مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : عملیات ثامن الائمه(ع) شکست محاصره آبادان آزادی شرق کارون (طراحی، اجرا، نتایج، بازتاب ها)/ تهیه کننده مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

مشخصات نشر : تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۸۲.

مشخصات ظاهری : ۴۷ ص+ اوراق نقشه تاشده؛ ۱۱ x۵/۲۱س م

شابک : 964-6315-52-6۲۰۰۰۰ریال ؛ 964-6315-52-6۲۰۰۰۰ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی:...The buttle of samene -al-arme: Raising the siege.

یادداشت : کتابنامه: ص. ۴۶ - ۴۵

موضوع : جنگ ایران و عراق، ۱۳۶۷ - ۱۳۵۹ -- عملیات ثامن الائمه

شناسه افزوده : سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

رده بندی کنگره : DSR۱۶۰۷ /ث۲ ع۸ ۱۳۸۲

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۸۴۳

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۲-۱۵۸۷۷

اشاره

مقدمه

پس از اینکه رژیم در استراتژی خود که با هدف کسب پیروزی سریع بر پایه «جنگ محدود و برق آسا» طرح ریزی شده بود با شکست مواجه شد و نتوانست به اهداف اصلی خود از جمله براندازی نظام جمهوری اسلامی ایران و تجزیه خوزستان دست یابد، هدف محدودتری را انتخاب کرد تا با نیل به آن بتواند شرایط خود را به جمهوری اسلامی تحمیل کند. خرمشهر و آبادان که در هجوم سراسری ارتش عراق یکی از محورهای اصلی پیشروی بود، از هفته دوم، اصلی ترین هدف نظام عراق شد و محور تمرکز قوا و فشار دشمن گردید اما مقاومت و از جان گذشتگی مدافعان خرمشهر اجازه نداد دشمن به راحتی به این هدف دست یابد و در مجموع 34 روز طول کشید تا دشمن خرمشهر را به اشغال خود درآورد. همین دفاع متعهدانه و انقلابی مردم از خرمشهر و در ادامه آن از آبادان، سبب شد که ارتش عراق از حملات مکرر برای اشتغال آبادان نتیجه ای کسب نکند و تنها به محاصره آبادان اکتفا کند.

پس از توقف ارتش عراق تلاش هایی برای آزادی خرمشهر و شکستن محاصره آبادان صورت گرفت؛ از جمله عملیات نصر (16 / 10 / 1359) و عملیات توکل (20 / 10 / 1359) با فرماندهی بنی صدر و به کارگیری نیروی زمینی ارتش اجرا شد، لیکن چون مبتنی بر بینش نظامی کلاسیک و سنتی بود و ارتش عراق از این جنبه برتری داشت، نتیجه ای حاصل نشد پس از عزل بنی صدر از فرماندهی کل قوا که زمینه رشد تفکر انقلابی اتخاذ تدابیر جدید و بروز تحول و ابتکار عمل در طرح ریزی و اقدامات

نظامی هموار شد و امکان هماهنگی سپاه و ارتش و نزدیکی این دو سازمان میسر گردید، تحولی عظیم در مرحله جدید جنگ به وجود آمد، به طوری که در سال دوم جنگ طی 9 ماه، چهار عملیات بزرگ با موفقیت به اجرا در آمد و در جریان آن 8600 کیلومتر مربع از مناطق اشغالی آزاد شد و در پی آن دشمن ناچار به تخلیه 2500 کیلومتر مربع دیگر از مناطق اشغالی گردید.

اولین عملیات از سلسله عملیات بزرگ آزادسازی مناطق اشغالی، عملیات ثامن الائمه (ع) بود که با اجرای آن فرمان امام خمینی مبنی بر ضرورت شکستن حصر آبادان تحقق یافت و منطقه اشغالی شرق کارون به طور کامل پاکسازی شد.

در این دفتر که به مناسبت سالگرد شکستن محاصره آبادان منتشر می شود، پس از مروری کوتاه بر سیر وقایع نظامی و سیاسی جنگ از آغاز تا مهر 1360، طراحی، سازمان دهی و اجرای عملیات ثامن الائمه (ع)، همچنین نتایج و بازتاب های آن به نگارش درآمده و تأثیر این عملیات در تبیین استراتژی آزاد سازی مناطق اشغالی بیان شده است.

گفتنی است که این دفتر با کوشش مهدی خداوردی خان و با استفاده از کتب منتشر شده ی مرکز مطالعات به ویژه از کتاب جنگ بازیابی ثبات نوشته محمد درودیان تهیه و با تلاش مهدی انصاری ویرایش و آماده سازی شده و سید عباس امجد آن را صفحه آرایی کرده است.

مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

1382

شناسنامه عملیات

نام عملیات: ثامن الائمه (ع)

رمز: نصر من الله و فتح قریب

منطقه: شمال آبادان، شرق کارون

زمان: 5 و 6 / 7 / 1360

هدف: انهدام نیروهای دشمن در شرق کارون و تصرف و تأمین این منطقه

سازمان عمل کننده: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و ارتش جمهوری اسلامی

نتایج:

خارج شدن شهر آبادان از محاصره قوای دشمن

آزاد شدن دو جاده مهم اهواز - آبادان و ماهشهر - آبادان

آزادسازی کامل شرق کارون به وسعت حدود 130 کیلومتر مربع

تلفات عراق: حدود 1500 کشته و 1800 اسیر

انهدام تجهیزات دشمن: حدود 90 دستگاه تانک و نفربر، 100 خودرو، 3 هواپیما، 1 هلی کوپتر، چند انبار مهمات، 2 پل پی.ام.پی و...

غنائم: حدود 74 دستگاه تانک و نفربر، 40 خودرو و انواع سلاح و تجهیزات

مروری بر اوضاع جنگ تا عملیات ثامن الائمه

اشاره

عملیات ثامن الائمه (ع) نخستین عملیات از چهار عملیات بزرگ و موفق است که برای آزادسازی مناطق اشغالی انجام گرفت. این عملیات به منزله نقطه عطف و حلقه وسط برای تغییر استراتژی جنگ از وضعیت گذشته به وضعیت جدید محسوب می شود. از این رو برای درک بهتر اوضاعی که به طراحی و اجرای این عملیات منجر شد، مروری کوتاه بر استراتژی نظامی و دیدگاه های حاکم از شروع تهاجم عراق تا آغاز عملیات ثامن الائمه، ضروری است.

استراتژی نظامی عراق

اوضاع بین الملل، محیط منطقه بعد از سقوط شاه و پیروزی انقلاب اسلامی و درکی که عراقی ها از اوضاع سیاسی، نظامی و اجتماعی ایران داشتند، از یک طرف و از طرف دیگر اطمینان عراقی ها به توانمندی نظامی خود در برابر ایران، سبب شد استراتژی عراق با هدف پیروزی سریع بر پایه جنگ محدود و برق آسا طرح ریزی شود. عراقی ها می پنداشتند که با حمله غافل گیرانه به ایران می توانند مناطق نفت خیز و شهرهای مهم خوزستان را تصرف کرده و مقدمات تشدید بی ثباتی در داخل ایران و براندازی نظام جمهوری اسلامی را فراهم کنند. با چنین نگرشی، ارتش عراق با سپاه سوم خود شامل 6 لشکر و 2 تیپ در جبهه جنوبی از منطقه چیلات (جنوب استان ایلام) تا خرمشهر را مورد تعرض

قرار داد و هر چند به همه اهداف خود دست نیافت، لیکن بخش وسیعی از این منطقه را به اشغال درآورد. با این ملاحظات دو سؤال اساسی مطرح می شود: 1) علت ناتوانی نیروهای نظامی ایران برای بازدارندگی عراق از تهاجم به ایران چه بود؟ 2) اگر نیروهای نظامی ایران ضعف و کاستی های اساسی داشتند، چه عواملی به ناکامی قوای عراق و غلبه نیروهای ایرانی بر آنها منجر شد؟

پاسخ سؤال اول را باید در تفکر دفاعی ایران و کاستی های موجود در آن زمان جست وجو کرد که شامل موارد زیر می شود:

به رغم وجود این مشکلات در جبهه خودی، ارتش عراق در نیل به اهداف اصلی خود ناکام ماند، مهم ترین دلایل این ناکامی چنین است:

کارآمد است نه برای تسلیم قطعی حریف.

واکنش نظامی ایران

سیاست دفاعی ایران برای بیرون راندن نیروهای اشغالگر متأثر از دو دیدگاه بود:

دیدگاه نیروهای کلاسیک: استراتژی دفاعی این گروه متأثر از جریان فکری امرای ارتش و بنی صدر و همچنین آموزش های ارتش شاهنشاهی بود. صاحبان این دیدگاه با الگوپذیری از طرحی پدافندی که از رژیم سابق به جا مانده بود طرح عملیاتی زود بازده ای را برای بازدارندگی و دفع تجاوز در دستور کار خود قرار دادند و با ارائه طرح تاکتیکی «زمین در برابر زمان» امیدوار بودند که تا با کاربردی کردن آن، نیروهای متجاوز را بیرون برانند. اما نظر به اینکه آنها جنگ را از زاویه ای ظاهری تحلیل کرده و درک عمیقی از ماهیت جنگ و تهدید آن نداشتند و اساسا چون این طرح از مبانی و انسجام لازم برای پاسخ گویی به ابعاد تهدید برخوردار نبود، خیلی سریع با ناکامی مواجه شدند به گونه ای که با هر شکستی روحیه یأس و ناامیدی در بین آنها افزایش می یافت و به جای تجدید نظر در دیدگاه و شیوه خود، به توجیه آن می پرداختند.

