مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : دغدغه های فرهنگی : شرح مزجی یکی از بیانات محوری مقام معظم رهبری در سال 1373 با استفاده از دیگر بیانات معظم له / گردآوری و تنظیم متن مرکز صهبا.

مشخصات نشر : تهران: موسسه ایمان جهادی، 1391.

مشخصات ظاهری : 257 ص.

شابک : 40000 ریال:978-600-6275-20-8

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ چهاردهم.

یادداشت : چاپ اول: 1390.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : خامنه ای، سید علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران ، 1318 - -- دیدگاه درباره فرهنگ

موضوع : خامنه ای، علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، 1318 - -- پیام ها و سخنرانی ها

شناسه افزوده : موسسه جهادی. مرکز صهبا

رده بندی کنگره : DSR1692/ف36 د7 1391

رده بندی دیویی : 955/0844

شماره کتابشناسی ملی : 2 2 9 4 6 7 1

اطلاعات رکورد کتابشناسی : رکورد کامل

با حمایت نهاد کتابخانه های عمومی کشور

ویژه مسابقات فرهنگی سال 1391

صرفاً جهت استفاده در کتابخانه های عمومی

غیر قابل فروش

دغدغه های فرهنگی

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: لیلا کریمی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

عنوان و نام پدیدآور : دغدغه های فرهنگی : شرح مزجی یکی از بیانات محوری مقام معظم رهبری در سال 1373 با استفاده از دیگر بیانات معظم له / گردآوری و تنظیم متن مرکز صهبا.

مشخصات نشر : تهران: موسسه ایمان جهادی، 1391.

مشخصات ظاهری : 257 ص.

شابک : 40000 ریال:978-600-6275-20-8

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ چهاردهم.

یادداشت : چاپ اول: 1390.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : خامنه ای، سید علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران ، 1318 - -- دیدگاه درباره فرهنگ

موضوع : خامنه ای، علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، 1318 - -- پیام ها و سخنرانی ها

شناسه افزوده : موسسه جهادی. مرکز صهبا

رده بندی کنگره : DSR1692/ف36 د7 1391

رده بندی دیویی : 955/0844

شماره کتابشناسی ملی : 2 2 9 4 6 7 1

اطلاعات رکورد کتابشناسی : رکورد کامل

شرح مزجی یکی از بیانات محوری مقام معظم رهبری در سال 1373 با استفاده از دیگر بیانات معظم له

با حمایت نهاد کتابخانه های عمومی کشور

ویژه مسابقات فرهنگی سال 1391

صرفاً جهت استفاده در کتابخانه های عمومی

غیر قابل فروش

دغدغه های فرهنگی

شرح مزجی یکی از بیانات محوری مقام معظم رهبری

در سال 1373، با استفاده از دیگر بیانات معظم له

گردآوری و تنظیم متن: مرکز صهبا

تهیة پی نوشت: کمیته انتشارات و تبلیغات

چاپ اول: اردیبهشت 1390

چاپ اول تا دوازدهم: 42000 نسخه

چاپ سیزدهم: خرداد 1391 – 4300 نسخه

چاپ و صحافی: منصوری

قیمت: 40000 ریال

تلفن: 021-22585382

همراه: 0910-2115776

دورنگار: 021-22545132

کد پستی: 1945843311

www.jahadi.ir

info@jahadi.ir

کد این محصول را (10313) برای آگاهی از محصولات دیگر پیامک کنید به شمارة: 30007650001204

فهرست

اشاره...7

فصل اول

طرح دغدغه...13

فصل دوم

منشأ انقلاب اسلامی...25

فصل سوم

فرهنگ و هنر ایران و انقلاب...35

فصل چهارم

جریان روشنفکریِ بیمار...51

فصل پنجم

جریان روشنفکری و انقلاب...73

فصل ششم

تهدیدات درونی...91

فصل هفتم

تهدیدات و تهاجمات بیرونی...107

فصل هشتم

توقع انقلاب از جبهة فرهنگی...125

فصل نهم

استنتاج...153

پی نوشت...167

فهرست تفصیلی...245

پیشگفتار

هست کلید در گنج حکیم

بسم الله الرحمن الرحیم

معمولاً گنج ها را یا از زیر زمین پیدا می کنند یا از زیر دریاها. آن هایی که از زیر زمین یافت می شوند، خاک گرفته و پوسیده هستند. آن هایی که از زیر دریاها یافت می شوند، زنگار گرفته و پوسیده. برای یافتن گنج باید زمین و دریا را وجب به وجب گشت و به عمق خاک ها و آب ها رفت. ما نیز گنجی یافته ایم. اما نه از زیر خاک و آب. نه با کندن و زیر و رو کردن و رفتن به اعماق. گنج را بر روی زمین یافتیم. برقی به چشمانمان خورد و دنبال برق را گرفتیم تا آن را یافتیم. گنج ما خاک گرفته و زنگار گرفته و پوسیده نبود. فقط غبار گرفته بود؛ غباری به سبب گذر زمان و بی توجهی رهگذران. ما گنج را بوییدیم و بوسیدیم و بر چشمانمان گذاشتیم. در حد وسع و توانمان غبار را از آن زدودیم و می خواهیم آن را در اختیار دیگران قرار دهیم تا همه از آن بهره ببرند. تنها دو توصیه به عنوان خواهش داریم. اول این که این گنج را با دقت ببینید و همه ظرایف و نکات آن را بررسی کنید. دوم، مراقب باشید این گنج، غبار دوباره نگیرد.

پنج سال پیش از نگارش این متن، در یک نشریة عمومی مطلبی دیدیم از بیانات مقام معظم رهبری، تحت عنوان دغدغة فرهنگی. مطلبی که بسیار تأمل برانگیز و عجیب بود. با توکل و جستجو، متنِ کاملِ آن بیانات را به دست آوردیم. کلامی که مسیر زندگی و سرنوشت ما را تغییر داد. پیرامون آن سخنرانی، همه بیاناتی که در آن سال توسط ایشان ایراد شده بود، بررسی شد. اما تقریباً هیچ یک ویژگی های متن اصلی را نداشتند. چرا که این متن از نظر حجم محتوا، جمع مخاطب بیانات و همین طور ابعاد مطلب، منحصر به فرد بود. اما به هر حال فرصت آن سخنرانی، کوتاه بوده و بعضی مباحث تنها اشاره ای به آن شده و به تفصیل بیان نشده اند. نوعی از سبکِ ارائه، در ذهن جوشید. «سبک شرح مَزجی». مَزجی به معنای ترکیب و آمیختگی است و وقتی متن با شرح متن، به گونه ای در هم بیامیزند که متنی جدید به وجود بیاید، به این گونه شرح، مزجی می گویند. کتاب های زیادی

وجود دارند که به روش شرح مزجی نوشته شده اند. معروف ترین آن، کتاب «شرح لمعه» است. کتاب لمعة شهید اول از مشهورترین کتب فقهی شیعه است. این کتاب به خاطر محدودیت زمانی، ظرف مدت یک هفته نوشته شده و پس از شهادت او، شهید ثانی شرحی بر این کتاب می نویسد به روش مزجی که معروف است به شرح لمعه. او در میان کلمات و جمله های کتاب، کلمات و جملات خود را می نویسد و برای آن که تفکیکی ایجاد کند بین متن اصلی و شرح آن، کلمات و جملات متن اصلی را داخل پرانتز می گذارد. شرح با متن اصلی ترکیب شده است اما با این حال خودش را به گونه ای تفکیک می کند تا خدشه ای به متن اصلی وارد نشود. طلاب و عالمان دینی کاملاً با این روش مأنوس هستند. شاید کسانی که با این روش مأنوس نیستند، در آغازِ مطالعة این گونه کتاب ها مرتب ذهنشان درگیر تغییرِ اندازة قلم شود، اما به مرور و با مطالعة بیش تر و توجه به معنی و عمق کلمات، این تغییر اندازة قلم عادی می شود.

برای انجام این سبک، کلیه کلمات کلیدی استفاده شده توسط معظم له، استخراج شد و در مورد بعضی کلمات تحقیق محتوایی انجام گرفت. تحقیق محتوایی همان شرح ترکیبی متن محوری را تشکیل می داد. برای شرح متن محوری، از بیانات خود ایشان استفاده شد. برای جمع آوری مطلب، به کتاب ها و سخنرانی های قدیمی نیز مراجعه شد و رزق های فراوانی یافتیم. کتاب هایی را بررسی کردیم که به صورت پراکنده، بیاناتی از ایشان را در دوران های قبل رهبری و حتی قبل از انقلاب شامل می شد. در این کتاب ها بیاناتی زیبا و جذاب پیرامون همین موضوع یافت شد. نکته ای که وجود داشت، بازتاب زمان سخنرانی در ادبیات ایشان بود. برای رفع این مسئله، بیانات ایشان تقطیع، و جملات غیر مرتبط که ناظر به مسائل جزئی و زمان و مکان سخنرانی بود، حذف شد. البته اصلِ حفظِ ظاهرِ سند، رعایت شده است و متن صحبت محوری که تاریخ مشخصی دارد با قلم درشت تر و متونی که به عنوان شرح اضافه شده با قلم ریزتر و تاریخ هر سند نیز در پایان آن مشاهده می شود.

دایرة بسیار وسیع معلومات معظمُ له باعث شده است در بیانات ایشان، به اسامی، وقایع و اَعلام دیگری برخورد کنیم که از آن ها بی اطلاع و یا کم اطلاع هستیم. لذا جهت فهم بیش تر متن، تحقیقاتی بر روی بسیاری از واژگان با استفاده از منابع متنوع و مطمئن و حتی المقدور منطبق بر دیدگاه ایشان انجام گرفت. به طور مثال درباره مرحوم سید جمال الدین اسد آبادی و مرحوم دکتر شریعتی، مطالب متعدد و مختلفی در کتاب ها و دانش نامه ها بیان شده است، اما تحقیقات برای این کتاب با توجه به نوع نگاه معظم له به این دو بزرگوار انجام شده است. مجموعة مفصلی که دربارة اسامی و وقایع، جمع آوری و تنظیم شده، به صورت پی نوشت در انتهای کتاب آمده است.

متن محوری کتاب، مربوط به دیدار مقام معظم رهبری با عناصر جبهة خودی در حوزة فرهنگ در تاریخ (73/4/22) (و تتمّه ای از بحث در تاریخ 73/6/21) است. در این جلسه هم مسئولان

دولتی در حوزة فرهنگ حضور داشته اند و هم گروه های مستقل فرهنگی. عناصر جبهة خودی در حوزة فرهنگ در حال تکثیر هستند. این جمع، ریزش ها و رویش هایی داشته است. چه بسا کسانی در این دیدار حضور داشته اند و هم اکنون عضو جبهه خودی نیستند و چه بسا کسانی که در هنگام این سخنرانی، هنوز متولد نشده بودند، اما مخاطب این صحبت ها خواهند بود؛ چنان که امیرالمؤمنین بعد از جنگ جمل فرمود: وَ لَقَدْ شَهِدَنَا فِی عَسکَرِنا هَذَا أَقْوَامُ فِی أَصْلابِ الرِّجَالِ وَ أَرْحَامِ النِّسَاءِ سَیَرْعَفُ بِهِمُ الزِّمَانُ وَ یَقْوَی بِهِمُ الْإِیمَانُ چه بسیار کسانی که هنوز به دنیا نیامده اند و در جنگ جمل همپای امیرالمؤمنین شمشیر زده اند. لذا همة کسانی که این کتاب را مطالعه می کنند، می توانند خود را حاضر در جلسه و ناظر به کلام مبارک ایشان ببینند. این کلماتِ راه گشا امروز چراغ راه رویش های مبارک جبهه فرهنگ است که همه باید این بیانات را تطبیق دهیم با شرایط فردی، جمعی و جامعة خودمان.

بیاناتی که به عنوان شرح در میان متن آمده، مخاطبان فرهنگی داشته اند، به جز برخی مسائل عمومی، مانند «دنیا»، «دعواهای خطی» و «مقایسة انقلاب ها». البته دربارة مسائلی که مقام معظم رهبری در این دیدار مطرح می کنند قطعاً می شد مطالب بیش تری در این کتاب گردآوری کرد اما در این صورت، کتاب از حالت شرحی بر صحبت اصلی خارج شده و جلوه آن را تحت تأثیر قرار می داد.

بعد از فصل اول که «طرح دغدغه» مطرح می شود، سه فصل به عنوان پیش نیازِ ادامة بحث، آمده است. سه فصلِ «منشأ انقلاب اسلامی»، «فرهنگ و هنر ایران و انقلاب» و «جریان روشنفکریِ بیمار» در مجموع به شرح تاریخچة جریان فرهنگی ایران بعد از ورود اسلام تا زمان پیروزی انقلاب می پردازد. همه کسانی که با بیانات مقام معظم آشنا رهبری هستند می دانند که ایشان بیانات متعددی درباره انقلاب اسلامی داشته اند و از ابعاد مختلفی این موضوع را بررسی کرده اند. از میان بیش از پانصد سخنرانی، موردی انتخاب شد که به مقایسة انقلاب ها پرداخته و به ریشه و منشأ انقلاب می رسد. این سخنرانی اطلاعات جانبی به مخاطب می دهد که برای فصول بعد به آن نیاز داریم.

فصل «جریان روشنفکری بیمار» به بحث سه جریان روشنفکری بعد از پیروزی انقلاب می پردازد: جریان روشنفکری بیمار، جریان روشنفکری مذهبی و امتداد جریان روشنفکری بیمار. این فصل، ریشه های این جریان را بررسی کرده و اطلاعات لازم را دربارة ارتباط این جریان با انقلاب اسلامی به مخاطب می دهد.

سپس به تهدیدات، توقعات و نتیجه گیری می رسیم. سیر این فصول بر اساس سیری است که در صحبت محوری تنظیم شده است و ترتیب متن محوری به هم نخورده است. از متن اصلی نیز مطلبی حذف نشده؛ به غیر از بعضی صحبت های مصداقی و شخصی که مربوط به بحث نبوده است.

برای استفادة هرچه بهتر از این کتاب، نکاتی خدمت مخاطبان تقدیم می شود:

پاورقی ها: پاورقی ها نکات کوتاهی هستند که برای فهم مطلب، مخاطب به آن نیاز دارد؛ اعم از معنی بعضی لغات مشکل و یا ترجمة متون آیات و روایات. پاورقی ها با علامت * مشخص شده و در انتهای همان صفحه توضیح مربوطه درج شده است.

پی نوشت ها: پی نوشت ها- همان طور که در قبل هم ذکر شد- مطالبی هستند که مخاطب برای فهم بیش تر بیانات می تواند به آن مراجعه کند که بیش تر شامل توضیح اشخاص و وقایع ذکر شده در بیانات معظمٌ له است. کلماتی که پی نوشت دارند با درج عددی کوچک در کنار کلمه، مشخص شده و در پایان کتاب، توضیحات آن قرار داده شده است.

نمایه ها: نمایه ها در این کتاب به دو صورت نمایش داده شده اند. هم در حاشیة کتاب در کنار پاراگرافِ مربوطه و هم در انتهای کتاب به صورت «فهرست تفصیلی». ممکن است مخاطب در هنگام مطالعة یک فصل به علت غرق شدن در محتوا، سیر فصل را فراموش کند؛ نمایه ها در حاشیة متن به او کمک می کند که با نگاهی سریع به آن، سیر فصل را دوباره بازیابد. فهرست تفصیلی نیز از آن جهت است که مخاطب بعد از مطالعة کتاب در صورتی که نیازمند مطلب خاصی از کتاب باشد، می تواند به فهرست تفصیلی مراجعه کرده و عنوان مطلب را یافته و با رجوع به صفحة مورد نظر، مطلب خود را بیابد. فهرست تفصیلی همچنین به مخاطب کمک می کند که با مطالعة سریع این فهرست، بتواند مروری اجمالی بر محتوای کتاب داشته باشد. البته وجود نمایه به هیچ عنوان نباید باعث شود که مخاطب، خود را از خواندن حتی بخشی از متن کتاب معاف بداند.

قطع کتاب از این جهت «وزیری» انتخاب شده است که فرصت درج نمایه را می دهد. مخاطبان محترم این کتاب می توانند در حاشیه ای که برای کتاب در نظر گرفته شده، در کنار نمایه های موجود، نکات مهم خود را یادداشت کنند.

توصیه می شود که ابتدا متن کتاب را بدون مراجعه به پی نوشت ها مطالعه فرمایید چرا که کثرت پی نوشت ها و حجم آنان باعث می شود که نتوانید به خوبی از متن کتاب بهره ببرید. بعد از مطالعة کامل بیانات حضرت آقا، مجدداً به ابتدای بیانات رفته و این بار به محض رسیدن به هر کلمه که شامل توضیحات بود، به قسمت مربوطه مراجعه کرده و پس از مطالعة توضیحات آن کلمه، ادامة بیانات را مطالعه فرمایید.

شاید وقتی برای اولین بار این کتاب را مطالعه می فرمایید، چشم ها متوجه و درگیر با تغییر اندازة قلم، نمایه، تاریخ های بیانات، علامت های پاورقی و پی نوشت شود؛ اما توصیه می کنیم و خواهشمندیم که از توجه به این مسائل پرهیز کرده و متن را دنبال کنید.

فصل اول: طرح دغدغه

بسم الله الرحمن الرحیم

اللَّهُمَّ سَدِّدْ الْسِنَتَنا بِالصَّوابِ وَ الْحِکْمَهِ ⁽¹⁾ من از این که بالاخره چنین جلسه ای که از مدت ها پیش مایل به تشکیل آن بودم، برگزار شد، خیلی خوشحالم. شاید بنده با اکثر برادران و خواهرانی که این جا تشریف دارند، از نزدیک آشنا نباشم؛ لکن فی الجمله معتقدم که مجموعة حاضر، بخش مهمی از آن سیصد و سیزده نفر «بدرِ» این روزگارند. این آیاتی که دربارة جنگ بدر در قرآن کریم در سورة انفال ⁽²⁾هست بسیار منطبق با وضع ماست. روز بدر، روز فرقان بود، روز تمیز حق و باطل؛ چون دو نیرو در مقابل هم قرار گرفتند و وقتی معارضه کنند این دو نیرو، بقای هر نیرویی نشان می دهد که او حق است؛ زیرا که سنت های عالم به مدد او و به کمک او می شتابد. (64/11/12) یک روزی بود که همه اسلام در سیصد و سیزده نفر خلاصه می شد، در جنگ بدر اگر آن سیصد و سیزده نفر نابود می شدند، از بین می رفتند یا دست به شمشیر برای دفاع از اسلام نمی بردند؛ اسلام می مرد، نهال اسلام می خشکید. این سیصد و سیزده نفر، سیصد و سیزده انسانند اما به قدر یک امت، آن هم یک امت بزرگ و مبارز، با ارزش اند. لذا رسول اکرم در جنگ بدر، قبل از شروع جنگ، دست ها را به آسمان بلند کرد و عرض کرد: اللَّهُمَّ إِنْ تُهْلِکْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ لَم تُعْبَدْ فِی الْأَرْضِ ⁽³⁾یعنی خدایا اگر همین عدة کوچک را نابود کنی، این ها بمیرند؛ تو روی زمین دیگر عبادت نمی شوی؛ یعنی این سیصد و سیزده نفر تنها عبادت گران خدا بودند.

پیداست که در چنین شرایطی، یک نفر از این ها که می جنگد، شمشیر به دست می گیرد؛ مثل این است که یک امت می جنگد. یک نفر که شهید می شود؛ مثل این است که یک امت شهید می شود. (64/12/1) پس بدیهی ست فردی چون بنده که مرید و مخلصِ اصحاب بدر و سیصد و سیزده ها- به تعداد اصحاب بدر و اصحاب طالوت (58/11/23) - هستم، به این برادران و خواهران هم، به خاطر تأثیر و آثارشان اخلاص داشته باشیم. مقصود از تشکیل این جلسه، بیان مطلبی جدید نیست؛ بلکه در درجة اول، نفْس این گردهمایی ست که بنده آن را در این روزگار، لازم می دانم و هر چه زمان می گذرد، تجمع اصحاب حق را واجب تر و فوری تر احساس می کنم. ثانیاً، به نظرم رسید بعضی از حرف هایی را که مکرراً به ذهن بنده می آید و گاهی آن ها را با فرد فردِ دوستانی که در این صراطند در میان می گذارم، امروز در این جمع عرض کنم.

ابتدا عرض کنم که بنده به عنوان گران بارترین مسؤول در نظام جمهوری اسلامی که سنگینی این بار را هم خیلی خوب و با همة وجود حس می کنم، در عالم سیاست هیچ دغدغه ای ندارم. چون امروز، در میدان سیاست در دنیا، وضع ما بسیار خوب است و دشمن را دنبال خودمان می کشانیم. ما در موضع فعالیتیم، اما دشمن با همة حجم و عرض و طول عظیم، و با تسلطی که بر دنیای سیاست دارد- و می دانیم- در برابر ما، در موضع انفعال است. الحمد لله جبهة خودی در دنیای سیاست، بسیار قوی است. احساس واقعی بنده این است؛ نه این که بخواهم به شما چیزی گفته باشم. واقعاً در صحنة گیتیِ امروز، جمهوری اسلامی، با همین حد و رسمی که دارد، با هیچ گونه مشکلی در دنیای سیاست مواجه نیست. ما دشمنان زیادی داریم که آدم های عاقل و ورزیده و برجسته ای هم در بین دشمنانمان هستند. اما خدای متعال، این طور پیش آورده که در این میدان، دست ما قوی تر از دست دشمنان است. به گونه ای که، اگر کسی با دقت به دنیا نگاه کند، نشانه های آشکار این قوی تر بودن را خواهد دید. یک حرکت سیاسی روان، پخته و سنجیده، از سوی مسؤولین کشور در حال انجام گرفتن است. اظهاراتی که می شود و مواضعی که گرفته می شود، حساب شده است. نمی خواهیم بگوییم کسی هست که اشتباه نمی کند. معلوم است که چنین چیزی متوقع نیست و در غیر معصومین، ممکن نیست. می خواهیم بگوییم که با وجود اشتباه کم یا زیاد، تلاش هست برای این که در زمینة مسائل سیاسی، کار، خوب انجام گیرد. یعنی مسائل سیاسی کشور، رها شده نیست. موضع گیری ها و حرف ها و رفت و آمدها، سنجیده است. اگر می بینید کسی می آید، کسی می رود؛ اجتماعی در این جا یا در خارج تشکیل می شود، همه این ها با حساب است. اول، فایده ای بر کار یا دفع ضرری تصور می شود، بعد اقدام می شود. مجموعة کار این طور است؛ الا آن چه که از هر مجموعه کار حساب شده ای استثنا می شود که آن از دست خارج می شود.

چنان که گاهی در گفتار و رفتار انسان هم، کارها، حرف ها و کلماتی از دست او خارج می شود. هر اشتباهی که صورت گیرد، از این قبیل است. اما تأثیر این وضع در دنیا هم، یک تأثیر بسیار بارز و موجب شکرگزاری پروردگار است.

بله؛ دشمن در بیانات، اظهارات، تبلیغات و در رادیوهای خود، سعی می کند موضع سیاسی جمهوری اسلامی را ضعیف نشان دهد. ولی شما هرچه از دشمن می شنوید، حمل بر دشمنی کنید. دیده اید که در میدان جنگ، وقتی که حمله کننده حمله می کند، گاهی- به خصوص در رسوم سابق- برای تحقیر طرف مقابل، مطالبی را هم بر زبان جاری می کند و این که «می زنمت! می کشمت! پدرت را در می آورم! تو چیزی نیستی!» خب، میدان جنگ است این هم یکی از راه های تضعیف روحیة طرف است. آن چه شما در دنیا می شنوید که نسبت به جمهوری اسلامی می گویند: نظام جمهوری اسلامی سست است، ضعیف است، در داخل آن اختلاف است، بین فلان کس و فلان کس و بین این جناح و آن جناح دعواست و در همین روزها زایل می شود؛ این ها از این قبیل حرف هاست. این حرف ها از مصادیق این تعبیر است که «الباطل، یموت، بترک ذکره» تکرار که نشد، به خودیِ خود زایل می شود و از بین می رود. الحمد لله، وضع سیاسی در داخل و خارج، از لحاظ مشیی که دولت و مسؤولین و نظامِ عمومیِ جامعه دارد، از نظر ما مطلوب است و هیچ نگرانی نداریم.

در عرصة مسائل اقتصادی- که آن هم فصل مهمی از مسائل کشور است- بنده از لحاظ حرکت اقتصادی جامعه، هیچ دل نگرانی ندارم. چون در این زمینه، کاری در حال انجام گرفتن است و در مجموع که نگاه می کنیم، کار بدی هم نیست. امروز همة جوامع دنیا، گرفتاری اقتصادی دارند. حتی همان کسانی که سعی می کنند فشارهای خودشان را هم به ما منتقل کنند، از این بابت، گرفتاری سختی دارند. البته ما هم بی گرفتاری نیستیم. لکن بنده، در باب اقتصاد، هیچ دغدغه و نگرانی ندارم. با این حال، غمی در دل دارم که غم گرفتاریِ گرفتاران و طبقات ضعیف جامعه است. بالاخره هر کس که بخواهد اسلامی فکر و احساس کند، این غم را دارد. اما در کنار این غم، امید نسبتاً درخشانی هم دارم که ان شاء الله مسؤولین کشور بتوانند مشکلات اقتصادی جامعه را حل کنند. آن طور که برنامه ها نشان می دهد، به نقطة حل مشکلات هم- هر چند نه در کوتاه مدت- خواهیم رسید. امروز در زمینه های اقتصادی، حرکت خوبی آغاز شده است. کسی که در چنین مسائلی اهل بصیرت باشد و خوشبینانه نگاه کند، اگر از شعارهای روزنامه ای و متلک گویی هایی که در گوشه و کنار می شود و نیز از بعضی ابراز عصبانیت های ناشی از ندانستن واقعیات یا ندانستن مسائل کشور و مسائل اقتصادی بگذرد، خواهد دید که کار خوبی در شُرف انجام شدن است. اما به هر حال، آن غمی که عرض کردم، نسبت به طبقات ضعیف جامعه، در دل های ما هست.

و اما در عرصة فرهنگ، بنده به معنای واقعی کلمه، احساس نگرانی می کنم و حقیقتاً دغدغه دارم. این دغدغه از آن دغدغه هایی است که آدمی به خاطر آن، گاهی ممکن است نصفِ شب هم از خواب بیدار شود و به درگاه پروردگار تضرّع کند. من چنین دغدغه ای دارم. البته در سخنرانی ها، از این دغدغه با مردم نخواهم گفت، اما نمی شود که به شما نگویم. شما خودتان دست اندرکاران مسائل فرهنگی هستید و باید از این دغدغة من خبر داشته باشید. خود من هم آدمی بی اطلاع از مسائل فرهنگی نیستم؛ همان طور که از مسائل کشور نیز هیچ گاه بی خبر نبوده ام. لذاست که حقیقتاً در باب فرهنگ، احساس نگرانی عمیقی دارم. البته در اثر تربیت های اولیة اسلامی، احساس مبارکی در ما به وجود آمده بود. بعد هم خدای متعال منّت گذاشت و کسی مثل امام را بر ما گماشت و ایشان با وجود و حرکت خود، آن احساس را که احساس امید به آینده است، در ما تقویت کرد. من خدا را شاکرم که حتی برای یک لحظه هم، امید خود را در همین عرصة پر دغدغه از دست نداده ام. اگر تلاشی می کنم، حرفی بر زبان می آورم و دست به اقدامی می زنم، همه ناشی از آن امید است. ان شاء الله و به فضل پروردگار، روزبه روز هم به این تلاش و اقدام و حرکت خواهم افزود. کما این که چون امیدوارم، از اول انقلاب تا امروز هم، در این روند، روزبه روز تلاش و حرکت خود را بیش تر کرده ام.

با این همه، آن دغدغه که شبیه دغدغه در میدان جنگ است، وجود دارد. میدان جنگ، از دغدغة بسیاری برخوردار است. اغلب شما لابد جبهه ای هستید و این را می دانید. البته دغدغة میدان جنگ، به معنای رها کردن سنگر، عقب نشینی و ناامید شدن نیست؛ دغدغه ای سوای این هاست که هم در خطوط مقدم و هم در قرارگاه ها، با آدم است. من هر دو جا بوده ام و در این عرصه دغدغة جدی دارم.

