر انداختند، من در دوران جوانی آن مجالس را درک کرده ام».

مرحوم دکتر عبد اللطیف سعدانی استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فاس و دانشگاه رباط که در کنگره هزاره شیخ طوسی در حدود 23 سال پیش از این شرکت کرده بود و من با وی آشنا شدم، برای آن کنگره سخنرانیی به زبان عربی تحت عنوان «نمود های تشیع در مغرب» تهیه کرده بود که در جلد دوم یاد نامه شیخ طوسی چاپ شده است در آن جا نوشته است: «بمجرد این که ماه محرم شروع می شود، حزن و اندوه مردم مغرب را فرا می گیرد و تا آخر ماه صفر ادامه دارد، مجالس عروسی تعطیل می گردد، اما غالباً مردم علت آن را نمی دانند» در حالی که مردم مغرب سنی مالکی هستند ولی از دوران روی کار آمدن سلسله علوی «ادارسه» تا کنون که بیش از هزار و دویست سال می گذرد همواره یکی از سلسله های سادات، بر آن ها حکومت می کردند و محبت و احترام خاصی نسبت به اهل البیت دارند. سلسله پادشاهان علوی کنونی در مغرب نزدیک به چهار صد سال است که فرمانروایی می کنند و نسبت ایشان به «محمد نفس زکیه» می رسد.

در شبه قاره هند، در ترکیه، در آلبانی، آذربایجان، و سایر کشور های آسیای میانه وضعیت به همین منوال است.

عاشورا از ایام اللّه است

مسلماً ایام عاشورای حسینی از ایام اللّه است، و ایام اللّه را باید زنده نگه داشت تا از خاطره ها محو نشود. حتی سلسله بنی عباس با ذکر مصیبت کربلا، دعوت خود را آغاز کردند و مردم را علیه بنی امیه شورانیدند بسیاری از اهل سنت، جهت وفا داری به رسول اکرم و پرهیز از ناصبی بودن برای حسین عزا داری می کردند. الآن سپاه صحابه در پاکستان و هم فکران آنان در نقاط دیگر با عزا داری امام حسین (علیه السلام) مخالفند و در حقیقت به این وسیله بغض خود را به اهل بیت و وفا داری خویش را به بنی امیه ثابت می کنند، حال اگر آنان این قصد را هم ندارند و به بهانه پیکار با خرافات و بدعت ها دست به این اعمال می زنند ولی مردم آن را دشمنی با خاندان پیغمبر تلقی می کنند.

عظمت واقعه عاشورا از لابلای تواریخ مشهود است، مثلاً طبری در تاریخ خود اوراق زیادی را به این حادثه و تبعات آن اختصاص داده است و هیچ یک از حوادث دیگر تاریخ اسلام، این چنین مشروح و مفصل در تاریخ طبری و دیگر تواریخ نیامده است.

بسیاری از مورخین، کتاب های جدا گانه راجع به حادثه کربلا نوشته اند، هم به لحاظ عظمت حادثه و هم به این منظور که گویندگان و ذاکران حسینی آن ها را در منبر ها بخوانند. مرحوم ملا حسینی کاشفی سبزواری (م 910 هجری) کتابی در مصائب کربلا به نام (روضة الشهداء) نوشته که مدت های مدید مصائب کربلا را ذاکران از روی آن کتاب می خواندند و از همین جا اصطلاح (روضه خوان و روضه خوانی) پیدا شد.

سابقه عزا داری حسین علیه السلام

عزا داری برای امام حسین و شهدای کربلا به نظر من از همان میدان کربلا، توسط خود امام حسین (علیه السلام) آغاز گردیده است خطبه ها، رجز ها و سخنان امام حسین (علیه السلام) قبل از فاجعه کربلا و در کشاکش این واقعه در مقتل ها ضبط شده است و در حقیقت همه آن ها روضه خوانی امام حسین (علیه السلام) است. کما این که پس از واقعه کربلا عزا داری و روضه خوانی از سوی زینب کبری و امام زین العابدین آغاز شد و در کوفه و شام و بعداً در مدینه ادامه پیدا کرد و همه در تواریخ ثبت شده است و نیاز به ذکر نیست.

مطلب جدیدی که در کتاب «زینبیات» با مقدمه مرحوم آیة اللّه نجفی مرعشی رضوان اللّه علیه به نظر رسید آن است که پس از مراجعت اهل بیت از سفر کربلا و شام به مدینه، حضرت زینب در مجامع عمومی سخنرانی می کرد و با ذکر مصائب کربلا مردم را علیه یزید می شورانید، حاکم مدینه

جریان را به اطلاع یزید رسانید، یزید پاسخ داد: بگویید زینب به هر کجا مایل است برود و در مدینه نماند، حاکم مدینه این فرمان را به اطلاع زینب رسانید، زینب فرمود مایلم به مصر بروم و لهذا با عده ای از زنان اهل بیت، راهی مصر شد و داستان اقامت او در خانه فرمانروای مصر و وفات آن حضرت در مصر به تفصیل در این کتاب آمده است.

