جلسه 1394/01/18

بسم الله است که ما هنگام ذبح حیوان می گوییم،
به جایی اینکه بگویند:« بسم الله»، می گویند باسم
اللات و العزّی، این روایت از این نظر مورد توجه است که
کلمه لام آمده و در آیه هم «وَمّا أُهِلَّ لِغَيْرِ
اللَّهِ » آمده و بعداً هم دارد «و مَا ذُبِحَ علی النصب» و این دوتا با هم فرق دارد، در اولی
می کشند بنام لات و عزّی، در دومی قربانی می کنند
برای لات و عزی، اگر قربانی کردند، آنجا می گویند:
علی النصب و الأزلام.
18:
« مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى فِي كِتَابِ نَوَادِرِ الْحِكْمَةِ-
وفات مؤلف نوادر الحکمة تقریباً در حدود:293، ایشان عربی است که
منتها ساکن قم بوده- قَالَ: قَالَ الصَّادِقُ ع مَنِ اضْطُرَّ
إِلَى الْمَيْتَةِ وَ الدَّمِ وَ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ فَلَمْ يَأْكُلْ شَيْئاً مِنْ
ذَلِكَ حَتَّى يَمُوتَ فَهُوَ كَافِر»[2].
من فکر می کنم کفری
که در این حدیث آمده، کفر نعمت است نه کفر ملت، الکفر کفران، کفر
الملة، ملت به معنای شریعت است، مراد این کفر نیست بلکه
مراد کفر نعمت می باشد، یعنی نعمت خدا را قدرانی نکرده،
در قرآن کریم گاهی کفر به معنای کفر نعمت است مانند: «وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيهِ سَبِيلًا
وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِي عَنِ الْعَالَمِينَ»[3].
«کفر» در این آیه
مبارکه، یعنی از این نعمت استفاده نکند، بعید است
آدمی بخاطر تنزه نخورد و بمیرد، این کفرش به معنای کفر
ملت باشد، کلمه ملت در زبان فارسی غیر از کلمه ملت در زبان عربی
است.
19:
« وَ فِي الْعِلَلِ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ الرِّضَا
ع قَالَ: إِنَّا وَجَدْنَا كُلَّ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فَفِيهِ صَلَاحُ الْعِبَادِ وَ
بَقَاؤُهُمْ وَ لَهُمْ إِلَيْهِ الْحَاجَةُ وَ وَجَدْنَا الْمُحَرَّمَ مِنَ الْأَشْيَاءِ
لَا حَاجَةَ بِالْعِبَادِ إِلَيْهِ وَ وَجَدْنَاهُ مُفْسِداً ثُمَّ رَأَيْنَاهُ تَعَالَى
قَدْ أَحَلَّ مَا حَرَّمَ فِي وَقْتِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ لِمَا فِيهِ مِنَ الصَّلَاحِ
فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ نَظِيرَ مَا أَحَلَّ مِنَ الْمَيْتَةِ وَ الدَّمِ وَ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ
إِذَا اضْطُرَّ إِلَيْهَا الْمُضْطَرُّ لِمَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنَ الصَّلَاحِ
وَ الْعِصْمَةِ وَ دَفْعِ الْمَوْت »[4].
«وَ الْعِصْمَةِ وَ دَفْعِ
الْمَوْت »
عصمت در این حدیث، به معنای نگهداری از موت و مردن است.
20: « مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُفِيدُ
فِي الْإِرْشَادِ قَالَ رَوَى الْعَامَّةُ وَ الْخَاصَّةُ أَنَّ امْرَأَةً شَهِدَ عَلَيْهَا
الشُّهُودُ أَنَّهُمْ وَجَدُوهَا فِي بَعْضِ مِيَاهِ الْعَرَبِ مَعَ رَجُلٍ يَطَؤُهَا
وَ لَيْسَ بِبَعْلٍ لَهَا فَأَمَرَ عُمَرُ بِرَجْمِهَا وَ كَانَتْ ذَاتَ بَعْلٍ فَقَالَتْ
اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنِّي بَرِيئَةٌ فَغَضِبَ عُمَرُ- وَ قَالَ وَ تَجْرَحُ
الشُّهُودَ أَيْضاً فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع رُدُّوهَا وَ اسْأَلُوهَا فَلَعَلَّ
لَهَا عُذْراً فَرُدَّتْ وَ سُئِلَتْ عَنْ حَالِهَا فَقَالَتْ كَانَ لِأَهْلِي إِبِلٌ
فَخَرَجْتُ مَعَ إِبِلِ أَهْلِي وَ حَمَلْتُ مَعِي مَاءً وَ لَمْ يَكُنْ فِي إِبِلِي
«4» لَبَنٌ وَ خَرَجَ مَعِي خَلِيطُنَا وَ كَانَ فِي إِبِلٍ فَنَفِدَ مَائِي فَاسْتَسْقَيْتُهُ
فَأَبَى أَنْ يَسْقِيَنِي حَتَّى أُمَكِّنَهُ مِنْ نَفْسِي فَأَبَيْتُ فَلَمَّا كَادَتْ
نَفْسِي أَنْ تَخْرُجَ أَمْكَنْتُهُ مِنْ نَفْسِي كَرْهاً فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ
ع اللَّهُ أَكْبَرُ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ - فَلَمَّا
سَمِعَ عُمَرُ ذَلِكَ خَلَّى سَبِيلَهَا»[5].
