جلسه 1396/10/18

بسم الله الرحمن الرحیم



حكم تلقيح مصنوعي

موضوع: حکم تلقیح مصنوعی
بحث ما درمسئله هفتم، راجع به تلقیح مصنوعی است، قبل از آنکه وارد متن مسئله بشویم، مطالبی را به عنوان مقدمه مطرح می کنیم.
مطلب اول این است که هر انسانی علاقه مند است که دارای فرزند باشد و نسلش از طریق فرزند استمرار و ادامه پیدا کند[1]
. چرا؟ زیرا فرزند و نسلش را استمرار و ادامه وجود خود می داند، در حقیقت علاقه به نفس، سبب می شود که علاقه مند شود تا اولادی داشته باشد و از این طریق وجودش امتداد پیدا کند.
البته خدواند منان این غریزه را در وجود هر انسانی نهاده است و اگر این غریزه نبود، شاید انسان به دنبال انجاب و فرزند دار شدن نمی رفت.
اما خلاق متعال روی مصالحی، این غریزه را در وجود هر انسانی نهاده است که دارای فرزندی باشد تا نسلش استمرار و ادامه پیدا کند.
البته نسل داشتن، غیر از قضا و ارضای شهوت است،غریزه بقای نسل یک چیزی است که اسلام هم با آن موافق است.
در این میان افرادی پیدا می شوند که عقیم هستند و اگر بشود موانع آنها را رفع کرد تا دارای فرزند و نسل بشوند، چه اشکال دارد، البته باید رفع موانع با قوانین شرع صد درصد تطبیق کند.
رابطه علم و دینمطلب دوم این است که:« و العلم و الدین متحالفان»، علم و دین هم سوگند و هم قسمند که از یکدیگر جدا نشوند، یعنی در اسلام علم جدا از دین نیست چنانچه دین هم جدا از علم نیست، و اگر می بینید که در بعضی از موارد علم و دین با هم فاصله می گیرند، دو سبب دارد و آن اینکه: یا آگاهی و اطلاع ما از دین اشتباه و نادرست است، یا علم در آن مسئله اشتباه کرده است و الا محال است دین که خلاصه وحی است و وحی هم خطا ناپذیر است، یعنی به اندازه سر سوزن هم در وحی خطا و اشتباه نیست، نمی شود با علم مخالفت کند و اگر احیاناً می بینید که در بعضی از موارد، این دوتا از هم فاصله می گیرند، یکی از دو چیز در بین است، یا فهم ما از دین درست نیست یا اینکه علم، علم موقت است، یعنی علم واقعی نیست ولذا خطایش در آینده روشن خواهد شد.
گرفتار بعضی از اوهام و خیالات شدنالبته بعضی از ما مسلمانان در دوران گذشته گرفتار برخی از اوهام ها شدیم، مثلاً در آن زمان که فرضیه داروین پیدا شد که اصل انسان از میمون بوده در اثر تکامل به این صورت درآمده است، خیلی از افراد در عراق، مصر، ایران و امثالش بودند که می گفتند معلوم می شود که علم و دین با هم تضاد دارند، چون دین می گوید انسان از اول انسان آفریده شده است، در حالی که علم می گوید انسان از روز اول انسان نبوده، بلکه چند تا پشت داشته تا برسد به میمون و آنگاه در اثر سیر تکاملی به انسان منتهی شده است.
بعداً که این فرضیه باطل شد و فرضیه دوم آمد به نام فرضیه داروینیسم که آنهم باطل شد، اخیراً فرضیه جهش آمده که آنهم محل بحث است.
خلاصه مطلب اینکه: دین هیچگاه از علم جدا نمی شود و هکذا علم هم از دین جدا نمی شود، اگر احیاناً گاهی می بینیم که بین این دواختلاف است، یا فهم ما از دین ناقص است یا اینکه این علم، علم واقعی نیست.
بنابراین، اسلام هرگز مخالف با این مسئله نیست که اگر زنی یا مردی عقیم است و بشود آنها را با یک معالجاتی صاحب فرزند کرد، از نظر اسلام می شود این کار را کرد، یعنی اسلام با آن مخالف نیست، البته به شرط اینکه مقدمات و مؤخراتش خالی از حرمت باشد.
المسألة السابعة: التلقیح الصناعی و أطفال الأنانیب
من المسائل المستحدثة الّتی شغلت أفکار الفقهاء و الحقوقین و غیرهم، هو التلقیح الصناعی الذی سیشرح موضوعاً و حکماً، غیر أنّ إیضاح موقف الشریعة الإسلامیة من هذا الأمر یحتاج إلی بیان أمور:
الأوّل: غیر خفی علی أحد أنّ لکلّ إنسان رغبة فی الانجاب (نسل پیدا کردن) حیث یری أنّ النسل المتولد منه، استمرار و بقاء لوجوده، لکن ربما تکون هناک عوائق تمنع الإنجاب، و إن کان المحل فی کلّ من الزوجین مستعدّاً له، فلو کانت هناک حلول لرفع المانع و لم تکن مخالفة للضوابط الشرعیة، فالشریعة الإسلامیة تتقبله کما هو شأن کلّ إکتشاف و حلّ کلّ عقدة یتمّ لصالح الإنسان.
البته عقیم دو جور است، عقیمی که اصلاً قابلیت اولاد دارشدن در او وجود ندارد، یعنی در نطفه مرد چیزی (که مبدأ فرزند دار شدن باشد) نیست، یا در زن چیزی (که مبدأ فرزند دار شدن باشد) نیست، چنین عقیمی قابل علاج نیست مگر با معجزه.
اما گاهی مرد یا زن، نطفه ای دارد که می توانند مبدأ فرزند دار شدن باشد، منتها ضعیف است، این ضعف را اگر تقویت کنند، می تواند در نطفه زن اثر بگذارد، یا گاهی نطفه زن، مبدئیت برای فرزند دار شدن دارد، اما ضعیف است و مشکلاتی دارد، اگر مشکلاتش را رفع کنند، می تواند صاحب فرزند بشود، اینکه گاهی در تبلیغات می گویند ما مشکل عقیم بودن را رفع می کنیم، مراد آن عقیمی است که استعداد اولاد دار شدن را دارد و الا عقیم صد درصد معجزه می خواهد.
الثانی: إنّ العلم و الدین متحالفان منذ أنزل الله سبحانه شرائعه إلی رسله، فلو رؤی الخلاف بین الأمرین فهو لأحد الوجهین:
إمّا أن تکون معطیات العلم ظنّیةً غیر یقینیة – یا اشکال در علم است، یا اشکال در فهم ماست - أو أن یکون فهمنا من الدین فهماً غیر صحیح، و فی غیر هاتین الصورتین فهما أخوان متفقان، لا تعارض بینهما.
نگاهی به گذشتهدر نظام سابق در دانشگاه ها، کسانی که این گونه مسائل را تدریس می کردند، می گفتند: علم برای خودش راهی دارد، دین هم برای خودش راهی دارد، اینها گاهی بهم نمی رسند، همه این گفته ها در واقع کپی از نوشته های فرانسوی ها و غربی ها بود، چون در آن زمان و الآن نیز چنین است کلیسا نمی تواند با علم هماهنگ بشود، کلیسا یک مسائلی دارد که خلاف علم است، علم یک مسائلی دارد که بر خلاف کلیسا است، این مسائل مال آنهاست که می گویند علم برای خود راهی دارد، دین هم برای خودش راهی دارد.
مثلاً استادی در دانشگاه آمریکا در عین حالی که کشیش بود، فزیک را هم تدریس می کرد، کشیش ها در عین کشیش بودن، یک علمی را هم می آموزند تا در ضمن تعلیم آن علم، مسائل مسیحیت را هم به خورد شاگردان خود بدهند، یکی از دانشجویان مسلمان در هردو کلاسش شرکت می کرد، ایشان در کلاس دینی، یک چیزی را گفته بود، هنگامی که علم فزیک درس می داد خلاف آن را گفته بود، این شاگرد اعتراض می کند که: استاد، شما در آن کلاس یک چیزی را گفتید، الآن در اینجا ضد آن را می گویید.
او در جواب گفته بود که من مغزم را دو طبقه کرده ام، در یک طبقه آن مسائل دینی است، در طبقه دوم مسائل علمی، اینها با هم مخلوط نمی شوند، تمام این «مطالب» فرضیه آنهاست.
نعم؛ ظهر الخلاف بین العلم و الدین فی الکنائس، حیث اعتبروا الکتب المقدسة (التوراة و الإنجیل) المحرّفة، وحیاً من الله سبحانه غیر محرّفة و لا مدسوسة، فإذا ظهر العلم علی خلاف ما علیه الکنائس، نشأت حرب عوان بین العلماء و البابوات أو القساوسة، فکان الانتصار فترة لهؤلاء فأخذوا یقتلون المکتشفین، أو یستنیبونهم، لکن لم یمض زمان طویل، حتی صار الأمر علی العکس و کان الفوز للمکتشفین و المخترعین و الانزواء للقساوسة الکنائس.
و أمّا علماء الشریعة الإسلامیة و دعاتها، فکانوا یستقبلون العلم بلا منازعة أخذاً بقوله سبحانه:
1: « اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»[2]

