مشخصات کتاب
عنوان و نام پدیدآور : عملیات کربلای ۵: پیشروی در شرق بصره (طراحی، اجرا، نتایج، بازتاب ها)، ضمیمه عملیات تکمیلی کربلایی ۵ - عملیات کربلای ۸/ تهیه مدیریت و بررسی های تاریخی مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب
مشخصات نشر : تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۸۳.
مشخصات ظاهری : ۸۴ ص+ ۱ ورق نقشه تا شده
شابک : ۲۰۰۰ریال
وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی
یادداشت : پشت جلد به انگلیسی:The battle of karbala 5.
یادداشت : کتابنامه: ص. ۸۴ - ۸۲
عنوان دیگر : عملیات تکمیلی کربلای ۵ - عملیات کربلای ۸
موضوع : جنگ ایران و عراق، ۱۳۶۷ - ۱۳۵۹ -- عملیات کربلای ۵
موضوع : جنگ ایران و عراق، ۱۳۶۷ - ۱۳۵۹ -- عملیات کربلای ۸
موضوع : جنگ ایران و عراق، ۱۳۶۷ - ۱۳۵۹ -- نبردها
شناسه افزوده : سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ. مدیریت بررسی های تاریخی
شناسه افزوده : سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
رده بندی کنگره : DSR۱۶۰۷/ک۴ع ۸ ۱۳۸۳
رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۸۴۳
شماره کتابشناسی ملی : م ۸۳-۲۵۸۳۷
اشاره
مقدمه
بسم الله الرحمن الرحیم دوران هشت سال دفاع و مقاومت جمهوری اسلامی ایران در برابر هجوم نظامی رژیم عراق - که با ترغیب امریکا آغاز شد و با پشتیبانی همه ی قدرت های سیاسی، نظامی و اقتصادی جهان ادامه یافت - از بارزترین مقاطع حیات حقیقی این مرز و بوم است.
اینک که بیش از شانزده سال از پایان این دوره ی سرنوشت ساز تاریخ ایران و انقلاب اسلامی می گذرد، تبیین حماسه های عظیم و ارزشمندی که مردم و رزمندگان این سرزمین آفریدند، ضرورت بیشتری پیدا کرده است.
مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ با درک این رسالت تاریخی، تلاش می کند با بهره گیری از اسناد، مدارک و منابع بی نظیری که راویان و محققان این مرکز در طول جنگ هشت ساله جمع آوری کرده اند، ابعاد مختلف دفاع مقدس را ترسیم نماید.
بی تردید وجود اخبار، گزارش ها، آمار و اطلاعات معتبر و موثقی که از مراکز طرح ریزی، هدایت و فرماندهی عملیات ها تا میدان های نبرد و صحنه های درگیری به صورت زنده و واقعی جمع آوری گردیده بر غنای آثار مرکز مطالعات می افزاید و زوایای مختلف و تاریک جنگ را با هدف آگاه سازی افکار عمومی روشن می سازد.
مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ تاکنون مجموعه های متعددی را درباره ی وقایع جنگ عراق علیه ایران منتشر کرده است. این مجموعه که گزارش نبردهای اصلی رزمندگان اسلام در مقابله با ارتش عراق و هم پیمانانش می باشد، برای دسترسی آسان تر و آشنایی بیشتر
علاقه مندان و محققان به وقایع این نبرد عظیم است که هر جلد آن به یکی از عملیات های اصلی جمهوری اسلامی علیه متجاوزان اختصاص دارد و به صورت نسبتا خلاصه و جمع بندی شده تهیه می شود و شامل شناسنامه ی عملیات، اوضاع سیاسی و نظامی در آستانه عملیات، طرح ریزی و اجرای عملیات، نتایج و بازتاب های آن می باشد.
یادآور می شود به دلیل پیوستگی عملیات کربلای 5 با عملیات تکمیلی کربلای 5 و عملیات کربلای 8، شرح مختصری از این دو عملیات نیز در این کتاب ارائه شده است.
این کتاب با کوشش حمیدرضا فراهانی و مهدی خداوردی خان با استفاده از اسناد نظامی منتشر نشده ی مرکز، منابع سیاسی و کتاب های منتشر شده ی مرکز مطالعات از جمله کتاب «نبرد در شرق بصره» نوشته محمد درودیان و با نظارت مهدی انصاری تهیه شده است ویرایش کتاب را احمد نصرتی به عهده داشته و در آماده سازی آن مریم افراسیاب (حروف چینی)، حسین مجیدی و هادی کریم دهنوی (نمونه خوانی) و سیدحسین امجد (صفحه آرایی و طراحی جلد همکاری کرده اند.
امید است این کوشش ناچیز مورد رضای حضرت حق جل و علا و موجب ادای گوشه ای از حق شهیدان، جانبازان و رزمندگان این نبرد عظیم و مقتدایشان حضرت امام خمینی شود و جویندگان حقایق این واقعه بزرگ از آن بهره مند شوند.
مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
1383
شناسنامه عملیات
نام عملیات: کربلای 5
رمز عملیات: یا زهرا (س)
منطقه عملیات: جبهه جنوبی، شرق بصره، شلمچه
تاریخ عملیات: 19 / 10 / 1365 تا 2 / 12 / 1365
نوع عملیات: گسترده
هدف عملیات: تصرف شلمچه و پیشروی به سوی بصره
فرماندهی: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
سازمان رزم: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
استعداد نیروهای درگیر خودی: 200 گردان پیاده، 24 گردان زرهی، 22 گردان مکانیزه، 24 گردان توپخانه
استعداد نیروهای درگیر دشمن: 232 گردان پیاده، 38 گردان زرهی، 21 گردان مکانیزه، 54 گردان کماندو، 48 گردان گارد جمهوری و 46 گردان توپخانه
تلفات عراق: 90000 کشته یا زخمی و 2365 اسیر
خسارات عراق: انهدام 40 هواپیما، 5 هلی کوپتر، 800 تانک و نفربر، 180 قبضه توپ، 400 قبضه ادوات، 90 دستگاه مهندسی، 1000 خودرو
غنائم: 190 تانک و نفربر، 20 قبضه انواع توپ، 250 قبضه ادوات، 200 خودرو.
نتایج:
تصرف حدود 75 کیلومتر مربع از مناطق استراتژیک دشمن
انهدام وسیع نیرو و تجهیزات دشمن
تثبیت توازن به سود ایران
نزدیک شدن به بصره و در خطر قرار گرفتن آن
مروری بر وضعیت سیاسی - نظامی ایران و عراق قبل از عملیات کربلای 5
در دوران دفاع مقدس منطقه عمومی شرق بصره همواره از اهمیت سیاسی و نظامی ویژه ای برخوردار بود و نزد فرماندهان جنگ نیز مهم ترین منطقه عملیاتی جبهه های جنگ به شمار می رفت. در این منطقه، شلمچه نزدیک ترین راه برای تصرف یا نزدیک شدن به شهر بصره بود.