حال، اگر این داستان اصل داشته باشد خود گواه است بر اصالت (زینبیه) مصر و طبعاً (زینبیه) شام مربوط به زینب دیگری بجز زینب کبر است، سخن در این باب فراوان است.

باری، عزا داری و مرثیه خوانی امام حسین (علیه السلام) در حضور ائمه اهل بیت، در کتاب ها فراوان آمده است از جمله داستان (دعبل خزاعی) (148 - 246) و قصیده وی درباره شهدای اهل بیت که در محضر حضرت رضا (علیه السلام) خوانده است شهرت دارد.

این ها قبلاً بوده است ولی عزا داری عمومی و رسمی، مسلماً از عصر آل بویه در بغداد و سایر شهر های زیر فرمان آنان آغاز گردیده است و شرح آن در کامل التواریخ جا بجا آمده است، و هم چنین در مصر در عصر فاطمیان رواج داشته تا برسیم به دوران صفویه که یکی از وسایل تبلیغی آنان و از مظاهر قطعی تشیع شمرده می شد و تا کنون ادامه دارد و هرگز بر نیفتاده است، حتی در عصر رضا خان که شدیداً با عزاداری حسینی ستیز می کرد، بخاطر دارم که عزا داری پشت در های بسته و در نیمه های شب در مشهد و تهران و دیگر شهر ها برگزار می گردید تا این که با فرار وی این مراسم آزاد شد.

مراسم گوناگون عزا داری

در دوران ائمه بجز همان مرثیه خوانی و سفارش به عزا داری و بکاء بر حسین نسبت به کیفیت آن، چیزی مشهود نبوده است، بلکه این مردم بودند که در هر شهر و دیار به سلیقه خود یک نوع عزا داری برگزیدند. آن چه از این مراسم بین همه مشترک و با روش ائمه هم سازگار است همان ذکر مصیبت و مرثیه خوانی است که مسلماً مستند به ائمه اهل بیت است. گر چه نسبت به کم و کیف آن سخن بسیار است و من در این جا نمی خواهم وارد آن بحث شوم، همین قدر باید دانست که بهترین شیوه مرثیه خوانی عبارت است از خواند متن مراثی که در کتاب های مقتل معتبر آمده و ترجمه کردن و یا به نظم کشیدن آن ها بدون کم و زیاد برای مردم.

و در این باب حتماً لازم است مرثیه خوان سواد کافی داشته باشد تا مراثی درست و راست را انتخاب کند و از خواندن روضه های بی اساس و دروغ بپرهیزد و این کار علمای دین و دانش مندان

است که خود بتوانند صحیح را از نا صحیح تشخیص دهند.

در کتاب آیین سخن وری (محمد علی فروغی) راجع به سخنرانی مذهبی آمده است که: «به عقیده نویسنده حتی مقتل را باید علمای بزرگ و مجتهدین بخوانند نه دیگران»

راجع به روضه ها و مراثی دروغ، مرحوم محدث بزرگ حاج میرزا حسین نوری (رضوان اللّه تعالی علیه) در کتاب «لؤلؤ و مرجان» داد سخن داده و لازم است همهٔ مرثیه خوانان، آن کتاب را بخوانند و بدان عمل کنند. مسلماً مصیبت دروغ خواندن کار مطلوبی نیست و مصیبت های راست، ما را از دروغ ها کفایت می کند. و ثواب اخروی هم مسلماً در خواندن همین مصائب راست است.

حتی در مورد مشعاری که به عنوان زبان حال سروده می شود باید دقت کنند تا با اوضاع و احوال واقعه و شأن امام حسین (علیه السلام) و سایر شهدا انطباق داشته باشد. در این خصوص مرحوم آیة اللّه میرزا علی اکبر نوغانی (رحمة اللّه علیه) از علمای مبّرز مشهد مقدس می فرمود: «این که می خوانند (علی اکبر فدای کاکل بی استخوانت)، این زبان حال کد خدای ده است نه زبان حال امام حسین».

از سیره ائمه و عموم شیعیان و علما بدست می اید که مسلماً ذکر مصیبت و مرثیه خوانی هر دو مطلوب است، یعنی هم واعظ و روضه خوان در منبر می تواند با شرح وقایع و ذکر مصائب عاشورا مردم را بگریاند و هم مرثیه خوانان و مداحان، با خواندن اشعار که محتوای صحیح دارد. هر دو مصداق قطعی عزا داری مرضی ائمه است.

