مشخصات کتاب

سرشناسه:عرشی، امتیاز علیخان

عنوان و نام پدیدآور:استناد نهج البلاغه/ تالیف امتیاز علیخان عرشی؛ ترجمه، تعلیمات و حواشی از مرتضی آیت الله زاده شیرازی

مشخصات نشر:تهران: امیرکبیر، 1363.

مشخصات ظاهری:ص 184

شابک:بها:270ریال

وضعیت فهرست نویسی:فهرستنویسی قبلی

یادداشت:کتابنامه: ص. [109] - 157

یادداشت:نمایه.

موضوع:علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. نهج البلاغه - - ماخذ

علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. نهج البلاغه - - نقد و تفسیر

شناسه افزوده:آیه الله زاده شیرازی، مرتضی، مترجم

رده بندی کنگره:BP38/08/ع 4الف 5

رده بندی دیویی:297/9515

شماره کتابشناسی ملی:م 63 - 624

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فهرست قبلی

اشاره

استناد نهج البلاغه

تألیف: امتیاز علیخان عرشی

ترجمه تعلیقات و حواشی از:

دکتر سید مرتضی آیت الله زاده شیرازی

مؤسسه انتشارات امیر کبیر،تهران، 1363

فهرست

پیشگفتار ... 9

بررسی اسناد و مدارک نهج البلاغه ... 28

منابع دیگر نهج البلاغه ... 37

مدارک نامه ها ... 76

مدارک و منابع سخنان حکمت آمیز ... 87

تذکر ... 103

کتابشناسی ... 109

فهرست اعلام ... 159

تقدیم به روان پاک پدر بزرگوارم:

مرحوم آیت الله آقای میرزا سید محمد حسین شیرازی طاب ثراه.

پیشگفتار

بسم الله العلی

لا مفرسن الاعتراف بأن نهج البلاغة له اصل والا فهو شاهد علی أن الشیعة کانوا من اقدر الناس علی صیاغة الکلام البلیغ.

الدکتور زکی مبارک

پس از گذشت بیست و شش سال از تألیف کتاب «استناد نهج البلاغه» اینک برگردان فارسی آن در اختیار علاقه مندان به آثار علمی و تحقیقی در زمینه «نهج البلاغه» قرار می گیرد.

کتاب «نهج البلاغه» و گردآورنده آن «شریف ابوالحسن محمد الرضی [و،بغداد، 359،ه- ف یکشنبه 6 محرم 406 ه-. ق در بغداد] هر دو بی نیاز از معرفی اند و آنانکه با کتاب و مطالعه مأنوساند با «نهج البلاغه» آشنا و بر قیل و قالهایی که در اطراف آن برخاسته است مطلع اند و نیز نیک میدانند که «شریف رضی» برادر کوچک علم الهدی شریف مرتضی [و: 300 ه- ف ع ا، 436 ه- ق]» و هر دو «شریف» و «نقیب الطالبیین» بوده اند و گزارش زندگی ایشان در بیشتر کتابهای: تاریخ ادبی و سیاسی رجال و علوم و فرهنگ اسلامی به تفصیل آمده است و حتی کتابهایی جداگانه پیرامون زندگانی آنها نوشته شده است مانند: «الشریف الرضی» 1360 نجف؛ «عبقریة الشریف الرضی» 1940م مصر «زکی مبارک» و جز اینها.

بعضی از تاریخ نویسان از قبیل ابن خلکان (ف 681 ه-) و به پیروی از او ابن الاثیر (ف 739ه-) علامه ذهبی (ف 748 ه-)، صلاح الدین صفدی (ف 764 ه-) علامه یافعی (ف 768 ه-). ابن العماد (ف 808 ه-) و ابن حجر عسقلانی (ف

852 ه-) و از متأخرین بروکلمان آلمانی (ف 1956 م) بدون تحقیق و ارائه سند جاعل و یا مؤلف نهج البلاغه را نشناخته اند و گفته اند که از شریف مرتضی و یا از شریف رضی است ⁽¹⁾و از معاصرین دکتر شوقی ضیف (استاد کرسی ادبیات عرب دانشگاه قاهره) واضع و جاعل را هیچ کدام از این دو برادر ندانسته و جعل آن را به روزگاران پیش از آنها می داند ولی این گمان درست نیست زیرا شریف رضی در کتابهای خود مانند: «حقایق التنزیل والتأویل» و «المجازات النبویة» از نهج البلاغة یاد کرده است ولی شگفت اینجاست که شیخ طوسی (ف 460 ه- ق) در «فهرست» و «رجال» نه از رضی یاد کرده است و نه از «نهج البلاغه» او. اما نجاشی در «رجال ص 283» و ابن شهر آشوب در «معالم ص 328» و رازی در «النقض ص 180» و قمی در «فهرست ص 12» از نهج البلاغه شریف رضی یاد کرده اند.

فاضل ارجمند دکتر علینقی منزوی ⁽²⁾در تعقیب سخن ابن خلکان که «برخی آن را به رضی و برخی به مرتضی نسبت داده اند» چنین گوید: باید دانست که این اشتباه از آن رو رخ داده که مرتضی لقب هر دو برادر بوده و آن را از جد خود گرفته بودند اما این کلام آقای منزوی به دو دلیل خالی از اشکال نیست. اولا: سندی درباره اشتراک سیدین شریفین در لقب «مرتضی» ارائه نداده است. ثانیاً: ابن خلکان، سید مرتضی را نیک میشناخته است و میدانسته است که از چه کسی سخن میگوید بنابراین توجیه آقای منزوی قابل قبول نیست.

و ما در این باره سخن کوتاه میکنیم چه مؤلف کتاب حاضر در این زمینه به تفصیل بحث کرده است و استاد محترم آقای محمد تقی دانش پژوه در بحث ممتعی که از جنبه کتابشناسی نهج البلاغه کرده است چنین گفته است: از مجموع تمام نکته های بررسی شده و از آنچه در فهرست ها و کتابهای دیگر نوشته اند بر می آید که به شش دلیل میتوانیم نهج البلاغه را گردآورده شریف رضی بدانیم و بگوییم

که او هیچ یک از این سخنان را خود نساخته است بلکه آنچه در کتابها یافته و درست میپنداشت در آن آورد:

1 - گواهی خود او در کتابهای دیگر که نهج البلاغه از تألیف و گردآوری های اوست و یاد کردن او در همین نهج البلاغه از کتابهای دیگر او.

2 - گواهی خود نهج البلاغه از اینکه از سخنان علی علیه السلام و روی دیگرگونگی سبک نمیتواند ساخته رضی باشد.

3 - گواهی نسخه ها که در کتابها و فهرستها از نسخه های تاریخ چهارصد تا امروز یاد میشود.

4 - گواهی شارحان و مفسران دانشمند که رضی در این کتاب سخنانی از علی (ع) را گرد آورده است. این دانشمندان از روزگار شریف رضی تا به امروز به شرح آن پرداخته اند.

5 - گواهی روایتها و اجازه های دانشمندان به یکدیگر که در آنها از نهج البلاغه رضی یاد نموده اند و با اسناد آن را روایت کرده اند.

6 - از طریقه سنجشی میتوان با مقایسه خطبه ها و نامه هایی که دیگران از امام روایت کرده اند با نهج البلاغه رضی تطبیق نمود و این نامه ها که در کتابهایی جداگانه پیش از سیدرضی تألیف شده است در دست میباشد. ⁽¹⁾

کلام امیرالمؤمنین علی علیه السلام یعنی تالی تلو کتاب خدا مانند قرآن کریم مورد طعن و تشکیک قرار گرفته است و از سوی شکاکان آماج تهمتها واقع شده است. قرآن را گفتند پرداخته محمد صلی الله علیه و آله و سلم است. نهج البلاغه را گفتند از منحولات شریف رضی است، اما آنان که سخن شناسند تفاوت میان کلام خدا و کلام پیامبرش را در می یابند و آنانکه حجاب تعصب دیدگانشان را پوشانیده است اگر چشم بصیرت بگشایند و در کلام علی علیه السلام نیک بنگرند همان تفاوت را خواهند دید همان گونه که اشتباه کلام خدا با کلام رسولش محال میباشد، اشتباه کلام مولا علیه السلام با کلام شریف و خلط میان آنها محال و ناممکن است.

کتاب حاضر تألیف دانشمند گرانمایه شادروان امتیاز علیخان عرشی محقق و

کتابشناس نامدار از مردم سرزمین هندوستان است که بوسیلهٔ استاد عامر انصاری (هندی) به عربی ترجمه شده است. این اثر ارزنده برای نخستین بار در مجله «ثقافة الهند» نشریه روابط فرهنگی هندوستان شماره 4، ج 8، دسامبر 1957م. در دهلی نو منتشر شد.

این کتاب علم رغم حجم اندک کتابی بسیار سودمند و با ارزش است ⁽¹⁾که بسیاری از محققان و پژوهشگران به انتظار نظایر آن اند. و بیقین، مؤلف برای گردآوری این همه منبع و مرجع رنج فراوان برده است و عمر دراز صرف کرده است روانش شاد و یادش گرامی باد.

مرحوم مؤلف در پایان کتاب با تواضع خاص عالمان و فروتنی مردم شریف هند میگوید هرگز مدعی آن نیستم که با این کوشش مختصر تمام اطراف و جوانب موضوع را فرا گرفته ام اما با کوششی که در این راه صرف کرده ام، سر آن داشته ام که تا مرز امکان حقیقت را بیابم امید آنکه پس از اتمام از بررسی مدارک نهج البلاغه فراغتی بیابم و به تحقیق در جنبه درائی آن بپردازم.

همه ما نیز آرزو داریم تا سایر پژوهشگران و محققان آستین همت بالا زنند و اسانید «نهج» را از بطون منابع عامه و خاصه فراهم آورند و به تکمیل مساعی سلف بپردازند و این نقیصه را مرتفع نمایند و علاوه بر این به چاپ نسخه ای صحیح و معیار از نهج البلاغه بر پایه شیوه تحقیقی و عالمانه و به دور از سوداگری همت گمارند زیرا هر چه در این زمینه کار علمی انجام پذیرد شکافها تنگتر و تردیدها کمتر خواهد شد و یکی از همین کارهای ارزنده کتاب حاضر است که مؤلف آن تا حد امکان به ارائه مدارک نهج البلاغه پرداخته و آن را در اختیار علاقه مندان قرار داده است و خوشبختانه تعدادی چند از پژوهندگان درباره نهج البلاغه از آن بهره مند گردیده اند ولی جای تأسف است که برخی افراد که چندان احساس مسؤولیت شرعی و عرفی نمیکنند از جمله همین کتاب را بدون ذکر عنوان مؤلف برروی جلد به نام کوششهای خویش منتشر کرده اند.

ما بر آن شدیم تا برای شناساندن بهتر این اثر ارزنده به دانش پژوهان و

دانشجویان که محتملا از کم و کیف آن اطلاع کافی ندارند آن را با تعلیقات و حواشی به فارسی برگردانیم و از این راه تا آنجا که از دست ما بر می آید از مؤلف مرحوم تقدیر بعمل آوریم.

مدارک نهج البلاغه:

شریف رضی زنجیره و سند سخنرانیهای امام (ع) را کاملا یاد نکرده است و فقط در چند جا کتابهای گردآورندگان و راویان سخنان امام (ع) را آورده است.

آقای منزوی در فهرست کتابهای مرحوم مشکوة ⁽¹⁾به ذکر سی وسه تن از راویان سخنان امام (ع) پیش از شریف رضی و نیز چهارده تن از ناقلان سخنان علی (ع) را پس از شریف رضی تا سده دهم هجری بر شمرده است.. و نیز استاد گرانقدر آقای دانش پژوه ⁽²⁾در مقدمه فرمان مالک اشتر شارحان کهن نهج البلاغه و ترجمه های فارسی آن را به تفصیل یاد کرده است و همچنین فهرست (معارف، 1 / 138) از گردآورندگان و هم از شارحان به زبانهای عربی فارسی و ترجمه های آن به فارسی و گجراتی یاد نموده است. و در فهرست سپهسالار (113 - 109) و در «الذریعة» مرحوم آقا بزرگ تهرانی (تولد 1200 ه- ف 1348 ه-) درباره شارحان و خود نهج البلاغه گفتگو شده است. آقای سید عبدالزهراء الحسینی الخطیب در کتاب مصادر نهج البلاغة و اسانیده ⁽³⁾صدویک شرح از نهج البلاغه را برشمارده است. و همین مؤلف در کتاب خود به ذکر و تشریح سی و سه کتاب که در اطراف نهج البلاغه که به عنوان منابع استدراک، دفاع و تقلید از سبک آن نوشته شده است پرداخته است.

شمار کارهایی که در زمینه نهج البلاغه انجام پذیرفته است تا زمان علامه محدث نوری (ف 1329 ه- ق) احصاء شده است بیست و شش اثر بود. ⁽⁴⁾

مرحوم هبة الدین شهرستانی (1884 - 1964 م) ⁽¹⁾این شماره را به نقل از «الذریعة» به چهل و پنج رسانید و ابن یوسف شیرازی در فهرست کتابخانه سپهسالار (2 / 113، 153) این شماره را به شصت و شش شرح و گزارش رسانیده است.

آقای منزوی مینویسد: ⁽²⁾

کارهایی که برای نهج البلاغه بشمار آورده ام 204 کار است که 100 کار پیش از سال 1000 ق و 43 کار پس از 1300 ق و 61 کار در این سه قرن انجام شده البته نباید فراموش کرد که از تاریخ آخرین بررسیهای آقای منزوی تا کنون کارهای دیگری نیز درباره نهج البلاغه پدید آمده است که باید بحساب آورد آنچه تا اینجا ذکر کردیم کارهایی است که به طور کلی درباره نهج البلاغه انجام گرفته است.

