جلسه 1393/12/24

بسم الله الرحمن الرحیم


بررسي قاعده لا حرج


موضوع: بررسی قاعده لا حرج

همان گونه که قبلاً بیان گردید، آقآیان با
آیه مبارکه وضو برای این قاعده استدلال کرده اند، ولی ما
گفتیم این آیه که می فرماید: « مَا يرِيدُ اللَّهُ لِيجْعَلَ
عَلَيكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يرِيدُ لِيطَهِّرَكُمْ وَلِيتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيكُمْ
لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»
نمی خواهد قاعده « لا حرج » را بگوید، بلکه می خواهد ذیلش
را بگوید، یعنی نظر من از اینکه می گویم وضو
بگیرید یا غسل کنید و ...، خیال نکنید که
می خواهم شما را به زحمت بیندازم، بلکه غرض پاک و پاکیزه کردن
شماست خصوصاً که عرب آن زمان خیلی مقید به طهارت و نظافت نبودند
ولذا آیه می خواهد بفرماید هدف اذیت کردن شما نیست
بلکه هدف پاکیزه کردن شماست، بنابراین، این فقره از آیه د
لیل بر قاعده حرج نیست.
توجیه استاد سبحانی
ولی من در عین حال یک توجیهی ذکر
کردم و ممکن است این آیه ناظر به قاعده لا حرج باشد، توجیه من
این است، اشکال من مبنی بر این بود که: « مَا يرِيدُ اللَّهُ لِيجْعَلَ عَلَيكُمْ مِنْ حَرَجٍ» را به مجموع آیه می زدیم، یعنی از
اول آیه تا آخر، «وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ
عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ
فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيمَّمُوا صَعِيدًا طَيبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيدِيكُمْ
مِنْهُ» چون به همه می زدیم
ولذا می گفتیم معنایش این است که نمی خواهد شما را
به زحمت بیندازد، بلکه می خواهد شما را تر و تمیز کند، اما اگر
بگوییم این فقره: «مَا يرِيدُ اللَّهُ لِيجْعَلَ عَلَيكُمْ مِنْ حَرَجٍ» به همه آیه بر نمی گردد، بلکه به جمله ماقبل که (فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيدِيكُمْ مِنْهُ) باشد بر می گردد، اگر به این بر گردد، می تواند
ناظر به قاعده لا حرج باشد. چطور؟ چون تیمم جانشین وضو است، وضو چهار
تا عضو دارد، مرحوم بحر العلوم می فرماید:
إنّ الوضوء غسلتان عندنا*** و مسحتان و الکتاب معنا.
وضو چهار تا عضو دارد، اما تیمم دوتا عضو دارد و آن عبارت
است از صورت و دست ها، اگر واقعاً تیمم جانشین وضوست، باید هر
چهار عضو را مسح بشود نه فقط صورت و دستها، می گوید اگر من گفتم (فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيدِيكُمْ مِنْهُ) و اسقطت مسح الرأس و الرجلین. چرا؟ «مَا يرِيدُ اللَّهُ لِيجْعَلَ
عَلَيكُمْ مِنْ حَرَجٍ» اگر فقط به
ذیل بزنیم نه به مجموع آیه، می تواند دلیل بر قاعده
« لا حرج» باشد و آن این است که اگر ما در تیمم به کم قناعت
کردیم این بخاطر رفع حرج است.
3: آیه سوم: « شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ
وَبَينَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيصُمْهُ
وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيامٍ أُخَرَ يرِيدُ اللَّهُ
بِكُمُ الْيسْرَ وَلَا يرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا
اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »[1].
ترجمه آیه
(روزه، در چند روز معدود) ماه رمضان است؛ ماهي که قرآن، براي راهنمايي