پس از فتح خرمشهر، به منظور تهدید شهر بصره عملیات رمضان در این منطقه انجام شد. تدابیر دشمن، پشتیبانی بی سابقه حامیان رژیم عراق و عدم درک خودی از دگرگونی سریع در توان عراق و افزایش کمی و کیفی آن موجب شد عملیات رمضان در میان ناباوری با ناکامی مواجه شود. نتیجه این عملیات به فرماندهان نظامی نشان داد که ادامه جنگ در گرو تغییر در شیوه عمل و اتخاذ تدابیری جدید برای مقابله با اقدامات جدید دشمن است. بر این اساس به عبور از آب به عنوان ابتکاری برای غافل گیر کردن دشمن توجه شد و مناطقی چون هور و اروندرود مد نظر قرار گرفت.
از سوی دیگر، اهمیت سیاسی - نظامی منطقه شرق بصره و درک دقیق دشمن از میزان اعتبار این منطقه در استراتژی نظامی جمهوری اسلامی، موجب شد تا عراق برای تقویت بیشتر مواضع و استحکامات پدافندی در شرق بصره، سرمایه گذاری هنگفتی کند.
با این اوصاف، فرماندهان سپاه پس از عملیات ناموفق کربلای 4 بار دیگر بر اهمیت استراتژیک و نقش منطقه شرق بصره در تعیین سرنوشت جنگ تأکید کردند. علاوه بر این، حضور نیروهای رزمنده و
توان موجود در جبهه شلمچه (پس از عملیات کربلای 4) و ضرورت های نظامی، سیاسی و اجتماعی برای انجام یک عملیات موفق، موجب شد درباره عملیات بعدی خیلی سریع تصمیم گیری شود.
از سوی دیگر، مشخصه ی حاکم بر جنگ در هفتمین سال، سرعت تحولات، پیچیدگی و گسترش دامنه آن بود. این وضعیت به منزله آغاز شمارش معکوس برای پایان جنگ ارزیابی می شد. به عبارت دیگر، با تنوع، شدت و سرعت وقوع رخدادهای جنگ تدریجا ظرفیت های لازم برای تداوم جنگ، رو به اتمام بود و برخی از تحلیل گران پیش بینی می کردند که زمان خاتمه یافتن جنگ فرارسیده است. وضعیت جدید در جنگ، با تغییر توازن به سود ایران پس از فتح فاو و توانایی ایران در حفظ آن و متقابلا ناتوانی عراق برای بازپس گیری فاو آغاز شد. آقای هاشمی با توجه به همین وضعیت در جمع فرماندهان و مسئولان سپاه گفت:
«در محاسباتی که تاکنون شده، به نظر ما هیچ شرایطی بهتر از اینکه تسریع کنیم در پیشبرد کار جنگ به چشم نمی خورد... وضع عمومی کشور و شرایط اقتصادی کشور هم ایجاب می کند که ما این مسئله را اگر بتوانیم زودتر به نقطه ای برسانیم.» (1).
در این مرحله اعلام شعار «تعیین سرنوشت جنگ» محور فراخوانی نیروهای داوطلب و به کارگیری امکانات کشور برای پیشبرد جنگ بود.
فرمانده کل سپاه نیز درباره مفهوم شعار تعیین سرنوشت جنگ گفت:
«سال سرنوشت قطعا سال آخر معنی ندارد، ضمن اینکه می تواند سال آخر هم در آن مفهوم داشته باشد. سال سرنوشت به این معنی است که اگر امسال ما جهتی در جنگ پیدا نکنیم عواقب بسیار سختی را در پیش داریم.» (2).
بدین ترتیب ضرورت دستیابی سریع تر به پیروزی، برای خاتمه دادن به جنگ، فعالیت های همه جانبه ای را سازمان و گسترش داد که
کاملا بر روند تحولات هفتمین سال جنگ سایه افکنده بود. در چنین موقعیتی افشای ماجرای مک فارلین در 13 آبان 1365 کلیه تحولات سیاسی و نظامی جنگ را تحت تأثیر قرار داد. با در نظر گرفتن اهداف گفت و گوهای پنهانی ایران و امریکا، به نظر می رسد علاوه بر اینکه امکان پایان سریع جنگ از میان رفت، اقداماتی که به تدریج علیه ایران انجام گرفت، بدون تردید متأثر از افشای این ماجرا بود (1)و اوضاع را بیش از گذشته برای ایران سخت و دشوار کرد؛ زیرا به رغم امیدواری های زیاد هیئت امریکایی برای ملاقات با مقامات بلندپایه ایران، امام خمینی مسئولان را از هر گونه ملاقات منع کردند و همین بر عصبانیت امریکا و اقدام علیه ایران افزود.
زمینه های شکل گیری مذاکرات پنهانی مقامات امریکایی با عناصر ایرانی، با مبادله قطعات یدکی نظامی به ایران در مقابل آزادی گروگان های امریکایی در لبنان، از سال 1364 آغاز شد. ناتوانی امریکایی ها، به رغم همکاری سوریه برای حل معضل گروگان گیری در لبنان و هواپیمای ربوده شده تی. دبلیو. ای (T.W. A) در 24 خرداد 1364 (2)و متقابلا میانجیگری ایران برای حل معضل هواپیمای تی. دبلیو. ای (T.W. A) پس از سفر آقای هاشمی به سوریه در تیر 1364، توجه امریکا را مجددا به ایران معطوف ساخت. البته عوامل دیگری در این زمینه مؤثر بود که پس از افشای آن، ریگان رئیس جمهور وقت امریکا به آنها اشاره می کند:
«اکنون هجده ماه است که طی یک ابتکار سیاسی محرمانه ارتباط با ایران را در جریان کار خود قرار داده ایم. برای استفاده از این ابتکار، ساده ترین و بهترین دلائل را در اختیار داریم: 1 - تجدید روابط با ایران 2 - اقدامی شرافتمندانه برای خاتمه دادن به جنگ شش ساله ایران و عراق 3 - محو کردن تروریسم دولتی و خرابکاری 4 - تأثیر بخشیدن به روند بازگشت تمامی گروگان ها.» (3).
مک فارلین معتقد بود در سفر پنهانی اش به تهران فرصت مهمی از دست رفت. زیرا هیئت امریکایی پس از چهار روز حضور در تهران و
1) 3. مأخذ 1، فصل چهارم.
2) 4. خبرگزاری جمهوری اسلامی، نشریه «گزارش های ویژه»، شماره 116، 23 / 4 / 1365، نشریه نیوزویک، 22 / 4 / 1365.
3) 5. خبرگزاری جمهوری اسلامی، نشریه «گزارش های ویژه»، شماره233، 17 / 8 / 1365، واشنگتن پست، 16 / 8 / 1365، به نقل از ریگان رئیس جمهوری اسبق امریکا؛ و روزنامه رسالت، 24 / 8 / 1365.