ما باید مقولة فرهنگ را از نو ارزیابی کنیم. من به ذهنم این طور می رسد که ما در نظام جمهوری اسلامی، مقوله فرهنگ را قدری دست کم گرفته ایم. به نظر من تأثیر فرهنگ، هم به عنوان یک عامل اصلی و تعیین کننده در رفتارهای فردی و اجتماعی کشور و امت مان؛ هم به عنوان یک حامل برای تأثیرات و اثرگذاری های سیاسی- گرایش های سیاسی- مغفولٌ عنه قرار گرفته و آن چنان که باید و شاید نیست. حرف هایی زده می شود، چیزهایی می گوییم، بنده خودم مطالبی را زیاد تکرار می کنم؛ لیکن در مقام عمل می بینیم که بهای آن چنانی داده نمی شود. (78/9/23)

دغدغة فرهنگی و اهتمام به مسأله فرهنگ، یک وقت یک حالت حساسیت شخصی است؛ یک وقت هم ناشی از نگرش به فرهنگ است. حساسیت شخصی و گرایش های فردی، آن چنان اهمیت و ارزشی ندارد. آن چه مهم است، این است که ما ببینیم واقعاً فرهنگ چه تأثیری در سرنوشت کشور دارد و پرداختن به مسأله فرهنگ و حساس بودن بر روی آن، برای آینده ای

که همة ما به آن علاقمندیم و برای آن، کار می کنیم، چقدر می تواند نقش ایفا کند.

به نظر ما این گونه است که بخش عمدة فرهنگ، همان عقاید و اخلاقیات یک فرد یا یک جامعه است. رفتارهای جامعه هم که جزو فرهنگ عمومی و فرهنگ یک ملت است، برخاسته از همان عقاید است. در واقع عقاید یا اخلاقیات، رفتارهای انسان را شکل می دهند و به وجود می آورند. خُلقیات اجتماعی، رفتارهای اجتماعی را به وجود می آورند و خُلقیات فردی، باعث به وجود آمدن رفتارهای فردی می شوند. بنابراین درست است که مقولة فرهنگ در موارد زیادی شامل رفتارها هم می شود، لیکن اساس و ریشه فرهنگ عبارت است از عقیده و برداشت و تلقی هر انسانی از واقعیات و حقایق عالم، و نیز خُلقیات فردی و خُلقیات اجتماعی و ملی. (79/9/19)

من این طور احساس می کنم که همه رفتارهای فردی و جمعیِ ما به عنوان مسؤول و رفتارهای ملت مان، تحت تأثیر دو مجموعه عوامل است؛ یک مجموعه، آن استعدادها و امکانات و این هاست؛ هوش، توانایی ها و استعدادهای مردم. فرض بفرمایید یک فرد را در نظر می گیریم، یک قسمت از تلاش و فعالیتش در هر میدانی از میدان ها، مربوط به آن استعدادها و توانایی ها و ظرفیت های وجودی خودش یا فضایی است که از آن استفاده می کند. بخش دوم، آن عامل مؤثر و جهت دهندة ذهنیت است. مراد ما از فرهنگ، همان ذهنیت هاست. هرجا که من تعبیر فرهنگ را به کار می برم، مرادم آن معنای عامّ فرهنگ است؛ یعنی آن ذهنیت های حاکم بر وجود انسان که رفتارهای او را به سمتی هدایت می کند- تسریع، یا کُند می کند- این، حداقل نیمی از عوامل تعیین کننده و پیش برنده و جهت دهنده به همه رفتارهاست. برای این که مسأله، کاملاً محسوس شود و آن نگرانی که در ذهن بنده است، بیش تر واضح گردد- که چرا گاهی اوقات به این مسأله، زیاد می پردازم- یک جبهة جنگ را فرض بفرمایید که یک مجموعه سرباز، با فداکاری، با قدرت تصمیم، با اراده و با ایستادگی می جنگند؛ مثل جنگی که ما هشت سال در جبهه داشتیم. در آن زمان، شما وارد منطقه ای می شدید، می دیدید یک مشت جوان مؤمن حزب اللهی فداکارِ از جان گذشته، ایستاده اند و مبارزه می کنند. از هر کدام سؤال می کردید چرا مبارزه می کنید، می گفت وظیفة من است. امام گفتند، دستور دینی من است. دشمن به کشور من تجاوز کرده، مرزها و ناموس مرا تهدید می کند. ما ملت زنده ای هستیم و باید از خودمان دفاع کنیم. او مجموعه ای از باورهای ذهنی را برای شما در میان می گذارد که اعتقاد به خدا، اعتقاد به قیامت، اعتقاد به شهادت، اعتقاد به دستور امام، لزوم اطاعت از امام، اعتقاد به متجاوز بودن این دشمن، اعتقاد به این که من ملتی هستم که باید از خودم دفاع کنم، در آن هست. این مجموعة در هم آمیختة در هم تنیدة اعتقادات دینی، در بیان او بروز می کند. شما می بینید که این اعتقادات موجب شده است تا این جوان بایستد، از آسایش خانه اش، از

زندگی، از تحصیل و دانشگاهش دست بکشد، به جبهه برود و جان خودش را به خطر بیندازد؛ احیاناً هم، کشته یا مجروح شود و تا آخر عمر با آن بسازد؛ که الان روی چرخ، تعدادی از آن ها را مشاهده می کنید.

حالا اگر در همین حالی که این جوان در این میدان، با این حرارت می جنگد، یک نفر بیاید، بنا کند در این باورها خدشه کردن و مثلاً بگوید، این که شما می گویید این دشمن، متجاوز است، چه تجاوزی؟ ما اول حمله کردیم! شروع کند در ذهنیت او رخنه کردن و اعتقاد او را به متجاوز بودنِ این دشمن و به فضیلت و ارزش شهادت، ضعیف کند؛ اعتقاد او را به این که وقتی امام دستور داد، باید دستور امام عمل شود، تضعیف کند؛ اعتقاد و باور او را به این که یک فرد باید از کشور، از میهن و از مرزهای خودش دفاع کند، ضعیف کند؛ خب، شما ببینید این جوان مؤمنِ آماده ای که مثل گلولة سوزانی به سمت سینة دشمن حرکت می کرد، با این تبدیل باورها، تبدیل به چه می شود؟ به یک موجود پشیمان، متزلزل، مردّد و احیاناً پشت به جبهه کرده، تبدیل می شود. یعنی همین آدم، همین شخصیت، با همان استعدادها، با همان قدرت بدنی، با همان هوش، با همان توانی که از لحاظ جسمانی و مغزی و قدرت اراده و تصمیم گیری داشت، با تبدیل محتوای ذهنی خودش، از یک موجود فعال پیشروِ اثر گذار، تبدیل به یک موجود منفعلِ منهَزم ⁽¹⁾می شود. این امر بسیار واضحی است. خب، ممکن است کسی هم برود، آن احساسات، آن ایمان و آن باور را در او تقویت کند، یا در کسی که آن چنان نیست، این ایمان را به وجود آورد و از او یک موجود اثرگذارِ فعال پیشروِ آن چنانی بسازد.

من به این نکته، متنبّه شدم که این که می گویند مِدادُ الْعُلَماءِ اَفْضَلُ مِنْ دِماءِ الشُّهَداءِ ⁽²⁾معنایش این است. آن عالم است که می تواند محتوای ذهن انسانی را تبدیل به چیزی کند که از این جسم- به اصطلاح رایج امروز- از این سخت افزارِ موجودِ بشری، یک انسان متعالی، یک انسان پیشرو و یک انسان فعال و مقاوم بسازد. یک عالم می تواند این کار را بکند؛ «مداد العلماء»، واقعاً افضل از «دماء الشهداء» است. برای خاطر این که همین جوانان طلبة ما در میدان جنگ- آن گروه رزمی، تبلیغی که من بارها آن ها را در آن جا مشاهده کردم- به میدان جنگ می رفتند و انسان ها و آدم های معمولی را تبدیل به آدم های مقاوم می کردند؛ انسان های سست را تبدیل به آدم های قرص، و انسان های متزلزل را تبدیل به انسان های ایستادة دارای مقاومت می کردند. (78/9/23)

بحث فرهنگ است، بحث ذهن است، بحث قوه درّاکه انسانی است؛ بحث سازندگی شخصیت انسان هاست و خلاصه، بحث دل است. به قول آن بزرگواری که می گوید:

دِه بوَد آن، نه دل؛ که اندر وی *** گاو و خر بینی و ضیاع و عقار! ⁽³⁾

اگر دل، دل باشد، در آن متاعِ باب دل وجود خواهد داشت. مگر این که دهِ باشد و دل نباشد. آن وقت است که در آن، چوب و سنگ و آهن و کشت زار و گاو و خر و ساختمانِ چندین طبقه و ثروت و از این قبیل، فراوان دیده خواهد شد. شما با دل به معنای حقیقی و صحیحش مواجه هستید.

من به خاطر اهمیتی که معتقدم در باب موضوع فرهنگ و نفوذ فرهنگی و شخصیت فرهنگی و کاری که دشمنان و دوستان می توانند در این مورد بکنند، وجود دارد- که حقیقتاً با هیچ کار دیگر و با هیچ سازندگی و بنای دیگر، آن را قابل مقایسه نمی دانم- از اوایل انقلاب تاکنون، از مقولة فرهنگ، دغدغه و نگرانی و دلهرة بسیاری دارم. این دغدغه و نگرانی، گاهی درک می شد، گاهی درک نمی شد. مواردی که درک می شد، گاهی تَجاوب ⁽¹⁾می شد، گاهی نمی شد. (75/2/31)

واقعاً امروز مسائل فرهنگی کشور زمین افتاده است. همه خودشان را فرهنگی می دانند، همه نسبت به مسائل فرهنگی اظهار شوق و علاقه می کنند و آن را در بیانات و اظهاراتشان مهم نشان می دهند، اما حقیقتاً کار فرهنگی در کشور، متناسب با پیشرفت و ریشه دواندن انقلاب در جامعه نیست. ما امروز خیلی کارهای فرهنگی باید می کردیم که نکردیم، خیلی برنامه ها باید می ریختیم که نریختیم و حقیقتاً دستمان از خیلی کارها چه در داخل و چه در خارج کشور خالی است. لذاست که مسائل فرهنگی حقیقتاً درخور این است که به آن، با سعة صدر و اهتمام و دلسوزیِ عمیق و همراه با خِبرگی و کارشناسی رسیدگی بشود.

همة کارها را خِبره ها انجام می دهند؛ چرا کار فرهنگی را خِبره ها نباید انجام بدهند و هرکسی وارد میدان کار فرهنگی بشود و چیزی بگوید و نظری بدهد و اقدامی بکند؟ متأسفانه خیلی از کسانی که می توانند کار فرهنگی بکنند، به کارهای اجرایی و یا سیاسی مشغولند، یا حتی اگر با نام فرهنگی هم حضور دارند، باطن کار، کار سیاسی است. یک وقت در یکی، دو سال قبل، یکی از این مجموعه هایی که در کشور با نیّات خوبی تشکیل شد، برای کاری پیش من آمدند. در آن وقت، به آن ها گفتم که به شما توصیه می کنم به کار سیاسی نپردازید. کار سیاسی، الان این همه متصدّی و مباشر- وارد و ناوارد- دارد و الحمد لله چون کار آسانی است، همه هم وارد می شوند و بعد از یکی، دو روز و چند صباحی، سیاسی می شوند! به آن ها گفتم که این خیلی طرفدار و مشتری و مرتکب و مُغتَرف ⁽²⁾دارد؛ شما بروید در آن حیطه ای که دارید، به کار فرهنگی بپردازید.

معنای این توصیه این نیست که در رشد سیاسی ذهن مردم تلاش نکنید. خیر، این هم وظیفة همه است، این هم خودش یک کار فرهنگی است که انسان تلاش کند مردم رشد سیاسی و

قدرت تحلیل و بینش درست پیدا کنند، حالا وقتی کسی بینش سیاسی پیدا کرد، درست و نادرستش را خودش بعداً تعیین خواهد کرد. باید قدرت دید حقایق سیاسی در مردم به وجود آید تا در برخورد با جریان ها و حوادث سیاسی گیج نباشند. اگر مردم، قدرت تحلیل داشته باشند، این مملکت و انقلاب را بیمه و تضمین می کنند. هر حادثه ای که در جایی به وجود می آید، مردم باید بتوانند دور و بر حادثه را یک خرده نگاه کنند و بفهمند قضیه چیست. این، واقعاً خیلی مهم است. ما الان متأسفانه این را نداریم و یا کم داریم. هرچه خود انقلاب و سنگلاخ های آن، مردم را به پیچ و تاب انداخته و پیش برده، به جای خود محفوظ است، اما، ما و مجموعه های ما کم تر تلاش کرده اند. البته اوایل انقلاب در این مورد تا چند سالی کارهایی می شد و بعضی از مجموعه ها تلاش می کردند تا مردم را از لحاظ بینش سیاسی جلو ببرند، اما حالا نیست. این، خودش یک کار فرهنگی است. توصیه ام به آن مجموعه این بود که شما در کارهای باندی و اجراییِ سیاسی وارد نشوید و به کار فرهنگی بپردازید که متأسفانه غریب است. حالا هم من به آقایان عرض می کنم که واقعاً کار فرهنگی مهم است. بیش از کار سیاسی، باید برای شما کار فرهنگی اهمیت داشته باشد. (68/10/12)

بسیاری از مشکلاتی که به نظرمان می رسد در صحنه های مختلف اجتماعی و اقتصادی و یا حتی سیاسی داریم، اگر کاوش کنیم، به مشکلات فرهنگی بر می گردد. با این که نظام جمهوری اسلامی، از آغاز، بر یک مبنای فرهنگی بنیان شد و رهبر و پدیدآورندة این نظام، یک عنصر بیش از همه چیز فرهنگی بود و مسؤولان این نظام هم در طول این مدت، تقریباً همیشه همین طور بوده اند؛ در عین حال باید اعتراف کنیم که در زمینه های فرهنگی، آن کار مطلوب و مورد انتظار را خیلی انجام نداده ایم. مجموعاً در زمینه های فرهنگی، ما کم کاری داریم؛ حقّاً این را باید قبول کنیم. (69/9/19)

این دغدغه در ذهن من هست که فرهنگ جنگ و فرهنگ انقلاب و در حقیقت روحیة انقلاب- آن روحیه ای که در جنگ، میدانی برای رشد و بالندگی پیدا کرده بود- از بین برود. البته باید به خدای متعال توکل کرد و به آینده خوش بین بود؛ که من حقیقتاً به آینده خوش بینم و خیلی از افق ها را خوب و روشن می بینم. به هر جهت، این دغدغه وجود دارد. (70/4/25) آیا فرهنگ جامعه، بر مبنای تفکر و روحیة انقلاب، آن تحول لازم را پیدا کرده است؟ اگر بگوییم بله؛ چنان چه کسی با ژرف نگری به مسأله نگاه کند، بعید است که این را از ما قبول نماید. البته خیلی تغییرات، ایجاد شده، اما نمی شود ادعا کرد که تحول کامل فرهنگی انجام شده است. شاید لازم باشد که در طول سی سال، چهل سال و یا پنجاه سال، این تحول انجام شود- حرفی نیست- اما حرکت باید به آن جهت باشد. بلاشک، ما امروز را که نگاه می کنیم، باید مثل راه رویی باشیم که وقتی در ساعت پنجم حرکت خودش نگاه می کند، باید از ساعت اول

بیش تر رفته باشد؛ ساعت دهم، از ساعت پنجم باید بیش تر رفته باشد. اگر دیدید بیش تر نرفته، پس عیبی در کار است. ما باید روزبه روز به آن فرهنگ انقلابی در همة شؤون نزدیک تر شده باشیم. اگر ببینیم این حادثه اتفاق نیفتاده، باید استنتاج بکنیم که کار و تلاش فرهنگی در جامعة انقلابی ما، به خوبی و کمال و سلامت انجام نگرفته است و نقایصی دارد، که آن نقایص را باید برطرف کنید. مثل همه مردم دیگری که وقتی نقصی در کارشان باشد، خودنگری و بازنگری می کنند، راه های جدید را جستجو می نمایند، عیوب را می فهمند و علاج می کنند. باید ببینیم مشکل چیست، باید عیوب را پیدا کنیم و آن ها را درمان نماییم. باید راه جدیدی پیدا کنیم و اگر میان بُر هست، بزنیم. چنان چه سرعت، کم است، باید بیش ترش کنیم. (69/9/19)

باید مسأله فرهنگ را با کلیتش، مسأله اول این کشور به حساب آورد. ما اگر توانستیم فرهنگ این کشور را با پایه های مستحکم و قَویم ⁽¹⁾و نهادهای صحیحی که کارآیی لازم را داشته باشند، پشتیبانی و تقویت کنیم، کار این کشور روی غلتک خواهد افتاد و پیشروی این کشور در همة زمینه های مورد نظر تضمین خواهد شد. چنان چه ما فرهنگ را اصلاح و دنبال نکردیم، به احتمال زیاد برنامه ریزی هایمان اَبتر خواهد بود؛ یعنی مدتی تلاش می کنیم، زحمت می کشیم، اما نمی توانیم به نتایج قطعی آن امیدوار باشیم. (75/9/20)

گذشته از این مسائل، امروز واقعیت هایی وجود دارد که می خواهم راجع به آن ها قدری صحبت کنم. البته هیچ پیشنهاد عملی هم ندارم. پس، از من توقع هم نکنید که بنشینم و به شما پیشنهاد عملی بدهم. این شمایید که باید هم پیشنهاد عملی بدهید و هم خودتان عمل کنید. بحمد الله، همه شما مسؤولید؛ و من آن موضوع سیصد و سیزده نفری را که اول صحبتم دربارة شما گفتم، مبتنی بر تعارف نبود؛ بلکه اعتقادم این است. من این اعتقاد را دربارة کسانی از شما که می شناسمتان، راسخ تر از کسانی که نمی شناسم، دارم. لذا می خواهم با همین احساسی که درباره شما دارم، آن قلّادة معنویِ تکلیفی را که بر گردن دارید، سنگین تر و محکم تر کنم. این تکلیف من است. اصلاً معنای تکلیف همین است؛ یعنی کُلفَت ⁽²⁾را بر دوش کسی بار کردن. خدا، بزرگ ترین مکلِّف و انسان برترین مکلَّف است. بشر در تکلیف- در قبول کُلفَت و قبول زحمت- است که می تواند قله ها را فتح کند. یک ملت اگر زحمت نکشد، اگر تلاش نکند و اگر به خودش رنج ندهد، راحتی های آمیخته با آن رنج را هم به دست نخواهد آورد. راحتیِ ناشی از تنبلی را به دست می آورد، اما راحتی ناشی از تنبلی، مثل راحتی بیمار در بستر بیماری است که درازکشیده، راحت است، کاری هم نمی کند، اما سالم نیست. راحتی ناشی از زحمت و تلاش، مثل راحتی آن ورزشکاری است که ورزشش را می کند، رنج را

می پذیرد، بعد می آید بدنش را شستشو می دهد، احساس آسایش، آرامش، قدرت، روحیة باز و اقتدار جسمانی و روحی می کند. (79/5/12) و من به عنوان بندة خدا، می خواهم امروز تکلیف شما را سنگین کنم. لذا، برخی از واقعیت هایی را که می دانم، می گویم. از همین حالا عرض می کنم، که خودِ شما هم این واقعیت ها را می دانید. منتها در شنیدن اثری هست که در دانستن نیست. می خواهم با این که خودتان می دانید، باز هم بشنوید.

فصل دوم: منشأ انقلاب اسلامی

أَلَمْ تَرَ کَیفَ ضَربَ اللهُ َمثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ ⁽¹⁾خدای متعال برای این که جریان های زندگی و تاریخ را به درستی به بشر بفهماند این تمثیل را در قرآن کریم می آورد که هر پدیده ای، هر جریانی، هر فکری و هر واقعیتی در جامعه و در تاریخ در صورتی می ماند و بارور می شود که در اصل و ریشه، طیّب و پاکیزه باشد؛ مانند درختی که طیّب و پاکیزه است. یعنی درختی که در اصل، سالم است و دچار نقص و بیماری و آفت نیست، و این درخت در زمینی که می تواند درختان را بارور بکند، غرس می شود؛ این چنین درختی رشد می کند و باقی می ماند و در زمان خود شکوفا می شود و در زمان خود میوة شیرین و مطلوب را می دهد و انسان از آن بهره می برد. یک حادثه، یک پدیدة اجتماعی هم همین طور است. کلمه یعنی همه پدیده ها و همه حادثه ها و همه اندیشه ها و عقیده ها و خلاصه همة چیزهایی است که در این عالم به انسان ارتباطی دارد. کلمه، اگر طیّب باشد، اگر سالم باشد و اگر مانند نهالی که در سرزمین مناسبی غرس می شود در سرزمین مناسب خود قرار بگیرد، رشد می کند. همة جریان های تاریخ را و همه حوادث را می شود با این ترتیب و با این معیار، نسبت به ماندن یا نماندنشان پیش بینی کرد. (58/12/24) انقلاب ما بسیار عظیم و بسیار بالاتر و برتر از تقویم ها و تقدیرهای ناظران بین المللی است. از لحاظ بنیه، بسیار قوی است. به همین دلیل با وجود این که علیه این انقلاب، تهاجم ها و ضربه ها و محاصره ها، بیش از همه انقلاب هایی که من می شناسم بوده؛ آسیب پذیری این انقلاب، از همة

انقلاب های بزرگ دنیا به مراتب کم تر بوده است. من یادداشت کرده ام که انقلابمان را با سه انقلاب معروف- که کم و بیش شما آقایان می شناسید- مقایسه کنم. البته غیر از این ها هم مواردی هست، اما این سه انقلاب، مهم است.

یکی «انقلاب کبیر فرانسه» است؛ از انقلاب های دور دست با دویست و خرده ای سال فاصله. یکی «انقلاب شوروی» است در فاصلة تقریباً نزدیک به ما که یکی از بزرگ ترین انقلاب های قرون اخیر است. یکی هم یک انقلاب اسلامی، یعنی «انقلاب الجزایر» که حقیقتاً انقلاب بود. آدم نمی تواند این کودتاهایی را که به اسم انقلاب، در آفریقا و آمریکای لاتین انجام گرفت یا آن چه در هند اتفاق افتاد، واقعاً خیلی انقلاب بداند؛ واِلّا من بعضی از این کشورهایی که انقلاب کردند را- کشورهای آفریقایی و غیر آفریقایی، موزامبیک، زیمبابوه و...- دیده ام؛ اگر بشود اسم رویدادهای سیاسی- اجتماعی شان را انقلاب گذاشت! ما این ها را از نزدیک مشاهده کردیم؛ هیچ کدام آن چنان خصوصیتی ندارند که اصلاً بشود آن ها را با انقلاب ما مقایسه کرد، اما این سه انقلاب، تا حدودی قابل مقایسه اند. البته به نظر من مقایسة این ها هم یک کار بسیار شیرینِ علمی است. و چقدر خوب است که کسانی هم این کار را بکنند. هم علمی به معنای جامعه شناسی است، هم علمی به معنای تاریخی.

شما بیست سال بعد از انقلاب انقلاب کبیر فرانسه، بیست سال بعد از انقلاب اکتبر، و بیست سال بعد از انقلاب الجزایر را در نظر بگیرید. شما بیست سال بعد از انقلاب کبیر فرانسه- حدود سال 1809- را نگاه کنید؛ چیزی که از فرانسة دوران لویی شانزدهم تغییر پیدا کرده، شخص پادشاه است! در سال 1809، پادشاهی به نام «ناپلئون بُناپارت» بر سرِ کار است؛ یک امپراتور، تاج گذاری کرده، و به معنای واقعی کلمه، پادشاهی می کند. آراء مردم و آزادی، به آن معنایی که انقلاب کبیر فرانسه برایش تلاش کرد، در زندگی و در حکومت مطلقة ناپلئون یک ذره وجود ندارد! بله؛ تفاوت دیگرش آن است که لویی شانزدهم، پادشاه کم عرضه ای بود، در حالی که بناپارت، پادشاهی با عرضه و قوی محسوب می شد. آن چیزی که امروز فرانسه می تواند به عنوان افتخار بناپارت از آن یاد کند، این است که او ایتالیا و اتریش و بلژیک را فتح کرد- کارهای او این است دیگر- واِلّا بیست سال بعد از انقلاب، برای بناپارت هیچ افتخار دیگری از لحاظ آرمان های انقلاب- آن حرف هایی که «ژان ژاک روسو» و «وُلتر» و دیگران می گفتند- در حکومت فرانسه مطلقاً وجود ندارد! البته اگر شما در این بیست سال نگاه کنید و ببینید در فرانسه چه گذشته است، حقیقتاً خواهید دید که انقلاب عظیم و شکوهمند ما، اصلاً برترین پدیده ای است که می تواند در این نمونه ها مورد نظر قرار گیرد.

در طول این بیست سال در فرانسه- تا قبل از این که ناپلئون روی کار بیاید- سه گروه، هر سه به عنوان انقلاب، سرِ کار آمدند. گروه اول، گروه انقلابیونی بودند که آن برخوردهای خشن،

کور و فراموش نشدنی و آن ویرانی ها را در تاریخ فرانسه کردند. به هر حال، یک انقلاب کردند؛ تا حدودی قابل تحمل بود. بعد از حدود پنج سال، گروه دوم سر کار آمدند و گروه اول را قلع و قمع کردند. شخصیت های برجستة انقلابی، تقریباً بدون استثنا، اعدام شدند. این گروه دوم، گروه افراطیون بودند. کسانی بودند که انقلابیون اولیه را متهم به سازش کاری کرده و آن ها را اعدام کردند. گروه سوم آمدند و گروه دوم را متهم به تندروی کردند؛ بعضی از آن ها را اعدام و خیلی را تبعید نمودند و این تبعید تا سال ها ادامه داشت.

شما اگر «بینوایان» رمان معروف «ویکتور هوگو» را خوانده باشید، در اول داستان، صحبت پیرمردی است که جزو منتخبین همان گروه دوم بوده است. تا آن تاریخی که داستان ویکتور هوگو شروع می شود- تقریباً قرن نوزدهم، یعنی حدود سال 1825، شاید هم بیش تر- هنوز آن تبعیدی وجود داشته است که شما ماجرای آن تبعیدی و این که چه می کرد و چه می گفت و چطور هنوز می ترسید، را در آن داستان مشاهده می کنید! بعد، گروه سوم که کار خودشان را انجام دادند- البته با ضعفِ تمام- زمینه را برای روی کار آوردن ناپلئون فراهم کردند و ناپلئون با استفاده از زرنگی ها و نبوغ خودش و اوضاع نابسامان فرانسه، در رأس قدرت آمد و پادشاهی را برگرداند؛ منتها نه پادشاهیِ به اصطلاح سلسلة بوربون ها که همان لویی شانزدهم و غیره جزوش بودند. البته این وضعیت تا زمانی ادامه داشت که ناپلئون زنده بود. بعد که ناپلئون مرد، باز همان گروه یعنی پادشاهان بوربون ها؛ لویی هجدهم و غیره، سر کار آمدند و فرانسه تا ده ها سال، - تقریباً صد سال بعد از انقلاب فرانسه- دچار اضطراب بود. این ها واقعاً رویدادهای عجیب و داستان های مهمی است. من افسوس می خورم که چرا بعضی از جوانان ما با این ماجراها آشنا نیستند!

خلاصه، صد سال بعد از انقلاب، فرانسه مثل یک کشتیِ در حال تلاطم بوده است. پادشاهان سر کار آمدند و رفتند. بعد از ناپلئون، باز بوربون ها آمدند و رفتند، تا بالاخره کمونیست ها سر کار آمدند و باز رفتند، تا بعد از یکصد و خرده ای سال، جمهوری فرانسه سر و سامانی به خودش گرفت! حال شما آن را با بیست سال بعد از انقلاب ما مقایسه کنید؛ ببینید آن جا چه خبر بوده و این جا چه خبر بود!

