جلسه 1394/10/22

بسم الله الرحمن الرحیم



شرائط رضاع

موضوع: شرائط رضاع
شرع مقدس در اینجا سه ملاک معین کرد و فرمود عدد باید پانزده بار باشد، زمان هم یوم و لیلة ، اثر هم انبات اللحم و شدّ العظم باشد، قاعدتاً باید این سه تا همراه باشند و حال آنکه ما می بینیم عدد با زمان همراه نیست، یعنی پانزده بار با یک شبانه روز همراه نیست، غالباً بچه ها در یک شبانه روز ده بار شیر می خورند و اگر احیاناً بعضی از آنها اکول باشند دوازده بار شیر می خورند، بنابراین، اگر زنی یک شبانه روز شیر داد، از نظر زمان نشر حرمت می کند اما از نظر عدد حرام نمی شود و نشر حرمت نمی کند، اینها از هم جدا شدند و حال آنکه امارات باید با همدیگر همراه و همگون باشند، عدد عقب تر است، زمان جلوتر است، زمان در ده بار یا دوازده بار محقق می شود و حال آ نکه عدد زمان بیشتری می برد.
در صورت ناهماهنگی و عدم تطابق زمان با عدد، حکم شرعی چیست و چه باید کرد؟
صاحب جواهر می خواهد مسأله را درست کند ولذا می فرماید نوع بچه ها همراهند، زمان با پانزده بار در نوع بچه ها همراهند، حال چند بچه دیگر که شاذن هستند و کمتر غذا می خورند مطرح نیست، می گوید نوع شان همراه است.
ولی این فرمایش صاحب جواهر صحیح نیست چون بچه هر سه ساعت شیر می خورد که در یک شبانه روز می شود هشت بار، البته زنانی هم هستد که بدون قید و شرط شیر می دهند فلذا ما چهار تای دیگر را هم اضافه می کنیم که جمعاً بشوند دوزاده بار، با این وجود ما چگونه بگوییم که هم زمان میزان است و هم عدد؟
صاحب جواهر می گوید که نوع بچه ها در اینجا مطرح است، ولی ما می بینیم که نوعش تخلف دارد.
نظریه شیخ انصاری و صاحب مسالک
شیخ انصاری و صاحب مسالک فرموده اند زمان مال جایی است که زن (دایه) نشمارد، ولی اگر بشمارد همان عدد میزان است، چون زنان غالباً حوصله شمارش را ندارند، شرع مقدس زمان را معین کرده، اساس و میزان عدد است، اگر موفق به شمردن شد، میزان همان عدد است، اما اگر موفق به شمردن نشد، مثل اینکه زن کم سواد است یا مشاغلش زیاد است به گونه ای که نمی تواند بشمارد، در اینجا شرع مقدس زمان را جایگزین عدد نموده.
ولی هردو جواب، جواب نادرست و نا صواب است، یعنی هم جواب صاحب جواهر صحیح نیست که می گوید در نوع بچه ها عدد با زمان همراهند و هم جواب شیخ انصاری و صاحب مسالک که می گویند زمان مال زنی است که عدد نداشته باشد، اما گر عدد داشته باشد، عدد مقدم بر زمان است، این هم یک جمع بلا شاهد است.
ما اینجا عدد را با زمان سنجیدیم، الآن می خواهیم عدد را با اثر بسنجیم، اختلاف اینها خیلی کم است، یعنی به ندرت یافت می شود که بچه شدّ عظم و انبات لحم بکند، در حالی که کمتر از پانزده بار باشد، بسیار نادر است که اثر پیدا بشود اما عدد پیدا نشود، بنابراین، مشکل عدد با زمان است نه با اثر، غالباً اثر عقب تر از زمان است.
علاوه براین، اثر یک ماده افتراقی دارد که عدد اصلاً در آنجا نیست، مثل اینکه زنی یکماه تمام یا دوماه تمام بچه را شیر می دهد، منتها روز در میان، یعنی یک روز شیر می دهد و روز دیگر غذا یا چیز دیگر و این مسأله تا یکماه یا دوماه ادامه پیدا می کند، در اینجا اثر است اما عدد مطرح نیست.
نکته قابل توجه
اینکه ما می گوییم زمان با عدد همراه نیست، در این جهت بین اقوال ثلاثه فرقی نیست، خواه بگوییم هردو اصیل هستند و اصلاً اثر مؤثر نیست که قول اول همین را می گفت، یا بگوییم هر سه مؤثر است که قول دوم باشد، یا بگوییم موضوع و اصیل اثر است، عدد و زمان طریق آن است، در این مسأله که انعکاس نیست فرقی بین اقوال ثلاثه نیست، خواه زمان و عدد را اصیل بدانیم یا اثر را اصیل بدانیم و این دوتا را طریق برای آن، یا اینکه به هر سه اعتبار قائل بشویم، در همه این صور عدد باز زمان قابل جمع نیست، عدد همیشه دیر تر است، زمان همیشه جلوتر است.