2: «وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»[3]

و علی ضوء هذا فلو قدّم العلم حلولاً للانجاب (راه حل برای اولاد دار شدن داد) و علاجاً للعقم یصحّ الأخذ بها إذا کانت مجرّدة عن عمل غیر شرعی، ولذلک لمّا ظهر التلقیح الصناعی لم تحصل هنا أیّ ضجّة بین الفقهاء الإسلام، بل أخذوا یدرسونه علی ضوء القواعد الشرعیة فافتوا بجواز قسم و حرمة قسم آخر.
پس تا کنون دو مقدمه را بیان کردیم، مقدمه اول این بود که هر انسانی علاقه مند به داشتن فرزند و ادامه نسل است، و خلاق متعال نیز این غریزه را در وجود تمام بشر نهاده و بسیار خوب است.
مقدمه دوم این بود که بین علم و دین هیچگونه اختلافی نیست، اگر احیاناً در بعضی از موارد، اختلافی مشاهده شد، اشکال در یکی از دو مرحله است، یعنی یا علم، علم واقعی نیست یا فهم ما ناقص است، و اینکه اگر عقیم را علاج کنیم تا دارای فرزند بشود، اگر واقعا با قوانین شرع تطبیق بکند، هیچ اشکالی ندارد.
مقدمه سوم این است که مطلوب اسلام، انجاب طبیعی است، لاشک بر اینکه اگر انسان از راه طبیعی دارای فرزند بشود به گونه ای که هیچ احتیاج به چیز دیگر نباشد، این مطلوب اسلام و راه اسلام است و آیات کریمه قرآن نیز همین را می گویند، و اگر ما بعضی از راه دیگر را تجویز می کنیم، از باب اضطرار و لا علاجی است.
معلوم می شود که زن کشتگاه مرد است، مرد تخمش را در آن کشتگاه می کارد و آن تخم نموی طبیعی پیدا می کند، این راه اسلام است. اگر راه دیگر را هم تجویز می کنیم بخاطر رفع مشکل جمعی از مردان وزنانی است که قابلیت انجلاب را دارند، اما موانعی در کارشان است که اطبا می خواهند آن موانع را برطرف کنند.
بنابراین، آنچه را اسلام تجویز می کند، این است که مسئله تلقیح مصنوعی همراه قوانین اسلام و عرف باشد، یعنی واقعاً نطفه مرد را می گیرند، منتها ضعیف است، نطفه زنش را هم می گیرند، که ضعیف است،آنگاه آن دو را در لوله آزمایشگاهی تقویت می کنند، بعداً در رحم آن زن قرار می دهند، البته این یک صورتش است، صورت های دیگر هم دارد.
اگر اسلام تلقیح مصنوعی را تجویز می کند، جایی را تجویز می کند که تلقیح مصنوعی گره و مشکلی را باز کند و مقدمات و مؤخراتش هم حرام نباشد.
اما اگر از یک مرد دیگر نطفه را بگیرند و هکذا از یک زن دیگر بگیرند که هیچ ربطی به آن مرد ندارد، آن وقت این دوتا را با هم تنظیم می کنند و گاهی در دوره آزمایشگاهی می خواهند رشد کند، همه اینها بر خلاف اسلام و بر خلاف قوانین عقلا و عرف است، بعداً آن را در رحم زن دیگر قرار بدهند، بچه ای که از آن متولد می شود، نه پدرش را می شناسد و نه مادرش را، ولذا نباید کاری بکنیم که نظام زندگی بهم بخورد، همین مقداری که زن و مردی از طریق ازدواج صحیح بین شان علقه زوجیت برقرار شده، منتها مشکلی دارند، باید مشکل آنها را حل کرد، اما اینکه نطفه مرد بیگانه و زن بیگانه را بگیریم و در رحم زن دیگر پرورش بدهیم، این علمی است که جهلش بهتر از آن است.
الثالث: الإنجاب الطبیعیی هو المطلوب فی عامّة الشرائع و هو یحصل عن طریق المعاشرة الزوجة العادّیة فینشأ الحمل من المقاربة، قال تعالی: « نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ»[4]