اما در باب بررسی مدارک و منابع این کتاب که به طور مستقل و جداگانه انجام پذیرفته است مدیون علامه فقید شیخ هادی آل کاشف الغطاء (ف 1361 ه- ق) هستیم. وی در کتاب مدارک نهج البلاغه از نسبت خطبه ها به امام علیه السلام دفاع کرده است و این کتاب نخستین بار در نجف اشرف و سپس در بیروت همراه با مستدرک نهج البلاغه» چاپ شده است.

دوم: «مصادر نهج البلاغة فی مدارک نهج البلاغة» از هبة الدین شهرستانی 1884 - 1967 م] مؤلف «ما هو نهج البلاغة» است که متأسفانه کتاب مذکور هنوز به چاپ نرسیده است اما شهرستانی در جلد پنجم الدلائل والمسائل از آن یاد می کند.

سوم: استناد نهج البلاغة از استاد امتیاز علیخان عرشی است که اینک ترجمه فارسی آن را تقدیم خوانندگان میکنیم

چهارم: مصادر نهج البلاغة و اسانیده تألیف دانشمند گرانقدر آقای سید عبد الزهراء الحسینی الخطیب در زمینه تاریخ نهج البلاغه و بررسی منابع آن و تحقیق در وثوق و اعتبار شریف رضی است. این کتاب در چهار جلد برای بار دوم در بیروت 1957 - 1390 به چاپ رسید.

پنجم: پژوهشی در اسناد و مدارک نهج البلاغه از سید محمدمهدی جعفری نشر فرهنگ اسلامی 1356 تهران).

ششم: مدارک نهج البلاغه از آقای رضا استادی، قم 1396 ه- ق. همه نویسندگانی که در ردیفهای 4، 5، 6 ذکر کرده ایم از کتاب «استناد نهج البلاغة اثر مرحوم امتیاز علیخان عرشی بهره فراوان برده اند.

در خاتمه باید بیفزایم که نویسندگان و محققانی که درباره «نهج البلاغه» اثری از خویش باقی گذارده اند بیشتر در مطاوی تألیفات خود به ذکر سند و نقد محدثان «نهج» نیز پرداخته اند اما از آن جا که تنها به آثار مستقل در این باب عنایت داشته ایم این گونه کتابها را فرو گذاشته ایم زیرا در این صورت ناگزیر میشدیم در درجه نخست از «شرح ابن ابی الحدید معتزلی» (ف 656 ه- ق) یاد کنیم خاصه که نامبرده در شرح خود گنجینه های ارزنده ای را در میان منابع خود نهاده است که غالباً یا از میان رفته اند و یا اندکی از آنها باقی نمانده است.

روش تحقیق نویسنده کتاب حاضر استناد نهج البلاغة براساس زیر است:

الف: بحث در جمع و گردآوری نهج البلاغه.

ب: اقوال و اظهار نظر مورخان و اختلاف نظر ایشان درباره گردآورنده «نهج البلاغه».

ج: رد اقوال مورخانی که «نهج» را از تألیفات شریف مرتضی می دانند.

د: استناد به آثار شریف رضی برای اثبات انتساب کتاب نهج البلاغه به او.

ه-:اقوال محققان که با شریف مرتضی و شریف رضی معاصر بوده اند.

و: بررسی اسناد و مدارک نهج البلاغه از منابع شیعی و سنی که پیش از سیدرضی بوده است.

ز: نام راویان و ناقلان سخنان امام (ع) و ناگفته نماند چنانچه از مطالب این کتاب بر می آید مؤلف محترم توفیق دسترسی و مراجعه مستقیم بر بعضی از منابع را نداشته است و لذا آنها را بواسطه نقل کرده است.

اما سهم این جانب در تقدیم کتاب حاضر از این قرار است:

1 - تمام پاورقیها (به استثنای معدودی) از آنها از اضافات مترجم است. ⁽¹⁾

2 - انتخاب ترجمه کلمات قصار امام علیه السلام و قطعه های سرفصل خطبه ها.

3 - کلیه مطالبی که میان دو کروشه [ ] گذارده شده.

4 - یافتن و ارجاع دادن پاره ای از منبعها که در دسترس مؤلف قرار نگرفته بود.

5 - تنظیم کتابشناسی در آخر کتاب که در این قسمت تنها به ذکر معرفی کتاب بسنده نشده است بلکه مؤلف آنها را نیز معرفی کرده ام.

به امید آنکه این کوشش ناچیز در پیشگاه مولا علیه السلام مقبول افتد و خوانندگان را مفید باشد و از خدای منان مسألت دارد تا به دست اندر کاران احیای آثار خاندان رسالت توفیق بیش از پیش عنایت فرماید.

الله ولی التوفیق

سید مرتضی آیت الله زاده شیرازی

تهران 1363 ه- ش

1404 ه- ق

بسم الله الرحمن الرحیم

کتاب نهج البلاغه در شمار کتابهایی است که والاترین مقام را در ادب عرب کسب کرده است.

این کتاب برگزیده ای از خطبه ها نامه ها و حکمتهای مولا علی بن ابی طالب علیه السلام است.

آنچه بر اهمیت نهج البلاغه افزوده آن است که امام علی علیه السلام علاوه بر بلاغت خلاق یکی از خلفای راشدین و امام معصوم یکی از فرق اسلامی است.

قول شایع میان ارباب ادب آن است که این کتاب توسط، شریف رضی «ذوالحسبین» ابوالحسن محمد بن حسین بن موسی الموسوی شیعی مذهب (فوت 406 ه- ق علیها السلام 1015م) برادر کهتر شریف مرتضی «ذوالمجدین» علی بن حسین (436 ه- ق 1044 م) ملقب به علم الهدی تألیف و گردآوری شده است.

ابن ابی الحدید در شرح خطبه «شقشقیة» به روایت از استادش ابوالخیر مصدق بن شبیب واسطی 600 ه- ق علیها السلام 1208 م) چنین گوید:

این خطبه [شقشقیه] را بر ابو محمد عبد الله بن احمد معروف به ابن الخشاب خواندم ... و به او گفتم: آیا تو بر این گمان هستی که این خطبه ساختگی است و از آن علی علیه السلام نیست؟ ابن الخشاب گفت: به خدا نه من بر این باورم که این کلام از علی می باشد همچنان که در صداقت و راستی تو یقین دارم واسطی گفت: که به ابن الخشاب:گفتم گروهی بر این زعم هستند که این خطبه از پرداخته های رضی رحمه الله تعالی باشد ابن الخشاب:گفت کلام رضی و غیر رضی را کی توانایی

چنین دم روحانی و اسلوب باشد؟ ما بر رسائل رضی آگاهیم و سبک و روش نگارش او را در نظم و نثر سنجیده ایم و این کلام در مقایسه با آن کلام در هیچ مورد قابل خلط و تشابه نیست شرح نهج البلاغه (ج 1، ص 40).

ابن ابی الحدید در جای دیگر گوید:

گروهی از پیروان هوی و هوس بر این گمانند که بخش عمده «نهج البلاغه» ساخته و پرداخته جمعی از سخندانان شیعی میباشد و کلامی نو است و چه بسا بخشی از آن را از ساخته ها و تراوشات خامه سیدرضی و دیگران دانسته اند اما این گروه مردم متعصبی هستند که عصبیت چشم دل آنان را نابینا گردانیده و از راه استوار و طریق مستقیم منحرف گشته اند و از روی کجروی و قلت معرفت و عدم آشنایی به سخن سنجی به بیراهه رفته اند. (ابن ابی الحدید، ج 1، ص 543).

از آنچه نقل گردید چنین بر می آید که گروه بسیاری از علمای قرن ششم هجری براین گمان بوده اند که نسبت دادن بخش عمده ای از نهج البلاغه به امیرمؤمنان علیه السلام نسبتی نادرست است بلکه آن را جمعی از سخنوران و بلیغان شیعی و از جمله سیدرضی ساخته و پرداخته اند.

ابن خلکان فوت (681 ه- - 1282 م) در کتاب «وفیات الاعیان» در شرح حال شریف مرتضی چنین گوید:

میان،مردم راجع به گردآورنده نهج البلاغه که از سخنان امام علی بن ابی طالب علیه السلام است یا نه؟ اختلاف نظر وجود دارد و این که آیا این کتاب تألیف شریف مرتضی و یا تألیف برادرش رضی است نیز اتفاق نظر موجود نیست. و گفته شده است که نهج البلاغه از سخنان علی علیه السلام نیست بلکه همان کسی که آنها را گردآوری کرده است به علی نسبت داده و همان کس آنها را ساخته و پرداخته است. «والله اعلم» (وفیات ج 1، ص 478، چاپ،بیروت، صادرج 3، ص 313) و گروهی دیگر از مورخان و تذکره نویسان امثال (ابن الاثیر الجزری) در (مختصر الوفیات) ⁽¹⁾و (صلاح الدین الصفدی) در (الوافی بالوفیات) ⁽²⁾و (علامه یافعی) در (مرآة الجنان ج 3،

ص 55) و (ابن العماد) در (شذرات الذهب ج 3، ص 257) همگی گفته ابن خلکان را در مقام شرح حال شریف رضی نقل کرده اند و این نقل قول دلیل بر موافقت ایشان با نظر ابن خلکان میباشد.

علامه ذهبی (فوت 748 ه- - 1347 م) در (میزان الاعتدال ج 2، ص 201) و علامه ابن حجر عسقلانی (فوت 852 - 1448 م) در (لسان المیزان ج 4، ص 223، چاپ،هند 1330 ه-) چنین گویند:

شریف مرتضی که متهم به وضع و ساختن کتاب «نهج البلاغه» می باشد سهم بسزایی در علوم داشته و هر کس که کتاب او نهج البلاغه را مطالعه کند یقین پیدا می کند که انتساب این کتاب به علی امیرالمؤمنین رضی الله عنه دروغ و مجعول است. در این کتاب از سب آشکار و تنزیل مقام ابوبکر و عمر، تناقضات و امور رکیک نیز تعبیراتی وجود دارد که با آشنایی با روحیه اصحاب قرشی «پیامبر» و وقوف بر روحیه متأخرین از صحابه به یقین در می یابد که بخش عمده این کتاب منحول و نادرست است.

از گفتار ابن خلکان و آنان که به تبع او رفته اند چنین نتیجه می گیریم:

1 - دانشمندان درباره مؤلف «نهج البلاغه» بر یک قول نیستند، گروهی آن را به شریف مرتضی و دسته ای دیگر آن را به شریف رضی نسبت داده اند.

2 - قول ارجح در میان این گروه آن است که مؤلف نهج البلاغه شریف مرتضی است به دلیل آنکه این مطلب را در شرح حال شریف مرتضی آورده اند.

3 - دسته ای از دانشمندان برآنند که خطبه ها و حکم نهج البلاغه از تألیف همان کسی است که آنها را به امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب منتسب نموده است.

علامه ذهبی و قسطلانی ⁽¹⁾گویند: که این کتاب ساخته و پرداخته شریف مرتضی است و همو آن را به علی بن ابی طالب (رضی الله عنه) نسبت داده است؛ زیرا در آن دشنام و سب صریح و تنزل مقام ابوبکر و عمر (رضی الله) متناقض بودن بیانات و امور رکیک تعبیراتی دارد که با روحیه متأخران سازگارتر است تا با روحیه صحابه (انتهی).

اینک به نقد و بررسی و دلایل ایشان می پردازیم تا مؤلف حقیقی نهج البلاغه را بشناسیم.

مؤلف نهج البلاغه شریف رضی است

دلیل اول

نخست به تحلیل و بررسی اقوال تذکره نویسان که معاصر این دو برادر بزرگوار شریف مرتضی و شریف رضی بوده اند، می پردازیم:

1 - یتیمة الدهر و تتمة یتیمة الدهر ابو منصور ثعالبی (فوت 429 ه- ق - 1038م).

2 - کتاب رجال علامه نجاشی (فوت. 45 ه - 1058 م).

3 - کتاب الفهرست شیخ الطایفه ابوجعفر محمد بن الحسن الطوسی (فوت 460 ه- - 1068 م).

4 - تاریخ بغداد، خطیب بغدادی (فوت 463 ه – 1071 م). از بررسی در این منابع به این نتیجه رسیدیم که:

شیخ طوسی متعرض شرح حال شریف رضی نشده است و همان گونه که در شرح حال شریف مرتضی (الفهرست 218) ذکری از نهج البلاغه به میان نیاورده آن را هم در اعداد آثار سید ذکر نکرده است.

ثعالبی (در الیتیمه ج 2، ص 297 و تتمة الیتیمة ج 1، ص 53) و خطیب بغدادی (در تاریخ بغداد ج 2، ص 246 و ج 11، ص 402) به هنگام شرح حال سیدین مرتضی و رضی نیز صحبتی از نهج البلاغه به میان نیاورده اند و درباره آن سکوت کرده اند.

اما نجاشی در شرح حال و آثار شریفین مرتضی و رضی (رجال نجاشی، ص 192 و 283) گوید که: کتاب نهج البلاغه تألیف شریف رضی است. گرچه گواهی نجاشی و سکوت شیخ طوسی برای تأیید مدعای ما بسیار ارزنده و قابل اعتماد است و به هر گونه تشکیکی در این باره خاتمه میدهد ولیکن برای بیان حقیقت و رفع هرگونه اشتباه و ابهام اینک به ذکر دلایل و استناد به آثار شریف رضی و گفتار دیگران در این باره میپردازیم:

مؤلف «نهج البلاغه» شریف رضی در دیباچه کتاب چنین گوید:

در آغاز جوانی و بهار زندگانی به تألیف کتابی دست زدم، شامل اخبار دلپسند و جواهر گفتاری که خاص ائمه علیهم السلام است.