اما مراسم دیگر عزا داری از قبیل سینه زدن و زنجیر زدن و جز آن تا آن جا که موازین شرعی رعایت شود مانعی از آن نیست و تاکنون کسی از علما از آن منع نکرده است، و هر اندازه این عزا داری ها مجلل تر و پر محتوا تر و با حفظ همه حدود الهی از جمله پوشیدن بدن از نا محرمان صورت گیرد مسلماً به نفع دین است و احساسات مردم را علیه دشمنان اهل بیت بر می انگیزد و حزن و اندوه و گریه بر اهل بیت، خود باعث کسب فیوضات و تلطیف احساسات و مزید علاقه و محبت به اهل بیت و در نتیجه موجب شایستگی بیش تر برای پیروی بهتر از آن بزرگواران است.

و همین است هدف اصلی از عزا داری که مردم را در راه هدف اهل بیت و اقامه شریعت و برقراری عدل و احسان در جامعه و خلاصه به امر به معروف و نهی از منکر وادار نماید، یعنی همان چیزی که امام حسین (علیه السلام) در وصیت نامه خود به برادرش محمّد بن حنفیه به عنوان انگیزه قیام خود نوشته است.

پس شیوه عزا داری صحیح آن است که در راه اهداف امام حسین (علیه السلام) و به کرسی نشاندن دین

باشد و اگر نتیجه ای بجز این داشته باشد و یا خدای نخواسته ضد آن را نتیجه دهد مسلماً مطلوب نیست.

حال، اگر هدف از عزا داری صرفاً گریه کردن و اظهار حزن و محبت نسبت به اهل بیت باشد مطلوب است و قهراً شیوه خاصی هم دارد.

ولی اگر منظور احیاء اهداف اصلی امام حسین (علیه السلام) باشد حتماً باید علاوه بر گریه و حزن و اندوه، عزا داری دارای پیام باشد، یعنی مردم را بر ضد ظلم و جور و ظالمان و طاغیان بشوراند بینش مردم را نسبت به اوضاع و احوال اسلام و مسلمین و محیط زندگی خود شان زیاد کند و حتی مردم را به قیام علیه ظالمان و ستم کاران و مبارزه در راه احیاء دین و بسط عدل و داد وا دارد.

عزا داری امام حسین (علیه السلام) و انقلاب اسلامی

یکی از امتیازات انقلاب اسلامی ایران رابطه مستقیم آن با ماه محرم و عزا داری حسین است همان عزا داری های با هدف و بی هدف که از قبل رایج بود روح ظلم ستیزی و دل سوزی برای اسلام و مسلمین را در مردم ما پرورش داده بود، بخصوص که امام راحل (رضوان اللّه علیه) انقلاب خود را از ایام محرم و مجالس عزا داری آغاز کرد. 15 خرداد، 12 محرم سال 1342 بود، در آن سال بنا به امر مبارک امام بیش تر سخنرانی ها و مرثیه خوانی ها در محور مبارزه با ظلم و با مظاهر بی دینی دور می زد، برخی هم صریحاً نظام شاهنشاهی را مورد هجوم قرار می دادند، و از فجایع شاه و درباریان و دولت های دست نشانده و آمریکای جنایت کار شیطان بزرگ پرده بر می داشتند.

پس اگر گفته شود: انقلاب اسلامی زاییده مجالس حسینی است سخن گزافی نیست. بخصوص در سال های بعد از پیروزی انقلاب لازم است در منبر ها و در مرثیه ها بر بیان انگیزه امام حسین (علیه السلام) که همان امر به معروف و نهی از منکر و مبارزه با ستم کاران و تبه کاران و جباران، و دعوت به اسلام ناب محمدی (صلی اللّه علیه و آله و سلم) است تکیه شود و بحمد اللّه با حدود زیادی چنین است.

مقصود آن است اگر قبلاً صرفاً به منظور گریه و اظهار حزن و اندوه بر مصائب امام حسین (علیه السلام) و یارانش مجالس برگزار می گردید که این انگیزه مطلوبی است، پس از انقلاب علاوه بر این انگیزه باید هدف والا تری را در نظر گرفت که عیناً همان انگیزه قیام حسین (علیه السلام) است.

پس تا حدودی شیوه عزا داری بعد از انقلاب چه در شکل و چه در محتوا باید از آن چه بوده عوض شود و با ایده های مقدس انقلاب اسلامی، هماهنگ گردد، نه تنها ظلم های بنی امیه و بنی عباس و جباران گذشته بر اهل بیت عصمت باید محکوم و از آن ها اظهار نفرت شود، بلکه ستم کاران روزگار