بله! عدد با اثر مشکلی ندارد، چون غالباً اثر عقب تر از از عدد است نه جلوتر، علاوه براین، گفتیم اثر یک ماده افتراقی دارد که خواندیم و آن راجع به زنی بود که بچه را هم شیر می دهد و هم غذا می دهد، در اینجا اصلاً عدد مطرح نیست، مطرح فقط اثر است.
مشکلة عدم الانعکاس بین المدّة و کلّ من العدد و الأثر
إنّ ظاهر الموثّقة هو الاکتفاء بالمدّة فی نشر الحرمة و إن لم یبلغ العدد، و هو مشکل، ضرورة لغویّة التحدید بالعدد حینئذ – چون همیشه زمان، جلوتر از عدد است-، فالظاهر تحقق المدّة غالباً قبل تحقّق العدد، فإنّ الطفل حسب العادة لا یرضع فی الیوم و اللیلة أزید من عشر رضعات، أو إثنتی عشرة، کما هو ظاهر لمن لاحظ ولده الرضیع، أو استفسر عمن له ولد رضیع.
در اینجا دوتا جواب گفته اند، جواب اول جواب صاحب جواهر است، ایشان می گوید نوع بچه ها.
فما ذکره صاحب الجواهر معلّلاً الاکتفاء بالمدّة و إن لم یبلغ العدد بقوله:« یمکن أنی کون تحدید الشارع ملاحظاً فیه الوسط من الناس فإنّة کما اعترف به فی المسالک یأتی علی العدد تقریباً»[1]
، لا یخلو من نظر.
جواب دوم مال شیخ انصاری است، شیخ انصاری فرموده اگر شرع مقدس مدت را گفته، این از روی بیچارگی است، و الا میزان عدد است، چون زنانی هستند که حوصله شمارش را ندارند یا بی سواد هستند یا مشاغل زیاد دارند که حوصله شمارش را ندارند فلذا شرع مقدس مدت را آورده، و الا اگر شمارش کنند، مدت معتبر نیست.
و لأجل هذا الإشکال التجأ الشیخ و العلّامة فی التذکرة إلی أنّهما (إی الیوم و اللیلة أو الأثر) لمن لا یضبط العدد، و مقتضاه عدم اعتبارهما مع العلم بالنقص عن العدد.
بنابراین، اگر شبانه روز گذشت و هنوز به پانزده بار نرسیده، نشر حرمت نمی کند مگر اینکه زن نشمارد، بله! اگر نشمارد، در این صورت به مدت ا کتفا می کنیم.
و الحقّ أنّ عدم انعکاس علامتین (المدّة و العدد) معضلة تحتاج إلی تدبّر تامّ للدفاع عنها، و أمّا عدم الانعکاس من جانب الأثر فغیر مضرّ، ضرورة ندرة اتفاق حصول الأثر المحسوس قبل العدد، فالقول بکون الأثر علامة مستقلة، لا یضرّ بکون العدد و المدّة علامتین. علی أنّ للأثر مادّة افتراق لا یزاحم و هی ما إذا تحقّق الأثر نتیجة رضاع لفترة طویلة تخلّلها رضاع من امرأة أخری، فإنّ الحقّ أنّة یحرم و إن کان بالنظر إلی العدد و المدّة غیر واجد لشرائطها.
إلی هنا تمّ نسبت عدد به مدت، اینک می خواهیم عدد را به اثر بسنجیم، غالباً عدد جلوتر است، اثر بعد است، آنچنان نیست که لغویت لازم بیاید، یعنی لغویت لازم نمی آید، چون عدد همیشه جلوتر است، عدد عقب است، ممکن است کسی بگوید دراینجا هم اشکال است، اگر عدد همیشه جلو است، اثر همیشه عقب است، پس اثر لغو می شود، جوابش ماده افتراق است، ماده افتراق جایی است که زن بچه را هم غذا بدهد و هم شیر، در آنجا اثر مؤثر است در حالی که عدد مطرح نیست.
ههنا فروع
الأول: شرع مقدس فرموده روز و شب، حتماً این زن باید دقت کند که دم آفتاب شیر بدهد تا دم آفتاب دیگر، و حال آنکه این کار حرجی است، فلذا ما می گوییم یوم و لیله کنایه از بیست وچهار ساعت است نه اینکه زن حتماً باید دقت کند، یعنی اول آفتاب شروع کند و تا دم آفتاب روز بعد هم تمام کند، این را نمی خواهد بگوید، یوم و لیله به معنای مدت است، گاهی قرآن کریم یوم و لیله را در مدت به کار برده است، مثلاً می فرماید: « سَخَّرَهَا عَلَيهِمْ سَبْعَ لَيالٍ وَثَمَانِيةَ أَيامٍ »[2]