انگیزه ای که مرا بر این کار داشت در طلیعه آن کتاب باز گفتم و آن را سر آغاز سخن قرار دادم، هنگامی که از ویژگیها و فضایل امیرمؤمنان علی علیه السلام بپرداختم، گرفتاریهای روزگار و موانع لیل و نهار از پایان بخشیدن به آن کتاب بازم داشت.

کتاب را به بابها و هر باب را به فصلها تقسیم کرده بودم و در پایان آن فصلی بود متضمن سخنان کوتاه و کلمات قصار آن بزرگوار در پند و خرد و امثال و ادب و از آوردن خطبه های دراز و نامه های مفصل چشم پوشیده بودم.

گروهی از دوستان و برادران در بدایع مضامین فصل نخستین در شگفت ماندند و از درخشندگی و تلالو آن سخنان به شگفتی در افتادند و از پاکیزگی آن حیرت کردند پس از من خواستند تا از گزیده سخنان مولا امیر المؤمنین علیه السلام در همه فنون و رشته های گوناگون از خطبه ها نامه ها و پند و آداب کتابی فراهم آورم ... الخ. (نهج البلاغه مقدمه)

از کلام شریف رضی چنین برمی آید که «نهج البلاغه» را پس از فراغت از تألیف الخصایص ⁽¹⁾گردآوری کرده است. شریف در شرح خطبه بیستم گوید: و ما در کتاب خصایص، بزرگی پایه این خطابه و برازندگی گوهر آن را یادآوری کردیم. (نهج البلاغه، خطبه بیستم، ج 1، ص 54)

یک نسخه بسیار نفیس و کهن از کتاب خصایص الائمه در کتابخانه رامپور هندوستان به خط عبدالجبار بن الحسین بن ابو القاسم الحاج فراهانی که (در سال 003 5 - 1108 م) استنساخ شده است موجود میباشد ناسخ به خط خویش چنین نوشته است:

کتاب خصائص الائمة الاثنی عشر علیهم السلام، تصنیف السید الامام الرضی ذی الحسبین محمد بن الحسین بن موسی الموسوی رضی الله عنه». ⁽²⁾

این عبارت صراحت دارد که کتاب الخصایص از آثار شریف رضی میباشد

و آنچه این مطلب را تأکید میکند نص اجازه ای است که زیر نام مؤلف آمده است چنین باشد: عبدالجبار این کتاب را بر علی ابو الرضا فضل الله بن علی الحسین الراوندی (در ذیقعده 5.000 علیها السلام 1160م) قرائت کرد و از طریق ابوالفتح اسماعیل بن الفضل احمد اخشید سراج و او از ابوالمظفر عبد الله بن شبیب از ابوالفضل خزاعی شاگرد شریف رضی به وی استجازه روایت کتاب را مینماید و همچنین معلوم میشود که فضل الله راوندی نیز کتاب خصایص را از تألیفات شریف رضی می داند. و مؤید این مطلب آن است که (نجاشی رجال، ص 283) کتاب «خصایص» را جزو آثار شریف رضی ذکر کرده است و محکمترین دلیل بر این مدعا نص موجود در کتاب «خصایص» در شرح کلام امیرالمؤمنین است که میفرماید: «قیمت کل امری ما یحسنه» چنین آمده است: «قال السید الرضی ابوالحسن رضی الله عنه، وهذه الحکمة التی لاقیمة لها ولا کلام یوزن بها» ⁽¹⁾(الخصایص، ص الف 200).

علاوه بر این در صفحه های 202 الف و 207 ب و 208 الف عبارت «قال الشریف الرضی رضی الله عنه» تکرار شده است که دیگر جای هیچ گونه تردیدی در صحت انتساب کتاب «الخصایص» به شریف رضی باقی نمی گذارد و در خاتمه کتاب عبارت «ذوالحسبین» بر اسم و لقب و کنیه مؤلف اضافه شده است.

و چون ثابت شد که مؤلف «الخصایص» شریف رضی است به دلالت التزام ثابت میگردد که مؤلف نهج البلاغه همچنین شریف رضی است.

دلیل دوم

نجاشی، (رجال، ص 283) و دیگر تذکره نویسان و مورخان نوشته اند که شریف رضی کتابی به نام حقایق التنزیل در تفسیر قرآن دارد که متأسفانه تمام این اثر مگر جزء پنجم آن مفقود شده است و این مجلد در سال (1355 ه- ق علیها السلام 1937 م) در نجف اشرف به چاپ رسیده است.

در صفحه 167 حقایق التنزیل چنین آمده است:

هر کس دلیلی بر مدعای ما مطالبه کند به کتابی که آن را «نهج البلاغه»

نامیده ایم مراجعه نماید و در مطالب آن دقت کند ما در این کتاب برگزیده ای از کلیه انواع و اجناس از بیانات امیرالمؤمنین علیه السلام را گرد آورده ایم که مشتمل بر خطبه ها نامه ها حکمتها و پندها می باشد و آن را بر سه باب مستقل قرار دادیم تا هر کدام اقسامی جداگانه داشته باشند.

بنابراین معلوم گردید که مؤلف حقایق التنزیل و مؤلف «نهج البلاغه» جز شریف رضی کسی دیگر نمی تواند باشد.

دلیل سوم

علامه نجاشی (رجال، ص 283) و دیگران کتاب «مجازات الآثار النبویة» را در شمار آثار شریف رضی ذکر کرده اند. در ص 22 نسخه چاپی این کتاب چنین آمده است:

مبین این مطلب کلام امیرالمؤمنین علی علیه السلام «تخففوا تلحقوا» است و ما آن را در کتاب خود به نام «نهج البلاغه» که برگزیده ای از مجموعه کلام مولا است آورده ایم.

در صفحه 41 همین کتاب چنین آمده است نظیر آن کلام امیرالمؤمنین علیه السلام است «من یعط بالید القصیرة یعط بالید الطویلة ...» و ما آن را در کتاب خود موسوم به «نهج البلاغه» ذکر کرده ایم.

و منظور شریف رضی حکم و امثالی است که آنها را در نهج البلاغه آورده است و از آنجا که کتاب «مجازات الآثار النبویة» مسلماً از آثار شریف رضی میباشد و در همین کتاب به کتاب خود به نام نهج البلاغه تصریح کرده است؛ معلوم میشود که مؤلف «نهج البلاغه» شریف رضی میباشد وی در (نهج البلاغه ج 3، ص 263) می گوید: وقد تکلمنا علی هذه الاستعارة فی کتابنا الموسوم به «مجازات الآثار النبویة» و مقصود مؤلف از «استعاره» کلام مولا است که فرمود «العین وکاء السه». و این کلام در «مجازات الآثار النبویة» (ص 187) ⁽¹⁾ذکر گردیده است. علاوه این تشابه و تقارب میان عبارتهای دو کتاب تردیدی باقی نمی ماند که هر دو کتاب از

یک مؤلف است.

از اشاراتی که در «مجازات الآثار النبویة» به «نهج البلاغه» آمده است نباید چنین توهمی را پیش آورد که تألیف نهج البلاغه قبل از مجازات بوده است تا اینکه ذکر سابق پیش از مسبوق باشد. مؤلف در پایان نهج البلاغه (ج 3، ص 267) چنین گوید: همان گونه که در آغاز گفتیم تصمیم ما بر این است که در آخر هر باب اوراق سفید اضافی قرار بدهیم تا مطالبی را که از قلم افتاده است و یا آنکه مشکلات آن حل گردیده به آنها بیفزاییم ...»

و ما در هیچ یک از نسخه های چاپی و یا خطی موجود نهج البلاغه چنین نشانه ای نمی یابیم که تعبیر بالا اشاره به «مجازات الآثارالنبویه» است که آن را مؤلف پس از تألیف عباراتی بر آن افزوده باشد، مگر در یک نسخه خطی متعلق به کتابخانه رامپور که توسط عبد الجبار ناسخ «الخصایص» استنساخ شده است، چنین میخوانیم که این نسخه از روی نسخه سید ضیاء الدین تاج الاسلام ابی الرضا فضل الله علی بن عبید الله الحسینی در 19 جمادی الاولی (003 5 - 181 ژویه 1185 م) نسخه برداری شده است و ناسخ در طول مدت استنساخ در ملازمت سیدضیاء الدین صاحب نسخه اصل بوده است و به اتفاق یکی دیگر از دوستان خود این کتاب را در سال 554 ه- ق بر تاج الاسلام قرائت کرده است.

همچنین در آخر متن نسخه چنین آمده است: زیادة من نسخة کتب علی عهد المصنف رحمة الله علیه وسلامه (169 الف) و ظاهراً آنچه در ذیل این عنوان درج گردیده اضافاتی است که بعداً انجام شده و اشاره به «مجازات» نیز در ذیل همین عنوان رؤیت میشود.

دلیل چهارم

در بعضی از نسخه های نهج البلاغه ملاحظه میشود که شرح مطالب با اسم رضی آغاز میگردد و مهمترین این نسخه ها نسخه ای است که با تحقیق و تصحیح محمد محی الدین عبد الحمید استاد دانشگاه الازهر در چاپخانه «الاستقامه» قاهره چاپ و منتشر شده است. مصحح به هشت نسخه مراجعه کرده است که یکی از آنها شرح ابن ابی الحدید و دیگری «شرح ابن میثم» میباشد. اضافه بر این به نسخه خطی نفیسی از شرح ابن میثم رجوع میکرده و کتاب نهج البلاغه را پس

از تحقیق عمیق انتشار داده است در همین نسخه چاپی مکرر در مکرر جمله «قال الرضی»، «قال الرضی ابوالحسن» دیده میشود ⁽¹⁾و مسلماً این تعبیرات از اضافات مصحح بر متن کتاب نمیباشد و چنانچه آنها را در نسخه های موجود نمی یافت اضافه نمی نمود. علاوه بر این در هیچ کدام از نسخه ها، نامی از شریف مرتضی نیامده است و چنانچه مؤلف نهج البلاغه شریف مرتضی باشد، دلیلی بر ذکر نام شریف رضی نبود؟ در تأیید آنچه گفتیم باید اضافه کنم در نسخه ای که در اختیار ماست آنجا که امیرالمؤمنین جابر را پند میدهند میفرمایند: «فمن قام لله فیها بما یجب عرضها الله للدوام والبقاء، ومن لم یقم لله فیها بما یجب عرضها للزوال والفناء» (ج 3، ص 243)، در حاشیه نسخهٔ ما (165 الف سطر 8) چنین نوشته است فی نسخة الرضی «فان اقام بما یجب الله فیها عرض نعمته لدوامها وان ضیع ما یجب الله فیها عرض نعمته لزوالها) چنین معلوم میشود که ناسخ یا مصحح نسخه ای در اختیار داشته است که متعلق به شریف رضی و یا به خط شریف بوده است که این نیز دلیلی دیگر بر ثبوت تألیف نهج البلاغه» توسط شریف رضی است.

دلیل پنجم

شرحهای عربی و فارسی نهج البلاغه از چهل تجاوز میکند ⁽²⁾. شارحانی که در ذیل از آنها نام میبریم همگی اتفاق دارند که نهج البلاغه تألیف شریف رضی است.

1 - شرح سید علی بن ناصر علوی موسوم به اعلام نهج البلاغه» و چنانچه در کشف الحجب آمده است وی از معاصرین شریف رضی بوده است. ⁽³⁾

2 - شرح شیخ ابوالحسن (یا حسن) ابوالقاسم زید بن محمد بن علی بیهقی نیشابوری معروف به «فرید خراسان» (فوت 565 ه- ق 1169 م) به نام «معارج نهج البلاغه» ⁽¹⁾وی افقه فقهای زمان خود و سرآمد متکلمین و استاد ابن شهر آشوب مازندرانی (فوت 588 ه- ق 1192 م) مؤلف «مناقب آل ابوطالب» بوده است. نسخه ای از این شرح نزد شیخ محمد صالح بن شیخ احمد آل طعان قطیفی بحرینی است و نشانگر آن است که شارح مذکور در سال (516 ه- ق 1122 م) نهج البلاغه را بر حسین بن یعقوب قرائت کرده است و یعقوب آن را بر شیخ جعفر و شیخ جعفر بر شریف رضی قرائت کرده است و آن را استجازه نموده است که این خود دلیل و مؤید دیگری بر صحت انتساب نهج البلاغه به شریف رضی می باشد.

3 - شرح ابن ابی الحدید معتزلی (فوت 600 ه- ق 1257 م)، این شرح ارزنده مکرر در ایران و مصر چاپ شده است و شارح علاوه براینکه شرح مبسوطی از زندگانی شریف رضی ارائه داده است؛ تألیف متن را به شریف رضی نسبت داده و به تکرار نام وی را ذکر میکند. ⁽²⁾

4 - شرح ابن میثم بحرانی فوت 679 ه- ق - 1280م). ⁽³⁾

این شرح در ایران چاپ شد و شارح متن آن را از تألیفات شریف رضی می داند. جز آنچه گفته شد شرح های دیگری هست که شارحان آنها نیز نهج البلاغه را از تألیفات شریف رضی دانسته اند و اگر جز این می بود جواهر کلام در فهرست خود به این مطلب اشاره می نمود.

5 - شرح قطب الدین ابوالحسین سعید بن هبة الله بن الحسن راوندی (متوفی 573 ه- ق 1177 م) معروف به «منهاج البراعة». مؤلفان: روضات الجنات (ص 301)؛ کشف الحجب (365) از آن یاد کرده اند و نسخه ای از آن در کتابخانه ملی ایران

استناد نهج البلاغه 27

موجود است. ⁽¹⁾

6 - شرح النفائس، تألیف سال (759) ه- - 1358م). از مؤلفی مجهول نسخه ای از آن در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است. ⁽²⁾

7 - شرح کمال الدین عبدالرحمن بن محمد بن ابراهیم العتائقی الحلی، (تألیف سال 770 ه- ق، 1368 م)، یک نسخه از آن در گنجینه امیرالمؤمنین در نجف اشرف موجود است.

