جلسه 1393/12/20

بسم الله الرحمن الرحیم


مقتضاي عناوين ثانويه چيست؟


موضوع: مقتضای عناوین
ثانویه چیست؟
بحث
ما درباره ی عناوین ثانویه است. هفت مورد از عناوین
ثانویه را ذکر کردیم که به این موارد قاعده ی (رفع ما لا
یعلمون والنسیان) را نیز اضافه می کنیم.
قاعده رفع حرج
یکی
از قواعد ثانویه، قاعده رفع حرج است و ما درباره ی قاعده رفع حرج
باید در چند مورد بحث کنیم، در تمام کتابهای فقهی ما با
این قاعده استدلال می کنند. بنابراین با اینکه قاعده ی
« لاحرج» هم مدرک قرآنی دارد و هم روایی، و هم به آن استدلال
می شود مستقیماً در کتب فقهی ما از آن بحث نشده است. چرا در
قواعد فقهیه این مسئله آمده است.
1. تفسیر مفردات القاعده.
(ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَج )[1].
مفردات را بحث کنیم، عمده دو کلمه است، یکی کلمه ی حرج و
دیگری کلمه ی رفع است.
2. دلیل القاعده من الکتاب العزیز.
هر
مسئله ای را که آقایان وارد می شوند اول سراغ دلیل قرآنی
بروند و این کوتاهی از ماست که کمتر به سراغ دلیل قرآنی
می رویم.
3. الاستدلال علی القاعدة بالسنّة
الشریفة، و فیه ثمان روایات.
ثالثاً
باید به روایات استدلال کنیم و ما در این زمینه هشت
روایت داریم.
4. التعارض بین نفی الحرج مع
وجوده فی کثیر من الاحکام.
مشکلی
که وجود دارد این است: با اینکه قرآن کریم و پیامبر اکرم شعار (ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي
الدِّينِ مِنْ حَرَج ) را می دهند خیلی از احکام ما
حرجی است. جنگ کردن در جبهه حرجی است، خیلی از مسائل
حرجی است، روزه گرفتن در ماه رمضان حرجی است. چگونه می گوید
(ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَج )
با اینکه احکام حرجی در اسلام هست.
ما
هو الحق فی رفع الاشکال؟ در جواب این اشکال چیزهایی
گفته اند و ما هم یک جواب دیگر برای خود داریم
حکومة
القاعده علی الاحکام الاولیه.
قاعده ی
لاحرج بر احکام اولیه حاکم است. (اقیموا الصلوة و آتوا الزکات) همه ی
اینها احکام اولیه اند و قاعده ی لاحرج بر آنها حاکم می باشد.
5. الرفع عزیمة لا رخصة.
این
بحث را حضرت امام اضافه کردند و شاید هم در کتابها باشد. هنگامی که
ایشان (حضرت امام خمینی) کتاب طهارت را به ما تدریس می فرمودند
به این مسئله اشاره کردند که رفع عزیمت است، یعنی اگر
کسی به قاعده ی (لاحرج) عمل نکند گناه کرده است. در زمستانی که
یخبندان است یخ را شکسته و غسل کند گناه کرده است.
6. حکومة القاعده علی الواجبات
والمحرمات.
اما
نسبت به مستحبات حکومتی نیست چون مستحبات امر الزامی نیست.
میزان در قاعده ی «لاحرج» حرج شخصی است، عکس لاضرر. در (لاضرر)
می گویند ضرر نوعی است اما در اینجا مراد از «حرج» حرج
شخصی است. چگونه آقایان قاعده ی «لاحرج» را بر شخصی حمل
کرده اند اما قاعده ی «لاضرر» را بر نوعی.
فرض
کنید یک معامله ای هست که من پنجاه درصد مغبون شده ام. اما
آنقدر ثروت دارم که اگر هدیه بدهم برای من اثری ندارد. می گویند
میزان شخص نیست، میزان نوع است. نوع مردم این معامله را
تحمل نمی کنند. اما در «لاحرج» می گویند شخصی است، فرض
کنید زمستانی هست من اگر برای حمام به بیرون بروم
مشکلی ندارم، اما زنی که عاجز و ناتوان است نباید برود.
7. العبرة بالحرج، الحرج الشخصی لا
النوعی.
8. حکم التعارض بین
الدلیلی الحرج والضرر.
اگر
ضرر با حرج تعارض پیدا کردند، کدام مقدم است؟