این کنایه از یک شبانه روز است.
الأول: إنّ الیوم و اللیلة عنوانان مشیران إلی الظرف الخاصّ الّذی یرضع فیه الصبیّ، فلا یعتبر خصوص الیوم و الیلیة الحقیقین، بل یکفی الملّفق منهما و خاصّة مع ملاحظة ما نبّة علیه الشیخ الأعظم فی هذا المقام.
الثانی: لو أطعم الرضیع فی أثناء الیوم و اللیلة طعاماً آخر ، فالظاهر کونه مضرّاً بصدق رضاع یوم لیلة، لأنّ المتبادر کون غذائه فی ذاک الظرف هو اللبن الذی یرضعه.
گاهی از اوقات بچه در بین بیست و چهار ساعت یک آب مختصری می خواهد، آیا این مضر به رضاع است یا نه؟
به نظر می رسد که این مقدار مضر نباشد، چون این مقدار، انبات لحم و شد عظم مؤثر نیست.
نعم لا یضرّ الغذاء القلیل غیر المؤثّر فی جوعه و عطشه.
الثالث: هل المعتبر فی الرضاع یوماً ولیلة، رضاع نوع الأطفال الرضّع (جمع راضع)، أو المناط فیه حال شخص الطفل الرضیع؟ الظاهر هو الثانی، سواء کان شربه اللبن أکثر من المتعارف أو أقلّ منه، لأنّ الحکم هنا تابع لموضوع نفسه.
آیا میزان نوع بچه هاست یا میزان بچه ای است که در دامن مادر است؟ ظاهراً میزان دومی است. چطور؟ چون حکم تابع موضوع است، موضوع فعلاً این بچه است، ممکن است این بچه بیش از متعارف شیر بخورد یا کمتر از متعارف، میزان این است که این بچه را بیست و چهار ساعت شیر بدهد، حالا بچه ای است که زیاد شیر می خورد و بچه ای هم است که شیر می خورد، میزان نوع بچه ها نیست، شرع مقدس نمی آید که کار را مشکل کند و بگوید نوع بچه ها میزان است، نوع بچه ها فرق می کنند فلذا نمی ندانیم که نوع بچه ها مقدار می خورند.
الرابع:یشترط فی نشر الحرمة بالرضاع یوماً ولیلة احتمال تأثیر اللبن فی شدّ العظم و إنبات اللحم، فلو فرض حصول العلم بعدم التأثیر فلا نشر، لأنّ المتبادر من شرطیة إنبات اللحم و شدّ العظم، أنّ ملاک نشر التحریم تأثیر اللبن فی شدّ العظم و نبات اللحم، غایة الأمر أنّ الزمان أو العدد طریقان إلیهما، فإذا علم التخلف فلا تحریم، نعم احتمال التأثیر کاف، لأنّ العلم بالأثر أمر مشکل.
اگر بچه ای دچار اسهال است، مثلاً بیست و چهار ساعت شیر خورد،اما نه در لحمش اثر گذاشت و نه در شدّ عظمش اثر نهاد، مسلّماً در اینجا نه عدد میزان است و نه مدت، بحث در جایی است که اثر گذار باشد. بله! اگر شک در اثر داشته باشیم، عدد برای ما کافی است چون عدد طریق است و ما به طریق عمل می کنیم اما اگر یقین داشته باشیم که اثر نگذاشته، مسلّماً در اینجا نشر حرمت نمی کند.