دیدگاه نیروهای انقلابی و سپاه پاسداران: صاحبان این دیدگاه با تأسی به تفکر و شیوه ی انقلابی امام خمینی در مهار بحران ها، سازماندهی نیرو، جذب و بسیج نیروهای انقلابی و مردمی و تعامل با نیروهای حزب اللهی

ارتش، مبانی عملیاتی دیگری را پایه ریزی و در دستور کار خود قرار دادند. اینها استراتژی «مقاومت در هر مکان و حفظ زمین برای به دست آوردن زمان» و ایجاد تأخیر در حرکت دشمن را مبنای فعالیت خود قرار دادند و موفق شدند در پرتو آن دشمن را زمین گیر و مانع از پیشروی بیشتر قوای عراقی شوند. و پس از آن تلاش کردند ضمن همکاری با نیروهای کلاسیک، تغییر و تحولی در نگرش آنها ایجاد نمایند.

اما بنی صدر به عنوان فرمانده کل قوا - که اختلافات عمیقی با نیروهای پیرو خط امام داشت - همچنان با سوءظن شدید، تلاش های وسیعی را برای حذف سپاه و نیروهای مردمی و تفکر انقلابی و جلوگیری از مداخله آنها در امور نظامی و دفاعی به کار بست، وی با اتکا به شیوه های کلاسیک - که بیش از هر چیز ابزار را رمز موفقیت در جنگ می پنداشت - حاضر به قبول طرح های عملیاتی سپاه و نیروهای انقلابی نبود و همواره بر اجرای عملیات کلاسیک اصرار می ورزید. بر اساس همین شیوه چهار عملیات در مناطق دزفول، جاده ماهشهر - آبادان، هویزه (عملیات نصر) و مجددا جاده ماهشهر - آبادان (عملیات توکل) در تاریخ های 23 مهر، 3 آبان، 16 و 20 دی ماه 1359 اجرا شد که جملگی با ناکامی مواجه گردید.

بنی صدر در مقام فرماندهی کل قوا بعد از این تلاش های ناموفق سه راه حل پیش روی خود داشت:

1- عملیات های نظامی را به همان شیوه ادامه دهد که توان و روحیه لازم برای آن وجود نداشت.

2- تغییر روش و بینش بدهد و حضور سپاه و بسیج را به طور قطعی در صحنه جنگ و طراحی نبرد بپذیرد که این راه حل با تفکر بنی صدر و سران حاکم بر ارتش امکان پذیر نبود.

3- با اتکا و نزدیکی بیشتر به گروه های سیاسی (معارض) چشم امید به موفقیت های سیاسی داشته باشد و از این طریق، هم شکست در جبهه های جنگ را پوشش دهد و هم قدرت خود را در داخل تثبیت کند.

بنی صدر به دلایل گوناگون، راه سوم را انتخاب کرد و در نتیجه مقابل امام و یاران ایشان ایستاد، و تلاش فراوانی برای ایجاد بی اعتمادی به توان و تدابیر نیروهای انقلابی در عرصه دفاع و مقاومت در برابر دشمن به عمل آورد و با بی تدبیری وی، ارتش در جبهه ها از عملیات آفندی دست کشید و شیوه ی پدافندی اتخاذ کرد و به این ترتیب رکود و فرسایش بر جبهه ها حاکم شد. پیامد دیگر این وضعیت عدم شکل گیری وحدت فرماندهی در مقابله با دشمن بود.

امیدواری های جدید در اردوگاه دشمن

عراقی ها که پس از ناتوانی در تأمین تمام هدف های سیاسی - نظامی خود، در گرداب یک تناقض آشکار (ادامه جنگ و تداوم پیشروی یا عقب نشینی تا مرزهای بین المللی) قرار گرفته بودند، با غلبه بر قوای ارتش در چند عملیاتی که به اجرا درآمد، به نوعی از بن بست خارج شده، ضمن تجدید روحیه برای سازمان و نیروهای رزمی، استراتژی «جنگ ساکن» را - که گزینه ای جدید در شیوه ی جنگی فرماندهان عراقی بود - اتخاذ کردند. عناصر اصلی این استراتژی عبارت بود از: فرسایش تدریجی نیروهای نظامی ایران در دراز مدت، حمله به مراکز استراتژیک با استفاده از آتش توپخانه و بمباران هوایی، تحکیم و تثبیت جبهه ها و ایجاد مواضع دفاعی جدید، محاصره شهرهای مرزی و بمباران مداوم آنها، استفاده بیشتر از یگان های زرهی، فراخوان نیرو و تقویت سازمان رزم، گسترش دامنه فعالیت های دیپلماتیک. در این خصوص فرماندهی سپاه سوم ارتش عراق در توضیح استراتژی جدید معتقد بود که:

«هدف های ساکن مناسب ترین اهداف برای تهاجم هستند و یک هدف ایده آل برای ضربه زدن به ما، برای دشمن هدف های ساکن ما است.» ⁽¹⁾.

