جلسه 1394/03/04

بسم الله الرحمن الرحیم


تنبيهات قاعده لا ضرر و لا ضرار


موضوع: تنبیهات قاعده لا ضرر و لا ضرار
تنبیه
هفتم راجع به این است که اگر ضرری است، من ضرر را برای
اینکه از خود دفع کنم، کاری می کنم که متوجه شخص دیگر
می شود، آیا من چنین حقی دارم جایی که ضرر
متوجه من است، کاری انجام بدهم که این ضرر سراغ دیگران برود، در
قدیم این مثال را برایش می زدند، دیوار خانه من در
حال افتادن است، برای اینکه نیفتد، آن را به تیر خانه
دیگری متصل می کنم. چطور؟ فرض کنید دیوار این
طرف کوچه است، برای اینکه نیفتد، یک تیری در
وسط قرار می دهم به قول بنا ها یک پلی میان این
دیوار و آن دیوار، در واقع فشار دیوار من روی دیوار
کس دیگری برود، البته این دیوار، فشار می آورد به
این پل، این پل هم فشار می آورد به آ ن دیوار، البته وصل
به تیر آن دیوار است، قهراً طرف هم صدمه می بیند،
این مثال را می زنند.
مثال بهتر
ولی
ما می توانیم مثال بهتری بزنیم، فرض کنید در
یک شهرستان کوچکی هستیم، سیلی می آید
که متوجه باغ من و خانه من می باشد، هرگز متوجه خانه و باغ شخص
دیگری نیست، من سدی برای خانه خود قرار بدهم و
سدی که آن طرف است، باز کنم، سیل برود طرف باغ و خانه او، از اول
سیل متوجه من است، یعنی سیل می خواهد خانه و باغ مرا
خراب کند، ولی من یک کاری انجام می دهم که سیل سراغ
خانه و باغ دیگری برود، مسلماً این کار جایز نیست،
بعضی از علما مثال اول را تجویز کرده اند، لابد باید حمل
کنیم جایی که خوف نفس است، یعنی می ترسیم
که این دیوار روی انسانی بیفتد و سبب قتل او شود، فعلاً
هم زمستان است و موقع بنائی نیست، این کار موقت را انجام
می دهیم که کسی زیر آوار نماند، البته در اینجا
باید یک مبلغی را به همسایه داد. چرا؟ چون این
پلی که شما می زنید، یکنوع فشاری بر ستون یا
خانه او وارد می کند، لا اقل یک اجرة المثلی به او بدهد و الا
جایز نیست.
اما
مسأله عکس شد، یعنی ضرر متوجه باغ و خانه کس دیگر است،
آیا بر من واجب است که تحمل ضرر کنم و کاری انجام بدهم که ضرر متوجه
من بشود؟ به قرینه مسأله قبلی واجب نیست، در مسأله اول حرام است
که من ضرری که متوجه من است، آن را متوجه دیگری کنم، در
اینجا هم واجب نیست ضرر او را متحمل بشوم. بله! اگر مردانگی
کنم، مسأله ای نیست، فرض کنید همسایه من یتیم
است و چیزی ندارد، دلم به حال او می سوزد ولذا سیل را
متوجه خانه خود می کنم تا به سمت خانه من بیاید، جواز
مشکلی ندارد.
«
إنّما الکلام» در اینجاست که آیا بر من واجب است که ضرر را از
دیگری دفع کنم و متوجه خودم کنم؟ مسلماً واجب نیست.
پرسش
ممکن
است کسی بگوید چه فرق است بین ضرر متقدم که «لا ضرر» جلوی
آن را می گیرد و بین ضرر متاخر، من در صورت اول ضرر را متحمل
می شوم، یا در صورت دوم همسایه متحمل می شود، چرا «لا
ضرر» جلوی ضررهای قبلی را می گیرد، اما ضرر
بعدی را نمی گیرد، بعداً من هم متضرر شدم، «لا ضرر»
همسایه هم متضرر شد، لا ضرر، من الفرق بین الضرر الموجود قبل إجراء
لا ضرر و بعد از آنکه من به «لا ضرر» تمسک کردم، خودم متضرر شدم یا او متضرر
شد، بالاخره چرا «لا ضرر»، ضررهای قبلی را می گیرد، اما
ضررهای بعدی را نمی گیرد، این سوال را می خوانیم
تا ببینیم جواب شما چیست؟
أمّا السؤال فهو إذا کانت القاعدة نافیة للجواز فی الأوّل،
و الوجوب فی الثانی، لزم من جریانها ضرر متوجه إلی الشخص
فی الأولّ، و الجار فی الثانی، و أیّ فرق بین الضرر
الموجود قبل جریان القاعدة و الضرر الحادث بعد جریانها.
اولی
را لا ضرر می گیرد، اما دومی را لا ضرر نمی گیرد.
این سوال بود.