چند دور گفت و گو، نتیجه دلخواه را به دست نیاوردند. بنابر پیش نویس موافقت نامه ی سه شنبه 6 خرداد، گفت و گوی سیاسی میان طرفین همچنان تا زمان افشای این روابط در آبان 1365 و مدتی پس از آن ادامه یافت و بعدها افشای ماهیت تماس های پنهانی ایران و امریکا به نحو آشکاری بر روند تحولات جنگ تأثیر گذاشت که بخشی از آن به شرح زیر بود:
1 - اعتبار سیاست امریکا در تحریم صدور تسلیحاتی ایران، در نزد متحدان امریکا عمیقا مخدوش شد. (1).
2 - بحران تمام عیار سیاسی در امریکا (2)تغییر و اصلاح سیاست امریکا را به عنوان ضرورتی اجتناب ناپذیر، آشکار ساخت و جدال های بسیاری میان کنگره و دولت امریکا درگرفت. (3).
3 - بی اعتمادی متحدان امریکا در منطقه به تشتت سیاست خارجی امریکا در منطقه و از دست دادن ابتکار عمل امریکا برای پایان دادن به جنگ منجر شد.
4 - عراقی ها در بیانیه ای به اقدام امریکا انتقاد کردند و اعتبار سیاست های اعلام شده ی امریکا را زیر سؤال بردند (4)و این اقدام را به شدت محکوم کردند.
5 - روس ها با بهره برداری از خلأ حاصله، سیاست های مشخص و فعال تری را با حضور در منطقه و به دست گرفتن ابتکار عمل در جنگ ایران و عراق با حمله به سیاست های امریکا و حمایت از عراق آغاز کردند.
مجموع عوامل یاد شده سبب گردید امریکایی ها با از دست دادن ابتکار عمل برای خاتمه دادن به جنگ، در موقعیت بسیار دشواری قرار گیرند. بخشی از تلاش امریکا برای خروج از این وضعیت و کسب اعتماد مجدد متحدان خود در منطقه و عراق، تشدید فشار مستمر به ایران بود. (5)چنان که بنابر اطلاعات و شواهد موجود، حملات گسترده عراق به مراکز صنعتی و اقتصادی ایران در این مرحله با چراغ سبز امریکا و حمایت و هدایت اطلاعاتی این کشور انجام گرفت.
1) 6. خبرگزاری جمهوری اسلامی، نشریه «گزارش های ویژه»، شماره 278، 2 / 10 / 1365، آسوشیتدپرس، 1 / 10 / 1365.
2) 7. خبرگزاری جمهوری اسلامی، نشریه «گزارش های ویژه»، شماره273، 27 / 9 / 1365، رادیو بی. بی. سی، 26 / 9 / 1365، به نقل از شهرام چوبین.
3) 8. روزنامه جمهوری اسلامی، 27 / 9 / 1365، به نقل از نشریه ایندیپندنت.
4) 9. خبرگزاری جمهوری اسلامی، نشریه «گزارش های ویژه»، شماره 272، 26 / 9 / 1365، رادیو بی. بی. سی، 25 / 9 / 1365.
5) 10. خبرگزاری جمهوری اسلامی، نشریه «گزارش های ویژه»، شماره 34، 4 / 2 / 1367، رادیو امریکا، 3 / 2 / 1367، به نقل از شیرین هانتر معاون بخش خاورمیانه ای مرکز مطالعات بین المللی و استراتژیک دانشگاه جرج تاون امریکا.
ساندی تایمز در این باره نوشت: «افشای حمایت تسلیحاتی ایران، ماشه حملات ناگهانی و سنگین عراق را به منابع و مراکز صنعتی و نظامی ایران چکاند.» (1).
روزنامه واشنگتن پست نیز نوشت: «پس از افشای ارسال پنهانی اسلحه به ایران، عراقی ها حملات هوایی خود را به ایران افزایش دادند.» همچنین نشریات، حضور یک افسر عالی رتبه امریکایی در بغداد برای کمک اطلاعاتی به نیروی هوایی عراق را افشا کردند. (2).
در پی بمباران نیروگاه نکا در آذر 1365، ساندی تلگراف به نقل از دیپلمات های مستقر در بغداد نوشت: «کمک اطلاعاتی امریکا به عراق این کشور را قادر ساخت تا به تأسیسات اقتصادی ایران و نیروگاه نکا ضربه وارد کند.» (3).
امریکایی ها در این مرحله رسما اعتراف کردند که طی چند سال گذشته با هدف جلوگیری از پیشروی ایران، اطلاعات جاسوسی به عراق داده اند. (4)امریکایی ها در توضیح سیاست خود مجددا تأکید کردند: «امریکا می کوشد که از پیروزی ایران در جنگ جلوگیری کند.» (5)وزیر خارجه وقت امریکا نیز رسما درباره سیاست امریکا اعلام کرد: «کاستن از توان نظامی ایران می تواند به دستیابی به یک راه حل از طریق مذاکره کمک کند.» وی افزود: «هدف، پایان دادن جنگ است، بدون اینکه جنگ طرف بازنده یا پیروز داشته باشد.» (6).
حمید شعبان فرمانده وقت نیروی هوایی عراق در فضای ناشی از تشدید سیاست خصومت آمیز امریکا، برای جلب اعتماد این کشور و سایر کشورهای عربی، پس از حملات گسترده نیروی هوایی عراق به مراکز اقتصادی و صنعتی ایران گفت:
«سال جاری تحولی قطعی و سریع به خود خواهد دید که به پایان یافتن جنگ به نفع عراق منجر خواهد شد. اولین مرحله از طرح شکست ایران با انهدام کلیه منابع انرژی این کشور به خصوص منابع نفتی آن کامل خواهد شد.» (7).
خط مشی عراق در این مرحله «قطع نفت ایران و تأمین نفت جهان»
1) 11. معاونت سیاسی سپاه پاسداران، بولتن «بررسی»، اسفند 1366، به نقل از ساندی تایمز، ص 17.
2) 12. روزنامه کیهان، 25 / 9 / 1365.
3) 13. روزنامه جمهوری اسلامی، 22 / 9 / 1365.
4) 14. خبرگزاری جمهوری اسلامی، نشریه «گزارش های ویژه»، شماره 272، 26 / 9 / 1365، خبرگزاری یونایتدپرس به نقل از مقامات رسمی امریکا.
5) 15. روزنامه رسالت، 26 / 9 / 1365، واحد مرکزی خبر به نقل از وزیر خارجه وقت امریکا (شولتز).
6) 16. روزنامه جمهوری اسلامی،27 / 9 / 1365.
7) 17. دفتر سیاسی سپاه پاسداران، نشریه «رویدادها»، شماره 128، 24 / 10 / 1365، به نقل از روزنامه القادسیه، 16 / 10 / 1365.
بود. لذا به موازات گسترش حمله به مراکز نفتی ایران و اخلال در صدور نفت جمهوری اسلامی، تلاش گسترده ای برای تأمین نفت جهان با صدور نفت از منطقه خلیج فارس با اتکا به «لوله» به جای نفتکش ها انجام گرفت. سیستم صدور نفت عراق در این مرحله از طریق اردن، عربستان و ترکیه طراحی شده بود و سعودی ها نیز در اجرای لوله گذاری تعهداتی را پذیرفتند. روزنامه واشنگتن تایمز در تحلیلی نوشت:
«این حملات توازن جنگ در خلیج فارس را تغییر داده است. تهاجم نیروی هوایی عراق تأثیرات عمده ای در جنگ خلیج فارس داشته است.» (1).