فقد عرّف البیان القرآنی النساء أنّها مکان الزرع و موضع النسل فأمر بإتیانها فی موضع النسل و الذریة، و علی هذا فالتلقیح الطبیعی الذی یتمّ تحت سنن الله تعالی هو المطلوب الأوّل، و إنّما یلتجأ إلی غیر الطبیعی إذا کان هذا الباب مسدوداً فی وجه الزوجین، و علی هذا فالتلقیح الصناعی إنّما یکون مطلوباً إذا کان علاجاً لمشکلة عند الزوجین، و أمّا فی سوی هذا المورد فإنّما هو تظاهر بالعلم و تفاخر به، و هذا لیس أمراً مهمّاً، و ربّما تترتب علیه مفاسد أخلاقیة و اجتماعیة.
مسلما معلوم می شود که یک مجامعه طبیعی و نزدیکی طبیعی بین زن و مرد، مطلوب اسلام است، اگر ما بعضی از صور را تجویز می کنیم، از باب لا علاجی است، و الا اسلام به همین را دعوت کرده است ولذا زن و مردی که به طور طبیعی می توانند صاحب فرزند شوند، نباید سراغ راههای دیگر بروند.
و ممّا ذکرنا یتّضح أنّ قسماً کثیراً من التلقیح الصناعی – کما سیوافیک – لا یحل عقدة و إنّما هو تفاخر بالعلم، و لعلّ بعض من قام بذلک لا یحمد علمهم و یکون من مصادیق قول القائل:
فیا ربّ علم یُحمَدُ الجهل عنده *** و تعزی له تمجیدة و شکور
إنّ بعض أقسام التلقیح الصناعی یزجّ[5]
بالإنسان فی دائرتی الحیوان و النبات و یُخرجه عن المستوی الإنسانی کما إذا کان التلقیح بماء رجل أجنبیّ عن المرأة لا یربط بینهما عقد زواج، فإنّ التلقیح بین مائیهما یُورِثُ تولد إنسان فی الرحم الصناعی لا له أب شرعی و لا أمّ شرعیة و لا أخ و لا أخت .
مقدمه چهارم اینکه خیال نشود که تلقیح مصنوعی مال قرن بیستم است، بلکه تلقیح منصوعی را انسان در نباتات می شناخت، یعنی پیوند مصنوعی، گاهی انسان سیب را با یک میوه دیگر پیوند می زند، پیوند در میان نباتات معلوم بود، حتی در حیوانات هم بوده و هست، مثلاً قاطر از پیوند اسب با الاغ به وجود می آید.
خلاصه اینکه: انسان تلقیح را هم در نباتات می شناخت و هم در حیوانات، بله در میان انسان نبوده و بعداً در انسان هم شناخته شد، خیال نشود که انسان نسبت به تلقیح مصنوعی جاهل محض بوده است، انسان تلقیح را در نباتات و حیوان می شناخت، اما در انسان اخیراً به وجود آمده است.
الرابع: إنّ التلقیح لم یکن أمراً خافیاً فی القرون السابقة، بل کان أمراً دارجاً بین النباتات و الحیوانات، و لم یکن الإنسان واقفاً علی إمکان التقلیح فی مورد الإنسان، و لذلک کان یعیش الزوج العقیم و الزوجة العاقر، عقیماً إلی آخر عمرهما، غیر أنّ التقدّم العلمی مکّن الإنسان من الانجاب عن طریق التلقیح الصناعی، فصار مورد النقاش بین الاخصّائیین و علماء النفس و الاجتماع و الأخلاق و الحقوقیین و الفقهاء.
