جلسه 1393/11/06

بسم الله الرحمن الرحیم


آيا در وجوب حج، مطلقا راحله شرط است؟


موضوع:
آیا در وجوب حج، مطلقا راحله شرط است؟
مقام ثانی در باره
این است که آیا راحله مطلقا شرط است هر چند فردی می تواند
پیاده برود و هیچ حرجی هم برای او نیست، یا
راحله فقط مال کسی است که نتواند پیاده برود، و الا اگر فردی
می تواند پیاده برود و مشقت نباشد، حج برای او واجب است،
یا فرض کنید کسی می تواند نیمی از راه را با
راحله، ونیم دیگر را پیاده برود، باز هم حج برایش واجب
است؟
شرطیت استطاعت از
نظر قرآن کریم
عرض کردیم که از نظر قرآن
استطاعت شرط است، استطاعت را هم تفسیر کرد اند به راحله و زاد، فعلاً بحث ما
در راحله است، زاد را بعداً بحث می کنیم، روایاتی که در
مسأله وجود دارد بر دو صنف اند، صنف اول را در جلسه گذشته خواندیم که ظاهر
شان این بود که راحله مطلقا شرط است، حتی اگر کسی بتواند
پیاده برود، مشکلی ندارد، یعنی می تواند برود، اما
از حجت الإسلام کفایت نمی کند.
در این جلسه طائفه دوم
روایات را می خوانیم که می گویند راحله برای
کسانی که عاجزند شرط است، اما کسانی که توانایی دارند،
راحله شرط نیست، بلکه باید به شکلی که می توانند بروند هر
چند نصف راه را پیاده و نصف دیگر با راحله، نخست باید
روایات را بخوانیم تا معلوم بشود که آیا می توانیم
از آنها این مطلب را استفاده کنیم یا نه؟
الصنف الثانی:
ما دلّ علی اختصاص الراحلة بالعاجز
1: « عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ
فِي حَدِيثٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع فَإِنْ عُرِضَ عَلَيْهِ الْحَجُّ فَاسْتَحْيَا
قَالَ هُوَ مِمَّنْ يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ وَ لِمَ يَسْتَحْيِي وَ لَوْ عَلَى حِمَارٍ
أَجْدَعَ- گوش بریده- أَبْتَرَ – دم بریده- قَالَ
فَإِنْ كَانَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَمْشِيَ بَعْضاً وَ يَرْكَبَ بَعْضاً فَلْيَفْعَل »[1].
شاهد در فقره اخیر
این روایت است که می فرماید:« فَإِنْ كَانَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَمْشِيَ بَعْضاً
وَ يَرْكَبَ بَعْضاً فَلْيَفْعَل ».
اتفاقاً حلبی هم این
روایت را دارد، البته حلبی ها اهل حلب نیستند، کوفی
هستند، منتها با حلب تجارت داشتند، الآن هم حلب مرکز تشیع است.
2:
«عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ
قَالَ: قُلْتُ لَهُ فَإِنْ عُرِضَ عَلَيْهِ مَا يَحُجُّ بِهِ فَاسْتَحْيَا مِنْ ذَلِكَ
أَ هُوَ مِمَّنْ يَسْتَطِيعُ إِلَيْهِ سَبِيلًا قَالَ نَعَمْ مَا شَأْنُهُ يَسْتَحْيِي
وَ لَوْ يَحُجُّ عَلَى حِمَارٍ أَجْدَعَ أَبْتَرَ فَإِنْ كَانَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَمْشِيَ
بَعْضاً وَ يَرْكَبَ بَعْضاً فَلْيَحُجَّ»[2].
ولذا آقایان در رساله های
عملیه شان می نویسند اگر شخصی به دیگری
بگوید بیا همراه من که حج برویم و هزینه ات هم با من، حج
بر چنین آدمی (که هزینه اش را دیگری متقبل شده)
واجب می شود.
از حدیث حلبی هم
استفاده می شود که لازم نیست راحله در تمام راه باشد، حتی اگر
برخی از راه را با راحله و برخی را پیاده برود، باز هم حج بر
انسان واجب می شود.
وجه الدلالة:
ما فی ذیل کلتا الروایتین « فَإِنْ كَانَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَمْشِيَ بَعْضاً وَ يَرْكَبَ
بَعْضاً فَلْيَحُجَّ» و هو دلیل علی عدم اشتراط الراحلة بعضاً
أو کلّاً.
حالااین روایت ها را
چگونه معنا کنیم؟ اگر دقت کنیم این روایت شاهد
مدعای آنها نیست، این روایت در باره کسی است که حج
برایش عرضه شده و گفته حج برو، ولی او نرفته، وقتی حج برایش
واجب شد، به هر قیمتی که شده باید برود ولو مقداری از
راه را ماشیاً و مقداری را با راحلة، روایت در باره مطلق
نیست، صدر روایت ذیل روایت را معنا می کند،
اینکه می گوید برخی را مشیاً و برخی را راحلة
برود، مال همه نیست مال آنکس است که مستطیع گردیده و حج
برایش واجب شده، حالا باید به مکه برود هر چند ماشیا و
پیاده بشود.
بنابراین، عبارت حضرت ناظر
به همه افراد نیست، بلکه ناظر بر جمعی است که حج برای شان واجب
شده، تنبلی کرده و نرفته، خجالت کشیده و نرفته، بعداً به هر
قیمتی که شده باید برود، الآن هم کسانی هستند که ثروتمند
بوده اند و قبلاً حج برای شان واجب شده بود و بعداً ورشکست شده اند، چکار