بر اثر تهاجمات هوایی عراق به مراکز صنعتی و اقتصادی ایران و به موازات آن تهدید کمپانی های خارجی صادر کننده نفت ایران و حمله به نفتکش ها و پایانه های نفتی و کشتی های تجاری، وضعیت اقتصادی جمهوری اسلامی رو به وخامت گذاشت. ضمن اینکه قیمت نفت به کمتر از 10 دلار کاهش یافت. امریکایی ها امیدوار بودند ایران در این روند تدریجا مواضع خود را تغییر دهد.
در این موقعیت دشوار، عملیات کربلای 4 - که سپاه پاسداران از مدتها قبل طرح ریزی و آماده سازی کرده بود - برای اجرا آماده شد. اما تنها به فاصله 24 ساعت پس از شروع عملیات، به دلیل هوشیاری دشمن و وضعیت جدیدی که در خطوط درگیری به وجود آمد، فرمانده کل سپاه دستور توقف عملیات را صادر کرد. در واقع با توجه به افشای عملیات بر اساس اطلاعاتی که امریکا به عراق داده بود (2)و استفاده عراق از تجارب عملیات فاو، (3)امکان پیروزی در عملیات از میان رفت. عراقی ها بلافاصله از امریکایی ها به دلیل واگذاری اطلاعات اساسی به این کشور برای مقابله با عملیات ایران، تشکر کردند. (4).
عراقی ها که پس از فاو و ناکامی در استراتژی موسوم به دفاع متحرک با وضعیت نامطلوبی روبه رو شده بودند، مجددا اعتماد به نفس خود را باز یافتند. (5).
با پیدایش وضعیت جدید به نظر می رسید، توازن جنگ که پس از فتح فاو به سود ایران تغییر کرده بود، مجددا در حال تغییر به سود عراق می باشد.
در چنین موقعیت دشواری نیروهای بسیجی نیز به دلیل اتمام مأموریتشان در حال بازگشت به خانه های خود بودند. تحقق این امر می توانست ایران را در برابر حملات زمینی احتمالی عراق کاملا آسیب پذیر نماید، ضمن اینکه امکان اجرای عملیات دیگری نیز از میان می رفت. بر پایه این ملاحظات، مجددا تمامی طرح های عملیاتی بازبینی شد و سرانجام منطقه شلمچه - به دلیل موفقیت لشکر 19 فجر و تیپ 57 حضرت ابوالفضل (ع) در محور شلمچه در عملیات کربلای 4 - مورد توجه فرمانده کل سپاه قرار گرفت.
وضعیت دشمن پس از عملیات کربلای 4
دشمن پس از آنکه عملیات کربلای 4 را با شکست مواجه ساخت، درصدد برآمد تا ابتکار عمل را به دست گرفته از فرصت به دست آمده بهره برداری کند. شواهد و قرائن نیز نشان می داد که چنانچه در آن وضعیت تغییری ایجاد نمی شد، دشمن برتری را از آن خود می ساخت؛ زیرا عراقی ها تبلیغات گسترده ای را تحت عنوان شکست عملیات سرنوشت ساز ایران آغاز کرده بودند. آنها با تشدید حملات هوایی و ادامه جنگ شهرها و تلاش برای بازپس گیری فاو، سعی کردند موازنه قوا را به طور کامل به نفع خود تغییر دهند.
عملیات کربلای 5 پیشروی در شرق بصره (شلمچه)
ضرورت اجرای عملیات
نظر به اینکه هسته اصلی تلاش های سیاسی - نظامی ایران پس از فتح فاو، عمدتا معطوف به تعیین سرنوشت جنگ با کسب پیروزی نظامی در یک عملیات گسترده و سرنوشت ساز بود، طبعا در چنین وضعیتی تنها اجرای یک عملیات پیروز می توانست وضعیت را به سود ایران تغییر دهد. در این میان عواملی وجود داشت که علاوه بر تسهیل شرایط، جمهوری اسلامی را به اجرای عملیات تشویق و ترغیب می کرد. این عوامل عبارت بودند از:
1 - شرایط نامطلوب سیاسی - نظامی: در وضعیتی که امکانات و نیروی انسانی کشور برای اجرای عملیات بسیج شده بود و متقابلا دشمن نیز با درک شرایط حساس حاکم بر جنگ، فشارهای خود را به ویژه بر مراکز صنعتی و اقتصادی وارد می ساخت، انتظارات موجود در جامعه و ضرورت های موجود بر جنگ، عملا اجرای عملیات پیروز را ایجاب می کرد. در واقع وضعیت مزبور و نگرانی های موجود به عنوان عامل بسیار مؤثر روحی و روانی، همواره مقدمه و در عین حال تحریک کننده تصمیم گیرندگان برای اجرای عملیات پیروز بود. از سوی دیگر، فرماندهی عالی جنگ خواستار تعیین تکلیف سریع تر نبرد با تداوم عملیات موفق و یا با صلحی شرافتمندانه بود که این امر فرماندهان سپاه را وادار به تصمیم گیری در این خصوص می کرد.
2 - احتمال حمله دشمن به منطقه فاو: گزارش های دریافتی از تحرکات ارتش عراق در منطقه فاو بیانگر آماده سازی مقدمات حمله
دشمن به فاو بود. بنابراین هر گونه تأخیر در اجرای عملیات، به منزله دادن فرصت به دشمن برای بازپس گیری فاو و تغییر موازنه جنگ به زیان جمهوری اسلامی ایران ارزیابی می شد.
3 - آمادگی نیروها: بسیج گسترده نیرو و امکانات در سال 1365 موجب شد که حدود 300 گردان نیرو در یگان های نیروی زمینی سپاه پاسداران سازماندهی و برای آغاز عملیات مهیا شود. نزدیک به 60 گردان از این نیروها در عملیات کربلای 4 به کار گرفته شد و 240 گردان نیرو همچنان آماده اجرای عملیات بود. این نیروی باقی مانده یکی از عوامل مؤثر و تعیین کننده در تصمیم گیری برای عملیات بود.
دلایل انتخاب منطقه شلمچه
1 - ارزش سیاسی - نظامی منطقه: در اوضاع حاکم بر جنگ، منطقه عملیاتی و اهمیت سیاسی - نظامی آن جایگاه ویژه ای داشت. شهر بصره دومین شهر مهم عراق از جنبه سیاسی، نظامی و اقتصادی، به عنوان مهم ترین هدف استراتژی نظامی جمهوری اسلامی بود و منطقه شلمچه سرپلی مناسب برای دستیابی به شهر بصره و تأسیسات عمده نفتی عراق به شمار می آمد.