و نحن نعرض الموضوع علی ضوابط الشریعة الإسلامیة، و نحیل البحث عنن سائر الجوانب إلی الاخصّائیین فیه.
مسئله تلقیح مصنوعی، تنها ربطی به فقها ندارد، بلکه حقوقدانان، علمای علم اخلاق و علمای علم اجتماع هم بحث دارند.
مقدمه پنجم اینکه تلقیح مصنوعی در قرن پیشین، یعنی قرن بیستم در اروپا پیدا شد، نطفه زن بیگانه و مرد بیگانه را گرفتند و آنها را در آزمایشگاه با هم تلقیح کردند، دیدند در آزمایشگاه ها همین نطفه پرورش پیدا می کند، مانند پرورش نطفه در رحم مادر، چطور نطفه در رحم مادر تقسیم می شود، نطفه در رحم مادر هفته به هفته تقسیم می شود،عین همان تقسیمی که در رحم طبیعی است، این نطفه در رحم مصنوعی همان تقسیم را دارد، یعنی چشم، گوش، بینی، دست و پا پیدا می کند.
از اینجا فریاد مادی ها بلند شد که «بطل الدین و بطل الإله»، معلوم شد که خود ماده می تواند، خودش خودش را بسازد، خیلی در مجله ها و روزنامه ها نوشتند، اما نمی دانستند که این مشکل، مشکلی نیست، اگر بنا بود پیشرفت علمی را دلیل بر نفی خدا و دین بگیریم، رحم مادر نیز همین حالت را دارد، رحم مادر پیشرفت می کند، در رحم مصنوعی هم پیشرفت می کند، اگر پیشرفت دلیل بر نفی اله است، رحم مادر هم باید دلیل بر نفی اله باشد، ولی در آنجا نمی توانستند این حرف را بزنند، حالا که دیدند در رحم مصنوعی اگر دو نطفه را با هم ضمیمه کنند، تبدیل به بشر و انسان می شود، گفتند معلوم می شود ماده خودش تام الاختیار است، راه خودش را پیدا می کند و پیش می رود و لذا نیاز به عالم غیب نداریم و حال آنکه چه فرق می کند با رحم مادر، این اولاً.
و ثانیاً، شما زمینه را درست کردید، خلاق متعال عادتش این است که هر کجا زمینه باشد، فیضش نازل می شود، زمینه را ساختید، اما این فاعل را نفی نمی کند، زمینه را ساختید که فیض الهی شاملش بشود که این نطفه راه تکامل خود را پیدا کند و بشود انسان.
بنابراین، شما کاری نکردید، فقط زمینه درست کردید، مثلاً اگر تخم را در زمین بکاریم، این زمینه می شود که فیض الهی شامل آن شود، هنگامی که نطفه را در رحم مادر قرار می دهی، این زمینه ساز است که فیض الهی شاملش شود، شما زمینه را ایجاد کردید، اما دلیل بر نفی فاعلی که این نطفه را بالا می برد، ندارید، هیچگاه زمینه را ایجاد کردن، دلیل بر نفی فاعل نمی شود.
شما نمی توانید دلیل بر نفی بیاورید، مرغ تخم دارد، خروس نطفه آن را متزوج می کند، بعداً کم کم تخم مرغ، تبدیل به جوجه می شود، کاری را که خروس انجام می دهد این است که نطفه خود را با نطفه مرغ تنظیم می کند، مراحل بعدی که جوجه در میان تخم مرغ پیدا بشود، کار خودش نیست، بلکه کار خداست.