شما بیست سال بعد از «انقلاب اکتبر» یعنی سال 1937، شوروی را نگاه کنید. این ها را من و امثال من یادمان است. دیکتاتوری سیاه «استالین» بر شوروی در آن بیست سال حاکم بود. صدها هزار آدم به جرم مخالفت یا توهّم مخالفت با حکومت استالین اعدام و نابود شدند و چند برابر آن به سیبری تبعید شدند و چه بلاها بر سرشان آمد. تمام رؤسای سطح اول انقلاب، یکسره به وسیلة کسانی که بعداً وارث آن ها بودند، اعدام، یا فراری شدند و عده ای در تبعید، کشته شدند. شما خودِ شوروی را هم که در سال 1937 نگاه کنید، می بینید که زمان اوج دیکتاتوری

سیاه استالین است. این دیکتاتوری، با حفظ مبانی انقلاب نبوده؛ یعنی استالین، یک «تِزار» ⁽¹⁾واقعی بود. فقط از خانواده «رُمانُف» ⁽²⁾نبود، فرد دیگری بود، اما یک تزار و یک پادشاه مطلق بود. من گمان نمی کنم هیچ پادشاهی که در قصر کرملین حکومت کرده بود، به قدر استالین پادشاهی کرده باشد. چون او هم در همان قصر و با همان تشریفات و همان امکانات و همان زندگی و این ها بود. استالین تنها چیزی که از انقلاب حفظ کرد، آن نیم تنه ای بود که تا آخر عمرش به شکل یک فرم می پوشید که تا بالا تکمه می خورد. آن را هم به مجردی که مُرد، اعقابش- همان چند نفری که بودند- کنار گذاشتند و هیچ چیز دیگر نماند؛ تمام شد! از انقلاب، فقط اسمش ماند؛ اگرچه از اول هم که انقلاب شد و سر کار آمده بودند، حکومت کارگری فقط اسم بود. این هم انقلاب شوروی، بعد از بیست سال!

انقلاب الجزایر را بعد از بیست سال، خود من دیدم. سالی که من به الجزایر رفتم، حدود نوزده سال از انقلاب گذشته بود. وضع آن ها واقعاً عبرت انگیز است. انقلاب الجزایر، انقلاب اسلامی، انقلاب مساجد و انقلاب علمای دین بود. انقلاب، از مساجد، از مدارس دینی و از حوزه های علمیه شروع شد- مثل انقلاب خود ما- لیکن حتی یک روز حکومت دینی در الجزایر به وجود نیامد! از همان اول فرانسوی ها توانستند هم فرهنگ و آداب خودشان، هم بی اعتقادی به دین را در الجزایر، که تحت نفوذشان بود و می رفت تا از یوغ استعمارشان خلاص شود، نفوذ دهند. در زمان ریاست جمهوری من، یکی از بزرگان الجزایر به دیدنم آمد. با من که صحبت می کرد، به زبان عربی حرف می زد. بعد می خواست جمله ای بگوید، لغت عربی به یادش نیامد؛ با این که زبان خودش و سخن گوی دولت بود! یک کمی فکر کرد، یادش نیامد. برگشت و به زبان فرانسوی، از همراهش پرسید این لغت چه می شود؛ او لغت عربی را به وی گفت؛ بعد او حرفش را با بنده ادامه داد. یعنی آن ها حتی زبان عربی را- نه دین را، بلکه زبان عربی و عربیّت را- که ظاهراً خیلی برایش اهمیت قائل بودند، نتوانستند در الجزایر حفظ کنند و نگه دارند و زنده کنند. در آن جا از اسلام، مطلقاً خبری نبود؛ از لحاظ وضع زندگی مادی و اقتصادی هم زیر بد [بودند]. وضع آن ها از لحاظ کشاورزی، از لحاظ اقتصادی- همه چیزشان- واقعاً زیر بد بود. البته یک حکومت به ظاهر انقلابی داشتند و مواضع سیاسی خوبی در دنیا می گرفتند. الجزایری ها فقط در زمان «بومِدیَن» که رئیس جمهور بود- وقتی انقلاب پیروز شد، بر سر کار آمد- مواضع انقلابی، به معنای موضع مستقلی در مقابل آمریکا و استکبار می گرفتند و از مسألة فلسطین دفاع می کردند. بعد از گذشت چند سال، همین هم عوض شد!

البته من وقتی به وضع آن ها نگاه می کنم- یادم است، خودم هم در یادداشت های روزانه ای

که گاهی می نوشتم، چیزهایی را در همین زمینه نوشته ام. حالا که ملاحظه می کنم، خیلی عبرت انگیز است- حرف هایی را که آن روز، الجزایری ها می گفتند، برای این که دفاع خودشان از قضیة فلسطین را پس بگیرند و از قضیة فلسطین دفاع نکنند و به خصوص به آمریکا نزدیک شوند، خیلی شبیه به حرف هایی است که مرتب رادیوهای بیگانه در شرایط کنونی القاء می کنند تا در ذهنیت مسؤولین کشور بیاید. نوع حرف ها همان حرف هایی است که الان هم وقتی آدم، رادیو بی بی، سی، رادیو آمریکا و رادیوی صهیونیستی را می شنود، می بیند که آن ها می کوشند بلکه بتوانند همان گونه استدلال ها و همان حرف ها را، که آن روز در زبان الجزایری ها بود، در زبان ما هم جاری کنند که خوشبختانه نتوانسته اند و نخواهند توانست.

آن ها حرف های رادیوهای بیگانه را قبول کرده بودند و بیست سال بعد از انقلاب، الجزایر دیگر انقلابی اسلامی و دینی نبود! ارزش های اخلاقی و معنوی، مطلقاً وجود نداشت؛ پیشرفت مادی هم نبود. شوروی ها اگر نتوانستند زندگی مردم را درست کنند، لااقل توانستند در مسابقة فضایی، کار برجسته ای نشان دهند. فرانسوی ها اگر نتوانستند آزادی و استقلال و اصول انقلابشان را تحقق ببخشند، لااقل توانستند فتوحات جهانی بکنند؛ اگرچه آن، مثبت نیست، اما از لحاظ مثلاً عنوان تاریخی می گفتند که ناپلئون از لحاظ فتوحات نظامی، شخص برجسته ای بود. که او هم آخر کار، نابود شد؛ یعنی در جنگ با روسیه به خاکستر نشست و به کلی از بین رفت.

ببینید این مهم است که آن روز در دنیا مقابل انقلاب کبیر فرانسه، به آن صورت قدرتی وجود نداشت و ارتباطات، آن طور نبود که بخواهد بایستد و مقابله و مبارزه کند؛ ولی بعد که فتوحات ناپلئون شروع شد، انگلیس و دیگران با او مقابله کردند. البته صرّاف های انگلیس، مخالف بودند، دوک های ⁽¹⁾خود فرانسه یا آلمان یا فلان ملاکین عمده، مخالف بودند، اما قدرت سازمان یافتة منسجمِ سیاسی که بنشیند طراحی کند و مبارزه سیاسی و نظامی و تبلیغاتی و روانی و همه را با هم بکند، اصلاً وجود نداشت.

و اما انقلاب شوروی وقتی که واقع شد، کمی از دشمنان خودِ روسیه هم کم شد؛ چون روسیه، دشمنان سنتی هم داشت. روسیه در جنگ بین المللِ اول هم بود. یکی از دشمنان روسیه در همان جا آلمان بود. به مجرد این که انقلاب شوروی پیروز شد- عکس انقلاب ما که وقتی پیروز شد، جنگ را به آن تحمیل کردند- جنگش تمام شد! موقتاً شوروی- روسیه- از جنگ بین الملل اول کنار کشید و جبهة به اصطلاح «متفقینِ» آن جنگ را که در مقابل آلمان و دیگر «متحدین» بودند، تنها گذاشت؛ یعنی جبهة شرقی را به کلی خالی کرد و ضربه های

محکمی خورد. تقریباً حدود یک سال به همین شکل بود، بعد دوباره شوروی در اواخر جنگ، وارد جنگ شد و در منافع جنگ سهیم گردید. بنابراین در آن زمان، آن هم دشمنان آن چنانی نداشت. آن چه مهم است، این است که دشمنان انقلاب شوروی- که دشمنان سیاسی، یا دشمنان اقتصادی بودند- با آن محتوای خودش مبارزه کردند، اما با انقلاب ما، هم دشمنان انقلاب، یعنی دشمنانی که از لحاظ سیاسی ضربه می دیدند، مثل کسانی که در ایران نفوذ داشتند؛ یا از لحاظ اقتصادی ضربه می دیدند، مثل کسانی که از ایران، بهره می بردند؛ چه داخلی ها، چه خارجی ها، دشمن شدند و هم دشمنان دین؛ یعنی کسانی که در دنیا به خاطر اهداف بلندمدت، به خاطر ایده ها و تفکرها با اصل دین مخالف بودند. لذا شوروی با انقلاب ما تقریباً همان قدر دشمنی کرد که آمریکا! لااقل در جنگ این طور بود. در حالی که شوروی، سابقة حضور در ایران نداشت که چیزی از دست داده باشد. به عکس، چون رقیبش رفته بود و دستگاه های استراق سمعِ آمریکایی ها در پشت مرز شوروی سابق، برچیده شده بود، باید از ما ممنون می شد و با ما همکاری و به ما کمک می کرد؛ ولی نکردند؛ چرا؟ به خاطر این که آن ها از دین ضربه می خوردند. ایجاد یک حکومت دینی برای شوروی- به خصوص با همسایگی جمهوری های مسلمان نشین- همان قدر مقرون به زیان بود که انقلاب برای آمریکا و از دست رفتن نفوذ کمپانی های آمریکایی و مستشاران آمریکایی ضرر داشت.

ببینید پس ما دو نوع دشمن در داخل داشتیم. در انقلاب شوروی، سرمایه داران، زمین داران و خرده بورژواها با انقلاب مخالفت کردند، اما یک مشت روشنفکران بودند که نان و آبی از رژیم گذشتة شوروی عایدشان نمی شد، بعد هم با این رژیم، کنار آمدند و این رژیم هم زرنگی به خرج داد و جلب شان کرد. لذا می بینید روشنفکرانی که حتی در برهه ای ناراضی بودند، جزو رژیم جدید شوروی شدند و با آن همکاری کردند؛ برایش کتاب نوشتند! کتاب هایشان امروز هست. همان روشنفکران قبلی بودند، رمان نویس، شاعر، موسیقی دان و غیره، همه همکاری کردند. در ایران نه؛ کسانی بودند که از لحاظ آسیب دیدن از برخورداری های مادی، هیچ مشکلی با انقلاب نداشتند و تنها از لحاظ این که یک حکومت دینی بود و آن ها از دین، لجشان می گرفت و دین را قبول نداشتند، با انقلاب مقابل شدند. این یکی از مسائل و حقایق قابل توجه است. چون انقلاب، مدعی و مروّج دین بود و مردم را به دین داری سوق می داد و آن ها تحت تأثیر فرهنگ غربی یا تفکرات گوناگون- و به قول خودشان گرایش به ایدئولوژی ها و مکتب های گوناگون- با دین، میانه ای نداشتند؛ آن را نمی پذیرفتند. از طرف دیگر، حکومت هایی بودند که اصلاً انگیزه های استعماری نداشتند- نمی توانستند هم داشته باشند- اما به هر دلیلی چه به دلایل سیاسی، چه به دلایل عقیدتی، که با دین مخالف بودند، با انقلاب اسلامی، مخالف شدند. لذا چنین صف آرایی های عظیمی در مقابل کشور ما شده است

که الان هم ادامه دارد. این ها عوامل بیرونی هستند که همه روی تضعیف انقلاب کار کردند. شما خیال نکنید این ها بیکار نشستند؛ این ها همه کار و تلاش کردند تا جنگی شروع شد و همه هم به دشمن ما در آن جنگ کمک کردند.

بنابراین وقتی که ما مقایسه می کنیم، می بینیم انقلاب ما بعد از بیست سال، آسیب های گوناگون یک انقلاب بزرگ مثل انقلاب فرانسه، یک انقلاب پر سروصدا مثل انقلاب شوروی و یک انقلاب- به اصطلاح- اسلامی مثل انقلاب الجزایر را مطلقاً نداشته است و این نشان دهندة بنیة این انقلاب است. (77/12/15)

انقلاب ایران یک انقلاب هویّتاً اسلامی بود. انقلابی بود که با انگیزه های اسلامی و با خط مشی اسلامی و با رهبری اسلامی و با شعارهای اسلامی و بالاخره حتی با تاکتیک های اسلامی پیش رفت. در این مبارزه، ما حتی از تاکتیک های ضداسلامی و غیراسلامی استفاده نکردیم. یعنی رهبر ما حتی یک دروغ مصلحتی هم نگفت در طول مبارزه، و این یک شیوه و یک منش اسلامی است. انقلابی هویّتاً اسلامی. چون این انقلاب هویّتاً اسلامی است دشمن هایش در دنیا مشخص می شوند. این دشمن ها چه کسانی هستند؟ اگر یک جنبش و یک انقلاب صرفاً ضد امپریالیستی باشد، غارت گران بین المللی با آن انقلاب مبارزه خواهند کرد، اما اگر نه فقط ضد غارت گری، بلکه ضد هرگونه سلطه جویی بیگانگان باشد؛ یعنی سلطة فرهنگی، سلطة سیاسی و سلطة اقتصادی، آن وقت نه فقط سیاست های استعماری و استثماری با او مخالفت خواهند کرد، بلکه حتی فرهنگ ها و ایدئولوژی های سلطه طلب هم با آن جنبش مخالفت می کنند و این درست چیزی است که برای جنبش اسلامی ایران پیش آمده و شما این را مشاهده می کنید. ما در سطح بین المللی فقط با کارشکنی غارت گران روبرو نیستیم، بلکه حتی با فرهنگ های سلطه جو و با سیاست های سلطه جو هم روبرو هستیم. آن ها هم کارشکنی می کنند؛ لذاست که شما می بینید در طول دوران مبارزات ما، هیچ یک از قدرت های عالم، به معنای واقعی کلمه برای مبارزین ما و مبارزة ما، کف نزدند، از ما تجلیل نکردند، ما را حتی جدی نگرفتند. با این که می دیدند مستضعفین در این مملکت مشغول مبارزه هستند، با مستکبرین ساختند؛ حتی کسانی که ادعای حمایت از مستضعفین را دارند. این به دلیل اسلامی بودن جنبش ماست. (58/3/1)

پس ببینید من منشأ این انقلاب را چه می دانم. من می گویم منشأش در تدین و در ایمان است. (77/12/15) ایمان مذهبی و اسلامی. ایمان مذهبی عبارت است از تضمین و تأمین کنندة بخشی از استعداد و توانایی های انسان که بیش ترین تأثیر را در انتخاب راه ها و پیمودن آن ها دارد. ایمان مذهبی به انسان قدرت، شجاعت، معرفت، استقلال، اتّکاءِ به نفس، ثبات و استقامت در میدان های سرشار از خطر می دهد. ایمان، نقش واقعیات را به انسان، آن چنان

که هست، می نمایاند. اگر انسانی با ایمان باشد، قدر و ارزش و مقدار پدیده های مادی و توانایی های آن ها را می شناسد و درباره آن ها نه زیاده روی می کند و نه کوتاهی. این خاصیت ایمان است. انسانی که ایمان ندارد، برای ارزش های مادی حسابی بیش از آن چه که باید باز کند، باز می کند و پول و مقام و قدرت و نظایر آن، در زندگی او نقش می یابد. انسانِ با ایمان برای پول و آسایش و رفاهِ زندگی این دنیا، نقش مناسب آن را قائل می شود و برای معنویت، آخرت، رضای خدا، بهشت و همه ارزش های معنویِ دیگر که خِرد انسان آن ها را در می یابد، ارزش مناسب و جایگاه شایسته ای در نظر می گیرد. در بعضی جاها که پای علم لنگ است، ایمان، کارساز است. اگر شما تاریخ و تنگناهای زندگی بشر را نگاه کنید، خواهید دید این تنگناها بیش تر با سرانگشت ایمان باز شده است تا با مشت علم. جایی که علم در آن جا پیاده و ناتوان است، ایمان، کشورها را نجات داده و ملت ها را از اسارت خارج کرده است. ایمان، تسلطِ بدی ها و زشتی ها و ستم ها را زایل کرده است. (74/7/25)

ایمان به معنای تدین و تعبد، نه ایمان به معنای مجرد خودش که بگوییم ما آدم با ایمانی هستیم، اما در عمل، نه اهل نمازیم، نه اهل تعبد و ذکریم، نه اهل توجه به خدا و عمل کردن به هیچ یک از فرایضیم، فقط می گوییم ما با ایمانیم! نه؛ من اصلاً این ایمان را نمی گویم. این ایمان، همانی است که قرآن اشاره می کند: قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا، قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَکِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا ⁽¹⁾تسلیم شدیم. آن، تسلیم شدن است، نه ایمان آوردن. ملت ما ایمان اسلامی داشتند. یکی از مسائلی که من قبل از انقلاب، همه جا بحث می کردم، این بود که می گفتم مردم ما- که آن وقت متهم به بی ایمانی می شدند- اتفاقاً مؤمنند؛ منتها مؤمن به همان چیزی که خودشان از اسلام شناخته اند، برای آن فداکاری هم می کنند، مالشان و جانشان را هم می دهند و تحمل زحمات را هم می کنند. بعد معلوم شد که همین طور است؛ ملت ایران، ملت مؤمنی بود. امروز هم ملت، خوشبختانه مؤمن است. بعد خواهم گفت که اساسی ترین هدف دشمنان انقلاب هم همین ایمان و تعبد است. آماج حملات آن ها، این است و منبع لایزالی است که انقلاب، از آن تغذیه کرده و خوشبختانه از خیلی از آسیب ها دور مانده است. (77/12/15)

فصل سوم: فرهنگ و هنر ایران و انقلاب

در مورد انقلاب و این ایدئولوژی و فرهنگی که تحول عظیم ملت ما در جامعه به وجود آورد، - که واقعاً ابعاد او را نمی شود الان مشخص کرد، و اسم سادة همه جاییِ «انقلاب» را که بر برخی تحولات کشورها در دنیا حاکم است، کوچک می بینم که روی این تحول عظیم تاریخیِ مقطعی تعیین کنندة ملت ایران بگذارم- این به ادبیات و هنر، نیاز فراوانی دارد. درست مثل این که یک بار سنگین برای حمل و نقلِ خودش به ابزارهای سنگین تر، ابزارهای قوی تر و نیرومندتری احتیاج دارد. یک وقت انسان در یک مسافرت، یک پیراهن و مثلاً یک زیرپوش و یک لباس ساده و خوراک یک روز را می خواهد بردارد، فقط یک ساک احتیاج دارد. یک وقت برای یک مسافرت بار سنگینی را، ابزارهای فراوانی را، آذوقة یک سال را می خواهد ببرد، طبیعی است که به وسایل بیش تری و بار و بنه های زیادتری احتیاج دارد. این تمدنی که دنبالة این تحول دارد می آید و خواهد آمد و بلا تردید دنیا را تحت الشعاع قرار خواهد داد؛ این ایدئولوژی و فرهنگی که با این انقلاب درخشید و طلوع کرد و به وسط السماء خواهد رسید و به ماهِ تمام بدل خواهد شد، بار معنوی و فرهنگی بسیار عظیمی است، و احتیاج دارد به ابزارهای فراوان. این ابزارها بهترینش، رساترینش، موجزترینش، نافذترینش، هنر است.

آن کسانی که تصور می کنند انقلاب اسلامی ایران با ادبیات و با هنر سر و کاری ندارد، ربطی ندارد، خیلی پرت از معرکه اند، خیلی دورند و نمی فهمند اصلاً چه دارند می گویند و به کجا دارند می گویند. این انقلاب بیش از همه به یک ادبیات قوی، به یک فرهنگ غنی نیازمند است. من متعجبم، یعنی واقعاً در فکرم که اگر این انقلاب قرار بود توی یک کشوری پدید می آمد که خودش زبان غنی ای نداشت، مثل بعضی از کشورهای آمریکای لاتین یا بعضی

از کشورهای آفریقایی که یک زبانی مثل زبان فارسی با این سابقة تاریخی، با این ظرفیت عظیم- که می دانید زبان فارسی از لحاظ ظرفیت فوق العاده است، یکی از بهترین زبان هاست؛ آن طوری که آدم های اهل زبان و زبان شناس ها می گویند از لحاظ ظرفیت فوق العاده است- اگر نداشت و قرار بود با همان زبان گُنگُلاس ⁽¹⁾محلی بخواهد این فرهنگ را نقل و انتقال بدهد، یا از یک زبان بیگانه استفاده کند چه بلایی سر این انقلاب می آمد؟ این بلیّه ای است که ما امروز دچارش نیستیم و ما امروز به یک زبان قوی، که داریم؛ و به یک فرهنگ عمیق و تاریخی و غنی، که داریم؛ و به یک ذهنیت فرهنگی در ملت مان و در همة مردممان، که داریم؛ و به یک هنر سطح بالا، که نداریم؛ به شدت نیازمندیم. همة ابزارهای لازم هست، اما آن هنر بُرّندة تیزی که امروز بتواند این ابزارها را سرِهم کند و سوار کند و این ظرف را از محتوای فرهنگی این انقلاب پُر کند و ارائه بدهد؛ این را ما نداریم. این مشکل بزرگِ کار ماست و به این به شدت نیازمندیم و باید دنبالش باشیم.

یک نگاهی بکنید به عنوان مقدمه ای در ذهنتان به صدر اسلام. این مفاهیمی که من دارم از آن حرف می زنم، این ها همان مفاهیم اسلامی است، مفاهیم، مفاهیم صدر اسلام است. آن چه کهنه نمی شود مفاهیم است. کهنگی در همه چیز عالم می آید جز مفاهیم اصیل انسانی، این ها کهنگی بردار نیست. ابزارها عوض می شوند، رابطه ها عوض می شوند، شکل ها عوض می شوند، قالب ها عوض می شوند، اما مفاهیم اصیل انسانی هیچ وقت عوض نمی شود. شرافت های انسانی، کرامت های انسانی، حسن ها و قبح هایی که عقل انسان آن ها را تشخیص می دهد، آن ها عوض بشو نیست؛ و معرفت اسلامی همواره برای ما یک معرفت نو است. خود اسلام از اول در یک قالب صددرصد هنری ارائه شده، و آن قرآن است. قرآن از لحاظ زبان هنری یک چیز بی نظیر و استثنائی است. آن جوری که شما عمق مفهوم یک جلمة فارسی، یک ترکیب فارسی، یک لغت فارسی را می دانید یک آدم بیگانه ممکن نیست بداند، مگر بیگانه ای که از کودکی سال های متمادی در بین شما بوده، یا دارای استعداد فوق العاده ای باشد و سال هایی را باز با زبان سر کرده باشد. واِلّا امکان ندارد که آن اعماق زیبایی هنری الفاظ و ترکیبات و این ها را یک آدم بیگانه بداند. اهل زبان همه شان متفقند، شعراء، فصحاء، بُلغاء، و کسانی که در ادبیات و هنر صاحب نظرند از اول تا امروز در مقابل اوج هنری قرآن اظهار عجز کرده اند. این که حالا به جای خود قرآن، ایده و ادبیات ابتدایی و اولیِ فکر و انقلاب، یک چنین ادبیات راقی ⁽²⁾و بالایی بوده، شما در انقلاب ما که نگاه کنید خواهید دید ما در انقلاب خودمان یک چنین چیزی نداشتیم. البته در بین مسؤولینی که با نهضت و مثلاً انقلاب سر و کار داشتند و

بهتر از همه، از جهات متعدد، در شخص امام یک امتیازاتی وجود دارد، ادبیات ویژة امام یک ادبیات باب این انقلاب؛ ساده، روان، بلیغ، نافذ، مردمی، همه کس فهم، بی تعقید ⁽¹⁾و در عین حال درست؛ یک خصوصیاتی دارد ادبیاتش. اما این را شما مقایسه بکنید، آن چه که ظرفیت ادبی زبان ما، زبان انقلاب ما با قرآن اصلاً قابل مقایسه نیست. علاوة بر این خود رسول اکرم از ظرفیت های بالای ادبی سعی می کرده استفاده کند. پیغمبر هم در کلمات خودش، هم در کلمات رهبران اسلام در آن روزگار- صحابة بزرگ و پیشوایان و این ها- و هم علاوة بر این ها از شعر شعرا. پیغمبر از شعر شعرا که آن روز شعر رائج ترین و بُرّنده ترین ابزار فرهنگی بود، تا آن جایی که ممکن بوده استفاده کرده.

پیغمبر اکرم روی شعر، شاعر، جذب شاعر، وادار کردن شاعر به شعر، لبخند زدن به شاعر، تحسین کردن شاعر و ارزش کردن شعر، آن همه سرمایه گذاری می کند؛ که این در صدر اسلام و در زندگی پیغمبر کاملاً مشهود است. آن هم در جامعه ای که چیزهای زیادی، تجملی و غیر اصولی اصلاً مطرح نبود، و جامعه ای که سیاحتش جهاد است، ⁽²⁾عزلتش جهاد است، که در روایات گوناگونی هست، هر کس می خواهد از دنیا بهره ببرد، برود جهاد کند؛ هر کس می خواهد سیاحت کند، برود جهاد کند. این جور مکتبی و جهادی و مبارزه و انقلابی توی یک چنین جامعه ای که شاید بعضی ها خیال کنند، خب توی جامعة جهادی، دیگر شعر جایش کجاست؟! شما می بینید نه خیر، شعرا این جا پیدایشان می شود، پیغمبر به این ها احترام می کند. شعرِ این ها خیلی هایش درباره جهاد هم نیست، دربارة مسائل اصولی اسلام هم نیست، شعر، در مقابل شعر است. چون آن روز دشمن ضدانقلاب از ظرفیت ادبی بالایی برخوردار بود و شعرای برجسته ای داشتند، پیغمبر شعرای اسلام را تشویق می کرد که بروند به مقابلة با آن ها تا فقط حرف آن ها در تاریخ ثبت نشود و اسلام در مقابل این حربة تاریخیِ ماندگار که اسمش شعر است، بی دفاع نماند. این، صدر اسلام است. خب حالا ما در انقلاب خودمان هم، به این ظرفیت بالای هنری و توان بالای هنری نیازمندیم. (65/10/27)

ملت ما، با هزار و سیصد سال بعد از اسلامش، واقعاً سرشار از برجستگی ها و درخشندگی هاست. البته راجع به قبل از این دوران، اطلاع زیادی نداریم. اگر چه می شود فهمید که یک ملت بزرگ، با آن خصوصیات، قاعدتاً فرهنگ بالغی داشته است. این را اجمالاً می شود فهمید. هر چند از جزئیاتش جز بعضی از آثار خبر نداریم. لکن در دوره اسلام- که آن چه شده به برکت اسلام اتفاق افتاده است- ملت ایران واقعاً خیلی توانایی و نبوغ نشان داد، و خیلی حق و منّت بر همة دنیا، نه فقط دنیای اسلام دارد، که این ها در سطر سطرِ تاریخ دنیا، مسطور و مضبوط

است. اگر خود ما که امروز غافلیم، به این تاریخ مراجعه کنیم، آن ها را خواهیم دید. این ملت، امروز از لحاظ فرهنگی، آن پختگی و بلوغ کافی را انصافاً ندارد. ما در بخشی از رشته های فرهنگی و هنری که امروز در دنیا مطرح است، در درجة دوم و سوم قرار داریم. یعنی در معیار تاریخ، کسانی که تازه کارند، از ما جلو افتاده اند و پیش هستند. لکن ما آن زمینه را داریم. آن چشمه هست، اگر چه گِل اندود است و جوشان نیست، اما یقیناً منبع عظیم فرهنگ و فکر و رشد و ذوق و نبوغ، در سینة این ملت همچنان موج می زند و باید از آن استفاده کرد و بهره برد. باید ببینیم عیب عمدة کارهای فرهنگی و هنری، در دوران قبل از انقلاب چه بوده است؟ رجال فرهنگی ما، همان هایی که امروز هستند، دیروز هم بودند؛ همین مردم و از همین ملت بودند. درس خوانده بودند، فرزانه بودند. پس آن عیب اساسی که ما در دوران پهلوی و دوران قاجار به خصوص اواخر قاجار دچار آن شدیم و این طور خشک و پوک و بی بروز شدیم، چه بود؟ این عیب اساسی را واقعاً باید پیدا کرد. به نظر می آید دلیلش همین است که ما مکرر به زبان می آوریم؛ یعنی مسألة تهاجم فرهنگی. ما شبیخون زده شدیم. یعنی از غفلت ما و غفلت سردمداران و فرمانروایان این کشور استفاده شد و عده ای با یک فرهنگ تازه و با نیروی جدیدی که بر اثر رنسانس، دنیا را به جوش آورده بودند و خودشان در آن جوش و خروش بودند، بر سرِ ما ریختند و ما خواب بودیم. «اولین دشمنی که بر ایشان تاخت، خواب بود.» ⁽¹⁾خواب بر سر ما تاخته بود. از خواب ما استفاده کردند، آمدند، وارد شدند، بساط ما را به هم ریختند، اصالت های ما را مخفی نمودند و خیلی از چیزها را گِل اندود کردند. مثل این بود که یک عده آدمِ نادانِ ناشی، وارد یک ساختمان هنری شوند، در و دیوارها را بکَنند، پرده ها را خراب کنند، عکس ها را مشوّه ⁽²⁾کنند و مجسمه ها را مخدوش کنند. چنین کاری انجام دادند و این یک ترتیب جدید و نو بود، اما ترتیب آن ها بود؛ ترتیب ما نبود. ما می دانیم که وقتی یک عده فاتح، وارد یک کشور می شوند، ترتیب خودشان را در آن جا برقرار می کنند، اما ظرافت قضیه این جاست که ترتیب خود را برای یک عده از شهروندان درجة دو می توانند برقرار کنند، نه آن چنان که برای خودشان در کشور خودشان برقرار می کنند. این اتفاق در ایران هم افتاد. اروپایی ها آمدند، ترتیبات اروپایی را وارد این کشور کردند و کسانی که فریفتة آن ها بودند، همچون آن روشنفکران نسل اول این کشور؛ مثل ملکم خان ها و امثال این ها، که روشنفکری را از آن ها فرا گرفته بودند، با آن ها همدست شدند. در داخل هم که غفلت بود و فرمانروایان غرق در فساد و تباهی. این گونه وارد این کشور شدند، همه چیز را به هم ریختند و ایران را مانند یک کشور خالی الکف، مثل این که هیچ نداشته باشد، نسبت به گذشته اش بدبین کردند. آن را

نسبت به تاریخش غافل کردند و ترتیبات خودشان را، منتها ترتیبی که برای شهروندان درجة دو گذاشته می شد، در این جا برقرار کردند.