2 - استقرار یگان های خودی در منطقه و نقش آن در غافلگیری دشمن:
منطقه شلمچه یکی از محورهای پشتیبانی کننده عملیات کربلای 4 بود و بخش بزرگی از منطقه و عقبه های آن به طور نسبی آماده بهره برداری شده بود. همین موضوع از سویی، مشکل زمان را تا حدود زیادی حل می کرد و از سوی دیگر، به دلیل کاهش نقل و انتقالات و تحرکات، حساسیت دشمن را برنمی انگیخت. همچنین، به دلیل حضور همه یگان های رزمی سپاه در منطقه عمومی خرمشهر و آبادان، چندان به جابجایی و نقل و انتقال نیاز نبود و این مسئله در غافل گیری دشمن بسیار مؤثر بود.
3 - انطباق ویژگی های منطقه شلمچه با شعار «عملیات سرنوشت ساز»: تصرف شلمچه به دلیل نزدیکی به بصره و اهمیت آن در تأمین اهداف
سیاسی و نظامی ایران، می توانست تا حدودی پاسخ گوی انتظاراتی باشد که از تبلیغات گسترده ی اجرای «عملیات سرنوشت ساز» برای مردم ایجاد شده بود. به خصوص آنکه رژیم عراق همواره در طول جنگ بیشترین تبلیغات را درباره استحکام خطوط پدافندی خود در شلمچه انجام داده بود و خطوط دفاعی شرق بصره، نفوذ ناپذیرترین دژ عراق در تبلیغات این کشور و رسانه های جهانی معرفی شده بود.
4 - تناسب منطقه با توان موجود: محدودیت توان خودی در پشتیبانی از جنگ، همواره انتخاب منطقه عملیاتی را تحت الشعاع قرار می داد، ولی در این مقطع، توان باقی مانده از عملیات کربلای 4، برای اجرای عملیاتی گسترده در منطقه شلمچه کافی بود. پس از توقف عملیات کربلای 80، 4 درصد از توان آماده شده باقی مانده بود.
5 - قابل پدافند بودن منطقه به دلیل وجود عوارض مناسب: از ویژگی های منطقه شلمچه، وجود عوارض طبیعی و مصنوعی متعدد در آن بود که امکان پدافند در هر مرحله از عملیات را فراهم می ساخت.
6 - امکان اجرای آتش مناسب: محدودیت دشمن در استفاده از جاده های مواصلاتی به دلیل محدودیت زمین، تأثیر آتش توپخانه و ادوات نیروهای خودی را بسیار افزایش می داد.
7 - موفقیت نیروهای عمل کننده در محور شلمچه در عملیات کربلای 4: در عملیات کربلای 4 موفقیت نسبی لشکر 19 فجر در شکستن خط و رخنه لشکر 57 در خط اول و دوم دشمن در امتداد دژ مرزی، زمینه مناسبی را برای اقدام در این منطقه فراهم کرد و فرماندهان دریافتند که امکان عملیات در منطقه شلمچه (پنج ضلعی) میسر است.
طراحی عملیات
طرح مانور
در پی بحث هایی که درباره مانور عملیات انجام گرفت، با توجه به بیش از 200 گردان نیرویی که سپاه در اختیار داشت، کلیات طرح اولیه مانور تهیه شد و سپس طی جلسات متعددی که با حضور فرماندهان عالی جنگ تشکیل شد، سرانجام تصمیم قطعی برای اجرای عملیاتی گسترده در شلمچه با همت سپاه پاسداران و عملیات محدودی در منطقه غرب کشور با تلاش ارتش اتخاذ گردید.
طبق طرح مانور، سه قرارگاه مأمور اجرای عملیات شدند. قرارگاه کربلا با شش لشکر و دو تیپ سپاه مأموریت تصرف، پاک سازی و تأمین منطقه پنج ضلعی و غرب کانال پرورش ماهی را بر عهده داشت. در واقع مأموریت اصلی با هدف تصرف «جای پا» و فراهم سازی مقدمات عبور قرارگاه های قدس و نجف به قرارگاه کربلا واگذار شد.
پس از آن قرارگاه قدس مأموریت داشت با تحویل گرفتن خط، ابتدا به پشت نهر دوعیجی و پس از آن به سمت کانال زوجی پیشروی نماید.
قرارگاه نجف نیز مأموریت داشت پس از اقدام قرارگاه کربلا برای تصرف و تأمین جای پای اولیه، با تحویل گرفتن خط در حد فاصل جنوب جاده شلمچه تا جزیره بوارین وارد عمل شود و جناح چپ منطقه را پاک سازی و تأمین نماید.
آخرین شناسایی از دشمن
با مشخص شدن مأموریت قرارگاه کربلا، نیروهای شناسایی یگان های تحت امر این قرارگاه به سرعت به شناسایی خطوط دشمن اقدام کردند. در این امر توجه اصلی به شناسایی عمق آب و پیدا کردن
راه کارهای مناسب برای عبور بود. در نتیجه ی این تلاش، نزدیک به 20 راه کار شناسایی شد.
ارتش عراق پس از عملیات کربلای 4 سنگرهای تخریب شده خود را ترمیم کرد و نیروهای آسیب دیده خود را که متحمل صدمات زیادی شده بودند، تعویض کرد. منطقه وضعیت عادی داشت و آتش دشمن پس از گذشت چند روز از کربلای 4 به تدریج سبک تر شده بود. البته دکل های دیده بانی و دستگاه های رازیت فرانسوی دشمن همچنان فعال بود و تحرکات نیروهای خودی را در عمق، با حساسیت دنبال می کرد.
رفع ابهامات
به رغم تلاش هایی که بلافاصله پس از عملیات کربلای 4 آغاز و طی یک هفته به طور گسترده و جدی انجام شده بود، مجددا باحضور فرمانده عالی جنگ، ابهاماتی که همچنان درباره میزان هوشیاری دشمن، مشکلات و پیچیدگی های زمین منطقه و دشواری های شکستن خط، پاک سازی، تصرف و تأمین منطقه وجود داشت، بررسی گردید.
سرانجام پس از برگزاری یک جلسه پنج ساعته با حضور کلیه مسئولان و فرماندهان قرارگاه ها و یگان های سپاه، اجرای عملیات قطعی شد. در این خصوص محسن رضایی در آخرین جلسه با فرماندهان قرارگاه ها، درباره اجرای عملیات گفت:
«ما الآن در وضعیتی هستیم که باید به سرعت بر خودمان غلبه کنیم تا از این وسوسه های جانبی خود را نجات بدهیم. اگر بخواهیم از خسارات بیشتر جلوگیری کنیم، فقط بایستی با تمام قدرت و با تمام قوا و قبول هر مسئله ای، خلجان هایی را که در فکر و افکارمان هست بیرون بریزیم. تنها راه حلی که برادران باید در نظر داشته باشند این است که با یک روحیه ایثارگرانه ای، هم صداقتمان را به امام نشان بدهیم و هم انشاءالله به خداوند متعال نشان بدهیم و ثابت کنیم که ما واقعا برای آخرتمان می جنگیم و نه برای هیچ مسئله دیگر...» (1).
1) 23. معاونت سیاسی ستاد کل سپاه،بولتن بررسی، شماره 1، اسفند 1366 ص 113و114.