9. تطبیقات القاعدة.
خواندن
قاعده بدون تطبیقات ایجاد ملکه نمی کند.
قاعدة نفی الحرج والعسر الشدید والمشقة فی
الدین
آقایان
می گویند به قاعده ی «لاحرج»، ولی باید عسر را هم
اضافه کنیم چون آیه ی قرآنی داریم. اساس این
قاعده آیه ی کریمه ی سوره ی حج است : «وَجَاهِدُوا فِي اللَّـهِ حَقَّ جِهَادِهِ ۚ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا
جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَ جٍ مِّلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَ اهِيمَ
هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ
مِن قَبْلُ وَفِي هَـٰذَا لِيَكُونَ الرَّ سُولُ شَهِيدًا
عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ ۚفَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ
وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّـهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَىٰ وَنِعْمَ النَّصِيرُ «[2] یعنی جهاد کامل؛
شاید مقصود از «حَقَّ جِهَادِه» قصد قربت
هم باشد. «هُوَ اجْتَبَاكُمْ» خدا شما را
برگزیده است، مراد از جعل، جعل تشریعی است نه جعل
تکوینی، «مِّلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَ اهِيمَ»
این (ملّة) عطف بیان دین است، اما منصوب است یعنی «اخصّ مِّلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَ اهِيمَ ».
خب!
در اینجا ممکن است که پدر ما ابراهیم نبود و عربهای
عدنانی هستند که پدرشان ابراهیم است. عربها دو قسم اند: عربهای
قحطانی و عدنانی داریم. قحطانی ها که به یعرب بن
قحطان می رسند اهل یمن و عدن هستند. اما آنها که در مکه و مدینه
هستند عرب عدنانی هستند و عدنان جد شانزدهم پیامبر اکرم و همه ی
اینها فرزندان اسماعیل هستند و اسماعیل هم پسرابراهیم است
و در حقیقت ابراهیم پدر عرب، یعنی ابوالعرب است. در
این آیه ی مبارکه آمده «مِّلَّةَ أَبِيكُمْ
إِبْرَ اهِيمَ» ملّت به معنای شریعت است نه به معنای
جمعیت؛ چرا در اینجا «اخصّ مِّلَّةَ أَبِيكُمْ » آمده است. چون سوره مکی
است قهراً هنوز اسلام گسترش پیدا نکرده بود، می گوید «مِّلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَ اهِيمَ» اللهم که بگوییم این (اب) در
اینجا (اب) تشریعی است. اگر اب تشریعی باشد ملّت
همه ی مسلمانان است، چون همه ی مسمانان تابع شریعت براهیم
هستند. «هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِن قَبْلُ وَفِي
هَـٰذَا لِيَكُونَ الرَّ سُولُ شَهِيدًا
عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ».
معنای این
آیه چیست؟ پیغمبر شاهد است. «و تکونوا» اگر
این خطاب تنها به اهل مکه ی موجود درزمان پیامبر باشد که
خیلی بعید است. «عَلَيْكُمْ
وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ» شاهد
کیست و مشهود علیه کیست؟ مسلما آیه تنها مربوط به اهل مکه
نیست. این شهادت، شهادت بر اعمال است. روز قیامت پیامبر
اکرم شهادت خواهد داد «وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ
عَلَى النَّاسِ» اهل سنت می گویند
مراد این است که تمام صحابه ی پیغمبر اکرم شهداء علی
الناس هستند. امام صادق (علیه السلام) می فرمایند برخی از
این افراد شهادتشان بر یک بسته سبزی پذیرفته نمی شود،
چگونه می خواهند در روز قیامت شهادت بر ایمان و یا کفر
افراد بدهند. ولذا مراد از اینها جمعی هستند (ائمه اهل بیت)