«علی ای حال» ندیدن دلیل بر نبودن نیست، زمینه را در تلقیح صناعی ایجاد کردی، در رحم اجاره ای، سنت الهی بر این جاری است که هر کجا زمینه آماده شد، فیض الهی شامل آنجا بشود، اینکه تخم مرغ را که بعد از مدتی مرغ آن را می شکند و جوجه در میآید، این مال چیه؟ خروس حکم مرد را دارد و مرغ هم حکم زن را، خروس آن نطفه را مزدوج می کند، تخم مرغ بر می گردد و جوجه می شود، ما فقط زمینه را درست می کنیم، بقیه مسلّماً و بدون شک معلول بدون علت نیست.
الخامس: حدث التلقیح الصناعی فی أواخر الستّیّنات من القرن الماضی و قد نشرت وکالات الانباء[6]
خبراً عن نجاح طبیبین إنجلیزیین فی تلقیح بویضة امرأة بحمین (کرمک) رجل فی وعاء اختبار فی المختبر (آزمایشگاه)، ثمّ أخذت البیوضة الملقحة فی التکاثر و النمو الجنینی بطریق الانقسام المعتاد فی تکاثر الخلایا[7]
الحیّة، و قد استغل[8]
المادیون نجاح هذه التجربة فی إثبات عقائدهم فی نفی المعنویات، و أنّ العوامل الطبیعیة ستشقّ طریقها و نجاحها إلی غایاتها من دون حاجة إلی إله یخلق الحیاة و یباشر فی نموها، لکنّ الملحد غفل عن أمر و هو أنّه لو کان هذا دلیلاً علی الالحاد فقد دل علیه قبل ألوف من السنین قضیة بیضة الدجاج الّتی کانت تختضنها تحت جناحها فتفرج.
والجواب عن کلا الأمرین أنّ ما یقوم به الأطبّاء و الدجاجة یهیّئ الموضوع لافاضة الحیاة من العالم العلوی، و لا فرق بین الموردین، غایة الأمر أنّ بیضة الدجاجة قد لقّحها الدیک بالصورة الطبیعیة للتلقیح فی جوف الدجاجة قبل أن تبیضها، و أمّا فی هذه الانجاز العلمی فإنّ تلقیح بویضة المرأة بحمین الرجل یتمّ خارج جسم المرأة فی وسط صناعی ملائم یقوم فیه التلقیح، و یبدأ فیه النمو.[9]

زمینه را ایجاد کردی، بقیه فیض الهی است، ندیدن، دلیل بر نبودن نیست، مشیت خدا بر این تعلق گرفته که هر کجا زمینه باشد، فیضش شامل حال آنجا بشود.
 

[1] در زبان فارسی می گوییم: نسل، ولی در زبان عربی می گویند: انجاب، انجب، ینجب، إنجاباً.

[2] مجادله/سوره58، آیه11.

[3] روم/سوره30، آیه56.

[4] بقره/سوره2، آیه223.

[5] یزجّ، یعنی وارد می کند، زجّه فی السجن، یعنی فلانی را در زندان وارد کردند.

[6] وکالات الأنباء، یعنی خبرگزاری ها.

[7] خلایا، جمع خلیه، یعنی سلول.

[8] استغلّ المادیون، یعنی بهره برداری کردند مادیون از این قضیه به نفع عقاید شان، استغلّ، یعنی بهره برداری کرد.

[9] مجلة مجمع الفقه الإسلامی، شماره2، ص255.