بدین ترتیب در طول جنگ تحمیلی برای اولین بار چنین عملیات گسترده و پیچیده ای را به این نحو و با این زمان کوتاه (12 روز) سپاه پاسداران انقلاب اسلامی طرح ریزی کرد و برای اجرا آماده شد.
سازمان رزم
سازمان سپاه برای عملیات کربلای 5 به شرح زیر تعیین گردید. البته این سازمان رزم در هنگام اجرای عملیات به دلیل پاره ای از مسائل تغییر کرد.
قرارگاه کربلا: لشکرهای 33 المهدی (عج)، 10 سیدالشهدا (ع)، 19 فجر، 25 کربلا، 31 عاشورا و 41 ثارالله (ع) و تیپ های 18 الغدیر و 48 فتح.
قرارگاه قدس: لشکرهای 14 امام حسین (ع)، 8 نجف اشرف، 32 انصار الحسین (ع)، 7 ولی عصر (عج) و 27 محمد رسول الله (ص) و 44 قمر بنی هاشم (ع).
قرارگاه نجف: لشکرهای 5 نصر، 17 علی بن ابی طالب (ع)، 105 قدس، 155 ویژه شهدا، 21 امام رضا (ع) و تیپ های حضرت ابوالفضل (ع)، 29 نبی اکرم (ص) و 12 قائم (عج).
در آستانه عملیات
در ادامه تلاش های گسترده و فشرده ای که برای پای کار رفتن یگان ها و کسب آمادگی برای عملیات انجام گرفت، در آستانه عملیات، قبل از شروع درگیری، فرماندهی سپاه مسائل گوناگونی را برای افزایش میزان آمادگی و درصد احتمال موفقیت پیگیری کرد از جمله:
1 - بررسی و تکمیل مانور یگان ها: فرماندهی سپاه تأکید داشت که در مراحل اولیه عملیات، تصرف دو سرپل در موفقیت و تداوم عملیات نقش اساسی دارد: یکی در غرب کانال ماهی و دیگری در غرب تقاطع جاده شلمچه و دژ مرزی معروف به پنج ضلعی. سرپل «کانال ماهی» بیشتر به این دلیل مورد توجه بود که پیشروی به طرف نهر جاسم در منطقه «پنج ضلعی» تضمین بیشتری داشته باشد.
2 - نیروی زرهی: اگر چه تصمیم گیری برای به کارگیری نیروی زرهی، در مقایسه با سایر مسائل، اندکی با تأخیر انجام گرفت، اما سرانجام پس از بررسی طرح مانور، تلاش مضاعفی در کیفیت و چگونگی هماهنگی با یگان های عمل کننده انجام پذیرفت تا هنگام عملیات مشکلی ایجاد نشود.
3 - آتش توپخانه: با توجه به تردیدی که در میزان هوشیاری دشمن و ضعف هایی که در زمینه آمادگی یگان ها وجود داشت، اتکا بر آتش فزونی می یافت. بر همین اساس، فرمانده سپاه در جلسه ای با فرمانده گروه توپخانه 15 خرداد، وی را نسبت به گروه های حساس، به ویژه پوزه کانال دقیق توجیه کرد. همچنین، به منظور آمادگی بیشتر قرارگاه های قدس و نجف برای تمرکز آتش، با فرماندهان این دو قرارگاه هماهنگی و توصیه های لازم انجام پذیرفت.
4 - پشتیبانی: مشکلات مربوط به عقبه، از جمله مسائلی بود که باعث بروز ابهام و تردید در اجرای عملیات می گردید لذا پس از بحث و بررسی، قرارگاه های عاشورای 3، 2، 1 و 4 برای پشتیبانی تشکیل شد که مدیریت عبور را بر عهده داشتند.
5 - هوشیاری دشمن: تجربه عملیات کربلای 4 ایجاد می کرد که این بار تحرکات دشمن با دقت بیشتری پیگیری شود و از همین رو، مقرر شده بود که در صورت لزوم فرمانده سپاه شخصا برای توقف عملیات تصمیم بگیرد.
طی پیگیری هایی که تا آستانه عملیات انجام گرفت، مسائل گوناگونی از دشمن دیده شد، با این حال از مجموع تحرکات دشمن در منطقه عملیاتی کربلای 5 تحلیل مشخصی ارائه نمی شد اما همواره بر این احتمال تأکید می شد که دشمن قصد حمله به فاو را دارد، از سویی این امیدواری وجود داشت که به محض آغاز درگیری در شلمچه، دشمن در صورتی که قصد حمله به فاو را هم داشته باشد، صرف نظر کرده خود را برای پاسخ گویی به تک ایران در شلمچه، آماده کند.
شرح عملیات هجوم به مستحکم ترین خطوط دشمن
شب و روز اول عملیات
بر اساس زمان بندی مقرر بود عملیات ساعت 2 بامداد آغاز شود، اما قبل از این زمان خبرهایی به قرارگاه رسید که نشان می داد عملیات فاش شده است، لذا با قرائت رمز عملیات، دستور شروع عملیات در ساعت 35: 1 بامداد 19 دی 1365 به طور رسمی صادر شد. با آغاز عملیات روشن شد که برخلاف تصور فرماندهان خودی،دشمن نسبت به هیچ یک از محورهای عملیاتی به طور کامل هوشیار نبوده است و تنها به محور پنج ضلعی (به دلیل تجربه عملیات کربلای 4) توجه بیشتری داشت، ضمن آنکه در محور کانال پرورش ماهی صددرصد غافل گیر شده بود. همین غفلت، تزلزل قوای دشمن را در پی داشت و فرمانده سپاه نیز تلاش می کرد با حداکثر استفاده از این وضعیت در پیشروی یگان ها و آمادگی قرارگاه قدس و نجف برای عبور تسریع کند.
حدود دو ساعت پس از آغاز عملیات گزارش ها چنین است: لشکر 41 ثار الله (ع) از کانال پرورش ماهی عبور کرده و لشکر 21 امام رضا (ع) در نوک جزیره بوارین خط را شکسته است. همچنین لشکر 31 عاشورا با لشکر 19 فجر در داخل پنج ضلعی و با لشکر 41 ثار الله (ع) در شرق کانال پرورش ماهی الحاق کرده اند و لشکر 41 ثار الله (ع) نیز به غرب کانال ماهی نفوذ کرده است. با این اقدامات، در این منطقه امکان ادامه تک فراهم شد. از این پس تا روشن شدن هوا،
درگیری رزمندگان اسلام بیشتر در محور سرپل کانال ماهی و پنج ضلعی بود، لذا امیدواری زیادی برای ادامه عملیات به وجود آمد. به ویژه آنکه در طول روز اول نیز، مثلثی غرب کانال زوجی تصرف شد. حوالی ظهر، لشکر 10 سیدالشهدا (ع) و لشکر 19 فجر به کانال هفت پل رسیدند. سپس لشکر 10، هلالی شلمچه را تصرف کرد و لشکر 19 به پاک سازی اطراف پل و الحاق با دو جناح خود مشغول شد. لشکر 31 عاشورا نیز با تصرف یک ضلع کانال ماهی، سعی کرد که از نوک کانال به سمت راست مانور کند بتواند با لشکر 25 کربلا الحاق کرده، سرپل مورد نظر را پوزه کانال ماهی تصرف نماید. در این میان، تنها تلاش دشمن در پنج ضلعی، مقاومت در قرارگاه فرمانده تیپ بود که به وسیله تعدادی تانک انجام می گرفت.