این یک امر بدیهی است. مثل اربابی که خانه نوکرش را منطبق با سبک آرایش خانة خودش بیاراید! راحتِ نوکر را که در نظر نمی گیرد؛ راحتِ خودش را آن جا در نظر می گیرد. این یک امر بدیهی و طبیعی است. لذا، واقعاً ضایعه ای ایجاد شد و ادامه پیدا کرد. اگر چه در دوران پهلوی و به خصوص این سی، چهل سال اخیر، وضعیت کذایی دوران قاجار، به آن وضوح وجود نداشت، اما خطر از آن زمان بیش تر بود. به خاطر این که این ها به معنای واقعی کلمه نسبت به گذشتة ایران بی اعتقاد شدند. به خصوص آن بخش برجستة این گذشته؛ یعنی همان تاریخ هزار و سیصد سالِ بعد از اسلام. لذاست که شما ملاحظه می کنید ناگهان پا را به قبل از اسلام را اسلام می گذارند؛ یعنی این فاصلة زمانی را ندیده می گیرند و به سراغ قبل از اسلام می روند. و دلشان می خواهد آن به اصطلاح تمدن را احیا کنند. غافل از این که گذشتة مورد نظرشان نسبت به تمدن اسلامی، یک تمدن بَدَوی بود. شما ایران را در قرون چهارم و پنجم و ششم و هفتم بعد از هجرت نگاه، و چنین دوران هایی را با ایرانِ مثلاً دوران ساسانی یا دورانی دیگر مقایسه نمایید. اصلاً این ها با هم قابل مقایسه است؟! این علم، این معرفت، این تمدن، این اکتشافات، این ابن سیناها، این فارابی ها و.... کجا می شود در دوران قبل از اسلام نشانی از آن ها پیدا کرد؟!

ما را ضایع کردند. من آن عامل اصلی و آن میکروب اساسیِ انحطاط و ضیاع ⁽¹⁾فرهنگی خودمان را در آن می بینم که اولاً گذشتة ما را که عمده اش منبعث از اسلام و جوشیدة از اسلام و تعالیم اسلام است، به فراموشی دادند و از یاد بردند. دوم این که، ترتیبات و شیوة غرب را که با فرهنگ بومی و فرهنگ بَدَوی و دوران کاملاً وحشیگری شان آمیخته بود، به این جا آوردند. یعنی همین فرهنگِ مدرنِ کراوات بستة اروپایی را که با این ظاهر لوکس و قشنگ، در داخل خود عناصر واضحی دارد که مربوط به دوران بدویّت است. یعنی اصلاً ربطی به شهرنشینی و تمدن ندارد؛ و این در خورد و خوراکشان، در کیفیت خوردنشان و در کیفیت معاشرتشان منعکس است. این ها را عیناً به این جا آوردند برای این که تزریق کنند. البته معلوم بود که نمی شود! لذا، یک چیز مخلوطِ عوضیِ بدی از آب درآمد.

البته امکان ندارد که انسان از فرهنگ دیگران استفاده نکند. استفاده کردن از فرهنگ دیگران، انسان را تکمیل می کند. اما فرق است بین این که انسان یک دارو یا غذای مقوّی را با معرفت و بیداری و هشیاری، از میان صد نوع دارو و صد گونه غذا برای خودش مناسب بداند و انتخاب کند، با این که چیزی را به او بخورانند. فرض کنید شما ویتامین ث لازم دارید. می روید

ویتامین ث را انتخاب می کنید و به آن اندازه و مقداری که لازم است، نوش جان می کنید؛ آب هم روی آن می نوشید. خیلی هم خوب است! این که چیز بدی نیست. بیگانه هم هست، اما می رود جزو جان شما می شود. چون مال شماست؛ چون به آن احتیاج دارید. اما یک وقت است که اصلاً بحثِ انتخاب نیست. بیهوش افتاده ایم؛ یکی هم می آید آستین ما را بالا می زند و آمپولی را که نمی دانیم چیست، به ما تزریق می کند. حال آیا این لازم بود؟ لازم نبود؟ به اندازه بود؟ کم بود؟ زیاد بود؟ مضر بود؟ مخدر بود؟ مسموم بود؟ این ها را انسان باید توجه کند. آن زمان، هرچه به ما تزریق کردند مسموم و مخدر و نامناسب بود. تا اواخر دوران پهلوی، همین طور چیزهایی را به این ملت تزریق کردند. این فایده ای ندارد. این نوع اخذ فرهنگِ بیگانه که تکمیل فرهنگ نیست! این غرق شدن و معمول و مفعولِ فرهنگ بیگانه قرار گرفتن است. این ارزشی ندارد. اگر انسان برود با اختیار خودش انتخاب کند، بحثِ دیگری است.

امروز در فرهنگ غرب، انصافاً عناصری وجود دارد که برای ما حیاتی است، ما باید آن ها را یاد بگیریم. چیزهای خوب، زیاد دارند. اگر این چیزهای خوب نبود، غرب با این همه فسادی که دارد به این جا نمی رسید. غرب با این فسادهایی که دارد، باید اصلاً مضمحل می شد و مثل دود به هوا می رفت. اما علت این که دود نشدند و به هوا نرفتند چیست؟ چند عنصرِ واقعاً حسابی در کار این ها بوده است. از جمله این که، آدم های منظمی هستند؛ آدم های پرکاری هستند و در تلاش هایشان خستگی ناپذیرند. این ها عناصر مثبت و مطلوب فرهنگ آن هاست. این ها را البته باید گرفت و استفاده کرد. (72/7/12)

در یک کشور، مسأله ادبیات و فرهنگ، مسأله اصلی است؛ چه در آن دورانی که کشور و ملتی در حال یک تحول اساسی است و چه در دورة بازسازی و بازپروری ذخایر ملی و پس از آن. در همة دوران ها، گره گشایی اصلی، به وسیلة فرهنگ است؛ که پایه های اساسی فرهنگ هم، همین ادبیات و هنر است. بالاخره وقتی ما از فرهنگ حرف می زنیم، در درجة اول، از شعر، از داستان، از نویسندگی، از بخش های مختلف هنری و نظیر آن حرف می زنیم. این هاست که در ذهنیت و عمل مردم تأثیراتی دارد. حتی فرهنگ عامیانه، یعنی آن بخش دیگر از فرهنگ هم- که از لحاظ گسترش کمّی وسیع ترین انواع فرهنگ است- محصول و شکل گرفته به وسیلة همین ادبیات و هنر است.

اگر بخواهد تحولی در یک کشور انجام گیرد، فرهنگ کارگشاست. اگر ملتی بخواهد- فرض بفرمایید- در یک دوران اشغال بیگانه، خود را از اشغال بیگانه نجات دهد، بیش از ثروت و توانایی های صنعتی و ذخایر زیرزمینی آن ملت و بقیة معیارها و شاخص هایی که وجود دارد، باز فرهنگ آن ملت به کار می آید تا بتواند خودش را از اشغال بیگانگان نجات دهد. فرض بفرمایید جنگی پیش بیاید. برای این که یک ملت بتواند آن جنگ را درست اداره کند یا نتواند، بیش از

سلاح و وجود فرماندهان کارآزموده و کثرت سپاهیان و لشکریانی که در اختیار دارد، فرهنگ ملت است که می تواند به کمک بیاید و آن ملت را به میدان جنگ بکشاند، در میدان جنگ نگه دارد، به خوب جنگیدن وادار کند و پیروزی را در اختیارش بگذارد. (75/6/28)

من شنیده ام که در قضایای جنگ جهانی در روسیه، شورِ علی اف- آهنگ معروفی است که البته من نه آهنگش را شنیده ام، نه درست می دانم چیست؛ آقایان می دانند- در تهییج مردم برای وارد شدن به میدان جنگ، بیش ترین تأثیر را داشت؛ یعنی در خدمت اهداف مردمی قرار گرفت. به طور طبیعی این توقع از هنرمند هر کشوری وجود دارد. (80/5/1)

ببینید فرهنگ در همة مراحل، عنصر اصلی است. وقتی هم که نوبت به دورة بازسازی و بازپروری ذخایر ملی برسد، آن چیزی که برای یک ملت به کار می آید، فرهنگ است. اگر فرض کنیم در یک کشور، یا در بخشی از یک کشور، فرهنگِ کار و ابتکار حاکم نباشد و اهل ابتکار نباشند، شما هزار نفر مدیر خوب هم بیاورید، چه کار خواهند کرد؟ علم و توانایی علمی و وجود ذخایر مادی، در درجة بعد است. آن عاملی که یک ملت را در این برهه از زمان نجات می دهد، فرهنگ است. یعنی وادار می کند به این که وارد میدان سازندگی شود، به خود تکیه کند، انضباط کاری داشته باشد، از عوارض دوران سازندگی خود را بیرون بکشد و خود را نجات دهد- چون دوران سازندگی از لحاظ اقتصادی و اخلاقی عوارضی دارد- و این سازندگی را در همان جهتی که به آن احتیاج دارد، هدایت کند. فرهنگ یک ملت کمک می کند که بتواند این کارها را انجام دهد.

اگر ملتی از این مرحله هم عبور کرد و فرض کنیم دوران سازندگی در یک کشور به پایان رسید؛ یعنی این کشور از لحاظ صنعتی و فنی و از لحاظ وضع معیشت، ملت توان مندی شد و بناست که این ملت، از این اقتدار خود، از این موجودی ای که به دست آورده است، برای ادامة حیات خود و کمک به بشریت و کمک به کشورهای دیگر و پیش برد قافلة بشریت استفاده کند- کمال انسانی که نهایت ندارد- باز فرهنگِ یک ملت تعیین کننده است. اگر [ملتی] فرهنگ پیشرفتة خوبِ سالمی داشت، این اقتدار، در جهت حیات و رشد بشریت و در جهت خدمت به بشریت به کار خواهد افتاد. اگر فرهنگ علیل و ناقص و قاصری داشت، این قدرت و توانایی که به دست آمده است، در جهت انحطاط اخلاقی، انحطاط بشریت، ظلم و حتی در جهت تلاشی درونی آن ملت به کار خواهد رفت؛ که این سرنوشت قدرت های کنونی درجة یک دنیاست. یعنی پیش بینی من این است که فعلاً مهم ترین قدرتی که از این موریانه آسیب می بیند و دیری هم نخواهد گذشت که فرو خواهد ریخت، ملت و نظام و رژیم کنونی آمریکاست. البته این ها چیزی نیست که بشود برایش زمان معین کرد؛ ده سال یا بیست سال دیگر. لیکن معلوم است؛ چون عوامل متغیّری دارد، زمانش تغییر پیدا می کند، اما قطعی است که آسیبِ این

اشکال و نقیصه را خواهد خورد. بالاخره ملت آمریکا توانسته است به برکت بعضی از خصال فرهنگی و خصوصیات جغرافیایی و تاریخی، به یک اوج علمی برسد؛ از لحاظ علم و ثروت و امثال آن پیشروی پیدا کند. اما چون یک فرهنگ صحیح و خوب و کامل بر آن کشور حاکم نبوده است، تا به حال هم در جهت انحطاط بوده است. از این به بعد هم در جهت تلاشی خود- آن کاخ قدرتی که به وجود آمده است- به کار خواهد رفت. نشانه هایی هم از هم اکنون پیداست. آینده هم این گونه خواهد بود.

ببینید این نقش فرهنگ است. فرض بفرمایید ما یک جوان را وادار کنیم که ورزش کند، جسم خود را قوی کند، توانایی های فراوان جسمانی به خود بدهد، دارای اندام قوی، سالم، رشید، زیبا و با استعدادهای فراوان باشد، لیکن قدرت تفکر به چنین کسی ندهیم. چنین فردی را در نظر بگیرید و ببینید این آدم، با همه زور و قدرت جسمانی و زیبایی هایی که در جسم او وجود دارد، به خاطر ضعف فرهنگی، چطور به راحتی در تسخیر انسان هایی قرار می گیرد که دارای فکر برتر و تربیت بیش ترند و همه این خیراتی که در جسم او هست، عملاً در اختیار دیگران قرار می گیرد و برای خود او نفعی ندارد. ملتی که به جنبه های گوناگون حیات او توجه شود؛ یعنی علم او- البته خود علم هم، جزو فرهنگ است، لیکن من الان، فرهنگ به معنای خاص را مطرح می کنم- فنآوری او، بهداشت، ثروت، پیشرفت مادی، قدرت و تسلط سیاسی او، همة این ها تأمین شود، اما در داخل این کشور، فرهنگ، رشد و گسترش نداشته باشد، شبیه همان انسان است. (75/6/28)

مقولة فرهنگ همچنانی که اهالی درد و سوز می دانند، در کشور ما مقولة مظلومی است. انقلاب ما، انقلابی مبتنی بر یک منش و نگرش فرهنگی بود و هر حرکت ارزشی، این خصوصیت را دارد. ما باید بیش و پیش از تلاش های دیگر، به تلاش فرهنگی اسلامی می پرداختیم. (71/5/5) اگر اول انقلاب، این امر مُحالی که حالا می خواهم عرض کنم، تحقق پیدا می کرد، امروز وضع ما، یقیناً وضع بسیار خوبی بود. آن مُحال این است که در آغاز یک انقلاب، کسانی که دست اندرکار ادارة کشورند، آمادگی لازم و برنامه ریزی کافی و پیش بینیِ به اندازه را ندارند. چنین چیزی، در انقلاب امکان ندارد و امکان نداشت و نشد. لکن اگر ما آن وقت این را داشتیم، اول کاری که می کردیم، این بود که می آمدیم از آن جوش و شور انقلابی استفاده می کردیم؛ معارف اسلامی را در یک فضای صحیح، به صورت ترجمة معنوی، نه ترجمة زبانی ارائه می کردیم. آن چنان که یک انسان متنفّس در این فضا، بتواند آن را تنفس و استنشاق کند. آن وقت هنرمند، هنرش از اسلام می جوشید. دیگر لازم نبود شما بگویید، این را بساز، این را بگو، یا آن جایش را حذف کن. و فضا، فضای اسلامی می شد. اما این نشد. (72/7/12) یعنی روشن کردن و تبیین فرهنگ اسلام، با همان وسعتی که مفهوم و معنای فرهنگ دارد. دور از

انحراف، دور از خرافه گرایی، دور از تنگ نظری و جمود، دور از ملاحظه کاری و ترس از این و آن؛ که حالا مثلاً در دنیا این طور است.

فرهنگ و محیط غرب، محیطی است که علی رغم این که سعی دارد خودش را به آزاداندیشی معروف کند، به شدت متعصب است. شاید در مقولات دیگر هم باشد، اما در مقولة فرهنگ، به شدت متعصب و سخت گیر است. یعنی هر فرهنگی غیر از فرهنگ اروپایی، به شدت مورد تحقیر، اهانت و فشار قرار می گیرد. اروپای مدعی تسامح و سهل نگری و آزاداندیشی و بلند نظری و دوری از تحجّر و جمود، در مقولة فرهنگ به شدت سخت گیر و متعصب است. هر آن چه که غیر از فرهنگ اروپایی است، نام های مختلفی پیدا می کند. از وحشی گری و بربریت بگیرید تا ارتجاع و عقب افتادگی تا غیر قابل اعتنا بودن. یعنی همان احساس قدیمی و باستانی اروپا، که هر چه ماورای یونان بود «بربر» بود و «بربرستان»، همچنان در عمق جان شهروند اروپایی که در فضای فرهنگی اروپا و غرب زندگی می کند، وجود دارد. البته این تعصب، در اقمار فرهنگی اروپا، یعنی آمریکا و استرالیا هم عیناً وجود دارد. در آن جا همین امروز هم روحیة یونانیان و تحقیر بربرها وجود دارد. لذا شما می بینید مثلاً با حجاب، به شدت مبارزه می کنند. نه به این دلیل که حجاب، تحمیلی بر زن است؛ نه. انواع تحمیل های گوناگون را بر زن روا می دارند و هیچ مسأله ای برایشان نیست. از جمله، تحمیل کار سخت، تحمیل اهانت، تحمیل ریختن آبرو و حیثیت زن به عنوان عنصر و یکی از دو جنس اصلی آفرینش. این ها تحمل می شود. اما این یکی تحمل نمی شود. چرا؟ چون این، مخالف فرهنگ اروپاست.

شما دیدید که در همین چند سال اخیر، در اروپا- در فرانسه و در چند جای دیگر، از جمله آلمان- با حجاب مبارزه شد. چند نفر خودشان می خواستند با روسری به مدرسه بروند. گفتند اصلاً نمی شود! و با آن مبارزه کردند. از آن طرف، می بینید که همه جا دم از استانداردهای جهانی می زنند. وقتی می خواهند بگویند که فرضاً جمهوری اسلامی، این تکالیف را باید انجام دهد، چیزی که بیش از همه رویش تکیه می شود این است که ایران خودش را باید با استانداردهای جهانی تطبیق دهد. استانداردها، یعنی همین چیزها. یعنی چیزهایی که منطبق با الگوی فرهنگ غربی است. پس، این سخت گیری و فشار، از طرف غربی ها، همواره وجود دارد. هر وقت که یک فرهنگ غیر غربی، به خصوص فرهنگ اسلامی که فرهنگی است مهاجم و برای خودش مکانتی ⁽¹⁾و حالت هجومی قائل است و ضعف و انکسار و هزیمت ⁽²⁾ندارد، بخواهد جایی خودنمایی کند، به شدت مورد تحقیر و فشار قرار می گیرد.

با توجه به این مسائل و آن چه در طول این چند ده سال اخیر بر ما گذشت- به خصوص در این

صد و پنجاه، دویست سال اخیر که فرهنگ غربی در داخل کشور ما راه باز کرده- بایستی در این زمینه ها خیلی تلاش می کردیم. باید خیلی کار می کردیم. بایستی این حقایق فرهنگی اسلام را تبیین می کردیم. این کارها متأسفانه نشده است. هر وقت هم کسانی خواستند در گوشه ای سر بلند کنند و حرکتی در این زمینه انجام دهند، انواع و اقسام فشارها و هو و جنجال ها روی سرشان ریخته و از این که بتوانند کارشان را انجام دهند، مانع شده است. (71/5/5)

بنابراین اهمیت فرهنگ، برای زمان و دوره ما، اهمیت خیلی بالایی است و باید کار فرهنگی، مورد توجه جدی قرار گیرد. البته کار فرهنگی هم، کار پیچیده ای است و متولیان امور فرهنگی کشور در بخش های مختلف، باید تلاش کنند که در دو بخش پیشرفت کنند؛ یک بخش، بخش گسترش کمّی فرهنگ در داخل آحاد و نفوس مردم است. فرض بفرمایید گسترش کتاب خوانی در کشور، گسترش کتاب و کتابخانه، افزایش مدارس و مراکز تحقیقی و پژوهشگاه ها، بردن علم و سواد از مراکز شلوغ جامعه به اقصی نقاط کشور، به روستاها و به خانه های منزوی. این کار کمّی و بسیار لازم است که به عهدة آموزش و پرورش، آموزش عالی و سازمان تبلیغات و به خصوص به عهدة صدا و سیماست. این بسیار کار لازمی است- یعنی همة آحاد مردم را در کشور، از نسیم فرهنگی برخوردار کردن و از امکان بهرة فرهنگی متمکّن کردن- باید همه بتوانند استفادة فرهنگی بکنند. بسیاری از افراد، خودشان نمی دانند که محتاج کتاب و مطبوعات و محتاج شنیدن شعر و دیدن انواع و اقسام هنر و جلوه های هنری هستند. اصلاً خودشان هم توجه ندارند. مثل انسانی که توجه ندارد که به ویتامین، به پروتئین و به غذای مخصوصی احتیاج دارد. طبیعی است که باید برایش فراهم کنند. (75/6/28)

جامعه، جامعه ای است که بالطبیعه فرهنگی است، اما بالفعل، فرهنگی نیست. چرا می گوییم به طبیعت فرهنگی است؟ چون یک جامعة مذهبی و دینی است. جامعة دینی طبیعتش این است که یک آرزوی فرهنگی داشته باشد. این جامعه، غیر از یک جامعة دنیوی است که فقط به مسائل زندگی بیندیشد. می تواند فرهنگ در آن زندگی باشد و می تواند مطلقاً نباشد. البته در زندگی جوامع صنعتی و مادی و دنیوی، سینما هم هست، موسیقی هم هست، هنر هم هست، اما فقط به عنوان تأمین یک نیاز شخصی. شخص، دلش تنگ می شود؛ به سینما می رود و یا به موسیقی گوش می کند. این نیست که لزوماً یک آرزوی فرهنگی داشته باشد. می تواند داشته باشد، می تواند نداشته باشد. جامعه دینی، بالطبع یک آرزوی فرهنگی دارد؛ چون اهداف دین، اهداف فرهنگی و معنوی است؛ اهدافی است که با روح و فکر و قلب سر و کار دارد. بنابراین، یک فرد و مجموعة دینی، نمی تواند آرزوها و ایده آل ها و آمال های فرهنگی نداشته باشد. پس، بالقوه و بالطبع، جامعه دینی، یک جامعه فرهنگی است. ولیکن بالفعل نه؛ فرهنگی نیست. یعنی از جنبة بینش ها و روشن بینی ها و آگاهی ها و فعلیت های فرهنگی، نقص دارد. بدین

معنا، مثلاً، مردم ما کتاب خوان نیستند و این کتاب نخوانی، نقص بسیار بزرگی است. خیلی از مردم ما حتی روزنامه خوان نیستند و اگر نگاهی به روزنامه بیندازند، به همان تیترهای درشتش اکتفا می کنند. بسیاری، رادیو را فقط برای سرگرمی هایش گوش می کنند؛ نه برای آموزش و خبر آن و آگاهی های زندگی و مسائل فرهنگی اش. ما این نقیصه را باید برطرف کنیم. (71/9/4)

بنابراین گسترش کمّی فرهنگ در کشور، یک کار اساسی است که به عهدة همة بخش های فرهنگی است که در کشور وجود دارد. به خصوص علمای دین می توانند در این بخش خیلی مؤثر باشند. عناصر فرهنگی و روشنفکران در هر جامعه، در هر بخش از کشور، در شهر و استان، می توانند تأثیر بگذارند و مثل مشعلی اطراف خودشان را روشن کنند.

بخش دوم که اهمیت آن کم تر از این بخش نیست، بلکه حتی از لحاظ نگاه به بلندمدت، بیش تر هم هست، گسترش و توسعة کیفی فرهنگ است؛ یعنی تولید فرهنگ، منفجر کردن سرچشمه فرهنگ در دل ها و روح ها و استعدادها. این خیلی مهم است. ما لازم است که مردم را کتاب خوان کنیم، اما از این واجب تر، آن است که استعداد نویسندگی را در بین مردم بیابیم و تولید کتاب کنیم. وادار کنیم که استعداد به کار بیفتد؛ قلم ها روی کاغذ بیاید؛ فکرها کار کنند و برای مردم بسازند و تولید کنند. این مهم است. کشور ما کشوری است که از جهت استعدادهای هنری و فرهنگی، باید جزو کشورهای علی الظاهر کم نظیر و نمونه باشد. من چون آماری در این مورد در اختیار ندارم، نمی توانم به طور قاطع بگویم که درجة اول یا دوم است. اما قاعدتاً وقتی که ما نگاه می کنیم، می بینیم استعداد فرهنگی در بین آحاد مردم، گسترده است. اخیراً در جایی، راجع به مسألة شعر دیدم که نویسنده ای از دوران صفویه می گوید؛ کسی که هرگاه یک بار، یکی، دو بیت می گوید، شاعر نیست. همه مردم کشور ما چنین اند. این امر خیلی مهمی است؛ یعنی روح شعر گویی و قریحة شعر، در همه یا اکثر مردم وجود دارد. در واقع هم همین است. شما می بینید که در بین روستاییانی که دور از مظاهر و عوامل فرهنگی هم هستند، افراد زیادی پیدا می شوند که دارای این قریحه اند. یا قریحة هنری در بخش های دیگر هنر- غیر از شعر- همین طور است. ما مردم با هنر و با استعدادی داریم. گاهی در نوشته های جوانان و نوجوانان- که به مناسبت های مختلف، چیزهایی پیش ما عرضه می شود- انسان مشاهده می کند استعدادهای بسیار خوبی هست؛ استعداد نگارش، استعداد تولید مطالب فرهنگی و سرازیر کردن فکر از قدرت خردمندی و اندیشه. این ها باید شناخته شود. در همة سطوح همین طور است.

البته بعد از انقلاب، خوشبختانه رادیو و تلویزیون از انحصار یک طبقة خاص بیرون آمد و شعر جوانانِ فراوانی، به وسیلة خودشان یا دیگران، به مناسبت مجامع شعری و مناسبت های گوناگون، در رادیو و تلویزیون خوانده می شود. سابق این طور نبود. در سابق، کسانی حق

داشتند، مثلاً در رادیو شعر بخوانند که دارای خصوصیاتی بودند که آن خصوصیات، به محتوا و ماهیت هنر هم تأثیر خیلی زیادی نداشت. وابستگی ها و ارتباط ها و بعضی از خصوصیات شرط بود. انسان می بیند که چطور این جوانان در میدان شعر وارد شده اند؛ ما امروز چقدر شاعر داریم.

یک نفر از اهل شعر و ادب- که علی الظاهر گمان می کنم آماری هم در این زمینه داشت- دو، سه سال قبل به من می گفت که آمار سرایندگان شعر بعد از انقلاب، چند برابر قبل از انقلاب است. این امر خیلی مهمی است. این نشان دهنده آن است که در این کشور، هنر در بین آحاد مردم، گسترده است؛ استعداد، فراوان است. استعدادهای گوناگونی هست. متأسفانه این استعدادها به کار گرفته نشده است. در رژیم گذشته، در این بخش به خصوص، نهایت کم کاری انجام گرفته است؛ این را توجه کنید، نهایت کم کاری. یعنی در آن زمان، هر چیزی که احتیاج داشته است به این که با تدبیر و برنامه ریزی دنبال شود، معطل مانده است. مگر چیزهایی که به طور طبیعی، مثل چشمه ای، خودش می جوشیده و جاری بوده است. اما هر کاری از زمینه های فرهنگی که احتیاج به پیگیری و تلاش مسؤولین- در سطوح بالا- داشته است، همین طور نصفه کاره و معطل و معوّق مانده است.