افراد برگزیده اینها هستند. والا همه ی افراد نمی توانند
شهداء علی الناس باشند. این شهادت، شهادت لفظی نیست بلکه
شهادت در اعمال است. اگر بخواهد شهادت در اعمال باشد. این شهادت لفظی
نیست بلکه باطنی است؛ قهراً باید این شاهد چشم
برزخی داشته باشد و از دل و قلب من آگاه باشد. بنابراین شهداء
علی الناس ولو خطاب به جمع است اما مراد جمع خاصی است که بتوانند روز
قیامت بگویند این آدم (مؤمن) هذا کافر و هذا فلان. نظیر
این آیه در سوره ی مبارکه ی بقره هست: «وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا
لِّتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّ سُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا»[3]. امام صادق (علیه السلام ) در تفسیر این
آیه می فرماید «وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا» همه ی مردم را می گوید؟! گاهی بعضی
از مردم شهادتش بر یک بسته ی سبزی پذیرفته نیست،
آنوقت چطور می خواهند در روز قیامت شهادت بدهند و بگویند
زید و عمرو مؤمن بوده اند و فلانی ها کافر. پس معلوم می شود که
اینها جمع خاصی هستند که شهداء اعمال هستند. «وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا» ائمه اهل بیت (علیهم السلام) «لِّتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّ سُولُ» برای اینها شاهد است.
پرسش
بقی هنا سؤال؛ اگر واقعاً مقصود ائمه اهل بیت است پس چرا
جمع آورده است «لِّتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى
النَّاسِ» و حال اینکه جمع
خاصی هستند، و حال آنکه دوازده نفر هستند؟
پاسخ
جوابش این است که گاهی اوقات به جمع نسبت می دهند
چون در میان این ها افراد نخبه است؛ مانند «وجعلکم ملوکاً» که به
بنی اسرائیل می گوید، آیا همه ی بنی
اسرائیل پادشاه بودند؟ خیر! پادشاهانشان داوود و سلیمان و ...
است با اینکه چند نفر از اینها ملوک هستند، قرآن می فرماید
«وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ
عَلَيكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ
يؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ» [4].
به
ياد آوريد) هنگامي را که موسي به قوم خود گفت: «اي قوم من! نعمت خدا را بر خود متذکر
شويد هنگامي که در ميان شما، پيامبراني قرار داد؛ (و زنجير بندگي و اسارت فرعوني را
شکست) و شما را حاکم و صاحب اختيار خود قرار داد؛ و به شما چيزهايي بخشيد که به هيچ
يک از جهانيان نداده بود!
آیه هم از این قبیل است. اینکه می فرماید
شهدا باشید، خطاب به امت اسلامی است اما به اعتبار اینکه در
میان آنها نخبگانی هست. «النَّاسِ
ۚفَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ
وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّـهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَىٰ وَنِعْمَ النَّصِيرُ
« پس آیه را معنا کردیم.
بناء عن علی هذا، این شهدا، شهدای اعمال است ولو
به همه ی امت نسبت داده است، مقصود تمام امت نیست بلکه منظور نخبگان
امت است. پس این آیه مصداق موردی که است که اشاره به جمع دارد
اما منظور بعضی از امت که نخبگان آن هستند دارد.
تفسیر مفردات القاعده
حرج چیست؟ به سراغ معاجم می رویم. ابن فارسی
کتابی به نام المقاییس دارد که کار این کتاب ریشه یابی
معانی الفاظ است. ریشه یابی، حاشیه ی شرح