این دلایل انکار ناپذیر همه شاهد و مؤید این است که نهج البلاغه تألیف شریف رضی است و نه شریف مرتضی (برادر بزرگتر) کسانی که آن را به شریف مرتضی نسبت داده اند از زمان ابن خلکان تا زمان بروکلمن مستشرق آلمانی، همه به سبب عدم تحقیق ⁽³⁾بوده است وگرنه چگونه با این همه دلایل متقن و مستند میتوان تردید نمود که نهج البلاغه تألیف شریف رضی نمی باشد؟

بررسی اسناد و مدارک نهج البلاغه

هم اکنون به تحقیق در محتوای نهج البلاغه اعم از خطبه ها و حکمتهای آن میپردازیم تا نخست مقام و ارزش آن بر ما معلوم گردد و در ثانی راجع به صحت و یا سقم انتساب آن به امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (کرم الله وجهه) [علیه السلام] بررسی نماییم تا در صورت عدم صحت انتساب آن به مولا ببینیم، پس چه کسی نهج البلاغه را بوجود آورده است؟ آیا ساخته و پرداخته مؤلف آن، یعنی شریف رضی است؟ آیا از پرداخته ها مجعولات بلیغان و فصحای قدمای شیعه است؟ یا اینکه از ساخته های هیچ کدام نبوده است بلکه از پرداخته های دسته و یا

شخص ثالث است؟

ابن خلکان و دنباله روان او برآنند که نهج البلاغه از ساخته های شریف مرتضی است ⁽¹⁾بنابراین قبل از بررسی این ادعاها به متن نهج البلاغه مراجعه میکنیم تا ببینیم آیا دلیلی می یابیم تا مدعای ما را ثابت کند یا نه؟ تا پس از آن به منابع و مدارک دیگری راه پیدا کنیم.

1 - خطبه 31 چنین آغاز میشود:

«ایها الناس انا قد اصبحنا فی دهر عنود و زمن کنود یعد فیه المحسن مسیئا و یزداد الظالم فیه عتوا لاننتفع بما علمنا ولانسأل عما جهلنا و لا نتخوف قارعة حتی تحل بنا

(ج 1 ص 73) ⁽¹⁾

مؤلف در پایان خطبه مینویسد: کسانی که هیچ دانشی در شناسایی سخن نداشته اند این خطبه را به معاویه نسبت داده اند در حالی که این سخنان از امیر المؤمنین علیه السلام است و در آن شکی نیست طلای ناب کجا و خاک تیره کجا! آب گوارا کجا و شورا به کجا! عمرو بن بحر جاحظ ناقد بینا و ره شناس این سخن را بررسی کرده است. او این خطبه را در کتاب البیان و التبیین آورده است و از کسی که آن را به معاویه نسبت داده است یاد کرده است و سپس گوید: «این سخن به سخن علی علیه السلام مانند تر است و به روش آن مولا در گروه بندی مردم و از خبر دادن از وضع مردم در طریقه قهر و گمراهی و تقیه و خوف مناسبتر.»

نیز جاحظ میگوید: «و چه هنگام معاویه را در حالی دیده ایم که در گفتار خود مسلک پارسایان و روش نیایشگران را در درگاه خدای داشته است؟!» (ج 1، ص 76).

همان گونه که گفته شد این خطبه در (البیان و التبیین، ج 1، ص 172)، با نقد جاحظ آمده است. ⁽²⁾

برای مزید فایده متن کلام جاحظ را در البیان و الکاسل، ج 2، ص 61، چاپ چهارم حسن السندوبی، قاهره 1375 نقل میکنیم «خطبة منسوبة لمعاویة وفی هذه الخطبة ابقاک الله ضروب من العجب منها ان هذا الکلام لا یشبه السبب الذی من اجله دعاهم معاویة، ومنها ان هذا المذهب فی تصنیف الناس وفی الاخبار عما هم علیه من القهر والاذلال ومن التقیة و الخوف اشبه بکلام علی و بمعانیه و مجاله منه بحال معاویة، ومنها انا لم نجد معاویة فی حال من الحالات یسلک فی کلامه مسلک الزهاد ولا یذهب مذهب العباد» (انتهی)

جاحظ ابو عثمان عمرو بن بحر معتزلی (متوفی در ماه محرم 255 ه- 868 م) ⁽³⁾یکی از شخصیتهای برجسته ادب عرب می باشد.

2 - مؤلف در آغاز خطبه 226 چنین گوید:

این خطبه را در ذی قار ایراد فرمود در حالی که به سوی بصره میرفت و واقدی آن را در کتاب «الجمل» یاد کرده است.

فصدع بما امر به و باغ رسالات ربه فلم الله به الصدع ورتق به الفتق الف به الشمل بین ذوی الارحام بعد العداوة الواغرة فی الصدور، و الضغائن القادحة فی القلوب» ⁽¹⁾(ج 2، ص 253).

3 - مؤلف نهج البلاغه از (کتاب الجمل،واقدی ص 75) نامه ای را که امیرالمؤمنین در آغاز بیعت برای معاویه ارسال فرموده بود نقل کرده است:

«أما بعد فقد علمت اعذاری فیکم و اعراضی عنکم حتی کان مالابد منه ولا دفع له. والحدیث طویل، والکلام کثیر و قداد برما ادبر و اقبل ما اقبل، فبایع من قبلک اقبل الی فی وفد من اصحابک ⁽²⁾(ج 3، ص 149).

واقدی، ابو عبد الله محمد بن عمر واقد اسلمی مدنی (زنده در: 130 ه- ق) متوفی در ذی الحجه سال 207 ه- ق 832 م)، ابن الندیم در الفهرست: 144 گوید که: «کتاب الجمل» از تألیفات وی است و شاید اثری از آن باقی نمانده باشد اما نسخه هایی از این کتاب در زمان ابن الندیم که معاصر مؤلف «نهج البلاغة» بوده است میان مردم وجود داشته است و شریف رضی دوبار از این کتاب در نهج البلاغه

نام برده است) ⁽¹⁾

4 - نامه امیرالمؤمنین به طلحه و زبیر رضی الله عنهما چنین آغاز میشود:

اما بعد فقد علمتما وان کتمتما انی لم ارد الناس حتی ارادونی ولم أبایعهم حتی بایعونی. ⁽²⁾(ج 3، ص 122).

مؤلف نهج البلاغه گوید: این نامه را ابوجعفر اسکافی در کتاب «المقامات فی مناقب امیر المؤمنین» آورده است.

و اسکافی از معتزله بود و در محله اسکاف بغداد زندگانی میکرده است او امام معتزله و بنیانگذار و مؤسس فرفه «اسکافیه» بوده است. ابن ابی الحدید به نقل از قاضی القضاة او را در طبقه و دسته ششم معتزله قرار داده است. وی از معاصرین جاحظ بود و ردی بر کتاب «العثمانیه» [یا: العباسیة] جاحظ نوشته است. معتزله بغداد معتقد بر افضلیت علی علیه السلام بر تمام صحابه بوده اند و اسکافی نیز پیرو همین عقیده بوده است.

طبق روایت سمعانی در (کتاب الانساب ص 35 الف)؛ ابن ابی الحدید در (شرح نهج البلاغه ج 2: 332) گوید وفات اسکافی در سال 240 ه- 854 م اتفاق افتاده است.

ابن الندیم و مؤلف کشف الظنون (حاجی خلیفه) ذکری از کتاب (رد بر عثمانیه) اسکافی به میان نیاورده اند و گویا در آن زمان هنوز متداول دانشمندان نبوده است.

5 - مؤلف نهج البلاغه پیمان میان قبیله ربیعه و یمن را نقل کرده است و از نظر اهمیت این پیمان که توسط مولا انجام گرفته است آن را در این جا نقل میکنیم:

«هذا ما اجتمع علیه اهل الیمن حاضرها و بادیها و بیعة حاضرها و بادیها انهم علی کتاب الله یدعون الیه و یأسرون به، ویجیبون من دعا الیه و امربه لایشترون به ثمنا

ولا یرضون به بدلا، و انهم ید واحدة علی من خالف ذلک و ترکه، انصار بعضهم لبعض دعوتهم واحدة، لا ینقضون عهدهم لعتبة عاتب و لا لغضب غاضب ولا لاستذلال قوم قوما (ولا لمسبة قوم قوما). علی ذلک شاهدهم و غائبهم وسفیهم وعالمهم و حلیمهم و جاهلهم، ثم ان علیهم بذلک عهد الله و میثاقه ان عهد الله کان مسؤولا و کتب علی بن ابی طالب رضی الله عنه» ⁽¹⁾

همدست و یار و یاور یکدیگرند دعوتشان به یک سو است پیمان خویش را نشکنند به خاطر نکوهش نکوهنده ای و خشم خشم گیرنده ای و پیمان خود را نمی شکنند به خاطر خوار کردن قومی قوم دیگر را و دشنام دادن گروهی گروه دیگر را.

و بر این پیمانند حاضرشان و غایبشان کم خردشان و دانشمندشان برد بارشان و نادان و جاهلشان پس به این عهدنامه پیمان خدای برقرار گشت زیرا از پیمان و میثاق خدا بازپرسی میشود و این عهدنامه را علی بن ابی طالب رضی الله عنه نوشت.

(ج 3، ص 148).

مؤلف نهج البلاغه مینویسد که این عهدنامه را از خط «هشام بن کلبی» نقل کرده است.

کلبی، ابوالمنذر هشام بن محمد بن السائب الکلبی (متوفی به سال 204 ه- 819 م). وی بیش از یکصد و پنجاه کتاب تألیف کرده است که ابن الندیم یکصد و چهل و چهار کتاب را نام برده است ⁽²⁾و ما نمی دانیم که شریف رضی این عهدنامه را از کدام یک از کتابهای کلبی نقل کرده است و جستجوی از آن کار دشواری می باشد و محتمل است که آن را از کتابی به نام «الحلف» کلبی نقل کرده باشد که مؤلف نهج البلاغه نسخه ای از آن را در اختیار داشته است.

6 - نامه امیر المؤمنین به ابوموسی اشعری چنین آغاز میشود:

فان الناس قد تغیر کثیر فهم عن کثیر من حظهم فمالوا مع الدنیا ونطقوا بالهوی

(ج 3 ص 150) ⁽¹⁾.

مؤلف نهج البلاغه مینویسد این نامه را از کتاب «المغازی» تألیف سعید بن یحیی الاموی نقل کرده است و (حاجی خلیفه) مؤلف کشف الظنون نام این کتاب را ذکر کرده است که معلوم میشود نسخه هایی از آن تا قرن یازدهم هجری موجود بوده است.

سعیدا بو عثمان بن یحیی بن سعید بن ابان بن سعید بن العاص بن الاحیحة القرشی الاموی البغدادی متوفای سال 249 ه- ق علیها السلام 863 م). ⁽²⁾

7 - مؤلف نهج البلاغه فصل جداگانه ای برای گزیده کلمات دشوار و غریب مولا قرار داده است و در آنجا نه جمله از امیرالمؤمنین نقل کرده است و کلمات دشوار آنها را شرح و تفسیر کرده است در شرح جمله چهارم میگوید: این معنا را ابوعبید (القاسم بن سلام) گفته است (ج 3، ص 212).

ابو عبید القاسم بن سلام هروی بغدادی متوفی به سال (224 ه- 838م) در فقه و ادب افضل و سرآمد زمان خود بود و آگاهترین آنها به حدیث و شعر. ⁽³⁾

اما مؤلف نهج البلاغه اشاره ای به نام کتاب ابو عبید نکرده است و من پس از مدتها تحقیق و بررسی دریافتم که این تفسیر را از کتاب «غریب الحدیث» ابوعبید [القاسم بن سلام هروی] نقل کرده است و تمام آنها را در ورق 197 الف و 203 ب نسخه کتابخانه رامپور (هند) که در حدود قرن هشتم هجری استنساخ شده است مییابیم. ⁽¹⁾

8 - قال امیر المؤمنین:

انه من رأی عدوانا یعمل به و منکراً یدعی الیه فانکره بقلبه فقد سلم وبریء. الخ (ج 3، ص 243) ⁽²⁾.

مؤلف نهج البلاغه گوید این کلام را از قول طبری نقل کرده است. طبری، مورخ شهیر اسلام ابوجعفر محمد بن جریر طبری متوفی به سال (310 ه- ق 923م). این کلام را در کتاب تاریخ الرسل و الملوک» معروف به تاریخ طبری)ج 8، ص 21) یافتیم.

9 - مؤلف نهج البلاغه راجع به فرمایش مولا اخبر تقله چنین گفته است: گروهی آن را از کلام رسول الله (ص) می دانند اما مؤید انتساب آن به

امیر المؤمنین علیه السلام روایتی است که ثعلب از ابن الاعرابی نقل کرده است که او گفت مأمون گفت: هرگاه علی نمی گفت «اخبر تقله من میگفتم «اقله تخبر» (ج 3، ص 202).

ثعلب: از بزرگان نحو و لغت عرب است که در سال (291 ه- - 904م) درگذشت.

و اما ابن اعرابی: از بزرگان و ائمه علوم ادبی است که به سال (230 ه- 844م) درگذشت. و مأمون خلیفه عباسی در بغداد به سال (218 ه- - 833م) وفات یافت.