مثلاً شما ببینید این شعبه های فرهنگی وارداتی، مثل سینما، یا تئاتر، یا عکاسی و از این قبیل هنرها و فنونی را که بومی کشور ما نیست و از دیگران گرفته اند. در طول سال های متمادی، مثلاً صد سال سینما در این کشور سابقه دارد. شما نگاه کنید صنعت سینما در کشور ما، اگر امروز از صفر بالاتر است، درجة مختصری بالاتر است. هنری بوده که دنبال کردن لازم داشته است، ولی اصلاً روی آن هیچ کار حسابی نشده است. البته بعد از انقلاب، در این زمینه خیلی کار شده است. نه این که حالا ما در حد مطلوب هستیم؛ نه. بالاخره ما شصت، هفتاد سال عقب ماندگی داریم. مجموعه ای که بر یک کشور حکم روایی می کنند، آثار کارشان که محدود به بودن وجود نامیمون خودشان نیست؛ مدت ها ادامه پیدا خواهد کرد. ما هنوز حالا، حالاها درگیر نکبت های ناشی از رژیم پهلوی و رژیم قاجار هستیم و تا مدت ها خواهیم بود. مگر کسانی که در این زمانند، همت کنند و بتوانند آن غبارهای دیرین را از سر و روی این ملت، مقداری بستُرند. فرض بفرمایید در تئاتر، هیچ پیشرفتی نداریم؛ در حالی که تئاتر، در جایی که زادگاه آن است یعنی در کشورهای اروپایی و غربی، یکی از رساترین بیان ها را دارد. ولی این جا هیچ خبری از این بیان نیست. مثل این است که انسان لغتی را بلد نباشد. لغت های هنری این گونه است. ملتی که سینما ندارد، مثل انسانی است که زبانی از زبان های مورد تفاهم و تکلم را بلد نیست. فرض بفرمایید کسی که در کشور ما، همه لهجه های محلیِ زبان های ایرانی

را بلد است، این فرد، گسترة فهم و تعاطی افکارش ⁽¹⁾نسبت به کسی که بلد نیست، چقدر زیاد است. با همه حرف می زند، با همه تفاهم می کند، به همه تفهیم می کند و از همه می گیرد. یا کسی که زبان های غیرایرانیِ بیگانه را بلد است؛ کسی که عربی، انگلیسی، یا آلمانی بلد است، با کسی که بلد نیست، چقدر تفاوت دارد؟ لغت هنر هم همین است. کسی که از تئاتر، نقاشی، عکس یا شعر چیزی نمی فهمد، راه های معرفت به رویش بسته است. ملتی که هر کدام از این ها را ندارد، دریچه ای به روی او بسته است. در این زمینه ها- حتی در زمینه هایی که بومی است- هیچ رشدی در آن روز نکرده اند. کسانی که اهل فن هستند می دانند.

مثلاً در زمینة قصه و داستان. داستان، مقولة خیلی مهمی است. البته ما سابقة زیادی در داستان داریم؛ از قدیم قصه نویسی وجود داشته است. همین داستان های شاهنامه را شما ببینید؛ هزار سال است که شاهنامه در کشور ما وجود دارد. آن داستان پردازی فردوسی، چیز کمی نیست؛ خیلی مهم است. تازه خود او از کتاب های دیگر گرفته است. اگر ما از دورة قبل از اسلام صرف نظر کنیم، دوره اسلامی، دوره ای است که سابقة داستان گویی، داستان پردازی و داستان نویسی ما کم نیست. در عین حال شما بفرمایید ببینید که در کشور ما، همین داستان نویسی، چقدر پیشرفت کرده است؟! اگر از من بپرسند، می گویم تا قبل از انقلاب مطلقاً پیشرفت نداشته است! رژیم هایی مدعی بودند با مسائل ایرانی سروکار دارند- آن ها اسلام را مدعی نبودند، ولی بالاخره دم از ایرانی گری که می زدند- نتوانستند در زبان فارسی که زبان ملی ایران است، چیزی را عرضه و تولید کنند که قابل ترجمة به زبان های دیگر باشد. ما در آن قسمت ها، خیلی ضعیف هستیم؛ در حالی که در دنیا، به خصوص در بعضی از کشورها، چقدر کارهای بزرگ و ارزندهای انجام گرفته است.

فرض بفرمایید داستانی در ایران، داستان امیر ارسلان نامدار است. البته قصه است؛ قصة سرگرم کننده ای هم هست؛ این طور به ذهن من می آید که یکی از قصه گوهای پادشاهان قاجار، ظاهراً برای خواب کردن شاه یا یکی از اُمرای عالی رتبة قاجار، هر شب می رفته و پهلوی او می نشسته و برای او مقداری قصه می بافته است که محصولش همین قصة امیر ارسلان نامدار است. البته من هیچ تحقیقی در این مورد ندارم؛ فقط به گوشم خورده است. اگر این حرف راست باشد، معلوم می شود که در دوره قبل از ما، یک ذهن خلّاقی در حد امیر ارسلان نامدار بوده است. این یک استعداد است. نمی دانم شما امیر ارسلان را خوانده اید یا نه؟! من در زمان جوانی، این کتاب را خوانده ام. بالاخره یک قصة بزرگ، شاید هزار صفحه ای است. بافندگی، خیال پردازی و تخیّل در آن، خیلی زیاد است. یعنی چنین استعدادهایی وجود داشته است که اگر یک آدم باشعور، اهل فرهنگ، قدردان و لایقی در آن دوره ها وجود می داشت

-چون پرداختن به کارهای فرهنگی لیاقت می خواهد- ممکن بود بتواند این استعدادها را در آن دوره، به فعلیت ها و واقعیت هایی تبدیل سازد که امروز در دنیا بدرخشد. کما این که اتفاقاً در همان دوره ها- یعنی اواسط دوره قاجار که قرن نوزدهم اروپاست- قرنِ تولد بزرگ ترین و ماندگارترین رمان های دنیا، چه در فرانسه و چه در روسیه است. با ارزش ترین و معروف ترین رمان های دنیا، که شاید امروز هم بعضی از آن ها را بشود گفت که بهترین رمان های دنیاست، در همان دوران، در کشورهای اروپایی از جمله در فرانسه- بهترینش در فرانسه- در روسیه و مختصری در انگلیس نوشته شده است. ولی متأسفانه این استعدادها در ایران قبل از انقلاب، هیچ پرورشی پیدا نکرده است. بعد از انقلاب کارهای نسبتاً خوبی انجام شده است، اما حرکت، مناسب با شأن این ملت و این توان ها و استعدادها نیست. (75/6/28) از هر طرف که حرکت می کنیم، می بینیم که به فرهنگ می رسیم و راه ها واقعاً به فرهنگ ختم می شود. برای فرهنگ باید کار کرد. (69/9/19)

بنابراین آن چه که برای کشور ما و برای عناصر فرهنگی مهم است، گسترش کیفی فرهنگ است. یعنی تربیت شاعر، نویسنده، هنرمند و تربیت کسانی که بتوانند تولید هنری کنند و پایگاه هنری را پیش ببرند. این ها لازم است. با تشویق هنرمندان، با شناختن استعدادها، با باز کردن میدان کار برای آنان، اگر بشود در یک استان و در سطح کشور این گونه کارها انجام گیرد، آن وقت امیدهای زیادی هست. چرا؟ چون استعدادها، استعدادهای برجسته است. وقتی که یک کار نو و وسیعی در سطح کشور انجام گرفت، آن وقت می شود خرسند، راضی و امیدوار بود که گردونه فرهنگی به راه افتاده است.

البته امروز هم از لحاظ فرهنگی، ما متوقف نیستیم؛ در حال پیشرفتیم. به برکت نظام مقدس اسلامی، حقاً و انصافاً در این زمینه خیلی کار شده است. غالباً مسؤولین ما در اساس، فرهنگی هستند. میدان، برای عناصر فرهنگی باز است. در کارهای بزرگ، غالباً عناصر فرهنگی مشغول کارند. لذا قدر فرهنگ و زمینه های فرهنگی را می دانند. (75/6/28)

فصل چهارم: جریان روشنفکریِ بیمار

روشنفکر، آن کسی است که با اندیشه ای که می کوشد آزاد باشد، در محیط اجتماعی، زندگی می کند. روشن بین است، آگاه است، از مسائلی آشناست که تودة مردم و عامّة مردم به طور طبیعی از آن آگاه نیستند، - هر اسمی روی این جمع می گذارید، بگذارید- او در جایی ایستاده است که جریان ها را می بیند و می تواند آن ها را بشناسد. مردم به طور طبیعی از دانستن آن چه او می داند، ناتوانند؛ مگر او بگوید و او بخواهد. روشنفکر باید مایه ای از روشنی را در جامعه ایجاد کند، باید پیام آور نور و روشنایی باشد، باید نقاط ابهام را بزداید، باید مغزهای مرده، مغزهای بی خبر، مغزهای ساده اندیش را که جز از طریق چشم نمی توانند پیرامون خود را بشناسند بفهمند، توجیه کند؛ باید فرهنگ ساز باشد؛ معلم مردم باشد، مرشد مردم باشد. روشنفکر باید توی مردم باشد. پایگاه روشنفکری، تودة مردمند؛ همچنان که قلمرو روشنفکری هم مردمند. این نقش روشنفکر است. البته در گذشته روشنفکران گاهی این نقش را ایفا کردند و گاهی هم ایفا نکردند.

بهترین و متعهدترینِ روشنفکران آن کسی است که سخنش را با عملش همراه کند، اگر به میان مردم آمد، روشن گری را در کنار عمل، در کنار کاری که مردم می کنند و آن چه او منتظر بوده است که بر روشن گری او مترتّب بشود؛ همراه کند. این متعهدترینِ روشنفکران است، روشنفکر خطر پذیر، روشنفکر دل سوز، روشنفکری که ناز روشنفکری خود را بر دوش مردمی که از او بهره برده اند نگذارد، بر آن ها منّتی نداشته باشد که به آن ها آموخته و به آن ها گفته، زیرا که مردم هم به او چیزها می آموزند. (58/7/23) منتها در جامعة ما روشنفکر جماعت- این قشر- بیمار متولد شدند. از اولِ مشروطیت که در جامعة ما روشنفکری به وجود آمد، بیمار به وجود آمد،

یعنی وابستة به غرب به وجود آمد. (61/4/18) من بارها گفته ام روشنفکری در ایران بیمار، وابسته و بی ایمان متولد شد. (74/7/25)

حقیقت این است که حرکت روشنفکری در ایران از اول، یک حرکت انحرافی، وابسته، حرکتی نه در خط ترقّی و تعالی ایران و اندیشة ایرانی بود؛ یک حرکت صددرصد وابسته بود. روشنفکریِ آن روز معنایش این بود که برای آموختن اندیشه و دانش، به مراکز سنتی فکر و علم در داخل جامعه خود ما مراجعه نشود؛ بلکه آن کسی که می خواهد فکر و علم و بینش و معلومات به دست بیاورد، برود در منطقه ای دیگر، در دنیایی دیگر که برای ایرانی آن روز دنیای نویی بود، آن جا تحصیل علم کند. تا این جای قضیه اشکالی ندارد. کسی که دنبال علم هست همه جا می رود. اسلام هم به ما گفته ولو در راه های دور بروید علم را پیدا کنید؛ این مانعی نداشت. اما آن کسانی که علم را از فرنگ مطالبه می کردند و دنبالش به فرنگ می رفتند، وقتی برمی گشتند، تنها علم نبود که آورده بودند، بلکه دو کار دیگر انجام گرفته بود؛ اولاً غیر از علم همة رویدادها و عوارض ذهن یک انسان را هم با خود می آوردند، اخلاق فرنگی را هم می آوردند، کیفیت لباس پوشیدن فرنگی را هم با خودشان می آوردند، کیفیت غذا خوردن فرنگی را هم با خودشان می آوردند، خصلت های جغرافیایی و اقلیمی یک مردم را هم با خودشان می آوردند. آن آدمی که در یک منطقة گرمسیر و خشک زندگی می کند، به طور طبیعی یک سری خصلت هایی دارد غیر از آن کسی که در منطقة مرطوب و سرد مثلاً زندگی می کند؛ این دیگر چیزی نیست که مربوط به علم و فن و فرهنگ و معرفت باشد، اما این روشنفکرِ از اروپا برگشتة آن روز، سعی می کرد حتی خصوصیات و خصلت های طبیعی و اقلیمی و جغرافیایی را هم با خودش بیاورد و اگر مثلاً مردم فلان کشور در حرف زدن نوعی تکّه کلام دارند، آن تکّه کلام را هم با خودش بیاورد و اگر فارسی هم حرف می زند با لهجة فرنگی حرف بزند. این یک خصوصیت دیگر که او فقط حامل علم نبود، حامل هر چیزی بود که گیرش آمده بود، از لباس و از خوراک و از همسرگیری و از همسر و از اخلاق و از سنت ها و غیره ذلک. خصوصیت دوم این بود که او که از فرنگ برمی گشت، دیگر برای جامعة خودش و ملت خودش و فرهنگ خودش پَشیزی ⁽¹⁾اعتبار قائل نبود و معتقد بود این غلط است. در این تردیدی نیست که ما آن روز عقب بودیم، هیچ شبهه ای نداریم که حکّام جائر در طول چند قرن، ما را با سرگرم کردن به جنگ های خانمان برانداز از تعقیب جریان های علمی و فکری جهان، عقب انداخته بودند؛ چه در زمان قاجاریه و چه قبل از قاجاریه. شما تاریخ ایران را بخوانید، مرتب جنگ است میان خانواده ها، میان قدرت طلبان و این موجب شد که فرهنگ ما عقب بماند. در این تردیدی نیست، حکّام خودکامه و جائرمان اجازه نداده بودند که خیزی برداریم

و به طرف علم و فرهنگ جدید حرکت کنیم. بنابراین روشنفکرِ غرب زده این حرف را راست می گفت که ما عقبیم و ما به او حق می دهیم. خیلی خب، عقبیم، بروید بخوانید، یاد بگیرید، برگردید ما را بکشید جلو. اما آن ها به این اکتفا نمی کردند. ما چیزی داشتیم که غرب یقیناً از آن تهی دست بود. ما یک فرهنگ هزار و چهارصد ساله داشتیم، آن روز هزار و سیصد ساله داشتیم. با حجم کتابهای علمی و فنّی و فرهنگی مان از حجم همة نوشته جات غرب به مراتب بیش تر بود، در صد سال پیش. ما آن روز می توانستیم افتخار کنیم که شجره نامه فرهنگستان غرب و دانشگاه های غرب می رسد به نقطه ای که مال ما و مولود ما و متعلق به ماست؛ یعنی اندلس،

این را داشتیم اقلاً. اما این روشنفکرهای غرب زده همه این ها را فراموش کردند. آمدند گفتند ما هیچ چیز نداریم. آمدند گفتند ما اگر بخواهیم آدم بشویم، اگر ایرانی بخواهد کسی بشود و به جایی برسد باید لباس ایرانی گری و شرقی گری و اسلامی گری را از تنش بکند و برود تو پوست اروپائی ها و فرنگی ها، و به قول معروف، از فرق سر تا نوک پا، بایستی اروپایی و فرنگی بشود. این تفکر روشنفکریِ تازه پدید آمدة ایران بود.

روشنفکری ایران با خصلت الحاد و بی اعتنایی به دین متولد شد، این دو خصوصیت؛ بی اعتنایی به ایرانی گری و بی اعتنایی به اسلام. و شما یک نگاهی و یک مروری در روشنفکرهای نسل های اول بیندازید. (59/2/27) اکنون من سه نفر از این شخصیت ها و پیشروان روشنفکری در ایران را اسم می آورم؛ «میرزا مَلکَم خان ارمنی»، «میرزا فتحعلی آخوندزاده»، «حاج سیّاح محلاتی». این کسانی که اولین نشانه ها و پیام های روشنفکریِ قرن نوزدهمی اروپا را وارد ایران کردند، به شدت نامطمئن بودند، مثلاً میرزا ملکم خان که داعیة روشنفکری داشت و می خواست علیه دستگاه استبداد ناصرالدین شاهی روشنگری کند، خود دلّال معاملة بسیار استعماری و زیان بارِ «رویتر» بود!

می دانید که در بیست سال آخر زندگی ناصرالدین شاه، انحصارات خارجی، پدر این مملکت را درآورد. انگلیسی ها می آمدند انحصاری می گرفتند- انحصار گمرکات، انحصار دخانیات، انحصار راه آهن و...- باز روس ها از آن طرف می آمدند و می گفتند شما به رقیب ما امتیاز این معاملة انحصاری و این به اصطلاح تجارت را دادید، باید به ما هم بدهید؛ به آن ها هم چیزی می دادند! بعدها اسم این را «موازنة مثبت» گذاشتند؛ موازنه بین روس و انگلیس در سیاست خارجی و ارتباطات اقتصادی؛ منتها بر مبنای مسابقه! یک چیزی به این قدرت بدهند، دیگری فردا بگوید چرا به من ندادید؛ این ها هم بگویند بگیر این هم مال تو. باز او بگوید مال من کم شد، بگویند این هم مال تو. ایران را به نفع خاندان سلطنت یعنی همان ناصرالدین شاه و درباری ها و هر کسی که بتواند از این سفره یغما لقمه ای ببرد؛ غارت می کردند.

این آقای روشنفکری که به عنوان معروف ترین پیام آور روشنفکری و روشنگری در ایران

مطرح بود- یعنی همین میرزا ملکم خان- خودش دلال قضیة رویتر بود. در همین انحصار معروف تنباکو- که میرزای شیرازی، مرجع تقلید وقت، آن را تحریم کرد و جلوی این معاملة زیان بار را گرفت- میرزا ملکم خان خودش دلال آن بود. یکی از دلالی های عمدة میرزا ملکم ارمنی، همین قضیة «رِژی» بود که دربار هم آن را قبول کرد. این آدم می خواهد در ایران پیام آور روشنفکری باشد؛ یعنی مردم را به آینده، به تجدّد و نوگرایی دعوت کند؛ ببینید مردم چه از آب در می آیند!

من نمی دانم شما چقدر از تاریخ معاصر اطلاع دارید و چقدر آن را خوانده اید.

از یک بُعد دیگر، میرزا فتحعلی آخوندزاده شبیه میرزا ملکم خان است. این آخوندزاده، از خامنه است. من از خامنه ای های قدیمی و بعضی از خویشاوندان خودمان چیزهای زیادی نسبت به او شنیده ام و می دانم. ایشان قبل از انقلاب اکتبر به قفقاز رفت و در روسیه سر سفرة تزارها نشست و با کمک تزارها و زیر سایة آن ها، به خیال خودش بنا کرد علیه دستگاه استبداد ایران مبارزه کردن! این مبارزه مبارزة، نامطمئنی بود؛ این قابل قبول نبود. اولین چیزی را هم که این ها هدف قرار می دادند، به جای این که بیش تر به استبداد و جهات سیاسی بپردازند، به دین و اعتقادات مردم و سنت های اصیل بومی می پرداختند.

حاج سیاح هم نمونه سوم است. او شرح حال و زندگی خودش را در سفر اروپایی نوشته است. کسی که این کتاب را بخواند، شک نمی کند که در این کتاب، به صورت سفارش شده ای سعی شده، با هرجایی که پای یک روحانیِ آزاده بزرگ در میان است، برخورد شود؛ عملاً نام او کتمان شود و ماجرای او مطرح نگردد. روشنفکری در ایران، این گونه متولد شد.

طبقات بعدی روشنفکری هم در ایران، طبقات مطمئنی نبودند؛ بیش تر، شاهزاده ها و اشراف اعیان زاده ها بودند. شما شرح حال سه جلدی عبدالله مستوفی را نگاه کنید که خودش آن را نوشته است. خود او هم از همان روشنفکران است؛ ضمناً از اعیان زاده ها و خان زاده های دستگاه قاجار است. البته او شخصیت متعادلی است؛ شخصیت منفی به نظر نمی رسد. اگر شما به آن کتاب نگاه کنید، خواهید دید که آن افرادی که اولین پرچم ها و پیام های روشنفکری، با آن ها دیده و شنیده و شناخته می شد، چه کسانی بودند. (7/2/22)

من بارها به دوستان گفته ام که تاریخ مشروطه را مقداری مطالعه کنید، عبرت های خیلی عجیبی در تاریخ مشروطیت هست. اصلاً علت اصلی این که در آن جا این جریان عدالت خواهی اسلامی به جریان مشروطة انگلیسی و غربی و مجلس شورای اسلامی به مجلس شورای ملی تبدیل شد، حضور یک عده روشنفکران وابستة به غرب بود. البته همة آن ها خائن نبودند- من این را به روشنی می توانم ادعا کنم که همه خائن نبودند- اما خیلی از آن ها غافل بودند، خیلی از آن ها فریب خورده و خیلی ها اسیر هوی و هوس بودند.

شما در بین رجال سیاسی آن روز ببینید؛ اول کسی که کلمة مشروطه را به کار برده- غیر از آن انجمن ها و مجامع پایین و پنهان- و از رجال سیاسی ای بود که نفوذ داشت و توانست کاری بکند، «میرزا نصر الله نائینی» بود؛ یعنی مشیرالدولة بعدی که اولِ مشروطه وزیر خارجه بود و بعد نخست وزیر شد. میرزا نصر الله نائینی پدر دو نفر روشنفکر است؛ «حسن مُشیرالدوله» -پیرنیای بعدی- و «حسین مؤتمِن الملک» که رئیس مجلس بود. البته این دو نفر، آدم های خائنی نبودند؛ نه حسن مشیرالدوله خائن بود، نه حسین مؤتمن الملک. حسین مؤتمن الملک همان کسی است که در زمان نمایندگی «مدرّس»، رئیس مجلس بود و رئیس مقتدری بود؛ حتی با رضاخان هم برخوردِ مختصری در برهه ای از زمان داشت. اما این دو نفر، روشنفکرهای غرب زده، یعنی اسیر تفکرات غربی بودند. البته پدرشان میرزا نصرالله- که مُرد- تحت تأثیر فرزندانش بود. اسم مشروطه را در دهانِ او انداختند، او آمد و در نامه ای که متحصنین در سفارت خانه تهیه کردند، نوشت: «شما مشروطه می خواهید.» مشروطه را بردند و دنبال این مشروطه، حرکت کردند.

در بین علما هم اول کسی که اسم مشروطه را آورد، مرحوم «سید محمد طباطبایی» بود. پسرش محمد صادق روشنفکرِ غرب زده بود- البته من سلامت او را خیلی نمی توانم تضمین کنم- آقازادة مرحوم سید محمد، روشنفکر بود! آن مقداری که من می توانم بگویم، این دو وزیرزاده، آدم های سالمی بودند- چون بعداً امتحاناتشان را دادند- این آقا را نمی توانم بگویم سالم بود. او روی پدرش اثر گذاشت و اسم مشروطه را آوردند. مرحوم «شیخ فضل الله نوری» در آن تحصن اول- ظاهراً تحصن قم بود- پرسید این مشروطه که شما می گویید، چیست؟ مرحوم سید محمد طباطبایی نتوانست توضیح بدهد. گفت، مگر شما نمی خواهید که مملکت قانون پیدا کند؟! مملکت بی قانون است، استبداد است؛ قوانین اسلام بیاید و مملکت را قانون دار کند. مگر شما نمی خواهید این را بگویید؟ علما همین را می خواستند، مردم هم این را می خواستند؛ منتها شیخ فضل الله می گفت که همین را بگویید، چرا کلمة مشروطه را می گویید؟! التفات می کنید؟ یعنی این نفوذ روشنفکری در آن مراکز بود. بعد هم به مجرد این که اسم مجلس شورای اسلامی و اسم قوانین دینی آمد، در همان روزنامه های آن روز، شروع به هوچی بازی کردند که این ها چیست؛ این ها ارتجاع است، این ها عقب ماندگی است. دستگاه های خارجی هم به آن ها کمک می کردند؛ دستگاه های خارجی، آن وقت اسم گذاری هم کردند، گفتند محافظه کاران، میانه روها و اصلاح طلب ها. سه نام در کنار هم ردیف کردند. در مکاتبات و مراسلات سفارت انگلیس و روس و این ها، این عناوین هست که عده ای محافظه کارند و در رأسشان شیخ فضل الله نوری است؛ عده ای هم میانه رو هستند، یعنی آن مشروطه خواه های معتدل؛ یک عده هم اصلاح طلبند، فرض کنید مثل «تقی زاده». آن هایی که آن زمان بودند،

کمک و حمایت کردند و روزنامه نوشتند.

خب، آن وقت نتیجه چه شد؟ البته آن ها غلبه پیدا کردند. در دستگاه طرفدار اسلام و حق، دو عیب اساسی بود؛ یکی این که طرح مشخصی نداشتند. عدالت می خواستند، اما آن وقتی که بنا بود طرحی برود و تثبیت و امضا شود، چیز مدوّنِ آماده ای نداشتند؛ برخلاف مشروطه که یک چیز آمادة تجربه شده ای بود که وسط گذاشتند. دوم این که سر چیزهای کم اهمیت، با هم اختلاف می کردند. این به نظر من نکتة خیلی مهمی است. سر مسائل غیراصولی با هم اختلاف می کردند.

یقیناً سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی، غیر از اسلام چیز دیگری نمی خواستند؛ البته شیخ فضل الله صریح و روشن و قاطع می گفت: «قوانین اسلامی و لاغیر». آن دو نفر هم حتماً همین را می خواستند؛ منتها آن ها پیش خودشان فکر می کردند که حالا ممکن است از طریق همین مشروطه هم این معنا تأمین شود. با هم اختلاف کردند؛ نکردند بیایند بنشینند و خط مشخصی را انتخاب کنند. روشنفکرانشان هم همین طور بودند. عده ای از آن عناصر، متدین بودند؛ در نوشته هایشان هم پیداست که بعضی از روشنفکران، گرایش دینی و اسلامی دارند، اما آن ها هم به زبان همان وابستگان حرف زدند. این نبودن طرح و نبودن اتفاق کلمه و دنبال نکردن جدّیِ مقصود و از آن طرف آشنا بودن آن ها با روش های تبلیغاتی- به خاطر ارتباطشان با دستگاه های- خارجی موجب شد فضا آن قدر سنگین شود که دیگر کسی جرأت نکند اسم دین و دین داری را بیاورد! نتیجه این شد، مردمی که برای دین حرکت کرده بودند و حاضر بودند برای دین جان بدهند، احساس کردند که فایده ندارد؛ یعنی کاری که در بالا انجام می گیرد و تحقق پیدا می کند، خواسته آن ها نیست و به تدریج سرد شدند. لذا شما در قضایای بعد ملاحظه کنید- در تبریز وبعضی شهرهای دیگر مثل رشت، مشهد و جاهای دیگر- مشروطه خواهان، فعالان مهمی- به خصوص در بعضی از شهرستان ها- داشتند؛ ولی عامّه مردم در غالب موارد با آن ها همراهی نکردند؛ به خاطر این که مردم آن اعتقاد و اعتمادی را که آن ها دنبال مسائل دینی هستند، از دست دادند. یک چنین خطری آن ها را تهدید نمود و این تحقق پیدا کرد.

از آن طرف، دنبال طرح اسلامی نرفتند؛ یعنی واقعاً خودشان را از یک حکومت اسلامیِ حقیقی و یک مقررات صحیح اسلامی و قاعدة متینی که عدالت را بی گذشت در جامعه اجرا کند، محروم کردند. چون حکومت اسلامیِ حقیقی، همان چیزی است که مردم آن را می خواهند؛ ولو ندانند که اسم این، اسلام است. مردم می خواهند تبعیض نباشد، سوء استفاده نشود و آدم های ناباب و فاسد و دارای هوای نفس، زمام امور را در دست نگیرند. مردم این چیزها را می خواهند؛ ولو ندانند اسم این اسلام است و اسلام این است و آن چیزی که می تواند این را

تأمین کند، اسلام است. مردم وقتی دیدند این طور است، گفتند ولش کن- سرد شدند- یعنی یا گفتند اسلام قابل تحقق نیست، یا گفتند پس اسلام هم چیزی به ما نداد! ببینید لشکر اصلی حرکت مشروطه، از دست صاحبان اصلی اش که رهبران دینی بودند، به خاطر این تظاهرات ضد اسلامی خارج شد. بعد هم آن کسانی که پایبندی به اسلام داشتند- در درجات مختلفِ عزم و تصمیم- یکی یکی حذف شدند و اول، شیخ فضل الله که خطرناک تر از همه بود!