در جزیره بوارین نیز هم زمان با محورهای کانال ماهی و پنج ضلعی، لشکر 21 امام رضا (ع) از قرارگاه نجف، با هدف فریب دشمن، وارد عمل شد. با وجود موفقیت عملیات لشکر 21 امام رضا (ع) تا حدود ساعت 8 صبح، قبل از ظهر از قرارگاه نجف خبر رسید که از جزیره بوارین عقب نشینی شده است. دشمن با مشاهده اوضاع غرب کانال ماهی، نسبت به کل منطقه، به ویژه حد فاصل نهر جاسم تا کانال زوجی احساس خطر کرد. ارتش عراق نخستین فشارهای خود را روی لشکرهای 25 کربلا، 41 ثار الله (ع) و محور پدبوبیان متمرکز کرد. دشمن با درک این موضوع که تمام تلاش جبهه خودی متوجه باز کردن عقبه خشکی از نوک کانال ماهی و از داخل پنج ضلعی است، برای نگهداری مثلثی پشت کانال تلاش بسیاری کرد و نیروی فراوان و آتشی پرحجم به کار گرفت.
در این حال، فرماندهی عملیات درصدد برآمد تا فشار فوق العاده دشمن روی محور کانال ماهی را کاهش داده و بر سرعت پیشروی در داخل پنج ضلعی بیفزاید تا عقبه خشکی را باز کند.
تا قبل از ظهر، تدبیر این بود که لشکرهای 7 ولی عصر (عج)، 8 نجف و 14 امام حسین (ع) از کانال ماهی عبور کرده وارد منطقه درگیری
شوند، اما وقتی مشخص شد که لشکر 10 سیدالشهدا (ع) مواضع هلالی پشت جاده شلمچه را تصرف کرده است، دستور داده شد لشکر 27 حضرت رسول (ص) از محور کانال ماهی و نیروهای زرهی از جاده فجر - که به تازگی باز شده بود - وارد عمل شوند و یگان های درگیر در پنج ضلعی به محدوده تصرف شده خود عمق بدهند. لذا کانال هفت پل به دو قرارگاه قدس و نجف واگذار شد. از پل سوم کانال هفت پل به سمت دژ تا جاده شلمچه، به قرارگاه نجف واگذار شد که بایستی لشکرهای 5 و 17 به سمت دژ و قسمت راست آن که شامل خاکریزهای مقطعی دشمن در امتداد کانال کوثر بود، وارد عمل می شدند و در جناح راست، لشکر 8 نجف از قرارگاه قدس وارد عمل می شد. به منظور هماهنگ کردن یگان ها، جاده آسفالت شلمچه به عنوان خط هماهنگی انتخاب شد.
به طور کلی از آغاز عملیات تا بعد از ظهر روز اول، سه موضوع روشن شد:
1 - رفع ابهام درباره میزان هوشیاری دشمن.
2 - امید به موفقیت تلاش قرارگاه کربلا برای تصرف جاپای اولیه.
3 - فراهم شدن مقدمات عبور قرارگاه نجف و قرارگاه قدس و نیز باز شدن عقبه خشکی و عبور زرهی.
در واقع، اوضاع برای آغاز پیشروی مناسب شده بود و بایستی با استفاده از گسیختگی دشمن، به سرعت، زمین های بیشتری تصرف می شد.
ساعت 16: 30 دشمن با 10 تیپ، پاتک شدیدی را در محور غرب کانال ماهی آغاز کرد و همچنین مانع از الحاق لشکرهای 25 کربلا و 31 عاشورا در نوک کانال ماهی می شد و میان لشکرهای 10 سیدالشهدا (ع) و 19 فجر نیز رخنه ایجاد کرد. با وجود موفقیت های مهمی که به دست آمده بود، اوضاع کاملا اطمینان بخش نبود. در این حال فرمانده سپاه، آقای هاشمی رفسنجانی را از آخرین وضعیت صحنه درگیری آگاه کرد و درخواست نمود تا برای تجزیه قوای دشمن، نیروی زمینی ارتش عملیات کربلای 6 را در سومار آغاز کند.
شب و روز دوم عملیات
در شب دوم عملیات هر سه قرارگاه (کربلا، قدس و نجف) وارد عمل شدند. قرارگاه کربلا با لشکرهای 10 سیدالشهدا (ع)، 25 کربلا، 27 حضرت رسول (ص)، 31 عاشورا و 32 انصار الحسین بایستی وارد عمل می شد، اما لشکرهای 27، 10 و 32 به پای کار نرسیدند. لشکرهای 25 و 31 نیز نتوانستند با یکدیگر الحاق کنند. از سوی دیگر، دشمن به دلیل اهمیت تلاش نیروهای خودی، مصرانه مقاومت می کرد و با درک اهمیت محور کانال ماهی، توان مضاعفی را در این محور وارد عمل کرد و بیشترین فشار را متوجه لشکر 25 کربلا نمود. رزمندگان لشکر 25 نیز حدود 48 ساعت (تا بعد از ظهر روز دوم) در محاصره دشمن بودند و برای حفظ سرپل به دست آمده، مقاومت می کردند.
قرارگاه های قدس و نجف به دلیل ارتباط نزدیک هدف هایشان، با کمک و مشورت یکدیگر، مانور و هدایت یگان های خود را انجام دادند و در پنج ضلعی وارد عمل شدند و مقدار کمی پیشروی کردند. فرماندهان دو قرارگاه پس از بررسی اوضاع مصمم شدند که مواضع به دست آمده را به هر شکل ممکن حفظ کنند، لذا تا پایان روز دوم، مواضع تصرف شده حفظ گردید و برای ادامه عملیات تا بوارین نیز طرح ریزی به عمل آمد.
ارتش عراق در روز دوم عملیات سه هدف را دنبال می کرد: متوقف کردن یگان های خودی در پنج ضلعی و جلوگیری از تعمیق عملیات و باز شدن جاده شلمچه؛ پس گرفتن سرپل غرب کانال ماهی به هر نحو ممکن و تهدید عقبه آبی جبهه خودی از طریق جناح راست عملیات.
از این رو دشمن روی جناح راست و سرپل غرب کانال ماهی فشار زیادی می آورد. در چنین وضعیتی فرمانده سپاه تحلیل جدیدی را ارائه داد که بر مبنای آن با حرکت تأخیری در سمت لشکر 25، قرارگاه قدس و قرارگاه نجف مأموریت خودشان را تا رسیدن به پاشنه (انتهای بوارین) انجام دهند. در واقع مقاومت لشکر 25 در غرب کانال
ماهی، اجرای همان حرکت تأخیری بود.