و من (مؤلف این کتاب) کلام ثعلب را در هیچ کتابی نیافتم مگر آنچه ابو هلال عسکری حسن بن عبد الله بن سهل عسکری متوفی بعد از سال (395 ه- 1005 م) در جمهرة الامثال آورده است. او گوید ص 26، چاپ هند این ضرب المثل به زعم برخی از ابوالدرداء (رض) میباشد و از رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم نیز روایت شده است. ابو عبید احمد بن محمد هروی (متوفی 401 ه- - 1010 م) در کتاب «الغریبین» چنین گوید:

از آن جمله حدیث ابوالدرداء است: «وجدت الناس اخبر تقله» یعنی کس که مردم را به محک آزمایش در آورد ایشان را دشمن و بدسرشت خواند و آن به سبب خباثت نهادهایشان و کمی انصافشان و افزون طلبیشان باشد لفظ اخبر صیغه امر است به معنای «الخبر» (الغریبین ورق 236 الف نسخه رامپور). ⁽¹⁾

همچنین تاج العروس ذیل قلی گوید: و فی الحدیث وجدت الناس اخبر تقله الهاء هاء انسکت و لفظه لفظ الامرو معناه الخبرای من خبرهم ابغضهم وترکهم ومعنی نظم الحدیث: وجدت الناس مقولا فهم هذا القول. و نیز رجوع شود به جمهرة الامثال ابوهلال عسکری ص 26 چاپ هند بمبئی، 1306 ه-.

10 - کلام مولا علیه السلام «العین و کاء السه» در میان مردم چنین شایع است که از فرمایشات رسول الله (ص) است اما برخی از راویان حدیث آن را به مولا امیرالمؤمنین نسبت داده اند و این مطلب را «المبرد» در کتاب «المقتضب» در باب اللفظ بالحروف (ج 3، ص 263) ذکر کرده است.

مبرد: ابوالعباس محمد بن یزید ازدی نحوی متوفای سال (285 ه- 898 م). کتاب المقتضب در دست نیست اما ابن ندیم در «الفهرست» (ص 88) و حاجی خلیفه در «کشف الظنون» (ج 2، ص 1793) از آن یاد کرده اند.

أبو محمد عبد الله بن مسلم بن قتیبه دینوری (وفات 276 ه- 889 م) در کتاب «مختلف الحدیث» (ص 65) گوید: این حدیث از فرمایشات رسول الله است همان گونه که ابو عبید احمد بن محمد هروی (وفات 401 ه- 1010م) آن را در کتاب خود «الغریبین» [ ورق 134] آورده است و گوید:

وفی الحدیث: العین وکاء السه قال ابوعبید وهو حلقة الدبر

و ابوعبید القاسم بن سلام هروی که شرح او گفته شد کلام فوق را در کتاب (غریب الحدیث) ضمن احادیث رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم آورده است (ورق 138 ب نسخه رامپور). ⁽¹⁾

و در بعضی نسخ، العین وکاء السة یا العین وکاء السة آمده است.

در غریب الحدیث چاپ اول حیدرآباد دکن، 1385، 1966م ج 82/3 چنین آمده است:

و قال ابو عبید: فی حدیث البنی علیه السلام أن العین وکاء السه، فاذا نام احد فلیتوضأ. وفی حدیث آخر اذا ناست العینان [العین] استطلق الوکاء. قوله: السه، یعنی حلقة الدبر و الوکاء هو الخیط او السیر الذی یشد به رأس القربة فجعل الیقظة للعین مثل الوکاء المقربة، یقول: فاذا نامت العین استرخی ذلک الوکاء فکان منه الحدث. (انتهی) و فی الفائق للزمخشری، 3 / 179، السه: الاست اصلها: بسته فخذفت العین کما حذفت من «مذ» و اذا صغرت ردت فقیل: «ستیهة».

منابع دیگر نهج البلاغه

بر محققان و دانشوران پوشیده نیست که بیشتر محتویات نهج البلاغه در لابلای آثار قدما موجود است گرچه شریف رضی بدانها اشاره نکرده است. اما اگر شهر بغداد از غارتگران مغول در امان میماند و گنجینه کتابهای نفیس آن توسط آن مردم نادان سوزانده نمیشد قطعاً برای هر کدام از مندرجات «نهج البلاغه» مستند و منبعی می یافتیم بسیاری از آن منابع در اختیار ابن ابی الحدید شارح نهج البلاغه قرار داشت و او نص بیانات آنها را در شرح خویش نقل کرده است که ما را به پاره ای از منابع راهنمایی می نماید و اینک فهرست وار آنها را در اختیار شما قرار میدهیم.

1 - از خطبه هایی که بیش از تمام خطابه ها مورد نقد و ایراد قرار گرفته است خطبه معروف «شقشقیه» می باشد. مولا امیرالمؤمنین در این خطبه پس از بیان تاریخ مسأله خلافت از ماجرای آن گله می کند و از شکیبایی خویش سخن می گوید و می فرماید با آنکه وی از دیگران برای احراز مقام خلافت سزاوارتر می باشد اما اولوالامر و اهل حل و عقد از او روی گردانیدند، ولی او بر این تجاوز و تعدی شکیبا بود تا اینکه در چهارمین مرتبه مردم با اصرار از او خواستند تا بار سنگین خلافت را به دوش گیرد اما پس از بیعت گروهی پیمان شکستند و طایفه ای مخالفت کردند و آتش جنگ میان مسلمانان شعله ور گردید و اگر یاران او نبودند و دستور الهی بر یاری مظلومان نبود؛ روی از خلافت برمی کشید الخ ...

این خطبه چنین آغاز میشود

«اما و الله لقد تقمصها فلان وانه لیعلم ان محلی منها محل القطب من الرحی، ینحدر عنی السیل ولا یرقی الی الطیر الخ (ص 25). ⁽¹⁾

دانشمندانی که این خطبه را نقل کرده اند به قرار زیر هستند:

1 - ابوجعفر احمد بن [محمد] خالد برقی شیعی (متوفی 274 ه- 887 م) در کتاب «المحاسن والآداب». ⁽²⁾

2 - ابراهیم بن محمد ثقفی کوفی (متوفی 283 ه- 896م) در کتاب «الغارات». ⁽³⁾

استاد محدث در تعلیق بر گفته مرحوم علیخان عرشی میگوید در کتاب «الغارات» اثری از خطبه شقشقیه نمی یابیم و هیچ یک از علما و دانشمندان به این کتاب برای این خطبه ارجاع نداده اند حتی ابن ابی الحدید و علامه مجلسی و دیگر کسانی که در صدد اثبات و یا رد این خطبه برآمده اند نگفته اند که این خطبه در کتاب «الغارات» یافت می شود. بنابراین گفته امتیاز علیخان عرشی مبنی بر اینکه خطبه شقشقیه در کتاب الغارات نقل شده است خالی از اشکال نیست و کلامی است که بدون تحقیق گفته شده است و گویا اشتباه ایشان از این جا سرچشمه گرفته باشد که در کتاب الغارات نامه ای است که حضرت امیرالمؤمنین آن را برای صحابه خویش صادر فرموده اند. (الغارات ص 302 - 322) که محتوا و مضامین آن با مضامین خطبه شقشقیه شباهت دارد.

اما نسبت به وجود خطبه مزبور در کتاب «المحاسن» برقی نیز از همین قبیل اشتباه است با اینکه این کتاب را در سال 1370 شخصاً به چاپ آن پرداختم و مدت دراز از عمر خود را وقف آن نمودم باز هم خطبه شقشقیه را در آن ندیده ام مگر اینکه چنین فرض بکنیم که چون کتاب المحاسن مشتمل بر یک صد کتاب بود و آنچه در اختیار علامه مجلسی و شیخ حر عاملی قرار گرفته است از سیزده کتاب تجاوز نمی کرد لذا محتمل است که نسخه آقای علی عرشی از نسخه های ما کاملتر باشد بنابراین جای تحقیق در این زمینه وجود دارد.

و ما برای فایده بیشتر متن سخن ابن ابی الحدید را در شرح نهج البلاغه (ج 1، چاپ 4 جلدی ص 69) که در ذیل خطبه شقشقیه نوشته است نقل میکنیم. وی بعد از آنکه خطبه را شرح کرده گفته:

و أما قول ابن عباس: ما أسفت علی کلام الی آخره؛ فحدثنی شیخی ابوالخیر مصدق بن شبیب الواسطی فی سنة ثلاث و ستمائة قال: قرأت علی الشیخ أبی محمد عبد الله بن أحمد المعروف بابن الخشاب هذه الخطبة فلما انتهیت الی هذا الموضع قال لی: لو سمعت ابن عباس یقول هذا القلت له: وهل بقی فی نفس ابن عمک أمر لم یبلغه فی هذه الخطبة لتتأسف أن لا یکون بلغ من کلامه ما أراد؟ و الله ما رجع عن الأولین ولا عن الآخرین، ولا بقی فی نفسه أحد لم یذکره الارسول الله - صلی الله علیه وآله - قال مصدق وکان ابن الخشاب صاحب دعابة وهزل قال: فقلت له: أتقول انها منحولة؟ فقال: لا والله، وانی لاعلم أنها کلامه کما أعلم أنک مصدق، قال: فقلت له: ان کثیراً من الناس یقولون انها من کلام الرضی رحمه الله فقال: أنی للرضی ولغیر الرضی هذا النفس وهذا الاسلوب؟! قد وقفنا علی رسائل الرضی وعرفنا طریقته و فنه فی الکلام المنثور وما یقع مع هذا الکلام فی خل ولاخمر ثم قال: والله لقد وقفت علی هذه الخطبة فی کتب صنفت قبل أن یخلق الرضی بمائتی سنة، ولقد وجدتها مسطورة بخطوط أعرفها و أعرف خطوط من هو من العلماء و أهل الادب قبل أن یخلق النقیب أبو أحمد والد الرضی.

قلت: وقد وجدت أنا کثیراً من هذه الخطبة فی تصانیف شیخنا أبی القاسم البلخی امام البغداد بین من المعتزلة، وکان فی دولة المقتدر قبل أن یخلق الرضی بمدة طویلة. و وجدت أیضاً کثیراً منها فی کتاب أبی جعفر بن قبة أحد متکلمی الامامیة وهو الکتاب المشهور المعروف بکتاب الانصاف، وکان أبو جعفر هذا من تلامذة الشیخ أبی القاسم البلخی رحمه الله تعالی ومات فی ذلک العصر قبل أن یکون الرضی - رحمه الله تعالی - موجوداً». و نیز همین مأخذ 1 / 40.

3 - ابوعلی محمد بن عبد الوهاب جبایی بصری معتزلی (متوفی 303 ه- 16 - 915 م).

4 - ابوجعفر محمد بن عبد الرحمن بن قبه رازی ⁽¹⁾متکلم کلامی شیعی و شاگرد ابو القاسم بلخی در کتاب «الانصاف».

5 - ابوالقاسم عبد الله بن احمد بن محمود کعبی بلخی معتزلی (متوفی 319 ه- 931 م) در کتاب «الانصاف».

ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی شیعی معروف به شیخ صدوق (متوفی 318 ه-- 894 م) در کتاب (علل الشرایع، ص 68) و (معانی الاخبار ج 1، ص 132).

7 - ابو عبدالله محمد بن النعمان شیعی معروف به شیخ مفید (متوفی 413 ه- 1022م) در کتاب (الارشاد ص 166).

8 - شیخ الطایفه ابوجعفر محمد بن الحسن طوسی معروف به شیخ طوسی (متوفی 460 ه- 1068م) در کتاب (الامالی ص 237) ⁽¹⁾

و خطبه شقشقیه را بزرگان و مشایخ مذکور در ذیل هر کدام از طریق اساتید خود نیز روایت کرده اند:

9 - شیخ صدوق (رض) در کتاب «علل الشرایع» و «معانی الاخبار» خطبه مذکور را از دو طریق و سند روایت کرده است و چنین فرماید:

الف: «حدثنا محمد بن علی ماجیلویه از عمش محمد بن القاسم، از احمد بن ابی عبدالله البرقی از پدرش از ابن ابی عمیر از ابان بن عثمان از ابان بن تغلب از عکرمه از ابن عباس رضی الله عنه». (علل الشرایع و معانی الاخبار).

ب: «روایت کرد بر ما محمد بن ابراهیم بن اسحق الطالقانی، روایت کرد بر ما عبد العزیز ابن یحیی الجلودی روایت کرد بر ما ابو عبدالله احمد بن عمار بن خالد، روایت کرد برما یحیی بن عبد الحمید الحمانی روایت کرد بر من عیسی بن راشد، از علی ابن خزیمه عن عکرمه از ابن عباس رضی الله عنه (معانی الاخبار).

2 - خطبه سوم [ در بعضی نسخه ها در ردیف خطبه چهارم]:

بنا اهتدیتم فی الظلماء، وتسلمتم العلیاء، و بنا انفجرتم عن السرا» ⁽²⁾... الخ، (ج 1

ص 33) شیخ مفید آن را در ارشاد ص 147 روایت کرده است.

3 - خطبه چهارم: [ در بعض نسخه ها خطبه پنجم ]:

ایها الناس شقوا امواج الفتن بسفن النجاة و عرجوا عن طریق المنافرة وضعوا تیجان المفاخرة، الخ ⁽¹⁾(ج 1، ص 35).

ابراهیم بن محمد بیهقی در کتاب (المحاسن و المساوی ج 2، ص 139) قسمت زیر را نقل کرده است:

«وان اسکت یقولوا جزع من الموت هیهات بعد اللتیا والتی و الله لابن ابی طالب آنس بالموت من الطفل بثدی أمه» ⁽²⁾.

4 - خطبه پنجم: [ در بعضی نسخ ردیف خطبه ششم ]

والله لا اکون کالضبع تنام علی طول اللدم، حتی یصل الیها طالبها ویختلها را صدها» ⁽³⁾(ج 1، ص 36).