زنی را پیش عمر بن
خطاب آوردند و گفتند این زن در حالی که شوهر دارد، با مرد
دیگری عمل منکری (زنا) را انجام داده است و او حکم به رجم آن
زن کرد، امیر المؤمنین ع یا در همان جلسه بودند یا به ایشان
خبر دادند که یک چنین قضیه ای صورت گرفته است، حضرت
فرمود او را بر گردانید، زن را برگرداندند، حتی موقعی که عمر بن
خطاب دستور داد که حکم خدا را در باره او اجرا کنید، گفت من بریئ
هستم، عمر به او خشم گرفت و گفت می خواهی شهود را هم جرح کنی،
امیر المؤمنین فرمود جریان چیست؟ زن عرض کرد جریان
این است که من همراه چند شتر با یک خلیطی- خلیط
یعنی کسی که با انسان یکنوع رفت و آمدی دارد- او هم
شتری داشت، شیری یا آبی برداشتم که سراغ یک
موضوعی برویم، در اثنا آب من تمام شد و من در حال مرگ افتادم، از
این طرف آب خواستم و او گفت به تو آب نخواهم داد مگر اینکه مرا
تمکین کنی و من هم برای نجات جان خود تن به یک چنین
کاری دادم، امیر المؤمنین ع فرمود نمی شود نسبت به
این زن حد را جاری کرد و این آیه را خواند:
« فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ
باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ»
فذلکة الکلام
فذلکة (به فتح فاء، سکون ذاء، و
فتح لام و کاف) مصدر جعلی است مانند حوقلة که مصدر جعلی است
برای لا حول و لا قوة إلا بالله و به معنای خلاصه است، فذلکة الکلام،
یعنی خلاصه کلام.
خلاصه این تصوری که
گاهی در میان برخی است که قاعده اضطرار مربوط است به لحوم،
تمام این روایات حاکی از آن است که اختصاص به لحوم ندارد، در
هر کجایی که اضطراری باشد، شرع مقدس حرمت خود را از آنجا
برداشته، البته یک قیدی هم دارد که بعداً بیان خواهم کرد.
فذلکة الکلام
إنّ الإنسان فی بادئ الأمر
یتصوّر أنّ قاعدة الاضطرار تختص بباب اللحوم فالمضطر یأکل من اللحوم
المحرّمة بشرط أن لا یکون عادیاً و لا باغیاً و أما إذا وقف
علی هذه الأحادیث یجد أنّ المجال أوسع بکثیر من باب
اللحوم، فقد لمستَ عن کثب- أی عن قریب، کثب، معنی قریب و
نزدیک است- أنّها تجری فی أکثر أبواب الفقه، من الطهارة و
الصلاة و الحج و النکاح و الحدود، و لذلک لا یبقی أی ریب
فی شمولیة القاعدة، ولو رجع الباحث إلی المسائل الّتی
وردت فیها تلک الروایات یظهر له الحال باجلی مظاهره.
من در اینجا چند
موضوعی را معین می کنم و شما می توانید آن را موضوع
برای پایان نامه خود قرار بدهید بشرط اینکه شوری هم
آن را تصویب کند، مسائلی که فقهای ما فتوا به جواز ارتکاب محرم
را داده اند و من در حدود هفده مورد را در اینجا متذکر شدم، اگر
آقایان همه این مسائل را بررسی کنند، یک کتاب فقهی
خوبی می شود، البته صاحب جواهر تا حدی این مسائل را بحث
کرده ولی این مسائل مال یک باب و دو باب نیست، بلکه مال
ابواب مختلفی است:
نعم بسط صاحب الجواهر الکلامک
فی الاضطرار فی باب الاطعمة و الأشربة[6].