مردم، و نشانه هاي هدايت، و فرق ميان حق و باطل، در آن نازل شده است. پس آن کس از
شما که در ماه رمضان در حضر باشد، روزه بدارد! و آن کس که بيمار يا در سفر است، روزهاي
ديگري را به جاي آن، روزه بگيرد! خداوند، راحتي شما را مي خواهد، نه زحمت شما را! هدف
اين است که اين روزها را تکميل کنيد؛ و خدا را بر اينکه شما را هدايت کرده، بزرگ بشمريد؛
باشد که شکرگزاري کنيد!
شاهد در این آیه مبارکه بر سر جمله: « وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ
عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيامٍ أُخَرَ » است. چطور؟ چون اگر مریض بخواهد روزه بگیرد
مشکلاتی دارد، اولاً ممکن است روزه با مرضش سازگار نباشد، ثانیاً
مریض بخاطر مریضی دچار ضعف می شود و روزه هم ضعف اندر ضعف
است، و هکذا آدمی که در سفر است و از این نقطه به آن نقطه می رود،
روزه گرفتن برایش مشکل است و لذا قرآن می فرماید: «فَعِدَّةٌ مِنْ أَيامٍ أُخَرَ » آن را در وقت دیگر قضا کنید، کسانی
سیوطی یا سایر کتاب های اهل سنت را خوانده اند،
هنگامی که به تفسیر این آیه می رسند، می گویند: « وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ
عَلَى سَفَرٍ- فأفطر -فَعِدَّةٌ مِنْ أَيامٍ أُخَرَ » کلمه فأفطر را مقدر می کنند. چرا کلمه فأفطر را مقدر
می کنند؟ چون اهل سنت افطار را در سفر عزیمت نمی دانند، بلکه
رخصت می دانند، چون فتوای علمای اهل سنت چنین است،
یعنی طبق مذاهب اهل سنت، افطار در سفر رخصت است نه عزیمت،ناچار
شدند که یک کلمه ی «فأفطر» را اضافه کنند،اما اگر لم یفطر لازم
نیست که در ایام دیگر قضا کنند و حال آنکه ما نباید بر
قرآن استادی کنیم، بلکه باید بر قرآن شاگردی کنیم،
برخی بر قرآن استادی می کنند و حال آنکه باید بر قرآن
شاگردی کنیم، آیه مبارکه می فرماید کسانی که
مریض اند یا در سفر می باشند، برای آنها تکلیف
نیست تکلیف آنها عدة من أیام أخر است، کأنّه وجب أیام
أخر، بنابراین، ما از آیه کریمه عزیمت را می فهمیم
نه رخصت. ولی چه کنیم که خیلی از علمای اهل سنت
حتی آدمی مثل رازی که مرد ملائی هم است، وقتی به
اینجا می رسد، کلمه «أفطر» را هم دارد.
پرسش
کسی از من سوال می کرد که رازی به آن عظمت
یا صاحب احیاء العلوم مانند غزّالی، چرا سنی شده اند؟
پاسخ
ما در جواب گفتیم رازی سنّی نشده، غزّالی
سنی نشده، غزّالی و رازی سنی بوده و با همان فکر
سنّی گری خود به این مقام رسیده اند نه اینکه
رازی و غزّالی به این درجه رسید و سپس سنی شدند،
یعنی از کودکی سنیّی بوده اند و به این مقام
رسیده اند، تقریباً همه اینها کلمه أفطر را مقدر می کند
حتی اخیراً « المنار» که مال رشید رضاست، ایشان هم تابع
چهار مذهب می شود، ولو گاهی می گوید ما نباید تابع
چهار مذهب بشویم بلکه تابع قرآن بشویم.
«علی أی حال» آیه بهترین دلیل است
برای مدعای ما، « ... فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ
الشَّهْرَ فَلْيصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيامٍ
أُخَرَ يرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيسْرَ وَلَا يرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا
الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
». چرا می فرماید