الشرط الثالث: کیفیة الرضاع
یشترط فی الرضاع الناشر للحرمة من حیث الکیفیة، ثلاثة أمور:
الأول: أن تکون الرضعة کاملة.
الثانی: أن تکون الرضعات متوالیة.
الثالث: أن یرضع من الثدی، فلا یکفی الوجور.
سه شرط دارد، شرط اول این است که از شیر سیر بشود، شرط دوم این است که بین رضاع اول و رضاع دوم در وسط چیزی نخورد،یعنی رضاع ها متوالی باشد، شرط سوم این است که از پستان بخورد، و الا اگر شیر مادر را در شیشه بکنند و از طریق شیشه یا چیز دیگر به بچه بخورانیم، کافی نیست و نشر حرمت نمی کند.
أمّا الأمر الأول: و هو اشتراط کمالیة الرضاع، فیدلّ علیه مرسلة بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَوَاهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: « الرَّضَاعُ الَّذِي يُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ الدَّمَ هُوَ الَّذِي يَرْضِعُ حَتَّى يَتَضَلَّعَ وَ يَتَمَلَّى وَ يَنْتَهِيَ نَفْسُه»[3]
.
و خبر ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ: « سَأَلْتُهُ عَمَّا يُحَرِّمُ مِنَ الرَّضَاعِ قَالَ إِذَا رَضَعَ حَتَّى يَمْتَلِئَ بَطْنُهُ فَإِنَّ ذَلِكَ يُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ الدَّمَ وَ ذَلِكَ الَّذِي يُحَرِّم »[4]
.
أیضاً روایة الْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ جَعْفَرٍ ع قَالَ: « لَا يُحَرِّمُ مِنَ الرَّضَاعِ إِلَّا الْمَخْبُورَةُ أَوْ خَادِمٌ أَوْ ظِئْرٌ ثُمَّ يُرْضَعُ عَشْرَ رَضَعَاتٍ يَرْوَى الصَّبِيُّ وَ يَنَامُ»[5]

فإنّ ذیلها دالّ علی کون الرضعة کاملة تروی الصبیّ فینام، و التقیید بالنوم لمجرد الإشارة إلی شبع الولد من اللبن.
البته خوابیدن مطرح نیست، خوابیدن نشانه سیر شدن است، بچه تا گرسنه است خوابش نمی برد، وقتی شکمش پر شد و سیر گردید، فوراً خوابش می برد.
 

[1] جواهر الکلام، شیخ محمد حسن نجفی، ج37، ص79.

[2] حاقه/سوره69، آیه7.

[3] وسائل الشیعه، شیح حر عاملی، ج 20، ص383، من أبواب ما یحرم بالرضاع، ب4، ح2، ط آل البیت.

[4] وسائل الشیعه، شیح حر عاملی، ج 20، ص383، من أبواب ما یحرم بالرضاع، ب4، ح1، ط آل البیت.

[5] وسائل الشیعه، شیح حر عاملی، ج 20، ص377، من أبواب ما یحرم بالرضاع، ب2، ح11، ط آل البیت.