یکی از سفرای انگلیس در یکی از مراسلات با دولت خودش می گوید؛ این مرد بسیار خطرناکی است؛ باید از دولت بخواهیم که او را از تهران خارج کنند، وجودش در تهران، مضرّ است! یکی دیگر می گوید او نفوذ بسیار زهرآگینی در بین مردم و در بین علما دارد؛ علما هم با بودن او جرأت نمی کنند کار کنند! یعنی آن ها هم این نزاع های علما و بعضی از رودربایستی های علمایی را فهمیده بودند؛ گفته بودند تا او هست، افراد دیگر هم جرأت نمی کنند.

خب، یکی مثل او در درجة اول بود؛ یعنی دو سال بعد از مشروطیت، در سال 1327ق، شیخ فضل الله کشته شد. بعد سید عبدالله بهبهانی که آن طور نبود؛ با روشنفکران همراه بود، در مجلس و در بیرون به آن ها کمک کرد؛ چقدر دیگر زنده ماند؟ آن هم یک سال دیگر زنده ماند؛ سال 1328ق هم او را کشتند. در حالی که در اول کار می گفتند؛ آقا! شیخ فضل الله را ول کنید و سراغ آقای طباطبایی و آقای بهبهانی بروید؛ این آقایان هم از علما هستند. به مردم این گونه گفته می شد، اما بعد از گذشت یک سال، سید عبدالله بهبهانی هم ترور شد، مرحوم طباطبایی را هم تبعید کردند. او به مشهد رفت و بعد به نحو مرموزی مُرد. بعضی می گویند او را هم مسموم کردند. یعنی حتی عناصری هم که از نظر آن تحلیلگر خارجی، میانه رو بودند و به قول او جزو محافظه کاران نبودند، به خاطر کوتاهی هایی که شده بود، دیگر مجال تنفس و حضور پیدا نکردند. آن ها هم حذف شدند و از بین رفتند! (78/12/23) دوره قاجار به این ترتیب گذشت؛ یعنی یک روشنفکر وطنیِ میهنیِ بی غرضِ دل سوزِ علاقمند، در بین مجموعة روشنفکران ایران کم تر دیده شد. (77/2/22)

خب، نتیجة این بحث چه می شود؟ چهارده سال بعد از آغاز مشروطیت با آن همه هیاهو و سر و صدا، رضاخان سر کار می آید و در این مقطع، همین روشنفکران را هم یکی، یکی حذف می کند؛ یعنی همین حسن مشیرالدوله و میرزا حسین مؤتمن الملک و بعضی دیگر مثل «میرزا حسن مستوفی» که او هم در یک حدی نسبتاً روشنفکر و جزو رجال پاکدامن بود؛ حتی این ها را هم تحمل نکردند و از بین بردند. وابستگی مطلق! این یک مقطع است.

ببینید من این جا احساس می کنم آن چیزی که بیش از همه در انحراف مشروطیت اثر گذاشت، حضور یک قشر روشنفکرِ وابستة به انگلیس بود؛ یعنی انگلیسی مذاق و انگلیسی مزاج که

به شدت فریفته و دلباختة غرب بودند. «محمدعلی فروغی» در یکی از درس های تاریخش به شاگردانش می گوید؛ شما هیچ وقت «سرداری» ⁽¹⁾به خیاط داده اید که برایتان بدوزد؟ می گویند؛ بله، داده ایم. می گوید؛ وقتی سرداری را از خیاط می گیرید و به خانه می آیید، آیا آستین سرداری حرکت می کند و بالا و پایین می رود؟ می گویند؛ نه. می گوید؛ تا کِی؟ تا وقتی که شما دستتان را در داخل آستین بکنید. وقتی شما دستتان را در آستین کردید، آن وقت این آستین، بالا می رود و پایین می آید؛ انگلیس هم همین طور است! شما ایرانی ها- نمی گوید ما ایرانی ها! - بدون انگلیس، هیچ چیز نیستید. انگلیس، مثل دستی در داخل این آستین خالی است؛ شما چه هستید. تقی زاده در همان وقت در مقاله ای- ظاهراً در مجلة کاوه- می گوید؛ از جملة بزرگ ترین اشتباهات، یکی این است که ایرانی به فکر اختراع بیفتد! اختراع نکنید، اختراع غلط است. همان کاری که فرنگی ها کردند، جزئی و کلی! بعد از مقداری می گوید؛ خلاصة نظر من- همان جملة معروف- این است که: «ایرانی باید ظاهراً، باطناً، جسماً و روحاً فرنگی مآب شود!» دیدِ روشنفکر آن زمان، این است. این منطق اوست و این احساس و ایمان اوست. اتفاقاً به نظر بنده، تقی زاده از آن آدم های خیلی ناباب نیست؛ بالاخره یک چیزکی در او بوده است. آن هایی که بعدها آمدند، آن نسل های بعدی، به مراتب بدتر از او بودند. فروغی هم همین طور بود. در یک دوره، این ها بزرگ ترین جرم ها را مرتکب شدند؛ یعنی انگلیسی ها رضاخان را فقط به خاطر این که قُلدر بود، یعنی کسی بود که در آن اوضاع ایران می توانست همة سرجنبان هایی را که ممکن بود علیه سیاست انگلیس حضوری داشته باشند، سرکوب کند؛ زیر نظر گرفتند. او را آوردند و حکومت را به او دادند. بعد این آقایان، ایدئولوگ ها و تئوریسین های سیاسی و فرهنگی آن حکومت شدند و کمال خدمت را کردند! همین تقی زاده، همین محمد علی فروغی و دیگران و دیگران. (78/12/23)

در دورة رضاخان، روشنفکران درجة یکِ کشور، از اساتید، از نویسندگان و از متفکرانی که جزو زبدگان روشنفکری بودند، در خدمت رضاخان قرار گرفتند؛ رضاخانی که از فرهنگ و معرفت بویی نبرده بود. دفاع این ها از رضاخان، هیچ وجهی نداشت؛ نه باسواد بود، نه فرهنگی بود، نه ملی بود؛ همه می دانستند که سیاست های انگلیسی هاست که اجرا می شود. خود روشنفکران می دیدند که انگلیسی ها رضاخان را آوردند، برکشیدند، به قدرت رساندند، سلطنت او را تقویت کردند، مقدماتش را فراهم کردند، موانعش را نابود کردند و جاده را برای او صاف نمودند. در آن موقع، روشنفکران، ایدئولوگ های حکومت کودتایی رضاخانی شدند. هر کاری که او خواست بکند، این ها ایدئولوژی و زیربنای فکری اش را فراهم می نمودند و برایش مجوز درست می کردند.

من دوست دارم این بحث را نه به عنوان یک مسؤول، بلکه به عنوان یک روحانی و یک طلبه و به عنوان کسی که تقریباً همه جوانیم را در فضای روشنفکریِ زمان خودم گذرانده ام و با خیلی از این چهره های معروف روشنفکری ایران، یا از نزدیک آشنا بوده ام، یا با آثارشان آشنا بوده ام و درست آن ها را می شناسم- از شاعرشان، نویسنده شان، هنرمندشان- مطرح کنم و با شما حرف بزنم. دلم می خواهد شما جوانان این دوره، قدری فضای فرهنگ کشورتان را بشناسید؛ چون شما جزو قشرهای روشنفکر هستید. ببینید کجا قرار دارید، چه بوده و چه شده و می خواهند چه بشود. مایلم شما این نکته را توجه کنید.

در دورة بعد از رفتن رضاخان و بعد از شهریور بیست- که حکومت عجیب و غریبی در آن زمان تشکیل شده بود- بخشی از روشنفکران به «حزب توده» پیوستند که اتفاقاً بعضی از صادق ترین روشنفکران از این ها بودند که به حزب توده پیوستند؛ اگرچه به شوروی وابسته بودند. آن وقت خودشان هم اعتراف داشتند؛ همه شان هم قبول داشتند که به شوروی وابسته بودند. شوروی ها در ایجاد و پشتیبانی این ها نقش داشتند و این ها مثل ستون پنجم شوروی ها در ایران عمل می کردند.

شما به خاطرات «کیانوری» و دیگر رؤسای توده ای ها که در جمهوری اسلامی گیر افتادند نگاه کنید. خاطرات این ها چاپ شده است. از پنجاه سال قبل، شصت سال قبل صحبت می کنند. با آن که این ها شاید همه حقایق را هم نمی خواستند بگویند، اما کاملاً از گوشه و کنار حرفهایشان مشخص می شود که آن روز حقیقت حزب توده چه بود. درعین حال، باز صادق ترین و مخلص ترین روشنفکران در همین مجموعه جمع شده بودند. یکی از آن ها مرحوم «جلال آل احمد» بود که جزو حزب توده بود. «خلیل ملکی» و دیگران، اول در حزب توده بودند. (77/2/22)

البته در نهایت، پدیده ای به نام پدیده توبة روشنفکری وجود دارد که من مظهر توبة روشنفکری را مرحوم آل احمد و مرحوم «دکتر علی شریعتی» می دانم. آن ها واقعاً توّابین محیط روشنفکری روشنفکری هستند که آن وقت، زبان به انتقاد باز کردند؛ انتقادهایی که خیلی ها نمی دانستند و نمی دانند. در سال 1347- سال آخر عمر جلال آل احمد- ایشان به مشهد آمد و جلسه ای در منزل مرحوم «محمدتقی شریعتی» برای دیدن از آل احمد، تشکیل شد. جماعتی بودند، مرحوم دکتر شریعتی هم بود، از ما هم دعوت کردند؛ چند نفری رفتیم. دو، سه ساعت در آن جا بحث های گوناگونی بود. (77/12/23) در جلسه از این حرف ها خیلی گذشت. احتمال می دهم خودم شنیده باشم، احتمال هم می دهم کسی از مرحوم جلال شنیده بود و برای من نقل می کرد. می گفت ما در اتاق های حزب توده، مرتب از این اتاق به آن اتاق جلو رفتیم- منظورش این بود که مراحل حزبی را طی کردیم- و به جایی رسیدیم که دیدیم از پشت دیوار صدا می آید؛ گفتیم

آن جا کجاست؟ گفتند این جا مسکو است! گفتیم ما نیستیم؛ برگشتیم. یعنی به مجرد این که در سلسله مراتب حزبی احساس کردند که این وابستة به خارج است، گفتند ما دیگر نیستیم. بیرون آمدند و با خلیل ملکی و جماعتی دیگر، «نیروی سوم» را درست کردند؛ مخلص ها آن جا بودند. (77/2/22) یک وقتی هم این را گفته ام و قاعدتاً ثبت شده است که جلال آله احمد، یا شریعتی جمله ای را گفت؛ گفت: روشنفکران ما از اول مشروطه تاکنون- تا سال چهل و هفت- دو ترجمه خوب به وجود نیاورده اند! بنده تعجب کردم، گفتم دو ترجمه خوب؟! گفتند بله؛ دو ترجمه خوب نداریم. ببینید یک روشنفکرِ استانداردِ پذیرفته شده، قضاوتش این است که حتی در محیط ترجمه، ترجمة خوب هم نکردند، کار خوب هم تحویل ندادند. تنها کاری که کردند این بود که در خدمت تسلط بیش تر انگلیسی ها بر ایران قرار گرفتند و رضاخان را تقویت کردند. (78/12/23)

این دوره، تا حدود دوران «دکتر مصدّق» و بعد بیست و هشت مرداد 1332 ادامه یافت. (77/2/22) بعد از بیست و هشت مرداد، از لحاظ نشان دادن انگیزه های یک روشنفکر در مقابل یک دستگاه فاسد، سکوت عجیبی در فضای روشنفکری هست. خیلی از کسانی که در دهة بیست مورد غضب دستگاه قرار گرفته بودند، در دهة سی به همکاران مطیع دستگاه تبدیل شدند. آل احمد در کتاب «در خدمت و خیانت روشنفکران»، از همین روشنفکری دهه سی حرف می زند. آل احمد این کتاب را در سال چهل و سه شروع کرده، که تا سال چهل و هفت ادامه داشت. سال چهل و هفت که آل احمد به مشهد آمد، ما ایشان را دیدیم. به مناسبتی صحبت از این کتاب شد، گفت مدتی است به کاری مشغولم؛ بعد فهمیدیم که از سال چهل و سه مشغول این کتاب بوده است. او از ما در زمینه های خاصی مطالبی می خواست، که فکر می کرد ما از آن ها اطلاع داریم. آن جا بود که ما فهمیدیم او این کتاب را می نویسد. این کتاب بعد از فوتش منتشر شد. یعنی کتابی نبود که در رژیم گذشته اجازة پخش داشته باشد؛ کتابِ صددرصد ممنوعی محسوب می شد و امکان نداشت پخش شود. البته در این جا آل احمد مواضع خیلی خوبی را اتخاذ می کند، اما در عین حال شما می بینید که همین آل احمدِ معتقد به مذهب و معتقد به سنت های ایرانی و بومی و شدیداً پایبند به این سنت ها و معتقد به زبان و ادب فارسی و بیگانه از غرب و دشمن غرب زدگی؛ باز دربارة مسائل روشنفکری، در همان فضای روشنفکری غربی فکر کرده، تأمل کرده، حرف زده و قضاوت نموده است. این که می گویم روشنفکری در ایران بیمار متولد شد، معنایش همین است. تا هرجا هم ادامه پیدا کرده، بیماری ادامه پیدا کرده است.

و اما این بیماری چه بود؛ یعنی کجا بروز می کرد؟ این را از زبان آل احمد برای شما ذکر می کنم. آل احمد در مشخصات روشنفکر می گوید یک مشخصات، مشخصات عوامانة روشنفکر است. او می گوید معنای عوامانه این نیست که عوام، روشنفکر را این گونه تصور می کنند؛ بلکه خود

روشنفکر هم گاهی همین طور فکر می کند. این خصوصیات سه تاست؛ اول، مخالفت با مذهب و دین یعنی روشنفکر لزوماً بایستی با دین مخالف باشد. دوم، علاقمندی به سنن غربی و اروپارفتگی و این طور چیزها؛ سوم هم درس خواندگی. این، برداشت های عامیانه از روشنفکری است؛ ممیّزات روشنفکر این است. یعنی اگر کسی متدین شد، چنان چه علامة دهر باشد، اول هنرمند باشد، بزرگ ترین فیلسوف باشد؛ روشنفکر نیست. بعد می گوید این سه خصوصیتی که برداشت عامیانه و خصوصیات عامیانة روشنفکری است، در حقیقت ساده شدة دو خصوصیت دیگری است که با زبان عالمانه یا زبان روشنفکری می شود آن ها را بیان کرد. یکی از آن دو خصوصیت، عبارت است از بی اعتنایی به سنت های بومی و فرهنگ خودی. دیگری، اعتقاد به جهان بینی علمی، رابطة علمی دانش و قضا و قدری نبودن این ها؛ مثال هایی هم می زند.

این در حالی است که در معنای روشنفکریِ ساخته و پرداختة- فرنگ- که این ها آن را از فرنگ گرفتند و آوردند- به هیچ وجه این مفهوم و این خط و جهت و این معنا نیست. چرا باید یک روشنفکر حتماً به و به سنت های بومی اش بی اعتنا باشد؛ علت چیست؟ روشنفکری، عبارت است از آن حرکتی، شغلی، کار و وضعی که با فعالیت فکر سر و کار دارد. روشنفکر، کسی است که بیش تر با مغز خودش کار می کند، تا با بازویش؛ با اعصاب خودش کار می کند، تا با عضلاتش؛ این روشنفکر است. لذا در طبقات روشنفکری که سپس در فصل های بعدی کتابش ذکر می کند، از شاعر و نویسنده و متفکر و امثال این ها شروع می کند، تا به استاد دانشگاه و دانشجو و دبیر و معلم و روزنامه نگار- که آخرین آن ها روزنامه نگار و خبرنگار است- می رسد.

چرا باید کسی که با تفکر خودش کار می کند، لزوماً به سنت های زادگاه و کشور و میهن و تاریخ خودش بیگانه باشد، حتی با آن ها دشمن باشد؛ یا بایستی با مذهب مخالف باشد. پاسخ این سؤال در خلال حرف های خود این مرحوم، یا بعضی حرف های دیگری که در این زمینه ها زده شده، به دست می آید. علت این است که آن روزی که مقولة روشنفکری، مقولة «انتِلکتوئِل»

اول بار در فرانسه به وجود آمد، اوقاتی بود که ملت فرانسه و اروپا از قرون وسطی خارج شده بودند؛ مذهبِ کلیساییِ سیاهِ خشن خرافیِ مسیحیت را پشت سر انداخته و طرد کرده بودند. [مذهبی که] دانشمند را می کُشد، مکتشف و مخترع را محاکمه می کند، تبعید می کند، نابود می کند، کتاب علمی را از بین می برد. این بدیهی است که یک عده انسان های فرزانه پیدا شوند و آن مذهبی که این خصوصیت را داشت و از خرافات و حرف هایی که هیچ انسان خرد پسندی آن را قبول نمی کند، پُر بود، به کناری بیندازند و به کارهای جدید رو بیاورند و دائرةالمعارف جدید فرانسه را بنویسند و کارهای بزرگ علمی را شروع کنند. بدیهی است که این ها طبیعت کارشان پشت کردن به آن مذهب بود. آن وقت روشنفکرِ مقلّد ایرانی در دورة قاجار، که اول بار مقولة انتلکتوئل را وارد کشور کرد و اسم منورالفکر به آن داد

و بعد به روشنفکر با همان خصوصیت ضد مذهبش تبدیل شد، آن را در مقابل اسلام آورد. اسلامی که منطقی ترین تفکرات، روشن ترین معارف، محکم ترین استدلال ها و شفاف ترین اخلاقیات را داشت؛ اسلامی که همان وقت در ایران همان کاری را می کرد که روشنفکران غربی می خواستند در غرب انجام دهند. یعنی در برهه ای از دوران استعمار، روشنفکران غربی، با مردم مناطق استعمار زدة غرب هم صدا شدند. مثلاً اگر کشور اسپانیا، کوبا را استعمار کرده بود و ثروت آن جا- شکر کوبا- را در اختیار گرفته بود، «ژان پل سارتر» فرانسوی از مردم کوبا و از «فیدل کاسترو» و از «چه گوارا»، علیه دولت استعماری دفاع می کرد و کتاب می نوشت؛ «جنگ شکر در کوبا».

به عبارت دیگر، روشنفکر غربی در برهه ای از زمان، با دولت و با نظام حاکم بر خودش، به نفع ملت های ضعیف مبارزه می کرد، اما این کار در ایران به وسیلة چه کسی انجام می گرفت؟ به وسیلة «میرزای شیرازی»؛ به وسیلة «میرزای آشتیانی» در تهران؛ به وسیلة «سید عبدالحسین لاری» در فارس. این ها با نفوذ استعمار مبارزه می کردند، اما چه کسی به انعقاد قراردادهای استعماری و دخالت استعمار کمک می کرد؟ میرزا ملکم خان و امثال او و بسیاری از رجال قاجار که جزو روشنفکران بودند. یعنی درست مواضع، جابه جا شده بود، اما در عین حال مبارزه با دین خرافیِ مسیحیت در روشنفکری ایران، جای خودش را به مبارزه با اسلام داد. بنابراین، یکی از خصوصیات روشنفکر این شد که با اسلام، دشمن و مخالف باشد.

البته هنوز هم که هنوز است، دنباله های همان خیل روشنفکرانِ دورة پهلوی، از کتاب نویسشان گرفته، تا شاعرشان، تا محققشان، تا مصحّحشان، تا بیوگرافی نویسشان، گاهی با صراحت، همان خط را دنبال می کنند و از مثل میرزا فتحعلی آخوندزاده ای، آن چنان تجلیل می کنند، که گویی از پیامبری تجلیل می کنند! برای این که میرزا فتحعلی به برکت ضدیّتش با دین و مبارزه اش با اسلام، هم رفت سر سفرة تزارها نشست و نان آن ها را خورد و کمک آن ها را قبول کرد و هم بعداً وقتی که «بُلشِویک ها» و کمونیست ها به خامنة ما آمدند، به نام میرزا فتحعلی آخوندزاده کنسرت راه انداختند!

من خودم چون در آن دوران، کودکی را [آن جا] نگذراندم، آن هایی که کودکی شان را در آن جا گذرانده بودند و یادشان بود، سال ها پیش این ماجرا را برای من نقل می کردند. می گفتند وقتی در زمان «پیشه وری» -سال های 1324 و 1325 - تبریز و بخشی از آذربایجان در اختیار نیروهای پیش کردة شوروی قرار گرفت و اشغال شد و حکومت- به اصطلاح- محلی تشکیل گردید و بعد هم تار و مار ⁽¹⁾شدند، در آن وقت بلشویک ها به تبریز آمدند و به خامنه رفتند و کنسرتی به نام میرزا فتحعلی آخوندزاده راه انداختند. یعنی یک نفر، هم در حکومت تزاری

طرفدار دارد، هم در حکومت بلشویک ها که حکومت تزاری را برانداخته است؛ شخصیت مضطرب را می بینید! نقطة مشترک حکومت تزاری و حکومت کمونیستی چیست؟ ضدیّت با مذهب، ضدیّت با اسلام؛ و ایشان منادی ضدیّت با اسلام بوده است.

البته همان طور که گفته شد، به نظر ما، در روشنفکری به معنای حقیقی کلمه، نه ضدیّت با مذهب هست و نه ضدیّت با تعبد. یک انسان می تواند هم روشنفکر باشد؛ به همان معنایی که همه روشنفکر را تعریف کرده اند- کسی که به آینده نگاه می کند، کار فکری می کند، رو به پیشرفت دارد- و هم می تواند مذهبی باشد، می تواند متعبد باشد، می تواند مرحوم «دکتر بهشتی» باشد، می تواند «شهید مطهری» باشد، می تواند بسیاری از شخصیت های روشنفکرِ مذهبیِ کاملاً مؤمن ما باشد که ما دیده ایم. هیچ لزومی ندارد که مخالف مذهب باشد.

جالب این جاست که وقتی قید عدم تعبّد را جزو قیود حتمی و اصلی روشنفکری ذکر می کنند، نتیجه این می شود که «علامة طباطبایی»، بزرگ ترین فیلسوف زمان ما که از فرانسه، فلاسفه و شخصیت های برجسته ای مثل «هانری کُربَن» به این جا می آیند و چند سال می مانند تا از او استفاده کنند، روشنفکر نیست، اما مثلاً فلان جوجه شاعری که به مبانی مذهب و مبانی سنت و مبانی ایرانی گری اعتقادی ندارد و چند صباحی هم در اروپا یا آمریکا گذرانده، روشنفکر است؛ و هرچه در اروپا بیش تر مانده باشد، روشنفکرتر است! ببینید چه تعریف غلط و چه جریان زشت و نامناسبی به نام روشنفکر در ایران ایجاد شده بود.

در جریان مسائل عظیم کشور، روشنفکران با همین خصوصیات، حضور داشتند، اما در حاشیه. در قضیة بیست و هشت مرداد، هیچ مبارزه حقیقی از جانب روشنفکران صورت نگرفت. البته بیست و هشت مرداد، نسبت به زمان ما، خیلی قدیمی و دور از دسترس است؛ لیکن شدت عمل رژیم پهلوی در قضیة بیست و هشت مرداد، با روشنفکرانی که احیاناً به دکتر مصدق یا نهضت ملی علاقه ای هم داشتند، کاری کرد که به کل کنار رفتند و هیچ مبارزة حقیقی از طرف مجموعة روشنفکر صورت نگرفت؛ در حالی که وظیفة روشنفکری ایجاب می کرد که به نفع مردم و به نفع آینده آن ها وارد میدان شوند؛ شعر بگویند، بنویسند، حرف بزنند و مردم را روشن کنند، اما این کارها انجام نگرفت.

بعد به قضیة پانزده خرداد می رسیم که بزرگ ترین حادثه ای بود که در قرن حاضر در کشور ما، میان مردم و رژیمِ حاکم اتفاق افتاده بود. در پانزده خرداد، سخنرانی امام رضوان الله علیه در قم و در روز عاشورا، آن چنان ولوله ای ایجاد کرد که یک شورش عظیم مردمی، بدون هیچ گونه رهبری مشخصی در تهران، فردا و پس فردای آن روز به راه افتاد. اسنادی هم چاپ شده که نشان دهندة مذاکرات هیأت دولت برای مقابله با این حادثه در همان روزهاست. شما ببینید، آن سخنرانی و آن حضور مردم، چه زلزله ای به وجود آورده بود. حرکت امام با قوی ترین شکلی که ممکن بود

انجام گیرد، انجام گرفت و مردم را به حرکت درآورد. بعد هم سربازان رژیم به خیابان ها آمدند و مردم را به گلوله بستند. چند هزار نفر- که البته آمار دقیقش را هرگز ما نتوانستیم بفهمیم- در این ماجرا کشته شدند و خون ها ریخته شد. آل احمد در همین کتاب در خدمت و خیانت روشنفکران، می گوید روشنفکران ایرانی ما- به نظرم چنین تعبیری دارد- دست خودشان را با خون پانزده خرداد شستند! یعنی لب تر نکردند. همین روشنفکران معروف؛ همین هایی که شعر می گفتند، قصه می نوشتند، مقاله می نوشتند، تحلیل سیاسی می کردند؛ همی نهایی که داعیة رهبری مردم را داشتند؛ همین هایی که عقیده داشتند در هر قضیه از قضایای اجتماعی، وقتی آن ها در یک روزنامه یا یک مقاله اظهار نظری می کنند، همه باید قبول کنند؛ این ها سکوت کردند. این قدر این ها از متن مردم دور بودند و این دوری همچنان ادامه پیدا کرد.

گاهی نشانه های خیلی کوچکی از آن ها پیدا می شد، اما وقتی که دستگاه یک تشر می زد، برمی گشتند می رفتند. یکی از نمونه های جالبش، آدم معروفی بود که چند سالی است فوت شده است- حالا نمی خواهم اسمش را بیاورم؛ کتابش را می گویم؛ هرکس فهمید، که فهمید- این شخص، قبل از انقلاب نمایشنامه ای به نام «آ با کلاه، آبی کلاه» نوشته بود. آن وقت ها ما این نمایشنامه را خواندیم. او نقش روشنفکر را در این نمایشنامه مشخص کرده بود. در آن بیان سمبلیک، منظور از «آ بی کلاه» انگلیسی ها بودند و منظور از «آ باکلاه» آمریکایی ها. در پردة اول، نمایشنامه نشان دهندة دوره نفوذ انگلیسی ها بودند و در پردة دوم، نشان دهندة دورة نفوذ آمریکایی ها و در هر دو دوره، قشرهای مردم به حسب موقعیت خودشان، حرکت و تلاش دارند، اما روشنفکر که در آن نمایشنامه آقای بالای ایوان نام دارد؛ به کل برکنار می ماند. می بیند، احیاناً کلمه ای هم می گوید، اما مطلقاً خطر نمی کند و وارد نمی شود. (77/2/22) یک عده از دزدان غارت گر وارد محله ای می شوند و به خانه ای می روند و در آن خانه مأمن می گیرند؛ برای این که به آن کوچه حمله کنند. و کوچه به خاطر بودنِ آن ها ناامن است، اما کسی خبر ندارد. پیرمردی بر حسب تصادف می فهمد که این دزدان غارت گر در خانة آخرِ کوچه سکنی گزیده اند؛ با هیجان خود، با احساس مسؤولیت خود، با درک و بینش خود، مردم را از خانه ها بیرون می کشد در نیمة شب آن ها را به کوچه می آورد، آن ها را تحریک می کند، خطر را به آن ها می گوید، آن ها را بسیج می کند؛ اما یک آقایی هم روی بالکن خانه اش، روی ایوان خانه اش ایستاده. او از آن بالا داخل آن خانه را می بیند، مردم همه پشت دیوارند، از آن چه در داخل خانه می گذرد، بی خبرند، اما این آقایی که آن بالا روی بالکن ایستاده، از آن بالا آن چه در آن خانه می گذرد به چشم خود می بیند، او می تواند نقش مؤثرتری ایفا کند در بسیجِ مردم، در تحریکِ مردم، در نشان دادن عمق خطر، اما بالای ایوان می ایستد. سؤال این ها را با تردید، با بیگانگی، با نامهربانی جواب می دهد و به میان مردم نمی آید؛ این روشنفکر است. در بارِ دوم،

در پردة دوم که ماجرا قدری بالا می گیرد و غارت گران، حضورشان خطرناک تر می شود و مردم، هیجانی پیدا می کنند و داد و فریادی راه می اندازند و شعاری می دهند علیه آن غارتگران و دزدانِ کمین گرفته، روشنفکر تحت تأثیر احساساتش از ایوان پائین می آید، به درون مردم می آید، مقداری با مردم حرف می زند، اما ناگهان خطر جدی می شود، ناگهان احتمال زد و خورد پیش می آید، دزدان مثل این که حضور جدی تری پیدا می کنند؛ در همین حین می بینید که باز روشنفکر از میان مردم گم شد، پرید رفت بالای ایوان و توی اتاق و گرفت خوابید. (58/5/24) این نمایشنامه را آن آقا نوشت. من همان وقت در مشهد بعد از نماز برای دانشجویان و جوانان صحبت می کردم؛ این کتاب به دست ما رسید، من گفتم که خود این آقای نویسندة کتاب هم، همان آقای بالای ایوان است. در حقیقت خودش را تصویر و توصیف کرده است؛ به کلی برکنار!