این جمله را ابو عبید قاسم بن سلام هروی بغدادی در کتاب «غریب الحدیث» (196 الف) با اختلافی اندک روایت کرده است:

«والله لا اکون مثل الضبع، تسمع اللدم حتی تخرج فتصاد.»

طبری در تاریخ (ج 5، ص 171) شیخ الطایفه در (الامالی، ص 33) به تفصیل و با اندک اختلاف روایت کرده اند.

5 - خطبة نهم:

الا و ان الشیطان قد جمع حزبه، واستجلب خیله و رجله وان معی لبصیرتی الخ

42

استناد نهج البلاغه

(ج 1، ص 38). ⁽¹⁾

شیخ مفید (ارشاد 146) و تمام خطبه ذیل شماره های 21 و 133 با تغییراتی در لفظ و معنا آمده است.

6 - کلام یازدهم از نهج البلاغه:

فقال له علیه السلام: اهوی اخیک معنا فقال: نعم قال: فقد شهدنا فی عسکرنا هذا اقوام فی اصلاب الرجال و ارحام النساء، سیرعف بهم الزمان ویقوی بهم الایمان ⁽²⁾(نهج، ج 1، ص 39).

برقی در (المحاسن و الآداب ورق 105 الف) ⁽³⁾با کلماتی متفاوت در لفظ و متقارب در معنی.

7 - کلام دوازدهم در مذمت مردم بصره:

کنتم جند المرأة، واتباع البهیمة رغا، فأجبتم وعقرفهربتم. اخلاقکم دقاق، و عهد کم شقاق، ودینکم نفاق، وماؤکم زعاق. ⁽⁴⁾الخ (ج 1، ص 40)

ابن قتیبه در (عیون الاخبار، ج 1، ص 216) ابو عمر و احمد بن محمد بن عبد ربه اندلسی (متوفی 328 ه- 940 م) در (العقد الفرید، ج 2، ص 282،169)، ابو علی حسن بن محمد بن حسن طوسی معروف به ابن شیخ الطایفه در (امالی، ص78) و شیخ مفید در کتاب (الجمل، ص 203 و 210).

8 - کلام چهاردهم درباره برگرداندن اقطاعات عثمان).

والله لو وجدته قد تزوج به النساء و ملک به الاماء لرددته فان فی العدل سعة، ومن ضاق

علیه العدل فالجور علیه أضیق» ⁽¹⁾(ج 1 ص 42).

آن را ابوهلال حسن بن عبدالله عسکری (متوفی بعد از 390 ه- - 1005 م) در کتاب (الاوائل، ص 102 ب) درضمن خطبه ای طولانی آورده است ابن ابی الحدید گوید: (شرح نهج، ج 1، ص 50) این خطبه را الکلبی از طریق ابوصالح از ابن عباس رضی الله عنه روایت کرده است.

9 - کلام پانزدهم (در هنگام بیعت با امام):

ذمتی بما اقول رهینه و انا به زعیم ان من صرحت له العبر عما بین یدیه من المثلات، حجزته التقوی عن تقحم الشبهات الا وان بلیتکم قد عادت کهیأتها یوم بعث الله نبیکم (صلی الله علیه و آله و سلم) .... الخ ⁽²⁾(نهج، ج 1، ص 42).

جاحظ در (البیان والتبیین، ج 1، ص 170) بخشی از این کلام را نقل کرده است؛ ابن قتیبه (عیون الاخبار، ج 2، ص 236)؛ ابن عبدربه (العقد الفرید ج 2، ص 162)؛ العسکری (الاوائل، ص 102 الف)؛ ابوجعفر و محمد بن یعقوب کلینی (متوفی 328 ه- 940 م) (اصول کافی ص 97)، کتاب الروضة (از فروع کافی، ج 3، ص 32) بعضی تمام و بعضی قسمت عمده ای از آن را نقل کرده اند، شیخ مفید در (ارشاد، ص 135 و 140) و شیخ الطایفه (الامالی، ص 147)

10 - کلام شانزدهم: [در وصف حاکمی که فاقد صلاحیت است].

ان أبغض الخلائق الی الله رجلان: رجل وکله الله الی نفسه فهو جائر عن قصد السبیل، مشغوف بکلام بدعة و دعاء ضلالة، فهو فتنة لمن افتتن به ضال عن هدی من کان قبله، مضل لمن اقتدی به فی حیاته و بعد وفاته حمال خطایا غیره، رهین بخطیئته ...» ⁽³⁾

44

(نهج البلاغه، ج 1، ص 47).

ابن قتیبه (غریب الحدیث)؛ ابن ابی الحدید (ج 1، ص 52)؛ کلینی (اصول کافی ص 13)؛ شیخ مفید (ارشاد، ص 135).

11 - کلام هیجدهم: آن گاه که امام علیه السلام بر منبر کوفه سخن می گفت به جایی رسید که اشعب بن قیس بدان اعتراض کرد و گفت اینکه گفتی علیه تو است، نه به سود تو امام علیه السلام چشم به طرف او نیم باز نموده گفت:

ما یدریک ما علی ممالی؟ علیک لعنة الله و لعنة اللاعنین ...» ⁽¹⁾الخ ...

ابوالفرج علی بن حسین قرشی اصفهانی (فوت 356 ه- ق 967م) در (الاغانی، ج 18، ص 109) این خطبه را نقل کرده است.

12 - خطبه بیستم: که بخشی از خطبه 162 است:

فان الغایة امامکم وان وراء کم الساعة تحدوکم تحففوا تلحقوا، فانما تنتظر بأولکم آخر کم ⁽²⁾الخ ... (نهج البلاغه، ج 1، ص 54 وج 2، ص 97).

(طبری، تاریخ، ج 5، ص 157).

13 - خطبه بیست و یکم:

الاوان) الشیطان قد ذمر حزبه و استجلب جلبه لیعود الجور الی اوطانه و یرجع الباطل الی نصابه ... ⁽³⁾الخ (نهج البلاغه، ج 1، ص 55).

شیخ مفید (ارشاد، ص 146)؛ شیخ الطایفه (الامالی، ص 106)؛ شیخ

مفید (کتاب الجمل، ص 129).

14 - خطبه بیست و دوم:

اما بعد فان الامر ینزل من السماء الی الارض کقطرات المطر ... ⁽¹⁾

تا به آنجا که فرمود: (رضی) «کان کالفالج الیاسر».

این جمله را ابو عبید در (غریب الحدیث، ورق 201 ب) نقل کرده است و نصر بن مزاحم کوفی؛ (فوت 212 ه- ق 827م)؛ (کتاب صفین، ص 7) جمله زیر را نقل کرده:

قوله «فاحذروا من الله» تا: «لمن عمل له». [اما ثقفی الغارات 1 / 80 گوید: گروهی از یاران علی نزد وی آمدند تا اشراف را بر موالی بهره بیشتری از غنایم و بیت المال بدهد سپس امام بیاناتی فرمود که جملهٔ شمارهٔ 14 در نیمه آن خطبه قرار میگیرد].

15 - خطبه بیست و چهارم:

انبئت بسرا قد اطلع الیمن وانی و الله لأظن أن هولاء القوم سیدالون منکم ⁽²⁾الخ. (نهج البلاغه، ج 1، ص 60).

ابوالحسن علی بن الحسین المسعودی (فوت 346 ه- ق 957م) (مروج الذهب، ج 2، ص 112) با اختلاف اندک؛ شیخ مفید (ارشاد، ص 163) بخشی از آن را نقل کرده است از «اللهم انی قد مللتهم» تا «الملح فی الماء». [ثقفی الغارات، ج،دوم، ص 636 با اختلافی اندک این خطبه را نقل کرده است. ]

16 - خطبه بیست و پنجم

«ان الله بعث محمداً (صلی الله علیه و آله و سلم) نذیراً للعالمین و أمینا علی التنزیل وانتم معشر العرب علی شر دین وفی شر دار ⁽³⁾الخ. (نهج البلاغه، ج 1، ص 62).

ابن قتیبه (الامامة و السیاسة، ج 1، ص 146)؛ ابراهیم ثقفی (به تفصیل)

در کتاب (الغارات بخش آخر خطبه در [ج،اول ص 303])؛ ابن ابی الحدید (ج1 ص 295) [ و اما بخش اول خطبه: ایها الناس الخ در: ثقفی الغارات ج 2، ص 633 آمده است و صدر و ذیل این کلام در روایت ثقفی از یک خطبه نیست بلکه از دو خطبه میباشد ]

17 - خطبه بیست و ششم:

اما بعد فان الجهاد باب من ابواب الجنه فتحه الله لخاصة اولیائه، و هو لباس التقوی ودرع الله الحصینة و جنته الوثیقة، فمن ترکه رغبة عنه ألبسه الله ثوب الذل و شمله البلاء ... ⁽¹⁾الخ. (نهج البلاغه، ج 1، ص 63).

جاحظ (البیان و التبیین، ج 1، ص 170) با اندکی تغییر؛ المبرد (الکامل ج 1، ص 13)؛ ابن قتیبه (عیون الاخبار، ج 2، ص 236)؛ ابن عبدربه (العقد الفرید، ج 2، ص 163)؛ ابوالفرج اصفهانی (الاغانی، ج 15، ص 43)؛ شیخ صدوق (معانی الاخبار، ص 113)؛ شیخ مفید (ارشاد ص 160 - 164)؛ [ثقفی الغارات، ج 2، ص 474].

18 - خطبه بیست و هفتم:

اما بعد فان الدنیا قد ادبرت و آذنت بوداع، وان الاخرة اشرفت باطلاع، الا وان الیوم المضمار وغدا السباق والسبقة الجنة، والغایة النار افلا تائب من خطیئته قبل منیته؟ الاعامل لنفسه قبل یوم بؤسه؟ ... ⁽²⁾

کند؟ آیا چاره اندیشی نیست که قبل از روز بدبختی خود کاری کند و چاره ای اندیشد؟

الخ. (نهج البلاغه، ج 1، ص 66).

جاحظ (البیان والتبیین، ج 1، ص 171)؛ ابن قتیبه (عیون الاخبار، ج 2، ص 235)؛ الثقفی الغارات [ج 2، ص 633] با اختلافی اندک؛ بحار الانوار (ج 17، ص 126)؛ ابن عبدربه (عقد الفرید، ج 2، ص 163)؛ ابومحمد الحسن ابن علی بن شعبه حرانی (فوت 432 ه- ق 943م) (تحف العقول، ص 35)؛

قاضی ابوبکر باقلانی (فوت 403 ه - 13 - 1012 م) (اعجاز القرآن، ذیل اتقان سیوطی، ج 1، ص 194) به طبع رسیده؛ شیخ مفید (ارشاد، ص 138).

19 - خطبه بیست و هشتم: در عتاب اصحاب خویش.

«أیها الناس المجتمعة ابدانهم، المختلفة اهواؤهم، کلامکم یوهی الصم الصلاب و فعلکم یطمع فیکم الأعداء تقولون فی المجالس کیت وکیت فاذاجاء القتال قلتم: حیدی حیاد. ⁽¹⁾(نهج البلاغه، ج 1، ص 69).

جاحظ (البیان والتبیین، ج 1، ص 171)؛ ابن قتیبه (الامامة والسیاسة، ص 142؛ کلینی در کافی؛ ابن ابی الحدید، (ج 1، ص 185)؛ ابن عبدربه (عقد الفرید، ج 2، ص 164)؛ شیخ مفید (ارشاد، ص 158)؛ شیخ الطایفه، طوسی (امالی، ص 113)؛ [ ثقفی، الغارات، ج 2، ص 483 با اختلاف اندک ].

20 - کلام سیام خطاب به ابن عباس آنگاه که امیرالمؤمنین او را قبل از جنگ جمل برای ملاقات با طلحه و زبیر به بصره فرستاد تا آنها را به اطاعت از امام فرا خواند:

«لا تلقین طلحة فانک ان تلقه تجده کالثور عاقصا قرنه، یرکب الصعب ویقول هو الذلول.» ⁽²⁾(نهج البلاغه، ج 1، ص 72).

ابن قتیبه (عیون الاخبار، ج 1، ص 195).

21 - خطبه سی و یکم:

«ایها الناس اناقد اصبحنا فی دهر عنود و زمن،کنود یعدفیه المحسن مسیئا ... ⁽³⁾الخ (نهج البلاغه، ج 1، ص 73).

جاحظ (البیان والتبیین، ج 1، ص 172)؛ ابن قتیبه (عیون الاخبار، ج 2، ص 237)؛ ابن عبدربه (عقد الفرید، ج 2، ص 172) باقلانی (اعجاز القرآن، ج 1، ص 197) به نقل از شعیب بن صفوان از معاویه و ما در صدر همین مقاله، مطالبی راجع به این خطبه آوردیم.

22 - خطبه سی و دوم: مؤلف این خطبه را در جای دیگر و با روایتی دیگر در «خطبه..1» آورده است.

«ان الله بعث محمد صلی الله علیه وآله و لیس احد من العرب یقرأ کتابا و لا یدعی نبوة فساق الناس حتی بوأهم محلتهم وبلغهم منجاتهم ...» ⁽¹⁾الخ (نهج البلاغه، ج 1، ص 77)

شیخ مفید (ارشاد، ص 144).

23 - خطبه سی و سوم: امام از مردم میخواهد که به جنگ شامیان بروند:

اف لکم لقد سئمت عتابکم ارضیتم بالحیاة الدنیا من الاخرة عوضا؟ و بالذل مسن العزخلفا» ⁽²⁾(نهج البلاغه، ج 1، ص 78)

طبری (تاریخ، ج 6، ص 5) با اختلافی اندک.