مریض روزه نگیرد، مسافر روزه نگیرد؟ «يرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيسْرَ وَلَا يرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ» مشکل را برداشته شده است، بنابراین، آیه مبارکه
بهترین دلیل بر این است که احکام معسور برداشته شده است،
یعنی ما در اسلام حکم معسوری نداریم، این سه
آیه بود که ما برای قاعده پیدا کردیم، دلیل
قرآنی ما تمام است و ما به وظیفه خود عمل کردیم،
یعنی اول سراغ آیه قرآن رفتیم و با آیه استدلال
کردیم و سپس سراغ روایات رفتیم نه اینکه آیات را
نادیده گرفته باشیم و مستقیماً سراغ روایات رفته
باشیم
استدلال با روایات
روایات در این زمینه زیاد است و اگر ما
بخواهیم همه روایات را بخوانیم، بحث طولانی می شود
فلذا نیاز به خواندن همه روایات نیست و بعضی از آنها هم
کفایت می کند برای منظور و هدف ما.
1-روایة عبد الأعلی مولی آل سام
«مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ
(شیخ طوسی، متولد:385، متوفای:) بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ - احمد بن محمد بن خالد است یا احمد بن محمد بن
عیسی است و هردو هم ثقه اند -
عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ – حسن بن محبوب،
متولد:150، متوفای:234 ه،- عَنْ عَلِيِّ
بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ – ثقه
است- عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى مَوْلَى آلِ سَامٍ- هر چند در باره عبد الأعلی مولی آل سام، کلمه ی
ثقة را به کار نبرده اند، اما شیخ مفید بابی دارد و در آنجا عده ای
را نام می برد که آنان از اجلای اصحاب صادقین ع هستند و آنان
ارکان دین اند و از آن عده جناب عبد الأعلی مولی آل سام است، به
این می گویند توثیق جمعی، مولا در اینجا به
معنای غلام نیست، مولی آل سام، گاهی از اوقات قبیله ای
با قبیله دیگر ولاء داشتند، به این معنی که اگر
ضرری به کسی زد، خسارتش را ادا کند، این ولاء، ولای ضمان
جریرة است، این با قبیله آل سام یک قرارداد ولائی
داشته است-قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع عَثَرْتُ- به زمین افتادم -فَانْقَطَعَ ظُفُرِي- ناخنم
قطع شد و در آمد- فَجَعَلْتُ عَلَى إِصْبَعِي
مَرَارَةً- مراره، به کیسه
صفراء می گویند، البته در سابق بجای پماد، کیسه
صفرای حیوان را در موضع زخم می گذاشتند و کیسه صفراء تلخ
است- فَكَيْفَ أَصْنَعُ بِالْوُضُوءِ قَالَ يُعْرَفُ هَذَا وَ أَشْبَاهُهُ
مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ
فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ، امْسَحْ عَلَيْه »[2].
حضرت از این آیه استفاده کرده که لازم نیست شما
مراره را بردارید و بر بشره مسح کنید،اما « امْسَحْ عَلَيْه ، أی علی المرارة»از آیه استفاده نمی شود، این فتوای خود حضرت
است.
خلاصه اینکه: « امسح علی المرارة»
کلام حضرت است و کلام حضرت هم وحی الهی است، اما از آیه فقط
رافع تکلیف است و آن این است که لازم نیست که مراره را
بردارید و مسح بر بشره کنید که زخم را بیشتر کنید، « يُعْرَفُ هَذَا وَ أَشْبَاهُهُ
مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ »
فلذا لازم نیست که بر بشره مسح کنید، از کجا مسح کنیم؟
این جهتش از آیه در نمی آید. ممکن است اصلاً مسح ساقط