بنابراین بدترین کاری که ممکن بود یک مجموعة روشنفکری در ایران بکند، کارهایی بود که روشنفکران در دورة پانزده سالة نهضت اسلامی انجام دادند؛ به کل کنار رفتند! نتیجه هم معلوم شد؛ مردم مطلقا از آن ها بریدند. البته تا حدودی، تعداد خیلی معدودی وسط میدان بودند. از جمله خود مرحوم آل احمد بود. حتی شاگردان و دوستان و علاقمندانش وارد این میدان نشدند؛ خیلی دورادور حرکتی کردند. زندان ها از مردم، از روحانیون، از دانشجویان، از طلبه ها، از آحاد مردم، از کارگر و از کاسب پُر بود. تمام طول این سال های متمادی، بیش ترین تعداد زندانیان را، زندانیان مربوط به نهضت امام تشکیل می دادند؛ چون تلاششان، تلاشی بود که دستگاه را به ستوه می آورد. این چهره های معروفی که همه می شناسید، زندان رفتند و ساعت های متمادی زیر شکنجه فریاد کشیدند، اما آن آقایان، نه.

البته بعضی از این ها که به خاطر چیز مختصری به زندان می افتادند، تقریباً به فوریت به توبه نامه می رسیدند. در میان همین چهره های معروفی که می خواهند عامل ارتجاع روشنفکری در زمان ما شوند، کسانی بودند که در زندان نامه می نوشتند و التماس و گریه می کردند. ما این ها را کاملاً از نزدیک می شناسیم؛ خودشان هم می دانند که ما آن ها را می شناسیم، اما جوانان این ها را نمی شناسند. آن مجموعة آن روز، تا زمان انقلاب نشان داد که یک قشر غیرقابل اعتماد برای رهبری فکری مردم است.

البته یکی، دو سال به انقلاب، حرکتی به وجود آمد. این حرکت هم به این شکل بود که موج نهضت، با بار معرفتی و اعتقادی خودش، وارد محافل گوناگون شد. خیلی ها بودند که به اسلام اعتقاد نداشتند، اما به برکت نهضت، به اسلام اعتقاد پیدا کردند. خیلی از دختران بودند که به حجاب هیچ اعتقادی نداشتند، اما در دوران نهضت، بدون این که کسی به آن ها حتی یک کلمه بگوید، خودشان باحجاب شده بودند. یعنی نهضت امام، نهضت اسلامی، با گسترش خودش،

با اوج خودش، با کربلایی شدن خودش، هرچه بیش تر تلفات می داد، هر چه بیش تر شهید می داد، هرچه بیش تر فدایی می داد، طرفدارانِ بیش تر و پیامِ گسترده تری پیدا می کرد. هر چه پیام انقلاب پیش می رفت، پیام نهضت هم که همان پیام دین و پایبندی به اصول و معارف اسلامی بود، گسترش پیدا می کرد و البته مجموعه ای را هم شامل شد. این ها- اشخاص مشخصی که البته من نمی خواهم اسم بیاورم- وارد میدان شدند، تا انقلاب شد. (77/2/22)

البته بعد از انقلاب هم مجموعه ای شروع کردند- در اوایل پیروزی انقلاب- منتها آن جا میدان روشنفکران توده ای بود؛ فضا را در بازار کتاب و بازار مطبوعات، قبضه کردند. حضور آن ها حضور مرعوب کننده بود؛ به طور سازمان یافته، چون آن ها از لحاظ سازمان دهی از دیگران قوی تر بودند، لذا دیگران یک خرده می ترسیدند. البته آن ها با انقلابیون و با امام، ارتباط هم روابطشان- به اصطلاح- خوب بود؛ لذا یک محیط آن چنانی را به وجود آوردند. البته بعد کنار زده شدند و بحمدالله این نهال های روشنفکریِ انقلابی- اسلامی پا گرفت که شما باشید و جماعتی که انسان آثار آن ها را در شعر و در قصه و در فیلم و در چیزهایی که هست، می بیند. (78/12/23)

گرایش روشنفکرانة مذهبی هم عمدتاً از سال های دهة سوم و شتابش از سال های دهة چهارم این قرن شروع شد. در مشهد، در تهران و بعضی شهرهای دیگر، متفکرینی، معلمینی پیدا شدند که نسل جوان را به طرف اسلام واقعی، اسلام روشنفکرانه هدایت می کردند و سوق می دادند. این حرکت تا سال های حدود چهل، شتابندگی خاصی پیدا کرد. در این سال ها آن چهره های اصلی که نقش های مهمی داشتند، چندان زیاد نبودند؛ علامة طباطبایی، آقای محمد تقی شریعتی- پدر مرحوم دکتر- «آقای طالقانی»، مرحوم شهید مطهری و این ها را باید جزو پیشکسوت های تفکر نوین اسلامی دانست. این ها هر یک، در یک بعد خاص، انصافاً معلمین اولیه اند. نمایی که این ها از اسلام ارائه می دهند، همان چیزی است که بعد از یک خواب طولانی نشان گر و نمایش گر یک بیداری است، یک جهش است، و لذا یقیناً تصادفی نبوده است که اغلب این ها یا همه شان، در زمان اوج فعالیتشان به نوعی مورد اتهام عقیدتی قرار گرفتند. اما جوان ها در آغوش این ها پرورش پیدا کردند؛ درست هم زمان با نهضت و تحول فکری ای که این بزرگ مردها ایجاد می کردند، فعالیت های ایدئولوژی الحادی و مادی هم در نهایتِ توسعه و تلاش و شتاب، مشغول کار بودند و باید بگویم به مراتب وسیع تر از تلاشی که متفکرین و روشنفکران مذهبی می کردند، به مراتب کارشان هم آسان تر بود. یک متفکر اسلامی باید می نشست در آیات قرآن ساعت ها تدبّر می کرد، مطالعه می کرد، از تجربیاتش، از مبارزاتش، از مطالعاتش استفاده می کرد تا معنای یک آیه را می فهمید. سطری، صفحه ای در مورد آن آیه و یا سوره و یا یک واژة قرآنی می نوشت. اما آن روشنفکرِ نویسندة مادی و مثلاً مارکسیست احتیاج به این همه فکر کردن نداشت. شما بردارید نوشته های مارکسیستی

فارسی را بخوانید، غالباً ترجمه متون انگلیسی، متون فرانسه، متون آلمانی و غیره است؛ لذا کار آن ها آسان تر بود.

ترجمه، همیشه آسان تر از نگارش و تحقیق است، مخصوصاً اگر نویسنده و محقق بخواهد کار تازه و متینی ارائه بدهد. و لذا با وجود تلاش مخلصانة متفکرین اسلامی، حجم کتاب های ضد اسلامی یا غیر اسلامی به طور عجیبی زیاد شد و ناگهان نسل جوان آن روز را در برابر تعداد کثیری از نوشته های رنگارنگ الحادی قرار داد. آن کسی که فی المثل در سال سی و پنج می خواست افکار اسلامی را با منش اسلامی درک کند در کتاب خانة ایرانی و در فضای ذهنی این مرز و بوم برخورد می کرد به کتاب های متعددی از اقتصاد مارکسیستی، تاریخ مارکسیستی، فلسفة مارکسیستی؛ بدون آن که معادل این ها را از اسلام در اختیار داشته باشد. (58/3/16)

و در مقابل یک مکتبی قرار می گرفت که از هزار راه و از هزار کانال، سیل جزوه و نمایش نامه و داستان و کتاب علمی و کتاب شبه علمی و کتاب شبه فلسفی می ریزد و پرتاب می کند و زمینه را پر می کند. (55/10/12)

اگر ده تا ترجمة مارکسیستی دربارة تاریخ یا دربارة اقتصاد وجود داشت، در مقابلش حتی یک جزوه دربارة تاریخ و درباره اقتصاد از سوی متفکرین اسلامی نوشته نشده بود، زیرا حرکت روشنفکری عمیق و جدی، تازه پدید آمده بود و فرآورده های چشمگیری نداشت. در مصر و در هند البته زودتر از ما شروع شده بود و کمابیش ترجمة فارسی کتاب هایشان در دسترس قرار داشت. لیکن مصری ها و هندی ها هیچ کدام آن پیچیدگی ذهن ایرانی را نداشتند که نوشته هایشان بتواند این خلاً را پر کند. البته حق سبقت، از آن هندی ها و مصری ها است که از لحاظ بینشِ روشنفکرانة اسلامی، از ما جلوترند و فراموش نکنیم که هم در هند و هم در مصر این حرکن نوین اسلامی مرهون «سید جمال الدین اسد آبادی» است.

اما نوشته ها و تفکرات اسلامیِ غیرایرانی، آن جوری نبود که ذهن کاوش گر را سیرآب کند. نتیجه آن که روشنفکر مسلمان در اوایل تکوّن ⁽¹⁾فکر اسلامی برخورد می کرد با یک فضای ذهنی مارکسیستی. رنگ ذهن بسیاری از این روشنفکران، رنگ مارکسیستی شد. مسلمان بودند، حتی ضد مارکسیسم بودند و سعی می کردند تفکرات مارکسیستی را طرد کنند، اما یک جایی بالاخره دچار آن زمینه ذهنی غلط می شدند. این یک مسأله است و مسأله بسیار مهمی است، یعنی جامعة روشنفکر اسلامی دچار همان بلایی شد، به همان دامی افتاد که گذشتگان ما یعنی متفکران اسلامی در قرن های قبل به آن دام افتاده بودند: «دامِ آلودگی ذهنی به نهادهای فکری غیر اسلامی». نهایت آن که یک روز آن نهادها، فلسفة یونان بود، تفکرات کلامی «اشعَری و مُعتَزِلی» بود، یک روز هم تفکر الحادی فلان ایدئولوژی بود.

همه این روشنفکران هم اسلامی فکر می کردند، همه هم می خواستند قرآن را ترجمه و تفسیر کنند، همه هم از هرگونه گرایش الحادی حتی وحشت می کردند، اما در نهایت گوشه هایی دست و بالشان گیر می کرد و در بسیاری از مبانی دچار می شدند. این یک واقعیت است، این واقعیت را بپذیریم.

یادم نمی رود در یکی از شب های بسیار خاطره انگیز در آخرین ماه های زندگی مرحوم دکتر شریعتی، در تهران یک دیدار جمعی داشتیم و یک صحبت دسته جمعی که متأسفانه از آن کسانی که در آن میزگردها که آن روزها مکرّر اتفاق می افتاد صحبت می کردند، فقط بنده هنوز زنده ام؛ مرحوم مطهری و مرحوم دکتر، بحث های مفیدی مطرح می کردند و برادران و خواهرانی آن جا بودند و ضبط می شد. در آن دوران اختناق سیاه، این از جملة کارهایی بود که می شد کرد. در آن جا این جمله را مرحوم دکتر گفت و این حرف از او خیلی جالب بود و به نظر من بسیار مناسب و شایسته می آمد که این را دکتر شریعتی بگوید. او می گفت که امروز ما در حال یک ولادت فکری هستیم. آن نطفة اندیشة اسلامی امروز دارد بسته می شود، در این مرحله لازم است که هرگونه رگة بیگانه را از این نطفه دور کنیم. می گفت این غلط است که کسی بنشیند، بگوید آیا اسلام چند درصد با مارکسیسم اشتراک دارد و چند درصد جدایی؟ می گفت اصلاً طرح این قضیه غلط است. باید فرض کنیم هیچ اشتراک ندارد، باید فرض کنیم هیچ چیز بین آن ها وحدت ندارد، اصلاً نگاه نکنیم که فلان مکتب چه می گوید، نگاه کنیم اسلام چه می گوید. ما امروز در دوران بازیابی اسلام هستیم، ما داریم اسلام را کشف می کنیم، این نیرویی بود در طبیعت که قرن ها می گذشت و ما آن را درست کشف نکرده بودیم.

به هر صورت امروز تکلیف ما این است که از اسلام به عنوان یک ایدئولوژی جهت بخش و راه نما استفاده کنیم. اسلام را با آن خلوص و طهارتش بفهمیم و مبارزة خودمان را در جهت اسلام جهت بدهیم، اگر ما اسلام را با این دید و با این برداشت و با این نیّت مورد بهره گیری و مورد بررسی قرار بدهیم آن وقت تمام موضع گیری های اجتماعی ما چه در مقابل حوادث، چه در مقابل اشخاص، گروه ها، عقاید ایدئولوژی ها براساس قضاوتی خواهد بود که اسلام به ما ارائه می دهد. (58/3/16)

برادران و خواهران عزیز! عقیدة من این است که این صحنه، صحنة مبارزه و جنگ است؛ حالا بعضی از اسم جنگ می ترسند، یا می ترسند هو شوند؛ لیکن واقعیت این است؛ بدون تردید صحنة جنگ است. یعنی دشمنان استقلال ایران، دشمنان اسلام و انقلاب و آن هویتی که به برکت تجدید حیات اسلامی برای اولین بار بعد از چند قرن در این مملکت به وجود آمد. آن روح استقلال، روح توجه به ارزش ها و توانایی های خود، همان چیزی که وقتی در ملتی به وجود آمد، دیگر دست یافتن بر آن آسان نیست. الان با همه وجودشان وارد می دانند؛ از همة

امکانات هم استفاده می کنند، در همة مراتب و مراحل هم حضور دارند؛ از مناقشات به اصطلاح فلسفی و شبه فلسفی در یک سطحی، تا مناقشات حقوقی، حقوق زن، حقوق چه و چه؛ تا سطوح سیاسی بازی یعنی سیاسی گویی، نه سیاسی به معنای واقعی کلمه، شعار سیاسی و تیتر زدن و این ها؛ تا کارهای هنری، فیلم و سینما؛ تا هنر نوشتاری، قصه و امثال ذلک؛ فعالند و با کمالِ تلاش کار می کنند؛ البته پشتیبانی هم می شوند. یعنی این کارها آن گونه نیست که ناشی از ایمان باشد؛ مقداری از حرکت و جوشش آن ها ناشی از نفرت است؛ نفرت از دین و از مظاهر دینی و از آخوند! بعضی از آخوند جماعت متنفرند دیگر. ممکن است خیلی بی دین هم نباشد، ولی از شکل آخوند بدش می آید. هر چه نگاه می کند آخوند می بیند؛ این خودش یک نفرت و برانگیزاننده است. برای بعضی ها هم مسألة نفرت نیست، بلکه مسأله طمع است؛ حسابی تأمین و پشتیبانی می شوند. از این قبیل افرادی را داریم.

پشتیبانی روشنفکر هم دو نوع است؛ همه اش پشتیبانی مالی نیست. روشنفکر، گاهی حاضر است گرسنگی بکشد، اما برایش کف بزنند- نام و نشان و اسم و رسم و این چیزها- تعریف کنند، رادیوها بگویند و در روزنامه های خارجی بنویسند و به کتاب و اثرات دیگرش تقریظ ⁽¹⁾بزنند. یک اثر کم ارزش را بالا ببرند، اهمیت و جایزه بدهند. به هر حال انگیزه ها این هاست؛ یعنی نمی شود گفت این آقا که ایمان ندارد، پس انگیزه اش چیست. همه نوع انگیزه ای می شود پیدا کرد. بعد هم وقتی دیدند مانعی وجود ندارد و فضایی است که هر چه بخواهند، می توانند بگویند، بیش تر هم تشویق می شوند. باز چنان چه در یک جا اخمی، مانعی و چیزی باشد، مقداری ملاحظه می شود؛ ولی وقتی دیدند که به آن ها لبخند هم زده می شود، طبعاً بیش تر تشویق به این کار می شوند. در داخل می دانند، حالا هدف چیست؟ هدف این است که همان هویتی که از اسلام و از انقلاب به وجود آمده است، خرد و نابود شود. البته می دانند که تودة مردم به این آسانی، نابودشدنی نیست؛ بالاخره مردم مسلمانند، همان مردمی هستند که زمینة آن ها بعد از پنجاه سال حکومت پهلوی و دین ستیزی، آن طور بود که توانستند چنین انقلابی را راه بیندازند. بنابراین در درجة اول به تودة مردم طمع ندارند؛ به خواص طمع دارند. خواص یعنی همین قشرهای متوسطی که آگاهی ها و تأثیر نفَسی دارند؛ ممکن است یکی از آن ها معمم، یا دانشگاهی و دانشجو باشد؛ بالاخره خواص. آماج هم در درجة اول، خواص هستند. (78/12/23)

فصل پنجم: جریان روشنفکری و انقلاب

می خواهم به شما عرض کنم که ما یک جبهة خودیِ روشنفکری و یک جبهه خودیِ هنر داریم که از انقلاب جوشیدند و جوشیدنشان هم طبیعی بود. در همة صحنه های جامعة ما، افرادی در زیرِ بارانِ پر برکت انقلاب، از سرزمین حاصل خیز فطرت انسانی روییدند که دو صحنه اش، یکی جبهة روشنفکری و دیگری جبهة هنر بود. این دو جبهه، دو مقولة جداگانه اند؛ چون روشنفکری غیر از هنر است. ای بسا هنرمندی که روشنفکر نیست و ای بسا روشنفکری که هنرمند محسوب نمی شود. اما این دو مقوله، با یکدیگر جمع هم می شوند. امروز هر دو مقوله مورد نظر من است و به تعبیری روشن تر، حد مشترک این دو مقوله را مورد توجه قرار داده ام. در اثر انقلاب، به خودی خود، جبهه ای به وجود آمد. هیچ کس نمی تواند به سر دیگری منّت بگذارد و بگوید این جبهه با تلاش من یا با کمک من به وجود آمده است. در واقع این جبهه مثل جنگلی که خودش می روید، رویید و هیچ کس در آن نهالی غرس نکرد. البته باران انقلاب و فطرت پاک و صافی که زمینة این معنا بود، دخالت داشت، و همان گونه که می دانید، ویژگی انقلاب این است که می پروراند و پرورش می دهد. علی ایّ حال، یک جبهة خوب و وسیع، در مقابل جبههای عظیم در همین وادی روشنفکری و هنر که اعضایش به انقلاب ایمان نیاوردند و به آن کفر ورزیدند، پدید آمد. «کفر» یعنی همین. ما از مفهوم واقعی واژة کفر قدری دور افتاده ایم. کفر یعنی حقیقتِ روشنی را پوشاندن که واقعاً جرم بزرگی است و واقعاً هم عذاب ابدی دارد. واقعاً هر کافری باید هم در آتش جهنمِ الهی مخلّد باشد. کسی که با اهوای نفسانی خود، روشن ترین خورشیدها را بپوشاند، واقعاً باید هم در آتش جهنمِ الهی، مخلّد باشد و هیچ جای تعجب نیست که خدا کفار را در آتش مخلّد کند. کفر یعنی این و این ها واقعاً کافرند! البته

نمی گویم نجسند! فردا نروند بگویند فلانی گفت شما نجس هستید! نه؛ نجس نیستند و حرفی هم نداریم که با ما زندگی کنند. منتها حقیقتاً کافر دل و کافر باطنند. (73/3/2)

جبهة به وجود آمدة خودی، در مقابل آن جبهة عظیم قرار گرفت، اما تیغِ انقلاب، در هیچ جبهه ای کُندتر از جبهة روشنفکری و هنر نبود! انقلاب توانست در همه جا، حتی در میدان جنگ و در نظامی های طاغوتی نفوذ کند. ما نظامی های طاغوتی ای که از بُنِ دندان انقلابی شدند، کم نداشتیم و نداریم. اما به تعداد نظامی های انقلابی شده که هیچ، حتی خیلی کم تر از آن ها را در جبهة روشنفکری سراغ نداریم که انقلابی شده باشند. نه این که من سراغ نداشته باشم؛ هیچ کس سراغ ندارد.

را فتح کند.

انقلاب ما نتوانست آن جبهه را فتح کند و این البته عللی دارد. شما که خودتان هنرمند و روشنفکرید و مسائلی را که برای یک هنرمند و روشنفکر مطرح است لمس می کنید، می توانید به راحتی این علل را بیابید. روشنفکران همواره وابستگی هایی دارند که تصرف آن ها، ولو از ناحیة یک فکر زلالِ پاکِ خالص، مشکل است. یعنی اگر فرض کنیم که ما یک وقت نتوانستیم روح حساسی را جذب کنیم، دلیلش این نیست که بد یا غلط می گوییم. دلیلش این است که تصادفاً، در ارتباط با آن روح حساس، وضع و مُحاذات ⁽¹⁾مناسب برای این که جذب شود، پیدا نشده است. روحی که با یک اخم، با یک تأخیر و با یک بی توجهی، افسرده و پژمرده می گردد، نمی شود توقع داشت که حتماً هر فکر صحیحی او را جذب کند.

[این سخنان مربوط به هفت ماه پس از پیروزی انقلاب است.]

دربارة روشنفکران باید این حقیقت را با کمال تلخی و دردمندی بگویم که در دوران مبارزات عمیق و اصیل و همگانیِ ملت ما، روشنفکرانِ حرفه ای نقش کمی داشتند. روشنفکرانی که با این نام معروف شدند؛ هنرمندان ما، قلم زنان ما، شاعران ما، آهنگ سازان ما، نقاشان ما، آن موضعی را که باید انتخاب می کردند، دقیقاً انتخاب نکردند. حجم کارشان نسبت به مسؤولیت خطیر و عظیمشان حجم کمی بود. روشنفکر در مقابل مردم مسؤول است و باید ملتزم و مکلف باشد، باید متعهد باشد. اگر روشنفکر را از مردم جدا کردی، اگر او را در برج عاج نشاندی، این روشنفکر در موضع و مقام واقعی خود نیست، او نمی تواند موجود مفیدی باشد. روشنفکران ما- نمی گویم عموماً اما غالباً- در دوران مبارزاتِ گذشته این نقش را، نقش میان مردم بودن، دردهای مردم را فهمیدن، آن دردها را سنجیدن، دربارة علاج آن اندیشیدن و بیان کردن، این نقش حساس و مهم را آن چنان که باید نداشتند. روشنفکران ما در سالیان گذشته میان مردم نیامدند، قلم اگر زدند برای مردم نزدند. شاد باد روح جلال

آل احمد که اشاره به همین واقعیت تلخ می کند و خطاب به روشنفکران می کند و به زبان مخصوص خود، به آن ها می گوید «اگر می فروشی، همان به که بازوی خود را، قلم زنهار.» ⁽¹⁾بازویت را بفروش اقلاً، قلمت را نفروش. اگر توطئه می کنی با بازوی خود بکن، نه با قلم خود؛ اقلاً یک جُرم فیزیکی انجام بده که قابل علاج تر است ضایعه اش کم تر است، عواقب سوءَش قابل جبران تر است. با مغز مردم، با ذهن مردم بازی نکن ای بی انصاف! اما بازی کردند؛ بعضی از روشنفکران حتی در روزهایی که انقلاب این امت، انقلاب این امت مسلمان نزدیک به پیروزی بود، در همین روزنامه های مزدور، در همین روزنامه های اجیرشدة همچون تیغِ برّنده ای علیه مردم به کار گرفته شده، نوشت و شرم نکرد، نوشت که از این همه خونی که می ریزد من در شگفتم، و حاضر نیستم این را قبول کنم، آخر مشت با درفش قابل مقابله و ستیزه گری نیست. مشت و درفش! همان حرفی را می زد که وقتی پیرمردهای عامیِ از میدان دور به ما می گفتند ما آن ها را می کوبیدیم، آن ها را عقب می نشاندیم، حاضر نبودیم از آن ها قبول کنیم. روشنفکرِ پرداعیة پرمدعا این را صریحاً نوشت و صریحاً گفت. آن هم در آخرین لحظات که نفَس در سینة تاریخ بند آمده، منتظر ولادت این مولود مبارک و خوش قدم است، منتظر ولادت جمهوری اسلامی است. در این لحظات هم حتی سعی کردند مردم را عقب بنشانند. اگر شعر گفتند، برای مردم نگفتند؛ اگر نمایشنامه نوشتند، برای مردم ننوشتند؛ اگر قصه نوشتند، احساسات مردم و خواست این ملت را ندیده گرفتند، اما امروز باید وضع عوض بشود، امروز دیگر این ملت تحمل نمی کند. امروز دیگر یک روشنفکر بی مسؤولیت، یک روشنفکر بی التزام و غیر متعهد که در طول سالیان درازِ مبارزات خونین این مردم به میان مردم نیامده بود، روشنفکری که جوان های عزیز مردم را در میدان های تیر به چوبة اعدام می بستند و در کوچه و خیابان خونشان را بر آسفالت ها می ریختند، یا در گوشه زندان ها و سلول ها آن ها را می پوساندند و او مشغول زندگی بی غم و بی دردسر خود بود، این روشنفکر امروز دیگر حق ندارد در میان مردم به عنوان یک عنصری که باید مردم را ارشاد و هدایت کند ظاهر بشود، مگر آن که در جهت مردم باشد. امروز دیگر او حق ندارد ایدئولوژی کاذب التقاطیِ غیر صادقِ خود را برای مردم مطرح کند؛ امروز دیگر او حق ندارد میراث شهیدان را با نیش قلمِ خائن خود به بازی بگیرد؛ امروز مردم تحمل نمی کنند. دیروز زیر چتر دستگاه جبّار و ظالم، او را تحمل کردند، امروز قدرت دست مردم است، مردم تحمل

نمی کنند؛ مردم نشان دادند که تحمل نمی کنند. روشنفکر امروز باید منش خود را عوض کند. انتظاری که ما، ما ملت مسلمان، از روشنفکران این جامعه داریم این است. ما به آن ها می گوییم شما از میان این مردم برخاسته اید، شما فرزندان همین مردمید، شما بیگانه نیستید. ما شما را به خاطر یک اختلاف سلیقه یا یک اختلاف غیر اصولی از خود نمی رانیم، شما فرزندان ما و جگر گوشگان ما هستید. اما سعی کنید از آن جهتی که این مردم آن جهت را با خون ثبت کردند جدا نشوید؛ سعی کنید آلت دست نشوید؛ سعی کنید صهیونیسم و امپریالیسم بر شما و بر قلم شما و بر شعر شما و بر نوشتة شما و بر نقاشی شما حکومت نکند. سعی کنید مال مردم باشید، مردم ما امروز اسلام را می خواهند؛ مردم ما مسلمانند، این حرف چرند را که اکثریت مردم چیزی نمی فهمند بگذارید کنار، این حرف کهنه شده. مردم از شما تعداد معدود روشنفکر پرمدّعا که عمر خود را در زندگی راحت و تجمل آمیز گذراندید قبول نمی کنند که شما بهتر از آن ها می فهمید. شما همان کسانی هستید که تا دیروز می گفتید مشت است و درفش، اما این مردم گفتند درفش که هیچ، این مشت در مقابل تانک ها هم مقاومت می کند؛ و دیدید که کرد. پس مردم بهتر از شمامی فهمند. اکثریت مردم را تحقیر نکنید. می نشینند می گویند و نطق می کنند و می نویسند، و خطاب به روشنفکران اسلامی و روحانیون مترقی می کنند و می گویند «شما چرا به مردم متکی هستید؟ تودة مردم نمی فهمند.» به مردم اهانت می کنند، مردم را تحقیر می کنند، و من تعجب می کنم که پس از آن چه دیدند تودة مردم چگونه دشمن خود را شناخت و چگونه با ارادة خود، او را از میدان به در کرد و چگونه از پیش دانست و فهمید که پیروز خواهد شد و دشمنش شکست خواهد خورد، با این که این معجزه را از مردم می بینند، در عین حال رویشان می شود که به مردم اهانت کنند.