با ره یافت جدید، فلش ادامه تک، از کانال ماهی برداشته شد و پنج ضلعی صحنه اصلی تحقق هدف های عملیات کربلای 5 گردید. البته زمینه تحقق این تصمیم نیز وجود داشت؛ زیرا از این پس، فلش اصلی حمله برخلاف جهت مواضع دفاعی دشمن در قبل از عملیات بود. زیرا مواضع دفاعی عراق از شمال به جنوب بود، اما سمت فلش خودی در پنج ضلعی از شرق به غرب بود. این از مهم ترین ویژگی های عملیات کربلای 5 به شمار می رفت که اکنون به طور کامل بایستی از آن بهره برداری می شد. بر این اساس، ادامه عملیات مستلزم دو اقدام مهم بود:
1 - باز کردن جاده های منتهی به پنج ضلعی و شلمچه.
2 - تعمیق عملیات با تلاش یگان های موجود در پنج ضلعی.
غروب روز دوم، بارقه های امید برای مغلوب کردن دشمن، در میان ابهامات و نگرانی ها، دیده می شد. اما جبهه خودی، تحت دو فشار اساسی قرار داشت: حملات هوایی، آتش پرحجم دشمن. نیروی هوایی عراق بیشترین حملات خود را روی جاده فجر، داخل پنج ضلعی، جاده شلمچه و مواضع توپخانه متمرکز کرده بود. بنابر توافقات قبلی، قرار بود نیروی هوایی ارتش سیستم موشکی هاگ (هاوک) را به طور کامل فعال نگه دارد و 10 دستگاه پدافند هوایی اورلیکن را نیز کنار جاده شلمچه مستقر کند. ولی نه سیستم موشک هاگ فعال شد و نه تجهیزات پدافند هوایی اورلیکن به طور کامل به منطقه انتقال داده شد. لذا دشمن از این خلأ استفاده کرد و با افزایش حجم آتش، عرصه را بر رزمندگان تنگ کرد.
شب و روز سوم عملیات
در تصمیم گیری برای شب سوم عملیات، محور پنج ضلعی اهمیت بیشتری یافت، ضمن آنکه حفظ سرپل کانال ماهی و الحاق میان برخی یگان های آن محور و نیز توسعه سرپل در برنامه ریزی گنجانده شد.
از این رو مانور شب سوم در سرنوشت عملیات نقش تعیین کننده ای داشت. به گونه ای که فرمانده سپاه از مسئول دفتر خود خواست تا با دفتر امام خمینی تماس بگیرد و به وی گفت:
«به آقای انصاری بگویید از قول من به امام بگویند که امشب شب سرنوشت ساز است و دعا کنید. ما با تمام قوا و دشمن با تمام قوا درگیر شده ایم.» (1).
چندی بعد، آقای انصاری در تماس با قرارگاه گفت:
«پیام آقا محسن را به امام گفتم. ایشان فرمودند به بچه ها بگویید من آنها را دعا می کنم.»
عملیات، دو سه ساعت پس از غروب آفتاب، در محورهای مختلف شروع شد.
قرارگاه کربلا در دو محور کانال ماهی و محور راست برای انفجار پل ها وارد عمل شد. لشکرهای 7 ولی عصر (عج)، 10 سیدالشهدا (ع)، 25 کربلا، 27 حضرت رسول (ص)، 31 عاشورا، 32 انصار الحسین، 41 ثار الله (ع) مأموریت رسیدن به هدف ها را به عهده داشتند. در این محور، به دلیل اهمیت و ارزش زمین، دشمن مقاومت و سرسختی بسیاری نشان می داد. از این رو، یگان های عمل کننده که طی چند شب گذشته توانایی اصلی خود را صرف کرده بودند، در شب سوم موفقیت چندانی به دست نیاوردند.
در پی ناکامی یگان ها در رسیدن به اهداف، دشمن در ساعت 10: 8 صبح، با استفاده از رخنه موجود میان لشکرهای 7 ولی عصر (عج) و 10 سیدالشهدا (ع) فشار خود را آغاز کرد. نیروهای عراقی پس از حضور در مثلثی پشت کانال، تلاش بسیاری کردند تا به داخل پنج ضلعی رخنه کنند که در صورت موفقیت آنها، عقبه نیروهای قرارگاه های قدس و نجف در پنج ضلعی بیرون از آن به سمت بوارین و عقبه شماری از یگان های قرارگاه کربلا بسته می شد و بدین ترتیب، خطر بزرگی جبهه خودی را تهدید می کرد. با درک این مسئله، فرمانده سپاه به تیپ زرهی 20 رمضان دستور داد تعدادی تانک بالای
1) 24. مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، گزارش قرارگاه نجف در عملیات کربلای 5، حسین اردستانی، ص 141.
سکو برده از آنجا دشمن را در مثلثی پشت کانال زیر آتش بگیرند. به توپخانه نیز دستور داده شد حجم آتش سنگینی را روی منطقه تجمع دشمن در پشت کانال ماهی اجرا کند. همچنین، واحدهای زرهی لشکرهای 8 نجف و 14 امام حسین (ع) موظف شدند از پشت نهر دوعیجی دشمن را در پشت نهر جاسم با تیر مستقیم تانک بزنند.
دشمن نیز متقابلا به اقدامات شدیدی دست زد و از ساعت 9 صبح به بمباران صحنه درگیری و عقبه ها و حمله شیمیایی پرداخت. با توجه به فشارها و رخنه دشمن به پشت مثلثی کانال، به نظر می رسید حفظ دستاوردهای عملیات در روز سوم چندان آسان نباشد. در این وضعیت بحرانی، غلامعلی رشید از طرف فرمانده سپاه، طرح جدیدی را به عنوان مأموریت قرارگاه های قدس و نجف ابلاغ کرد. طبق این طرح، قرارگاه قدس بایستی پس از رسیدن به جاده شلمچه، با نود درجه چرخش به سمت راست تا چهارراه (تلاقی جاده شلمچه و جاده آسفالت که از شمال و جنوب به کانال ماهی و جزیره شلحه وصل می شد) ادامه تک می داد. البته عمده ترین مشکل این طرح، چگونگی هماهنگی یگان ها بود که بررسی گردید.
اگر چه فرمانده قرارگاه نجف (مصطفی ایزدی) به تغییر طرح مانور نظر مثبتی نداشت و کم و بیش مخالفت خود را ابراز می کرد، اما محمدعلی (عزیز) جعفری، فرمانده قرارگاه قدس، دلایل زیر را برای اجرای طرح جدید برشمرد تا وی متقاعد شود:
1 - اتصال محور قرارگاه کربلا به محور قرارگاه های قدس و نجف.
2 - تهدید عقبه های دشمن.
3 - محدود کردن دشمن در استفاده از معابر وصولی.
4 - تهدید جدی عقبه جزیره بوارین و...
به هر تقدیر، یک ساعت پس از شروع حمله، لشکرهای 8 نجف (از قرارگاه قدس) و 17 علی بن ابی طالب (ع) (از قرارگاه نجف) با سرعت شگفت آوری به جاده آسفالت رسیدند که این پیشروی بیشتر به دلیل عدم حضور چشمگیر دشمن بود.