پاسخ
«لا
ضرر» نیامده که جلوی تکوین را بگیرد، این ضرر دوم
مال شارع نیست، مال من هم نیست بلکه تکویناً باران آمده، آب
جمع شده، سیل آمده یا در اولی خانه من یا در دومی
خانه او، «لا ضرر» کار با تکوین ندارد، لا ضرر آن ضرری را می گیرد
که از ناحیه شرع وارد بشود، به قول شیخ، یا به قول ما از جانب
مردم وارد بشود، اینجا نه از جانب شرع است و نه از جانب مردم، بلکه
یک پدیده آسمانی است که از باران آمده، مسیر صحیحی
نداشته، یک مرتبه وارد شهر شد، خانه مرا یا خانه او را خراب کرد، لا
ضرر از تکوین جلوگیری نمی کند، لا ضرر یا
ضرری که از ناحیه شرع و تشریع وارد بشود یا از مردم،
یعنی مردم به هم ضرر بزند، این جوابش است، اما محقق
نائینی یک جواب دیگری دارد.
أمّا الجواب: فالظاهر أنّ الإشکال أشبه بالسالبة
بانتفاء الموضوع، إذ لا یعدّ تحریم توجیه الضرر إلی
الغیر، إضراراً علی النفس، و کما لا یعدّ عدم وجوب تحمل الضرر،
إضراراً بالغیر.
و بعبارة أخری: أن القاعدة ترفع الضرر
الناشی من حکم الشارع و لیس الضرر ناشئاً من حکم الشارع بعدم جواز
إضرار الغیر، أو عدم وجوب تحمله، بل کان الضرر متوجهاً إلیه
تکویناً لکون الحائط مشرفاً علی السقوط، أو السیل متوجهاً
إلی دار الغیر، نعم منع الشارع عن دفع ضرره بالإضرار بالغیر،
أو لم یوجب تحمل الضرر الوارد علی الغیر، و مثل هذا لا
یعداً من نتایج جریان القاعدة.
اصلاً
در اینجا لا ضرر موضوعی نداشت، گفتیم اشبه به انتفاء موضوع است، چون
باران آمده و سبب این گرفتاری شده است.
محقق
نائینی می گوید لا ضرر، جایی است که ضرر
موجود باشد، اگر ضرر موجود باشد، لا ضرر آن را می گیرد، اما اگر با
جریان «لا ضرر»، ضرر دیگری متولد بشود، ایشان می فرماید
دو نوع ضرر داریم، یک ضرر داریم که قبل از لا ضرر موجود است،
سیل می آید و خانه من یا خانه همسایه را خراب
می کند، یا همان مثال سمرة را بزنیم، سمرة می خواهد بدون
اجازه داخل بشود، حضرت جلوش را گرفت، لا ضرر اینجا ها را می گیرد
.
اما
ضرری که پس از جریان لا ضرر متولد می شود، آنجا را لا ضرر
نمی گیرد. چرا؟ باید موضوع قبل از حکم باشد، در اینجا
موضوع جناب عالی بعد از حکم است، فرض کنید «لا ضرر» را جاری
کردی، سیل آمد خانه شما، «لا ضرر» اجرا کردی، سیل رفت
خانه او، این «ضرر» بعد از جریان لا ضرر است، همیشه باید
موضوع قبل از حکم باشد، در حالی که در اینجا این ضرر متولد
می شود از حکم پیشین، اگر حکم پیشین سبب موضوع
جدید شد،« لا ضرر» آن را نمی گیرد، این حاصل جواب
ایشان؟
آقایان
عین این اشکال را در «صدق العادل» خوانده اند، در «صدق العادل»
یکی از اشکالات اخبار مع الواسظه این است، می گویند
جناب کلینی برای محسوس است، صدق العادل، اما علی بن
ابراهیم خبرش برای محسوس نیست، صدق العادل فقط رأس خبر را
می گیرد، رأس سند را می گیرد، اما دومی وسومی
را نمی گیرد و الا یلزم که حکم موضوع خودش را ثابت کند، آنجا چه
جواب دادیم؟ در آنجا گفتیم: بله! صدق العادل کلی است، از
تصدیق کلینی موضوع جدیدی پیدا می شود
که صدق العادل آن را می گیرد، صدق العادل فقط یک قضیه
خارجیه نیست که فقط منحصر به مصداق اول باشد، قضیه خارجیه
مانند:« قتل من فی العسکر و نهب ما فی الدار»، اما صدق العادل قضیة
کلیّة در عمود زمان همه عادل ها را گرفته، غایة ما فی الباب
علی بن ابراهیم را صدق العادل ایجاد نمی کند، صدق العادل
کلینی، علی بن ابراهیم را کشف می کند، «فکم فرق»