لمعه در کتاب قضا، در آنجا دارد که می گوید:« للقضا عشرة معان»، اما
ابن فارسی می گوید للقضا اصل واحد، کار محکم، و بقیه از
قبیل مستعمل فیه هستند نه اینکه معنا هستند. ایشان
می گوید حرج یک معنا بیشتر ندارد و آن ضیق است،
گاهی به درختانی که به هم پیچیده اند به خاطر اینکه
راه رفتن در میان آنها مشکل است حرج می گویند.
قال ابن فارس: له اصل
واحد و هو معظم الباب و الیه مرجع فروعه، و ذلک: تجمع الشیء و
ضیقه - جمع بشود و ایجاد ضیق کند – فمنه الحرج و هو مجتمع شجر و
یقال فی الجمع حرجات، و من ذلک الحرج: الاثم – به گناه می گویند،
در بعضی از روایات می گوییم «لا حرج علیکم،
أی لا إثم لکم»، چون در گناه یک نوع ضیق است، در عین
حالی که لذت می برد از درون ناراحت است که قانون شکنی می کند
– والحرج: الضیق، قال الله تعالی: «وَمَن يُرِ دْ أَن يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَ هُ ضَيِّقًا حَرَ جًا»[5][6]. معلوم می شود حرج به معنای ضیق است.
قال ابن الاثیر: - ابن
اثیر کتابی به نام (النهایه) که لغات قرآن و روایات را
معنا می کند مانند مجمع البحرین ماست-. حرج، فیه: «حدّثوا عن بنی اسرائیل و لا حرج»: الحرج فی الاصل : الضیق و یقع علی الاثم و
الحرام، و قیل: الحرج اضیق الضیق.[7]
از این مستسلمه ی اهل کتاب که به ظاهر اسلام آوردند، در
باطن همان یهودیان بودند. می گوید پیامبر گفته «حدّثوا عن بنی اسرائیل و لا حرج».
«الحرج اضیق الضیق» مثل اینکه به حرج بدترین
ضیق ها می گویند، یک عسر داریم و یک حرج
داریم، عسر ضیق است و حرج اضیق الضیق است.
و قال الفیروز آبادی: - صاحب کتاب قاموس – الحرج «محرکّة»: المکان الضیّق –
جای تنگ -، الکثیر الشجر، -جایی که درختها بپیچد -
کالحَرِج کَکَتِف والإثم، کالحِرج بالکسر.[8]
ما این الفاظ را مطالعه کردیم، اگر بقیه ی
کلمات اهل لغت را بیاوریم تکرار است. معلوم می شود که حرج بر
همان ضیق وضع شده است و جنبه ی تنگی و ناراحتی دارد. اما
آیات کریمه هم بر همین شهادت می دهد. «لَّيْسَ عَلَى الْأَعْمَىٰ حَرَ جٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَ جِ حَرَ جٌ وَلَا عَلَى الْمَرِ يضِ حَرَ جٌ»[9] چون اعمی اگر بخواهد برای جهاد برود کار مشکلی
است، بر اعرج و مریض هم جهاد حرج است، یعنی بر اینها
تکلیف ضیقی نیست، چرا؟ چون در این تکلیف
ضیق و مشکل است.
بنا عن علی هذا (ما جَعَلَ
عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَج ) یعنی برای شما تشریع نکرده
حکمی که در آن حرج، سختی و ضیق باشد.
تتمه حدیث «حدّثوا
عن بنی اسرائیل و لا حرج»؛
این حدیث را ابو هریره و عبدالله بن عمرو عاص نقل کرده است. ابو
هریره شاگرد کعب الاحباب است. اصلاً کعب الاحباب امر ابو هریره را
ربوده بود و این کعب الاحبار خیلی از این
اسرائیلیات را از طریق ابوهریره وارد اسلام کرده است. اما
عبدالله بن عمرو بن عاص هم در جنگ یرموک دو کیسه وجوال کتاب
پیدا کرد که همه اش مربوط به بنی اسرائیل بودند. اینها را
در میان مسلمانان پخش کرد. اینها این روایت را نقل کرده اند
به خاطر اینکه استادشان کعب الاحبار است. اگر کسی به اینها
می گفت این روایات چیست؟ می گفتند قال رسول الله: «حدّثوا عن بنی اسرائیل و لا حرج»؛ به قدری این حدیث زننده است قرآن می فرماید
که بنی اسرائیل کتابهای خود را تحریف کرده اند. به دست
خودشان کتاب نوشتند و به مردم دادند تا پول به دست آورند. جایی که