و إلیک بعض عناوین
المسائل:
1:
تناول الأطعمة المحرمة مع الضرورة.
2:
حکم الباغی و العادی.
اگر یک آدمی به عنوان
لذت خورد یا بیش از سد جوع تناول نمود، حکمش چیست؟ قرآن حکمش را
نگفته است، آیا می توانیم حکمش را استخراج کنیم.
3:
تجاوز المضطر ما یسدّ به الرمق.
4:
عدم جواز تزود المضطر من المیتة و وجوب دفعها إلی مضطر آخر.
اگر در دو نفر در
بیابانی به سر می برند و هردو هم مضطر هستند، یکی
از آنها میته ای را پیدا کرد آیا می تواند
مقداری را بخورد و مقدار دیگری را برای خودش نگه دارد و
به مضطر دیگر ندهد یا حتماً باید به مضطر دیگر بدهد؟
باید به مضطر دیگر بدهد، حق ندارد تزود کند، تزود از زاد و توشه
گرفته شده است
5:
وجوب التناول لحفظ النفس و حرمة التنزه مع خوف التلف.
6:
لو وجد المثضطر میتة و طعاماً للغیر أیهما یقدّم؟
در یک گوشه ای
میته است و در گوشه دیگر چلو کبا که مال دیگری است، کدام
یکی برای آدمی که مضطر می باشد مقدم است، آیا
چلو کباب را که مال دیگری است بخورد یا میته را؟ معمولاً
آقایان می گوید دومی را به عنوان ضمان بخورد چون او اقل
حرمة است.
7:
إذا لم یجد المضطر إلا الآدمی میّتاً؟
اگر میته، میته
آدمی است، من در تاریخ قم خواندم که در سال:1288 قمری،
یعنی حدود 150 سال قبل قحطی عجیبی در ایران
بوده به گونه ای که در قم، بعضی از مردم وقتی بچه های شان
می مرد، برای زنده ماندن خود از همان گوشت بچه های خود ارتزاق
می کردند.
8:
إذا دار الأمر بین الآدمی میتاً و المیتة؟
امر دایر است که میته
آدمی را بخورد یا میته حیوانی را، کدام مقدم است؟
همه اینها قابل بحث است.
9:
إذا َکان المضطر محرماً و لم یجد إلّا الصید أو وجد معه میتة.
10:
إذا لم یجد المضطر إلا الخمر أو وجد معه بولا أو بولا و ماء متنجساً.
شخصی، در اوج تشنگی
قرار گرفته، یعنی کاملاً مضطر است، سه چیز در اختیار
اوست:
الف؛ خمر. ب؛ بول. ج، آب متنجس.
کدام یکی مقدم است؟
11:
إذا لم یجد المضطر غیر میتتین احداهما لحیوان مأکول
و أُخری لغیر مأکول.
12:
إذا لم یجد المضطر غیر میتة ما یؤکل و حیوان
حیّ غیر مأکول.
13:
إذا لم یجد المضطر غیر مذبوح الکافر و میتة ما یؤکل.
14:
إذا اضطر إلی تناول الأشربة المسکرة بقصد التداوی.
15:
إذا اضطر للأکل من مال الغیر.
16:
لو اضطر إلی طعام الغیر و لیس لدیه ثمن.
17:
لو اضطر إلی طعام و کان صاحبه غائباً.
إلی غیر ذلک من
المسائل.
و قد ذکر المحقق فی الشرائع
من أحکام الاضطرار الشیء الکثیر، منها:
قوله:« و من اللواحق النظر
فی حال الاضطرار» [7].
إکمال
قد تبیّن مما ذکرنا أنّ
موقف الاضطرار کموقف لا حرج و لاضرر، فهو من الأدلة المحدّدة للاحکام
الواقعیة و یعرب عن عدم شمولها لصورة الاضطرار، إنّما الکلام فی
أنّ الاضطرار هل یحلّ عامّة الکبائر و عزائم المحرمات، أو أنّه یلاحظ
ما هو أقوی ملاکا، وسیوافیک فی قاعدة التقیة أنّها
لا تبیح کلّ محرم کان ملاکه أقوی، بل تصبح التقیة عندئذٌ محرمة.
و قد تضافر عنهم(ع): أنّ
التقیة لصیانة الدماء، فإذا وصلت إلی الدم، فلا تقیة.
و علی هذا فإذا کان ملاک
الحرمة أقوی من ملاک الاضطرار فلا یحلّ له، و أما تعیین
المصادیق و الصغریات فهو علی عاتق الفقیه.