روشنفکران ما در خط مردم حرکت کنند، نیازهای مردم را لمس کنند، مردم را ارشاد کنند، توطئة ابرقدرت های شرق و غرب را برای مردم تشریح کنند، هنر خود را در خدمت مردم بگذارند؛ سعی کنند به مقدسات مردم اهانت نکنند. مردم شاه را بیرون کردند، شاهنشاهی را نابود کردند، به خاطر این که مردم را به چیزی نمی گرفت. گناه شاه مگر چه بود؟ جرم شاه و دستگاه و رژیم شاهنشاهی این بود که خواست خود را بر مردم تحمیل می کرد، مردم را به حساب نمی آورد، حاضر نبود که در مقایسه ها برای مردم هم به عنوان یک عنصر اصیل حسابی باز کند. خب، تودة ملت این را تحمل نمی کند، انسان، اهانت کنندة به انسانیت را نمی بخشد. آن ها

زور داشتند، پول داشتند، حمایت ابر قدرت ها را داشتند، اما این مردم در مقابل همة این ها ایستاد و رژیم شاهنشاهی و شاهنشاهان و خورده شاهان و شاه کها، همه را بیرون کرد. شما هم اگر با همان فرهنگ، با همان منطق در مقابل این مردم بایستید؛ این مردم شما را هم طرد خواهند کرد. به مردم اهانت نکنید.

رهبر و امام ما با آن قدرت الهی بزرگ و با عظمتش، همیشه مردم را به حساب آورد. در روزهای اولی که امام از پاریس به تهران وارد شده بودند- یعنی در آن حساس ترین لحظات این تاریخ- در آن لحظاتی که تمام نگرندگان جهانی، همة ناظران سیاسی، ایران را به عنوان کانون بزرگ ترین حوادث قرن به حساب می آوردند و همه نگران بودند که در ایران چه خواهد شد و چه به وقوع خواهد پیوست. در آن لحظات حساس وقتی وارد شد، از اولین لحظات رفت توی مردم. پیرمرد هشتاد ساله، استراحت و خواب و آسایش خود را گذاشت به حساب مردم و در اختیار مردم. سیاست مداران آمدند گفتند به آقا بگویید این قدر وقتش را صرف مردم نکند، صرف رفت و آمد نکند، صرف دید و بازدید مردم نکند. اجازه بدهد سیاست مداران، متفکران، هوشمندان بیایند بنشیند در زمینة مسائل بزرگ سیاسی با آقا صحبت کنند. امام در جواب همه این ها گفت؛ من با سیاست مداران و مغزها و کله گنده ها کاری ندارم، من با مردم کار دارم؛ می آیند، بیایند توی مردم. و او درست فهمید، و او درست تشخیص داد. اگر قرار بود پای صحبت سیاست مداران بنشیند، هنوز که هنوز است ما بایستی از مجلس شورای غیرملی نطق آقای بختیار را بشنویم. آمد با مردم روبرو شد، بین او و مردم حفاظ و حجابی نبود، صدبار، هزاربار گفتند آقا، جان شما در خطر است، گفت بگذارید در خطر باشد، من اگر کشته هم بشوم برای این ملت نافع خواهد بود. بدون حفاظ، بدون حجاب، در مقابل هزارها هزار مردم ایستاد، با آن ها صحبت کرد. زن ها، مردها، کودکان آمدند. بچه ها را از بغل ها گرفت، بوسید، نوازش کرد، به مادرهایشان، به پدرهایشان برگرداند، توی مردم آمد، با مردم کار خود و تلاش خود را ادامه داد، روی مردم حساب کرد و دیدید که پیروز شد.

روشنفکران تکلیفشان و وظیفه شان این است که از مردم جدا نشوند. جدا نشدن از مردم به این نیست که بنشینند وضع فلان روستای دورافتادة محروم را تشریح کنند. در میان مردم بودن به این نیست که بنشینند زندگی غم انگیز طبقة دهقان یا کاسب کار یا کشاورز یا مثلاً کارگر را بیان کنند؛ این کافی نیست. توی مردم بودن و با مردم بودن به این است که خواست مردم، احساسات مردم، خط سیاسی و

فکری مردم را بپذیرند و در آن خط حرکت کنند. اگر روشنفکران ما این جور مشی کنند و عمل کنند، کار این ملت راحت تر به سامان خواهد رسید؛ زیرا که این ملت با روشنفکر هم عنان خواهد شد. اگر این ملت روشنفکر نداشته باشد، حوادث را دیر می بیند و اگر روشنفکر با مردم نباشد، وجود زائد و عاطل و باطلی است، این ها باید با هم باشند. روشنفکران راستین ما، روشنفکران مسلمان ما در مردم، با مردم، از مردم و برای مردم بودند. (58/5/24)

نتیجه می گیریم که دلیل عدم انجذاب روشنفکران به انقلاب، نقص ایده و فکر و اندیشة انقلاب نبود؛ چون پیش از آن، خیلی از همین روشنفکران به دستگاهی که اصلاً فکر و اندیشه نداشت، یعنی دستگاه حکومت پهلوی جذب شدند. چقدر شاعر خوبِ درجة یک و چقدر هنرمند فیلم ساز و موسیقی دانِ خوبِ درجة یک در این مملکت مجذوب دستگاه پهلوی شدند و از دل و جان برای آن دستگاه کار کردند. نمی خواهیم بگوییم که آن ها به آن دستگاه هم اعتقادی نداشتند؛ چون مقوله، اصلاً مقولة اعتقاد نیست؛ بلکه مقولة رفاقت و همراهی و همکاری است. اعتقاد چیست؟ وقتی که عقیده ای هست، اعتقاد موضوع پیدا می کند. وقتی که عقیده و فکری وجود ندارد، اعتقاد معنا پیدا نمی کند. در دستگاه پهلوی، چیزی که بشود به آن عقیده بست، وجود نداشت، اما در عین حال، کسانی با دل و جان برای آن کار کردند. من خیلی از آن ها را از نزدیک می شناختم و می دانستم که چه کاره اند. واقعاً دفاع می کردند؛ واقعاً دوست می داشتند؛ واقعاً برای دستگاه پهلوی کار می کردند. خب کدام فکر، کدام روال و کدام مسلک از فکر و روال و مسلکِ حکومتیِ مبتنی بر فساد و زور که دستگاه پهلوی بود، عقب تر و ناتوان تر است که بگوییم نظام اسلامی و انقلاب اسلامی، این طوری است؟! پس این دلیل نقصِ در فاعل نبود؛ دلیل نوعی حالت خاص در قابل بود. گاهی در یک قشر، حالتی هست که نمی شود راحت با آن کنار آمد. گذشته از این، اسلام خصوصیتی هم دارد. اسلام فردی اسلام به مسؤولیت های اجتماعی بسنده نمی کند؛ بلکه به مسؤولیت فردی هم قائل است. جزو را همراهی کند. ارزش های اسلامی یکی هم این است که طرف، اهل فحشا نباشد؛ شُرب خمر نکند؛ فساد جنسی نداشته باشد؛ دروغ گو نباشد. این ها هم هست دیگر! خب آن هنرمندی که خیلی هم آدم صاف و سالم و نجیب و خوبی است، اما اهل این کارهاست، می تواند با این نظام همراهی کند؟! طبیعی است که نمی تواند؛ مگر با یک گذشت. خب گذشت را که همه کس ندارد.

یکی از روشنفکران فعال معروف که قبل از پیروزی انقلاب، اندک مقالات خوبی هم با امضای مستعار در روزنامه ها به دست چاپ می سپرد، اوایل انقلاب با ما آشنا شد. من این فرد را از دور می شناختم، ولی از نزدیک با وی آشنایی نداشتم. من و مرحوم بهشتی و «مرحوم باهنر»، با چند نفر دیگر «در کانون توحید» نشسته بودیم که گفتند این شخص آمده است.

دیگرانی که آن جا حضور داشتند وی را نمی شناختند، اما من که دورادور او را می شناختم، گفتم بگویید بیاید. آمد و خیلی با ما گرم گرفت و با جمع ما مأنوس شد. مردی روشنفکر و هوشمند و از لحاظ ذهنی، انسانی فرهیخته بود. آدمِ کوچکِ بدی نبود. جلسة دومی که ایشان از ما وقت گرفت و با عجله نزدمان آمد، مصادف با روزهایی بود که امام دستور داده بودند زن های بی حجاب نباید در ادارات حضور داشته باشند. ⁽¹⁾یادتان هست دیگر! امام در همان اوایل انقلاب- ماه اول بود یا دوم، نمی دانم- چنان دستوری صادر کرده بودند. باری؛ این شخص، یقه کَنان آمد و گفت آقا! این چه دستوری است امام داده اند؟ این چه کاری است که می کنید؟ این چه حرفی است که می زنید؟ خلاصه، با ما بنای محاجّه کردن را گذاشت و بعد هم رفت که رفت! شما ببینید همین یک کلمه حرف امام که به موضوع حجاب و پوشش زن ارتباط پیدا می کرد، یعنی حکمی است در اسلام که نمی شود آن را ندیده گرفت؛ چه تعداد افراد را از ما روی گردان کرد.

در زمینة ارزش هایِ فردیِ اسلامی، هر قدم که جلو بروید به موارد زیادی از این قبیل برخورد می کنید. خب فلان آدم، دلش می خواهد بنشیند و مشروبات الکلی مصرف کند. در سروده های شاعران ما، این همه از می صحبت می شود؛ یعنی اصلاً می در زندگی نباشد؟! اگر کسی با چنین منطقی به باده گساری بنشیند می شود؟! اسلام می گوید نه فقط نمی شود، بلکه حدِ شرعی هم دارد. اسلام برای دروغ گفتن و غیبت کردن، حدِ شرعی قائل نشده، اما برای می خوارگی حد شرعی قائل شده است. برای ارتباط با جنس مخالف، به شکل لطیفِ آمیختة به شهوت، یعنی همان محبت های لطیفی که در آن ها شهوت هم هست و کسی نمی تواند بگوید نیست؛ مجازات در نظر گرفته است. مثلاً فرض کنید که فلان آقا با فلان فرد از جنس مخالف، خیلی دوست است و خیلی هم دوستش دارد. آیا در این میان، هیچ رقیقة شهوانی وجود ندارد؟ چه کسی می تواند چنین ادعایی بکند؟ خب خیلی از افراد که جوان بودند یا حتی فراتر از عمر جوانی قرار داشتند، سر و کارشان با چنین مسائلی بود و دلشان را به این حرف ها خوش می کردند. اسلام این را قبول نمی کرد. انقلاب اسلامی، نظام اسلامی و ارزش های اسلامی، این مسائل را قبول نمی کرد. چنین مسائلی را نه پیغمبر قبول کرده است و نه قرآن. شوخی که نیست! ما از خودمان که در نیاورده ایم! ایستادن در مقابل چنین خلاف هایی، عده ای را از ما گرفت. اگر ما برای این خلاف ها و خلاف کارها منع و مجازات نداشتیم، یک نفر در این نظام کافی بود که بتواند صد نفر از برجستگان عالم روشنفکری را جذب کند. یک نفر به راحتی می توانست چنین کاری را بکند. چون روشنفکر و هنرمند و آن روح لطیف، همچنان که از آن طرف کششی دارد، از این طرف هم کششی دارد. گاهی با یک

لبخند می شود آن ها را جذب کرد.

به خُلق و لطف توان کرد صیدِ اهل نظر *** به دام و دانه نگیرند مرغ دانا را ⁽¹⁾

اهل نظر را باید بگویند اهل هنر.

طرف نه مقام می خواست، نه پست می خواست و نه وزارت می خواست. یک لبخند و یک توجه و احیاناً به قول ما طلبه ها یک گعده دوستانه می خواست. خب نمی شد دیگر!

این ها نیامدند به مردم بپیوندند، نیامدنشان هم علل گوناگونی داشت. بعضی به خاطر این بود که افکار و عقاید دوگمی ⁽²⁾که بر ذهن های این ها حاکم بود با پیروزی این انقلاب یک باره باطل می شد؛ مثل سِحری که در مقابل معجزه به خودی خود باطل می شود. تا وقتی که عصای موسی اژدها نشده، همه این ریسمان ها روی زمین دارند می غلطند و یک معجزه ای را نشان می دهند، اما به مجرد این که معجزة حقیقی می آید توی میدان، دیگر جایی برای آن ها باقی نمی ماند. معجزة انقلاب آمد همة بافته های ذهنی آن ها را باطل کرد، پوچ کرد. هم غربی هایشان را، هم شرقی هایشان را هم لیبرال های نوع غربی را که از انسان و انسانیت و ارزش های انسانی می گفتند، زیبایی را می سرودند، محبت را می سرودند، حرف های پوچ ذهنی ای که هیچ مصداق خارجی نداشت هم چپ ها و کسانی که مردم و طبقة زحمتکش را ایدة خودشان قرار داده بودند و عمری به آن ها دل بسته بودند. این انقلاب آمد، معلوم شد که همه آن حرف ها پوچ بوده و حقیقت و جانی نداشته است. خب این افکار را اگر چنانچه می خواستند کنار بگذارند، آنی را که واقعیت دارد و حقیقت دارد و خودش را دارد نشان می دهد با همه درخشندگی قبول بکنند، این یک گذشت می خواهد، این گذشت را نداشتند، به انقلاب نپیوستند، ایده انقلاب را قبول نکردند و وقتی که ایده را قبول نکردند طبعاً نمی توانند هم حرف بزنند. یک عده از این قبیل بودند که تسلیم فکر نشدند.

یک عده بودند که می خواستند هم مردمی باشند، شاعر مردمی باشند و افتخار انقلابی بودن و مبارز بودن را یدک بکشند و هم در عین حال عیّاشی و الواطی و سیاه مستی خودشان را داشته باشند؛ مثل یک آدمی که اصلاً کاری به مردم ندارد و دنبال تفکرات مردمی نیست. دوران مبارزه هم از این قبیل ما داشتیم، بنده می شناختم کسانی را از نام و نشان دارهای عالم ادبیات و شعر، که وقتی پهلوی شما می نشست و جای حرف بود و جای مبارزه بود و بیان مبارزه، - البته حکایت مبارزه، نه خود مبارزه! - آن جا بلندپروازی ها و گنده گویی هایشان بزرگان تاریخ را به مزدوری و خدمتکاری می کشید. در قبال شخصیت عظیم انقلابی آن ها «ماکسیم گورکی» که داخل آدم نبود و نمی دانم دیگر کسانی که ادعای شعر و شاعری و ادبیاتی انقلابی داشتند

اصلاً قابل ذکر نبودند؛ این در مقام حرف زدن و ادعا. اما به مجرد این که پای عمل می آمد، این ها به هیچ وجه حضور نداشتند. نه یک کلمه حاضر بودند چیزی بگویند که اندکی خطر آن ها را تهدید کند، یا یک کاری بکنند از این قبیل. یک وقتی هم اگر اشتباهی کرده بودند یک سیلی ای خورده بودند و تشری شنیده بودند، برای صد سال توبه کرده بودند. زندگی معمولی این ها هم زندگی عیّاش گونة پستی [بود] که باید ساعت یک و دوی بعد از نصف شب، این ها را مست و بدبخت روی کول می گذاشتند از توی می خانه های تهران و جاهای دیگر بیرون می کشیدند، می بردند به خانه هایشان می رساندند. شاعر مردمی بودند! این ها این جور زندگی کرده بودند، انقلاب را هم همین جور می خواستند. دلشان می خواست جامعة انقلابی هم همین جور باشد.

انقلابی که به دوش تودة مردم حزب الله مؤمن و با آن حرکت عظیم به راه می افتد، خب معلوم است که این جور آدم های بی خیالِ بیهوده خوشِ بیکاره توی این انقلاب جایی نداشتند. طبیعی ست این ها هم پس زدند. یک گروه هم این ها بودند که رفتند، چون منافعشان و خواسته هایشان تأمین نمی شد.

یک عده انتظار داشتند که بشوند ستارة درخشان انقلاب، به کم تر از او راضی نبودند. یک ذره پایین ترش را قبول نداشتند. به مجردی که به آن ها یک ذره بی محلی شد، از طرف یک کسی یا یک جمعی یا مردمی اسمشان نیامد، یادشان مطرح نشد؛ این ها هم از انقلاب قهر کردند رفتند کنار. البته «انقلابیِ صادق» اگر بودند یک چنین چیزی پیش نمی آمد. این ها همه اش مال آن قشرهایی است که انقلابی به معنای واقعی و متعهد در مقابل اسلام و انقلاب نبودند، مال آن هاست. دلشان می خواست این ملت حالا بعد از آنی که رژیم شاهنشاهی را واژگون کردند و این حصار هفت تو را این جور خاکش را به توبره کشیدند، اول کاری که می کنند بروند سراغ آن آقایان و بگذارند روی سرشان و بیاورند مطرح کنند. خب چنین چیزی پیش نمی آمد، مردم هم نمی کردند، چیز طبیعی هم بود، این ها بهشان برخورد که چرا ستاره های این انقلاب نشدند. یک عدة دیگر هم- حالا یا مخلوطی از این ها یا چیزی در کنار این ها- جز خباثت و بدجنسی و وابستگی به اردوگاه های مختلف ضد انقلاب هیچ انگیزه ای نداشتند. نیامدند در خدمت این انقلاب و نخواستند بیایند، حتی علیه این انقلاب هم کار کردند. بعضی ها ناسپاسی کردند، نامردمی کردند، بعضی ها نمک خوردند و نمکدان را شکستند. بعضی از افراد بعد از انقلاب در عالم ادبیات، بدون این که زحمت یک لحظه تأمل و دقت بدهند، قلم برداشتند، و روی کاغذ بردند و یک خُزعبلاتی را سرِهم کردند و یک ملت را و یک فرهنگ عظیم و ریشه دار را و یک انقلاب به این عظمت را با حرف هایی که شایسته انسان های آگاه و متعهد و فاضل نیست، تخطئه کردند. داریم از این قبیل، الان هم توی این مملکت زندگی می کنند، از همین فضایی

که این انقلاب به وجود آورده، دارند بهره برداری هم می کنند. در عین حال علیه این انقلاب قلم می زنند، حرف می زنند، می گویند و می نویسند؛ داریم از این قبیل. این ها کسانی هستند که در عالم ادبیات بعد از انقلاب ما بروز کردند. (65/10/27)

من وقتی با دید مقایسه، به انقلاب سوسیالیستی شورویِ سابق و انقلاب اسلامی خودمان نگاه می کنم، می بینم آن انقلاب چقدر خشن بوده است. اگر کسی تاریخ وقایع آن انقلاب را خوانده باشد، به خشونتش پی می برد. متأسفانه اغلب جوانان ما، اصلاً از انقلاب های دیگر خبر ندارند. من گاهی از این بابت واقعاً غصه می خورم. اصلاً نمی دانند انقلاب سوسیالیستی شوروی سابق که بزرگ ترین انقلاب زمان معاصر، تا قبل از انقلاب اسلامی بود و این همه هیاهو در دنیا داشت، در مقایسه با انقلاب ما، از چه ظواهر ناخوشایندی برخوردار بود. انسان وقتی با دیدِ مقایسه به این انقلاب در قبال آن انقلاب نگاه می کند، می بیند واقعاً فرقشان از زمین تا آسمان است. بنده مطالب زیادی در این زمینه ها خوانده ام و تقریباً جزئیات قضایا را می دانم. یعنی هم از طریق نوشته های مستقیم و تاریخ نگاری و هم از طریق داستان هایی که در این زمینه نوشته شده است و خیلی از خصوصیات را دقیق تر و ریزتر و روشن تر بیان می کند، می دانم که در شوروی سابق چه گذشته است. علی ایّ حال، وقتی انقلاب خودمان را با انقلاب سوسیالیستی شورویِ سابق مقایسه می کنم، می بینم انقلاب ما خیلی بهتر از آن انقلاب است. اماهمان انقلابِ خشنِ غیر قابلِ پذیرش، عدة بی شماری از روشنفکران، نویسندگان و شعرای درجة یک روسیة آن زمان را جذب کرد. حتی کسانی هم که ابتدا مخالف انقلاب سوسیالیستی بودند، پس از مدتی، جذب آن شدند. یکی از آن مجذوبین «آلکسی تولِستوی» است که من یکی، دو بار، به مناسبتی اسم او را در جمع بعضی از شما آقایان که به این جا آمده بودید، آورده ام؛ چون از او خیلی خوشم می آید. او که چند کتاب معروف هم دارد، نویسندة عجیبی است. آلکسی تولستوی تا سال 1925، ضدانقلاب انقلاب بوده است و حتی از کشور فرار می کند و به قول آقایان- به اصطلاح- به عنوان عنصر سفید آن روزگار، به آلمان یا فرانسه می رود. ولی پس از مدتی که به شوروی برمی گردد و کتاب «گذر از رنج ها» را می نویسد. نمی دانم این کتاب را دیده اید یا نه؟ گذر از رنج ها، رمانی بسیار عالی در باب انقلاب سوسیالیستی شوروی است. این آدم که ابتدا ضدانقلاب بوده است، چنین کتابی می نویسد.

همان طور که می دانید، تاکنون کتاب های بسیاری راجع به انقلاب اکتبر نوشته شده است. اما بنده، دو رمان از رمان های معروف و درجه یک در این خصوص را خوانده ام و با هم مقایسه کرده ام؛ اگرچه بیش از دو کتاب و تقریباً می شود گفت تعداد زیادی کتاب راجع به انقلاب اکتبر خوانده ام. یکی از این دو رمان «دُنِ آرام» اثر شولوخُف است که معروف است. خودِ

شولوخف هم، بلاتشبیه مثل شما آقایان است. یعنی اصلاً پدیدآمدة انقلاب است؛ مربوط به طبقة انقلاب است؛ نویسندة انقلاب است. او که در دوران انقلاب اکتبر در جوانی به سر می برده است، دُن آرام را تحت تأثیر حوادث و وقایع انقلاب نوشته است. دومین رمان هم گذر از رنج های آلکسی تولستوی است که گفتیم ابتدا ضدانقلاب بود. رمان گذر از رنج ها، نه فقط از لحاظ داستانی، که از لحاظ گرایش به اصول انقلاب و مجذوب بودن در مقابل حوادث و پدیده های انقلاب و ترسیم زیبای حوادث آن، بهتر از رمان دُنِ آرام است. گذر از رنج ها در واقع چهرة انقلاب را زیبا ترسیم کرده و زیبا نشان داده است.

راجع به رمان دُنِ آرام، در جایی خواندم زمانی که شولوخف نوشتن آن را به پایان برد، به او اجازة انتشار و پخشش را ندادند. ولی بعداً ماکسیم گورکی که رئیس شورای ممیزیِ فرضاً وزارت ارشاد شورویِ آن روز بود- و آن وزارتخانه هم، از اول انقلاب، خودیِ خودی محسوب می شد- گفت، من به عهده می گیرم که شولوخف خودی است. و الّا مسؤولین فرهنگی نظام سوسیالیستیِ شوروی، مدعی بودند چون شولوخف اهل قزاقستان است، لذا در رمان خود احساسات قزاقی و بومیِ منطقة «دُن» را منعکس و القا کرده است.

به هر حال، تولستوی یک ضدانقلاب بوده است که تبدیل به فردی انقلابی می شود و چنان رمانی را می نویسد. ما چنین کسانی را نداریم. اگرچه قبل از انقلاب هم رمان نویس نداشتیم، اما هنرمندان برجستة معروفِ آن زمان، خیلی به ندرت به انقلاب گراییدند. واقعاً به ندرت به این طرف آمدند. از آن نویسندگان معروفِ حسابی، از آن شاعران معروفِ حسابی، از آن طنزنویسان معروفِ حسابی، از آن موسیقی دانان معروفِ حسابی، از آن فیلم سازان معروف- اگر چه در این میدان، اثر چندان برجسته ای مثل شعر و ادبیات نداشتیم- از آن ادبای معروفِ حسابی و از آن مطبوعاتی های معروفِ حسابی، هیچ یک به این طرف نیامدند؛ هیچ یک!

یکی از عواملی که هنر و ادبیات را در هر کشوری به شکوفایی می رساند، حوادث سخت، از جمله جنگ است. زیباترین رمان ها، بهترین فیلم ها و شاید بلندترین شعرها، در جنگ ها و به مناسبت جنگ ها نوشته شده، به تصویر کشیده شده، سروده شده و به وجود آمده است. در جنگ ما هم همین طور بود.

در همان دوران جنگ، نویسنده و داستان نویسی، داستانی دربارة جنگ نوشت؛ لیکن داستانی که ایران را در این جنگ محکوم می کند! ببینید وقتی کسی حاضر نیست به هیچ قیمتی از مواضع غلط خودش منصرف شود، این طوری در می آید. ایرانی که اهواز و آبادان و خرمشهرش، بدون اراده و بدون اختیار او، مورد هجوم نظامی دشمن قرار گرفته و جمهوری اسلامی- از رهبری، از دولت، از نیروهای مسلح و از مردم- با همة وجود وارد میدان شده است، چه ایرادی باید به این گرفت؟ این رمان، اول تا آخر، ایراد به مردم و مسؤولان آن منطقه و تمسخر و

اهانت به آن هاست. ما در جنگ مظلوم بودیم. ما در جنگ ملتی یک جا مظلوم و مورد ستم بودیم. ما که تجاوزی به کسی نکرده بودیم؛ ما هیچ بهانه ای دست کسی نداده بودیم؛ ما حتی یک تیر هم به داخل مرزهای عراق پرتاپ نکرده بودیم، اما طبیعت انقلاب این بود که به ما حملة نظامی شود.

همة مردم در جنگ شرکت داشتند. در حادثة جنگ، نقش رهبری نقش طراز اول بود. رهبری با خودش حضور یکپارچة مردم را آورد. این بسیج، تشکیل سپاه، تحرک عظیم ارتش، کارهای فراوانی که انجام گرفت، کمک مردم، همراهی مردم و... هم، آن فضایی را که روشنفکری برای رشد و شکوفایی خودش لازم داشت، در همان جهتِ درست تشدید کرد. در عالم حرکت روشنفکری، این یک پیشرفت و یک ترقّی و یک کار منطبق با طبیعت روشنفکری بود؛ چون روشنفکری طبیعتش پیشروی است و درستش همین بود که از آن اشتباه و از آن بیماری نجات پیدا کند، اما در شرایط قبل از انقلاب امکان نداشت. شرایط انقلاب این تحول را ممکن و عملی کرد.

بعدِ از جنگ تلاش هایی از بعد جنگ تلاش هایی جدی شروع شد برای این که روشنفکری ایران را به همان حالت شد بیماری بیماری قبل از انقلاب برگردانند- برگشت به عقب، ارتجاع- یعنی باز قهر کردن با مذهب، قهر کردن با بنیان های بومی، روکردن به غرب، دلبستگی و وابستگی بی قید و شرط به غرب، پذیرفتن هر چه که از غرب، از اروپا و آمریکا می آید، بزرگ شمردن هر آن چه که متعلق به بیگانه است و حقیر شمردن هر آن چه که مربوط به خودی است؛ که در باطن خودش، تحقیر ملت ایران و تحقیر بنیان هایش را همراه دارد. من این را مشاهده می کنم. این ها چه کسانی هستند؟ البته می شود حدس زد. من این جا دیگر خبر یقینی نمی توانم بگویم. یک عده کسانی هستند که لَم یُؤمِنوا بِالله طَرفَةَ عَین ⁽¹⁾این ها هرگز نه به اسلام و نه به ایران، ایمانی نیاورده اند. آن چند سالی هم که این جریانات روشنفکریِ الهی، اسلامی، مذهبی، حقیقی، ایرانی در ایران وجود داشت، این ها حاضر نشدند حتی سر بلند کنند! به گوشه ای رفتند، یا به خارج از کشور سفر کردند و معبود خودشان، قبلة خودشان، معشوق خودشان را آن جا یافتند. این ملت، این سنت ها، این تاریخ و این فرهنگ برایشان اهمیتی نداشت؛ طبعاً آیندة این ملت هم برایشان اهمیتی ندارد. ممکن است حرف بزنند، ممکن است ادعا کنند، اما گذشته نشان نمی دهد که این ها صادقند. این ها به فکر مردم نیستند؛ به فکر خودشانند.

بعضی ها هم کسانی هستند که ممکن است تحت تأثیر این ها قرار گیرند؛ عنوان های پُرطمطراق روی ذهن ها اثر بگذارد. بعضی هم احتمالاً- نمی توانم یقیناً بگویم- کسانی که اجیر باشند. بالاخره یکی از چیزهایی که راحت در خدمت پول قرار می گیرد، ادبیات و قلم و هنر و شعر