24 - خطبه سی و چهارم: در عتاب یاران خود.

«الحمد الله و ان اتی الدهر بالخطب الفادح ... اما بعد فان معصیة الناصح المشفق العالم المجرب تورث الحیرة وتعقب الندامة» ⁽³⁾. (نهج البلاغه، ج 1، ص 80).

ابن مزاحم کوفی (کتاب صفین) به نقل [ ابن ابی الحدید، ج 1، ص 110] ابن قتیبه (الامامة والسیاسة، ص 135)؛ طبری (تاریخ، ج 6، ص 43)؛ ابوالفرج اصفهانی (الاغانی، ج 9، ص 5). اغانی کلمات خطبه را نقل نکرده است اما به

بیت شعری که در آخر خطبه آمده اشاره کرده.

25 - خطبه سی و پنجم در ترساندن مردم نهروان.

فانا نذیر کم ان تصبحوا صرعی باثناء هذا النهر، و بأهضام هذا الغائط علی غیر بینة من ربکم ولا سلطان مبین معکم. ⁽¹⁾(نهج البلاغه، ج 1، ص 82).

ابن قتیبه (الامامة و السیاسة، ص 140)؛ طبری (تاریخ، ج 6، ص 47)، به استثنای مطلع آن (ابن ابی الحدید، ج 1، ص 114) گوید:

محمد بن جیب بغدادی، فوت (245 ه- ق - 809م) روایت کرده است که: علی علیه السلام این خطبه را در روز نهروان بر خوارج ایراد نمود.

26 - خطبه سی وششم: آغاز خطبه چنین است:

«فقمت بالامر» و چنین پایان می یابد:

فنطرت فی امری فاذا طاعتی قد سبقت بیعتی ⁽²⁾(ج 1، ص 85).

این جمله آخر از خطبه را بیهقی در (کتاب المحاسن، ج 1، ص 37) روایت کرده است.

27 - خطبه سی و هشتم و آن نیز در ملامت از پیروان خویش است.

منیت بمن لا یطیع اذا امرت ولا یجیب اذا دعوت، لا أبالکم ما تنتظرون بنصرکم ربکم؟ اما دین یجمعکم ولا حمیة تحمشکم؟ اقوم فیکم مستصرخاً، و انادیکم متغوثاً، فلا تسمعون لی قولا، ولا تطیعون لی امرا. الخ (ج 1، ص 86).

به روایت ثقفی فوت (283 ه-) در کتاب (الغارات) [ابن ابی الحدید، ج 1، ص 118]. ⁽³⁾

ابن ابی الحدید این خطبه را از الغارات نقل کرده است اما با مراجعه به الغارات [چاپ مرحوم دکتر سید جلال الدین محدث ارموی] تمام این خطبه در آن نیامده است، بلکه قسمتی از آن آمده است و مرحوم محدث چنین گمان برده اند که نسخه کاملتری از الغارات در اختیار ابن ابی الحدید بوده است که مفقود گردیده (ترجمه متن بالا): گرفتار آمدم به که چون امر کنم فرمان نبرند و اگر آنان را بخوانم دعوتم را اجانب نکنند. ای بی پدران برای نصرت خدا به انتظار چه هستید؟ آیا دین و آیینی ندارید که شما را گرد هم آورد؟ آیا حمیت و تعصب ندارید که علیه دشمنان خشمگین شوید؟ فریاد یاری سر میدهم و واغوثاه میگویم اما نه فریاد سرا میشنوید و نه امر مرا اطاعت می کنید.

28 - کلام سی و نهم: در پاسخ خوارج که گفتند: لاحکم الا لله: «کلمة حق یراد بها الباطل» ⁽¹⁾(ج 1، ص 87).

این کلام را «المبرد» در کتاب خود (الکامل، ج 2، ص 131) با اختلافی در کلمات و الفاظ نقل کرده است.

29 - خطبه چهل و یکم: [و در آن از پیروی هوی و هوس و درازی آرزو در دنیا برحذر می دارد]

«أیها الناس ان اخوف ما اخاف علیکم اثنان: اتباع الهوی، وطول الامل. فاما اتباع الهوی فیصد عن الحق، واماطول الامل فینسی الاخوة ⁽²⁾الخ (نهج، ج 1، ص 88)

این خطبه در منابع زیر آمده است:

ابن مزاحم کوفی در (کتاب الصفین، ص 4)؛ ابوجعفر البرقی در کتاب (المحاسن، ورق 81 ب)؛ ابن قتیبه در (عیون الاخبار، ج 2، ص 353)؛ کلینی در (فروع کافی، ج 3، ص 29)؛ حرانی در (تحف العقول، ص 35، 47)؛ شیخ مفید در (ارشاد، ص 138)؛ ابونعیم احمد بن عبد الله الاصفهانی (متوفی 430 ه- - 1038م) در (حلیة الاولیاء، ج 1، ص 76)؛ شیخ الطایفه در (امالی، ص 73، 145) آن را نسبت به مولا امیرالمؤمنین داده است اما ابو علی اسماعیل بن قاسم قالی (متوفی 356 ه- 967م) در (امالی، ج 1، ص 18) آن را به عتبه بن غزوان نسبت می دهد.

و اما ابو عبید عبد الله بن عبد العزیز البکری وزیر (متوفی 487 ه- 95. 109م) در (سمط التالی ج 1، ص 77) این خطبه را از عتبة بن غزوان از رسول الله روایت

کرده است و آن را به کتاب «الحکم والامثال» ابو احمد حسن بن عبدالله عسکری (متوفی 482 ه- 992م) ارجاع داده است.

30 - کلام چهل و پنجم: هنگام عزیمت به سوی شام.

«اللهم انی اعوذ بک من و عثاء السفر و کابة المنقلب وسوء المنظر فی الاهل و المال (والولد) اللهم انت الصاحب فی السفر وانت الخلیفة فی الاهل ولا یجعهما غیرک، لان المستخلف لا یکون مستصحبا والمستصحب لا یکون مستخلفا» ⁽¹⁾(ج 1، ص 92).

شریف رضی گوید: آغاز این دعا تا: «فی الاهل» از رسول الله روایت شده است و آن را ابوعبید در (غریب الحدیث، ورق 38 ب) ضمن احادیث مرفوعه ⁽²⁾روایت کرده است همچنان که ابن مزاحم کوفی تمام آن را در (کتاب صفین، ورق 71 و 288) نقل کرده است و به قول شریف رضی و لا یجمعهما غیرک تا آخر از مولا امیرالمؤمنین است.

31 - خطبه چهل و هفتم: هنگامی که بر آن شد تا به شام رود.

«الحمد الله کلما وقب لیل وغسق و الحمد لله کلما لاح نجم وخفق ⁽³⁾الخ (ج 1، ص 93).

ابن مزاحم،کوفی در (کتاب صفین، ص 70 و 72) و همچنین اکثر سیره نویسان آن را نقل کرده اند (ابن ابی الحدید، ج 1، ص 159).

32 - خطبه چهل و نهم [ که در آن از فتنه های ویرانگر سخن رفته است].

«انما بدء وقوع الفتن اهواء تتبع، واحکام تبتدع، یخالف فیها کتاب الله، و یتولی علیها

رجال رجالا علی غیر دین الله ⁽¹⁾الخ (ج 1، ص 95).

البرقی (المحاسن والآداب، ورق 79 ب و 84 الف)؛ کلینی (اصول کافی ص 13) کتاب (الروضة از فروع کافی، ج 3، ص 29)؛ عاصم بن حمید در کتاب خود [بحار الانوار، ج 1، ص 166،159 ].

33 - خطبه پنجاه: وقتی که در شریعه فرات در «صفین» یاران معاویه بر اصحاب امام علیه السلام غلبه کردند و آب را بر آنان بستند:

قد استطعموکم القتال، فاقروا علی مذلة، وتأخیر محلة او رووا السیوف من الدماء ترووا من الماء» ⁽²⁾الخ (ج 1، ص 96).

این خطبه را ابن مزاحم کوفی در (کتاب صفین) نقل کرده است [ ابن ابی الحدید، ج 1، ص 180].

34 - خطبه پنجاه و پنجم [و آن در روز صفین بود و در این خطبه اصحاب پیامبر را توصیف و مردم را به صلح دعوت میکند ]

«ولقد کنا مع رسول الله (ص) نقتل آیاءنا واخواننا واعمامنا مایزیدنا ذلک الا ایمانا وتسلیما ومضیا علی اللقم وصبرا علی مضض الالم. ⁽³⁾الخ (ج 1، ص 100).

این خطبه را ابن مزاحم کوفی در (کتاب صفین) و شیخ مفید در (ارشاد ص 100) نقل کرده اند.

35 - خطبه پنجاه و ششم: [ در توصیف مردم نکوهیده و برتری آن حضرت].

«اما انه سیظهر علیکم بعدی رجل ... الاوانه یأمرکم بسبی والبراءة منی ⁽⁴⁾الخ (ج1 ص 101).

کلینی (اصول کافی 207)؛ ثقفی (الغارات) با اندک اختلاف [ ابن ابی الحدید، ج 1، ص 203]؛ شیخ الطایفه (الامالی، ص 131، 232)؛ امام ابو عبد الله محمد بن عبد الله حاکم نیشابوری (متوفی 405 ه- - 1014م) در (المستدرک، ج 2، 1014 ص 358) و شیخ مفید در (ارشاد، ص 184)

36 - کلام پنجاه و هفتم: خطاب به خوارج [ چون از حکومت کناره گرفتند و ندا در دادند: لاحکم الا لله (فرمان جز خدای کسی را نیست.)

اصابکم حاصب، ولا بقی منکم آثر، أبعد ایمانی بالله وجهادی مع رسول الله اشهد علی نفسی بالکفر؟ ⁽¹⁾الخ (ج 1، ص 102). تاریخ طبری، (ج 6، ص 48).

37 - کلام شصت و یکم: [ در بعضی نسخ خطبه 64 است که در مبادرت به اعمال صالح] و شامل جمله های زیر است:

[ «فاتقوا الله عباد الله و بادروا آجالکم باعمالکم ...] فان الله سبحانه لم یخلقکم عبثا، وام یترککم سدی» ⁽²⁾(ج 1، ص 106).

ابن مزاحم کوفی (کتاب صفین، ص 7) در ضمن خطبه مفصلی آن را نقل کرده است.

38 - کلام شصت و سه: [(ن، ل 65): در تعلیم جنگ و آن را در لیلة الهریر ⁽³⁾یا در نخستین برخورد در صفین فرموده است]:

«معاشر المسلمین، استشعروا الخشیة، وتجلببوا السکینة و عضوا علی النواجد» ⁽⁴⁾. الخ (ج 1، ص 110).

ابن قتیبه (عیون الاخبار، ج 1، ص 110، 133)؛ بیهقی (المحاسن و المساوی

ج 1، ص 32).

39 - کلام شصت و چهارم: [پس از اطلاع بر اخبار سقیفه بعد از رحلت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)].

«فهلا احتججتم علیهم بأن رسول الله وصی بأن یحسن الی محسنهم و یتجاوز عن مسیئهم» ⁽¹⁾الخ (ج 1، ص 122).

ابوحیان علی بن محمد بن عباس توحیدی بغدادی (متوفی حدود 404 ه- 1013م) در کتاب (البصائر 59 ب)؛ سیدمرتضی در امالی، ج 1، ص 198) با اختلافی اندک.

40 - کلام شصت و هفتم: در سحرگاه روزی که مورد ضربت شمشیر قرار گرفت.

ملکتنی عینی وانا جالس فسنح لی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فقلت: یا رسول الله ماذا لقیت من امتک من الاؤدواللدد؟» ⁽²⁾الخ (ج 1، ص 114).

ابن عبد ربه (العقد الفرید، ج 2، ص 298)؛ ابوالفرج اصفهانی (مقاتل الطالبیین، ص 16)؛ ابو علی قالی (ذیل الامالی والنوادر، ص190).

41 - کلام شصت و نه: در این خطبه درود فرستادن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را به مردم می آموزد و صفات خدای سبحان و صفت پیامبر و دعای به او را بیان می کند.

اللهم داحی المدحوات داعم المسموکات و جبلل القلوب علی فطرتها شقیها و سعیدها، اجعل شرائف صلواتک و نوامی برکاتک علی محمد عبدک و رسولک ⁽³⁾الخ (ج 1، ص 116).

ابو علی قالی (ذیل، الامالی و النوادر، ص 175)؛ [ثقفی، الغارات، ج 1، ص 109].

42 - کلام هفتاد و چهارم: (77 ن.ل) [ به هنگام خودداری سعید بن العاص از ادای حق مولا].

ان بنی اسیة لیفوقوننی تراث محمد صلی الله علیه وآله، تفویقا (والله) لئن بقیت لهم لا نفضهم نفض اللحام لوذام التربة (ن. ل الوذام التربة) ⁽¹⁾

ابوعبید قاسم بن سلام هروی (غریب الحدیث، ص 196 ب)؛ ابوالفرج اصفهانی، (الاغانی، ج 11، ص 29).

43 - کلام هفتاد و ششم: [ خطاب به یکی از اصحاب که از طریق ستاره شناسی او را از جنگ باز میداشت. ]

اتزعم انک تهدی الی الساعة التی من سار فیها صرف عنه السوء؟ ⁽²⁾الخ (ج 1، ص 124).

شیخ صدوق در (مجلس 64 امالی) این گفتگو را با اختلافی اندک نقل کرده است.

44 - خطبه هفتاد و هفتم: [در نکوهش زن پس از فراغت از جنگ جمل ].

[معاشر الناس ان النساء نواقص الایمان ] ... فاتقو اشرار النساء وکونوا من خیارهن علی حذر ⁽³⁾الخ (ج 1، ص 126).