رژیم عراق علاوه بر اتخاذ استراتژی جدید، برای پشتیبانی و سازماندهی گروه های معارض انقلاب اسلامی، تلاش گسترده ای کرد تا از طریق تشدید بی ثباتی در داخل ایران، به مقاصد نظامی - سیاسی خود دست یابد.

زمینه های تحول در جنگ

در چنین وضعیتی که به دلیل فقدان استراتژی آفندی در مقابله با تعرضات دشمن، بن بست نظامی حاکم بود و نیز وجود بحران سیاسی داخلی در کشور چالش های اساسی فرا روی نظام جمهوری اسلامی قرار داده بود، ادامه حیات نظام لزوما به پاسخ مناسب برای شکستن بن بست و فائق آمدن بر بحران بستگی داشت. لذا اکنون نوبت نیروهای سپاه پاسداران و نیروهای مردمی بود که با اتخاذ تدابیر انقلابی، خط بطلانی بر بینش لیبرالیستی که تا این زمان مانع از حضور و تأثیرگذاری آنها در جنگ شده بود، بکشند. در این موقعیت سپاه که نماینده خط امام در جبهه ها به شمار می آمد و با تأسی به اندیشه های دفاعی رهبر انقلاب که هر نوع سازشی را مطرود می دانست، باید شیوه تازه ای را در عرصه نبرد جاری می کرد که قادر باشد در پرتو آن از حاکمیت خط سازش جلوگیری کند و بتواند بن بست ایجاد شده را بشکند. حتی موفقیت های محدود می توانست کارآیی شیوه های هجومی رزمندگان اسلام را نشان دهد و هوای تازه ای را برای تنفس نیروهای خودی فراهم آورد؛ ضمن آن که آثار منفی شکست ها را در میدان های نبرد و در پشت جبهه ها بزداید.

سپاه با چنین هدفی، برای فائق آمدن بر مشکلات جنگ، در وهله اول شکستن محاصره آبادان را در دستور کار خود قرار داد و نخست «ستاد عملیات جنوب» ⁽¹⁾را تشکیل داد تا هویت سازمان سپاه پاسداران در منطقه جنوب مشخص گردد. پس از آن با افزایش تحرک و ابداع تاکتیک های جدید در تهاجم به دشمن، اجرای عملیات های ایذایی و محدود را مورد توجه قرار داد.

تدابیر سپاه در این مرحله برای پاسخ به ضرورت های موجود، عبارت بود از:

اولین قدم در تحقق تدابیر فوق - که دورنمای اصلی آن زمینه سازی برای شکستن محاصره آبادان بود - اجرای موفقیت آمیز عملیات امام مهدی (عج) در26 / 12 / 1359 در غرب سوسنگرد بود که انگیزه تعیین کننده ای را برای اجرای عملیات های بعدی در پی داشت، طوری که تا 21 خرداد 1360 تعداد 14 عملیات محدود و ایذایی در محورهای مختلف با موفقیت اجرا شد. مهم ترین ویژگی ها و آثار این سلسله عملیات ها چنین بود.

عملیات ثامن الائمه (شکستن محاصره آبادان)

اوضاع سیاسی و نظامی در آستانه ی عملیات

عملیات ثامن الائمه نخستین عملیات گسترده در مرحله جدید جنگ، پس از خلع بنی صدر از فرماندهی کل قوا محسوب می شد که نیروهای خودی در آن با شیوه ای نو دست به تهاجم علیه نیروهای نظامی عراق زدند.

عملیات ثامن الائمه در موقعیتی استثنایی و بحرانی طرح ریزی شد، زیرا اوضاع سیاسی کشور با توجه به تلاش جبهه متحد ضد انقلاب بسیار ملتهب بود. چنانکه در خرداد 1360 در پی اوج گیری درگیری های داخلی، منافقین با ورد به فاز نظامی، قیام مسلحانه علیه نظام جمهوری اسلامی را آغاز کردند. ⁽¹⁾فراخوانی امام برای مقابله با این جریان، منجر به حضور گسترده و فعال مردم در صحنه انقلاب و همچنین جبهه های نبرد شد. گرچه بنی صدر همراه رجوی فرار کرد ⁽²⁾ولی این امر به منزله پایان