قرآن علمای بنی اسرائیل را اینطور تعریف می کند
«حدّثوا عن بنی اسرائیل و لا حرج»؛ تاریخچه ی نگارش حدیث را اگر کسی مطالعه
کند خیلی از این مستسلمه ی اهل کتاب در وارد کردن
اسرائلیات، مسیحیات، مجوسیات خیلی دست داشتند
ولذا برخی از صحابه این را نپذیرفتند. مثلاً ابن عباس می گوید
شما چطور از اینها نقل روایت می کنید، کتاب شما اکمل
الکتب است، اکمل الکتب را رها کرده و از اینها نقل می کنید. بعد
می گوید مگر قرآن نگفته است (کتبوا کتاباً بایدیهم لیشتروا)؛
«فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ
بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَـٰذَامِنْعِندِاللَّـهِلِيَشْتَرُ وابِهِثَمَنًاقَلِيلًا ۖ فَوَيْلٌ لَّهُم مِّمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَّهُم
مِّمَّا يَكْسِبُونَ»[10] اینها کارشان این است. بنابراین این
حدیثی که جناب ابن اثیر در نهایه آورده است این
کتاب از نظر ما قبول نیست.
(لا حرج) یعنی (لا ضیق) در تشریع
اسلامی ضیق نیست. هر کجا حرج را ببینیم در آنجا
کلمه ی ضیق هست.
کلمه ی عسر
ظاهراً عسر با حرج مساوی است. قرآن هم می فرماید « يُرِ يدُ اللَّـهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِ يدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»[11] ؛ عسر هم تقریباً با ضیق یکسان است و اگر هم
فرقی داشته باشد این است که حرج بیشتر است اما عسر کمتر است.
هذا کله حول الحرج، بقی الکلام حول العسر، لأنّ الفقهاء یعطفون احدهما علی الآخر، و العسر، لا
أظنّ أنّه بحاجة الی تفسیر لأنّه ضد الیسر، و مع ذلک نذکر کلمات
اللغویین.
قال ابن فارس: العسر یدل علی صعوبة و شدّة، نقیض
الیسر.[12]
قال ابن الأثیر:
سمیت غزوة التبوک –سال نهم هجرت، خرماها رسیده بود، پیامبر اکرم
فرمود که باید به تبوک که صد فرسخ با مدینه فاصله دارد برای
جهاد بروید، عرض کردند یابن رسول الله الآن موقع درو کردن میوه ها
و گندم است. ناچار پیغمبر راه افتادند و سی هزار نفر زیر
لوای پیغمبر راههای سختی که مدینه را به شام متصل
می کند رفتند ولذا خیلی به زحمت افتادند، لذا به این ارتش
جیش العسرة گفتند یعنی ارتشی که با سختی همراه بود.
– جیش العسرة لأنّ الناس ندبوا الی الغزو فی شدّة القیظ و
کان وقت ایناع الثمرة و طیب الظُّلال، فعسر ذلک علیهم و شقّ، و
العسر ضد الیسر و هو الضیق والشدّة و الصعوبة.[13]
و قال الفیروز آبادی: العسر: ضد الیسر، و العسری ضد المیسرة،
یقال: تعاسر و استعسر: اشتدّ والتوی.[14]
نتیجه
فتلخص من ذلک أنّ العسر والحرج متقاربا المفهوم، اذ فی العسر
ضیق کما أنّ فی الیسر سعة.
تا اینجا بحث اول که مفردات بود تمام کردیم.







[1] وسائل الشیعه، شیخ
حر عاملی ج1، ص 154، من أبواب الماء المطلق، ب 8، ح11.، ط آل البیت.



[2] حج/سوره22، آیه78.



[3] بقره/سوره2، آیه143.



[4] مائده/سوره5، آیه20.



[5] انعام/سوره6، آیه125.



[6] المقاییس،
ابن فارسی، ج 2، ص50، ماده حرج.



[7] النهایة،
ابن اثیر، ج 1، ص 361، ماده حرج.



[8] القاموس المحیط،
فیروز آبادی، ج، ص 189، ماده حرج.



[9] نور/سوره24، آیه61.



[10] بقره/سوره2، آیه79.



[11] بقره/سوره2، آیه185.



[12] مقاییس اللغة، ابن
فارس، ج4، ص 319، مادة عسر.



[13] النهایة،
ابن اثیر، ج 3، ص 235، ماده عسر.



[14] القاموس المحیط،
فیروز آبادی، ج2، ص 127.