باشد، ولی حضرت می فرماید مسح ساقط نیست و بر مراره مسح
کنید.
بنابراین، دلالت این روایت خوب است.
الروایة الثانیة
«وَ عَنْهُ- علیّ بن
ابراهیم- عَنْ أَبِيهِ- ابراهیم
بن هاشم- عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ – هردو نفر از اصحاب اجماع هستند، این از مخمسات
کلینی است چون کلینی با پنج واسطه از امام صادق ع نقل
می کند.- قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ
بْنُ مُيَسِّرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ الْجُنُبِ يَنْتَهِي
إِلَى الْمَاءِ الْقَلِيلِ فِي الطَّرِيقِ وَ يُرِيدُ أَنْ يَغْتَسِلَ مِنْهُ وَ لَيْسَ
مَعَهُ إِنَاءٌ يَغْرِفُ بِهِ وَ يَدَاهُ قَذِرَتَانِ قَالَ يَضَعُ يَدَهُ ثُمَّ يَتَوَضَّأُ
ثُمَّ يَغْتَسِلُ هَذَا مِمَّا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ
فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ»[3].
کأنّه حضرت می خواهد با این آیه استدلال کند که
اگر در مواقع شدت دست شما نجس است، آب قلیل منفعل نمی شود. چرا؟ چون
اگر بگویید آب قلیل منفعل می شود، این یکنوع
حرج است، اگر «قَذِرَتَان » را به معنای نجستان بگیریم روایت
تقیه ای می شود. چرا؟ چون اهل سنت می گویند آب
قلیل منفعل نمی شود و حال آنکه ما معتقدیم که آب قلیل
منفعل می شود، اگر بگوییم «قَذِرَتَان » به
معنای نجستان است، باید روایت را حمل بر تقیه کنیم
و این خلاف مشهور است، صاحب وسائل می گوید این
روایت حتماً تقیه است چرا می فرماید: « ثُمَّ يَتَوَضَّأُ ثُمَّ
يَغْتَسِلُ»، همیشه غسلش
برای جنابت است و غسل جنابت وضو نمی خواهد، ولی احتمال
دیگر هم هست و آن اینکه «قَذِرَتَان » به
معنای قذارت عرفی است نه قذارت شرعی، یعنی دستش
کثیف شده، مستحب است که انسان قبل از آنکه وضو بگیرد، دستش را در
بیرون بشوید، حضرت می فرماید حالا که شما آب قلیل
دارید و ظرف هم ندارید که با ظرف آب را بردارید و سپس دستت را
در بیرون بشویید، حکم الهی از شما برداشته شده است با
همین دست آلوده عرفی، دست به این آب قلیل ببر، اگر
این باشد، این دلالتش بهتر است، یعنی دلالت دارد که در
مواقع شدت، حکم استحبابی برداشته شده است، حکم استحبابی کدام است؟
اینکه دستت را در خارج بشویی.
الروایة الثالثة
«وَ عَنْهُ- ضمیر عنه، به
حسین بن سعید اهوازی بر می گردد - عَنِ ابْنِ سِنَانٍ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي
عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْجُنُبِ يَحْمِلُ الرَّكْوَةَ –
الرکوة: إناء صغیر من الجلد
یشرب به الماء، و الجمع رکاء- أَوِ التَّوْرَ
– التَّوْرَ: إناء من صفر (ظرف
مسی) أو حجارة قد یتوضأ منه -
فَيُدْخِلُ إِصْبَعَهُ فِيهِ قَالَ وَ قَالَ إِنْ كَانَتْ يَدُهُ قَذِرَةً
فَأَهْرَقَهُ - وَ إِنْ كَانَ لَمْ يُصِبْهَا قَذَرٌ فَلْيَغْتَسِلْ مِنْهُ هَذَا مِمَّا
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَج »[4].
دلالت این حدیث بستگی دارد که حضرت در مقام
این است که حالا که نمی توانی دستت را بیرون
بشویی، در این حالت آن حکم استحبابی ساقط است،
یعنی دستت را به همان ظرف ببر، آب را از آن بردارو، وضو بگیر،
دیگر لازم نیست که حتماً خودت را به زحمت بیندازی و به آن
حکم استحبابی جامع عمل بپوشانی. به شرط اینکه مراد از قذر،
نجاست نباشد بلکه قذارت عرفی باشد.