شیخ صدوق (امالی مجلس 50)؛ شیخ مفید (الاختصاص)؛ (بحارالانوار، ج 17، ص 25).

45 - کلام هفتاد و هشتم: [در زهد].

«أیها الناس! الزهادة قصر الامل و الشکر عند النعم، و التورع عند المحارم ⁽⁴⁾الخ (ج 1، ص 127).

شیخ صدوق با اختلافی اندک در (معانی الاخبار، ص 92).

46 - کلام هفتاد و نهم: در نکوهش از صفت دنیا.

ما اصف من دار اولها عناء وآخرها فناء فی حلالها حساب، وفی حرامها عقاب ⁽¹⁾الخ (ج 1، ص 127).

تمام آن را المبرد در (الکامل، ج 1، ص 88)؛ ابوبکر محمد بن حسن بن درید ازدی بصری (متوفی 321 ه- 933م) در (المجتنی ص 31) حرانی در (تحف العقول)؛ ابو علی قالی در امالی، ج 2، ص 122) روایت کرده اند.

47 - خطبه هشتادمین [خطبه ای است (شگفت آور) که آن را «الغراء» نامیده اند.]

«الحمد الله الذی علا بحوله ودنا بطوله ... اوصیکم عباد الله بتقوی الله الذی ضرب الامثال و وقت لکم الاجال» ⁽²⁾الخ (ج 1، ص 128).

ابونعیم اصفهانی بیشتر آن را در (الحلیة، ج 1، ص 78) نقل کرده است؛ علی بن محمد واسطی قسمتی از آن را در (عیون الحکم و المواعظ) آورده است؛ [بحار الانوار، ج 17، ص 112].

48 - کلام هشتاد: در گفتگو از عمروعاص.

عجبنا لا بن النابغة یزعم لاهل الشام ان فی دعابة وانی امرؤ نلعابة» ⁽³⁾

در «الغارات» یا عجباً در بحار یا عجبا عجباً. مادر، عمرو بن العاص را نابغه خواندند چون فسق و فجور شهرت فراوان یافته بود (الغارات 1 / 513 چاپ مرحوم دکتر محدث)

الخ (ج 1، ص 145)

ابن قتیبه در (عیون الاخبار، ج 1، ص 164)؛ بیهقی (المحاسن والمساوی ج 1، ص 39)؛ شیخ طوسی (الامالی، ص 82)؛ [ الغارات ثقفی، ج 1 / 513 چاپ مرحوم دکتر محدث].

سپاس سر خدای را که به توانایی از همه ما سوای خود عزیزتر و برتر است و با احسان و عطای خود ...

ای بندگان خدا شما را پند میدهم که از خدا پروا کنید، خدایی که برای روشن گردانیدن برهان مثالها بیان کرد و دوران زندگی را معین فرمود.

49 - خطبه هشتاد و چهارمین: [ ذکر اسباب هلاکت مردم].

اما بعد فان الله لم یقصم جباری دهرقط الا بعد تمهیل ورخاء ولم یجبر عظم احد من الامم الا بعد ازل وبلاء ⁽¹⁾الخ (ج 1، ص 154).

کلینی (روضه فروع کافی، ج 3، ص 31)؛ شیخ مفید در ارشاد، ص 168).

أرسله علی حین فترة من الرسل، و طول هجعة من الامم» ⁽²⁾الخ (ج 1، ص 155).

کلینی (اصول کافی ص 15) از مطالب ابن ابی الحدید چنین استنباط میشود که این خطبه از طرق متعدد روایت شده است (ج 1، ص 344)

51 - خطبه هشتاد و هفتم: معروف به «الاشباح» که از خطبه های جلیل مولا است.

«الحمد لله الذی لا یفره المنع و الجمود ولا یکدیه الاعطاء والجود» ⁽³⁾الخ (ص 159، ج 1).

ابن عبدربه (العقد الفرید ج 2، ص 200) و شیخ صدوق در (کتاب التوحید، ص 37).

52 - خطبه هشتاد و هشتم: وقتی پس از قتل عثمان مردم بر آن شدند تا با او بیعت کنند.

«دعونی والتمسوا غیری، فانا مستقبلون امراله وجوه والوان» ⁽⁴⁾الخ (ج 1، ص 182).

طبری (تاریخ، ج 5، ص 156)؛ ابو علی احمد بن مسکویه (متوفی 421 ه-، 1030م) در (تجارب الامم، ج 1، ص 508).

53 - خطبه هشتادونهم: از علم خویش آگاهی میدهد و فتنه بنی امیه را

پیش بینی میفرماید.

اما بعد ...! ایها الناس فانی (فانا) فقأت عین الفتنة، و لم تکن لیجتری علیها احد غیری ⁽¹⁾الخ (ج 1، ص 182).

ابن ابی الحدید در (شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 366) گوید: این خطبه را گروهی از سیره نویسان نقل کرده اند و به طور مستفیض روایت شده است و آن را مولا پس از انجام کار نهروان ایراد فرمود و کلماتی دارد که رضی آنها را نیاورده است. [و نیز رجوع شود به ثقفی، الغارات، ج 1، ص 6، 7، 16].

54 - خطبه نود و سوم: خطبه ای است طولانی که در آن آمده است:

لقدرایت اصحاب محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) فما اری احدا منکم یشبههم، لقد کانوا یصبحون شعثا غبرا وقد با تواسجدا وقیاما یراوحون بین جباههم وخدودهم، و یقفون علی مثل الجمر من ذکر معادهم کان بین اعینهم رکب المعزی من طول سجود هم اذا ذکر الله هملت اعینهم حتی تبل جیوبهم، و مادوا کما یمید الشجر یوم الریح العاصف خوفا من العقاب ورجاء للثواب» ⁽²⁾الخ (ج 1، ص. 190)

ابن قتیبه (عیون الاخبار ج 2، ص 301)؛ شیخ مفید (ارشاد، ص 138)؛ (المجالس) شیخ مفید؛ [بحار الانوار ج 17، ص 420]؛ ابونعیم (حلیة الأولیاء ج 1، ص 76) و شیخ طوسی در (امالی، ص 62).

55 - خطبه نود و نهم:

و ذلک زمن لا ینجوفیه الاکل مؤمن» ⁽³⁾(ج 1، ص 198).

بخشی از آن را ابن قتیبه در عیون الاخبار (ج 2، ص 302) با اختلافی اندک

نقل کرده است.

56 - خطبه یکصدو دوم: [ در آن از فضیلت اسلام و یاد رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) سخن میگوید]

الحمد الله الذی شرع الاسلام فسهل شرائعه لمن ورده و اعز ارکانه علی من غالبه فجعله امنا لمن علقه و سلمالمن دخله ⁽¹⁾الخ (ج 1، ص 202).

کلینی (اصول کافی ص 167)؛ شیخ طوسی (امالی، ص 23)؛ حرانی (تحف العقول، ص 38)؛ ابو علی قالی (ذیل امالی و نوادر، ص 173)؛ ابونعیم اصفهانی (حلیة الأولیاء، ج 1، ص 74) و قاضی محمد بن سلامه قضاعی در (دستور معالم الحکم، ص 121).

57 - کلام یکصدو سوم: [ در یکی از روزهای صفین ].

وقد رأیت جولتکم و انحیاز کم عن صفوفکم، تحوزکم الجفاة الطغام و اعراب اهل الشام و انتم لهامیم العرب، و یافیخ الشرف و انف المقدم والسنام الاعظم» ⁽²⁾الخ (ج 1، ص 205).

این خطبه را ابن مزاحم کوفی در (کتاب الصفین، ص 130) وطبری در (تاریخ، ج 6، ص 14) نقل کرده اند.

58 - خطبه یکصد و ششم: [در ارکان دین اسلام].

ان افضل ما توسل الیه المتوسلون الی الله سبحانه و تعالی الایمان به وبرسوله والجهاد فی سبیله فانه ذروة الاسلام وکلمة الإخلاص فانها الفطرة، و اقام الصلوة فانها الملة و ایتاء الزکاة فانها فریضة واجبة، وصوم شهر رمضان فانه جنة من العقاب وحج البیت و اعتماره فانهما ینفیان الفقر و یرحضان الذنب وصلة الرحم فانها مشراة فی المال ومنسأة فی الاجل، وصدقة السر فانها تکفر الخطیئة، وصدقة العلانیة فانها تدفع میتة السوء، وصنائع معروف فانها تقی مصرع الهوان ⁽³⁾الخ (ج 1، ص 215).

برقی (المحاسن ورق 119 الف)؛ حرانی (تحف العقول، ص 34)؛ شیخ صدوق (علل الشرایع، ص 114)؛ شیخ مفید (امالی)؛ [بحار الانوار، ج 17، ص 105]

59 - خطبه یکصد و هفتم: [ در نکوهش دنیا ].

اما بعد فانی احذرکم الدنیا فانها حلوة خضرة حفت بالشهوات و تحببت بالعاجلة و راقت بالقلیل و تحلت بالآمال. ⁽¹⁾الخ (ج 1، ص 216).

جاحظ (البیان و التبیین، ج 1، ص 196) تمام خطبه را به نقل از قطری بن الفجائة ⁽²⁾نقل کرده است؛ ابن عبد ربه (العقد الفرید، ج 2، ص 190)؛ ابن قتیبه (عیون الاخبار، ج 2، ص 250) بخشی از آن را آورده است؛ ابوالفرج قزوینی الکاتب ⁽³⁾(قرب الاسناد) [بحار الانوار، ج 17، ص 300]؛ حرانی (تحف العقول، ص 42)، عن امیرالمؤمنین علیه السلام؛ ابن ابی الحدید در (شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 397) گوید این خطبه را استادمان ابوعثمان جاحظ در البیان و التبیین به روایت قطری بن الفجائة نقل کرده است و مردم آن را از مولا امیرمؤمنان دانند و من آن را در کتاب (الموفق) ابوعبیدالله مرزبانی (معتزلی متوفی 384 ه- 994م) دیدم که آن را نسبت به مولا امیرالمؤمنین داده است. البته که به سخنان علی مانند تر

است.

60 - خطبة یکصد و دوازدهم: [در آن یاران را اندرز میدهد]

آغاز میشود با: «ارسله داعیا الی الحق وشاهدا علی الخلق ...» و پایان می پذیرد با این جمله: «اما والله لیسلطن علیکم غلام ثقیف الذیال المیال یأکل خضر کم و یذیب شحمتکم ایه ابا وذخة» ⁽¹⁾(ج 1، ص 229).

مسعودی (مروج الذهب، ج 2، ص 112) با اختلافی اندک

61 - خطبه یکصدو هفدهم [ پس از لیلة الهریر]

مردی از اصحاب برخاست و گفت ما را از حکمیت منع کردی و سپس به آن فرمان دادی و ندانستیم کدام دستور درست تر بود؟ پس آن مولا دست بر دست زد و گفت:

هذا جزاء من ترک العقدة! اما والله لو انی حین امرتکم بما امرتکم به حملتکم علی المکروه الذی یجعل الله فیه خیرا فان استقمتم هدیتکم وان اعوججتم قومتکم، وان ابیتم تدارکتکم لکانت الوثقی، ولکن بمن؟ والی من؟ ارید أداوی بکم وانتم دائی کناقش الشوکة بالشوکة، وهو یعلم أن ضلعها معها» ⁽²⁾

است.

الخ (ج 1، ص 233).

ابن عبد ربه (العقد الفرید، ج 2، ص 165)؛ شیخ طوسی (امالی، ص 130) از جمله مره العیون من البکاء ... غبرة الخاشعین نقل کرده است همچنین؛ ابن الشیخ (پسر شیخ طوسی) در (امالی، ص 18)؛ شیخ مفید در (ارشاد، ص 139 و امالی)؛ (بحار الانوار، ج 17، ص 106).

62 - کلام یکصد و نوزدهم: هنگام جنگ [صفین] به اصحاب خود فرمود:

ان الموت طالب حثیت لا یفوته المقیم، ولا یعجزه الهارب ⁽¹⁾الخ (ج 2، ص 3).

ابن عبدربه (عقد الفرید، ج 2، ص 287)؛ شیخ الطایفه (امالی، ص 106 و 135)؛ شیخ مفید در (ارشاد، ص 139 و 109)، (کتاب الجمل، ص 175) با اختلافی اندک در الفاظ و کلمات.

63 - کلام یکصد و بیست: در بر انگیختن یاران خود به جنگ.

«فقدموا الدارع، و أخر و الحاسر وعضوا علی الاضراس فانه أنبی للسیوف عن الهام» ⁽²⁾الخ (ج 2 ص 4).

ابن مزاحم کوفی در (کتاب الصفین ص 120)؛ طبری (تاریخ، ج 6، ص 9)؛ ابن مسکویه (تجارب الامم، ج 1، ص 583)؛ ابوحیان توحیدی (البصائر، ص 9؛ 180 الف) و شیخ مفید در (ارشاد، ص 154).

64 - کلام صدو بیست و یکم: در مسأله حکمیت و آن پس از شنودن امر حکمین بود.

انا لم نحکم الرجال، و انما حکمنا القرآن. هذا القرآن انما هو خط مستور بین الدفتین لا ینطق بلسان ولا بد له من ترجمان و انما ینطق عنه الرجال ⁽³⁾الخ (ج 2، ص 7)

طبری، (تاریخ، ج 6، ص 37)؛ شیخ مفید (ارشاد، ص 107 به اختصار).

65 - کلام صد و بیست و دوم: وقتی به حضرتش خرده گرفتند که بیت المال [را میان اشراف عرب و موالی و عجم ] مساوی بخش میفرماید.

اتأمرونی أن اطلب النصر بالجور فیمن ولیت علیه ⁽⁴⁾الخ (ج 2، ص 10).