بین اینکه حکم موضوع خود را ایجاد کند یا اینکه
موضوع خود را کشف کند، صدق العادل کلینی، کشف کرد از یک عادل
دیگری که علی بن ابراهیم باشد، صدق العادل که سورا آن
شد، کشف کرد از موضوع سوم، یعنی پدرش ابراهیم بن هاشم، صدق
العادل او کشف کرد از موضوع چهارم، صدق العادل قضیه خارجیه نیست
که فقط موضوع اول را بگیرد.
قضیه
حقیقیه مانند صدق العادل، صدق العادل، دومی و سومی و
چهارمی را ایجاد نمی کند،بلکه دومی، سومی و
چهارمی تحت پرده است، آن پرده را کنار می زند و آنها را کشف می
کند.
ما
به محقق نائینی عرض می کنیم که: جناب نائینی!
اینجا هم جواب شما کافی نیست، ضرر اول که لا ضرر جاری
شد، این کشف کرد از ضرر دوم، چرا لا ضرر، ضرر دوم را نگیرد، مگر لا
ضرر قضیه خارجیه است، این یک تشبیه عامی است
مانند صدق العادل، در طول زمان هر ضرری که هست می گیرد،
بنابراین، لا فرق بین لا ضرر اول و ضرر دوم.
«و الجواب هو ما قلنا»، جواب ما این بود
که اصلاً این ضرر نیست، سیل می آید بنده را
می گیرد این چه ربطی به شرع دارد، چه ربط دارد به مردم؟ یا اینکه اگر دومی متضرر می شود،
من ضرر نزده ام، تکوین ضرر زده است، اصلاً در اینجا برای لا
ضرر موضوعی نیست، لا ضرر در جایی است که موضوعش را شرع
درست کند، شرع بفرماید: جناب سمرة! « الناس
مسلطون علی أموالهم» برو در خانه خود بدون اذن، این ضرر است،
«لاضرر» آن را قیچی کرد، یا أیها الناس! وضو
بگیرید هر چند به هر جا که می رسد، این ضرر است، لا ضرر
این را قیچی می کند، در اینجا شرع به قول عرب ها لا
دور للشرع یا اینکه بگوییم نقشی ندارد، شرع در
اینجا در کنار است، عوامل تکوینی باعث این ضرر ها شده و
هیچ ربطی به شرع و مردم ندارد.
قد أجاب المحقق النائینی عن الإشکال
بأنّ قاعدة «لا ضرر» حاکمة علی الأحکام فإذا نشأ ضرر من حکومة «لا ضرر» فلا
یصحّ أن تکون القاعدة ناظرة إلی هذه النوع من الضرر، لأنّ المحکوم
(موضوع) لا بدّ أن یکون مقدماً فی الرتبة علی الحاکم (حکم)
حتی یکون الحاکم شارحاً و ناظراً إلی هذا الضرر، و المفروض أنّ
هذا الضرر (ضرر دوم) متأخر فی الرتبة علی « قاعدة لا ضرر» فلا
یمکن أن یکون محکوماً بلا ضرر [1].
مرحوم
شیخ انصاری مسأله ولایت از جائر را از همین باب شمرده،
فرض کنید یک جائری است و من هم سر شناس هستم، به من می گوید
باید فرماندار باشی، و من می دانم اگر فرماندار بشوم باید
به مردم ضرر بزنم، شیخ می فرماید مانحن فیه هم از
این قبیل است، به من می گوید اگر ولایت را قبول
کردی و این کار ها را انجام داد « فبها»، و الا خودت را جریمه
یا زندانی یا ضرر دیگری وارد می کنم، شیخ
می فرماید این از قبیل مثال دوم است که سیل متوجه
خانه دیگری است، بر من واجب نیست که آن را متحمل بشوم، این
از این قبیل است، چون حاکم جائر می خواهد مردم را سر
کیسه کند، از اول ضرر متوجه مردم است، من نباید ضرر مردم را قبول کنم،
به جهت اینکه اگر قبول نکنم، جریمه می شوم، زندانی
می شوم، بنا براین، در اینجا اگر ولایت از ناحیه
جائر مستلزوم ضرر به دیگران بشود، و الا ضرر بر من متوجه خود من می شود،
از قبیل قسم دوم است و ما در قسم دوم گفتیم بر این آدم واجب
نیست که متحمل ضرر دیگران بشود، البته شیخ این مطلب را از
این قبیل قرار داده، مسلماً این مسأله محل بحث است.






[1]رسالة قاعدة لا ضرر و لا
ضرار، لمقرّر بحثه المحقق الشیخ موسی الخوانساری.