الروایة الرابعة
«وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُثْمَانَ
عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ
ع إِنَّا نُسَافِرُ فَرُبَّمَا بُلِينَا بِالْغَدِيرِ مِنَ الْمَطَرِ يَكُونُ إِلَى
جَانِبِ الْقَرْيَةِ فَتَكُونُ فِيهِ الْعَذِرَةُ وَ يَبُولُ فِيهِ الصَّبِيُّ وَ تَبُولُ
فِيهِ الدَّابَّةُ وَ تَرُوثُ فَقَالَ إِنْ عَرَضَ فِي قَلْبِكَ مِنْهُ شَيْ ءٌ فَقُلْ
هَكَذَا يَعْنِي افْرِجِ الْمَاءَ بِيَدِكَ ثُمَّ تَوَضَّأْ فَإِنَّ الدِّينَ لَيْسَ
بِمُضَيِّقٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَج »[5].
در قدیم الأیام غالباً عرب ها بدو بودند، چرا به عرب
های بادیه نشین، بدو می گویند؟ چون بدو به
معنای آشکار است، بادیه نشین از دور آشکار اند، چون نه
دیواری دارند و نه سقفی، بلکه در خیمه ها زندگی
می کنند عیناً مثل عشائر ایران که گاه و بی گاه کوچ
می کنند، قرآن می فرماید: « وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ
»[6].بدو، همان بدو است، به معنای آشکار، یعنی عشائر،
در آن زمان لوله کشی نبود و چاه هم نبود، معمولاً از آب های
غدیر استفاده می کردند، آب مطر و برف می آمد و یک گودال
بزرگی را پر می کرد، اما این گودال در امان نبود،
یعنی اگر انسان از آن استفاده می کرد، حیوان هم از آن
استفاده می کرد، گاهی از اوقات فضله انسان هم در آنجا دیده
می شد، از حضرت سوال می کند که چه کنیم؟
«قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّا نُسَافِرُ فَرُبَّمَا بُلِينَا
بِالْغَدِيرِ مِنَ الْمَطَرِ يَكُونُ إِلَى جَانِبِ الْقَرْيَةِ فَتَكُونُ فِيهِ الْعَذِرَةُ
وَ يَبُولُ فِيهِ الصَّبِيُّ وَ تَبُولُ فِيهِ الدَّابَّةُ وَ تَرُوثُ فَقَالَ إِنْ
عَرَضَ فِي قَلْبِكَ مِنْهُ شَيْ ءٌ فَقُلْ هَكَذَا يَعْنِي افْرِجِ الْمَاءَ بِيَدِكَ
ثُمَّ تَوَضَّأْ فَإِنَّ الدِّينَ لَيْسَ بِمُضَيِّقٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ما جَعَلَ
عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَج »
یعنی شما یک مشت آب بردار و با همان وضو بگیر، اما
یک وقت غدیر، یک غدیر بزرگی است فلذا اگر در
یک گوشه آن فضله ای باشد، در این طرفش اثر نمی گذارد،
ولی یک وقت آن اندازه بزرگ نیست ولذا در قلب من است که
شاید اثر گذاشته باشد، حضرت می فرماید اشکال ندارد، دندان روی
جگر بگذار و با آن وضو بگیر. چرا؟چون «ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَج »، مسلماً این غدیر، ما قلیل نبوده بلکه آب
کثیر بوده است چون اگر ماء قلیل بود، با این اوضاع و احوال حضرت
چنین چیزی را نمی فرمود، معلوم می شود که آب
کثیر بوده، منتها این آدم به یکنوعی ناراحت است ولذا از
حضرت سوال می کند که چه کنم؟ حضرت هم در جوابش چنین فرمود.






[1]بقره/سوره2، آیه185.



[2]وسائل الشیعه، شیخ حر
عاملی ج1، ص464، من أبواب الوضوء، ب39، ح5، ط آل البیت.



[3]وسائل الشیعه، شیخ حر
عاملی ج1، ص152، من أبواب الماء المطلق، ب8، ح5، ط آل البیت.



[4]وسائل الشیعه، شیخ حر
عاملی ج1، ص154، من أبواب الماء المطلق، ب8، ح11، ط آل البیت.



[5]وسائل الشیعه، شیخ حر
عاملی ج1، ص 163، من أبواب الماء المطلق، ب9، ح14، ط آل البیت.



[6]یوسف/سوره12، آیه100.