کنند؟ باید به حج بروند ولو با آشپزی، نوکری و
گدایی، هرچند مقداری را ماشیا (پیاده) و
مقداری را هم با راحلة،.
خلاصه مصب روایات مطلق
نیست، مصب روایات آنکس است که:« استقرّ علیه الحج و لم
یحجّ» چنین کسانی به هر قیمتی که شده باید به
حج بروند، دلیل من بر این تفسیر صدر روایت است که
می فرماید: « فَإِنْ عُرِضَ عَلَيْهِ الْحَجُّ فَاسْتَحْيَا قَالَ هُوَ مِمَّنْ
يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ وَ لِمَ يَسْتَحْيِي وَ لَوْ عَلَى حِمَارٍ أَجْدَعَ-
گوش بریده- أَبْتَرَ – دم بریده-حج
بر این آدم واجب شد، او حیا کرد و نرفت فلذا ناچار است به هر
قیمتی که شده باید به حج برود.
یلاحظ علی
الاستدلال: بأنّ الظاهر من الروایتین
أنّ الأمر بالحجّ علی النحو المذکور فی الذلیل راجع من وجب
علیه الحجّ ثم ترکه فوجب أن یأتی به و لو بالنحو المذکور، لا
إلی من لا یجب علیه الحجّ، و الشاهد علی ذلک قول السائل: « فَإِنْ عُرِضَ عَلَيْهِ
الْحَجُّ فَاسْتَحْيَا » حیث إنّ الحیاء صار سبباً لعدم قبول
الحجّ، و من المعلوم أنّ من موارد الاستطاعة عرض الحجّ علی الإنسان، فلو عرض
علیه فهو یصیر مستطیعاً و إن کان فقیراً إذا کان
مطمئناً بأنّ من یعرض علیه الحجّ یفی بوعده بتوفیر
ا لزاد و الراحلة.
بنابراین، هردو روایت
را توجیه کردیم و هردو روایت هم ظاهراً صحیحه هستند،
باید در روایت دقت کرد، اگر ذیل روایت را
بگیریم، یکجور معنی می تواند، اما با توجه به صدر
روایت، روایت جور دیگر معنی می دهد.
فإن قلت: یک
روایتی از صدوق داریم که اصلاً این صدر در آن
نیامده، ظاهرش این است که انسان باید برود هر چند برخی را
مشیاً و بخشی را هم با راحله. این روایت را چه
کنیم؟
فإن قلت:
إنّ ما ذکرت من المعنی لا ینسجم مع ما رواه الصدوق باسناده عن هشام بن
حکم عن أبی بصیر:
2:
« عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ
أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ مَنْ عُرِضَ عَلَيْهِ الْحَجُّ وَ لَوْ عَلَى حِمَارٍ
أَجْدَعَ مَقْطُوعِ الذَّنَبِ فَأَبَى فَهُوَ مُسْتَطِيعٌ لِلْحَجِّ»[3].
البته این روایت،
مخالف آن روایت است، کدام انسان حاضر که این همه راه را با یک
الاغ اجدع و ابتر برود که اگر چند کیلومتر برود خودش سقط می شود و
راکب را هم در وسط راه می گذارد، معلوم می شود که أدنی تمکن
کافی است حتی اگر الاغی باشد که دم و گوشش بریده است، باز
هم باید برود، یعنی اقل تمکن.
باید توجه داشت که
این روایت صحیح نقل نشده، با توجه با آن دو روایت قبل،
باید این روایت را معنی کرد،«
مَنْ عُرِضَ عَلَيْهِ الْحَجُّ»
این جور نبوده که: «وَ لَوْ عَلَى حِمَارٍ أَجْدَعَ»
چون روایت قبلی این گونه بود: « فَإِنْ عُرِضَ عَلَيْهِ الْحَجُّ- شاهانه - فَاسْتَحْيَا –
از حج شاهانه استفاده نکرد و نرفت» آنگاه حضرت ص
می ماید حالا که از این حج شاهانه استفاده نکرد، باید هر
جوری که شده به حج برود هر چند با حمار و الاغ دم بریده و گوش
بریده ، معلوم می شود که روایت هشام بن حکم از ابی
بصیر ناقص نقل شده، این روایت را با دو روایت قبلی
تطبیق بکنید، آنوقت برای شما روشن خواهد شد که این
روایت افتادگی دارد.
روایت علی
بن أبی حمزه بطائنی
3: «عَنْ عَلِيٍّ (بن
أبی حمزه بطائنی) عَنْ أَبِي بَصِيرقَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ
وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا - قَالَ
يَخْرُجُ وَ يَمْشِي إِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ قُلْتُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْمَشْيِ
قَالَ يَمْشِي وَ يَرْكَبُ قُلْتُ لَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ أَعْنِي الْمَشْيَ قَالَ
يَخْدُمُ الْقَوْمَ وَ يَخْرُجُ مَعَهُمْ»[4].
اولاً؛
این روایت سندش ضعیف است،چون در سندش علی بن حمزه
بطائنی است که معروف است به وجوهی که امام هفتم پیش ایشان
داشت آنها را پس نداد، البته روایات علی بن ابی حمزه
بطائنی دو جور است اگر در حال استقامت نقل کرده، حجت است، اما اگر در حال
انحراف و لغزش نقل کرده باشد حجت نیست، انسان نمی داند این
روایاتی که نقل کرده آیا در حال استقامت و در حال حیات
موسی بن جعفر ع بوده یا بعد از شهادت امام هفتم روایت می کند؟
این از نظر سند روایت بود.
ثانیاً؛
این روایت مفتابه نیست، یعنی احدی از علما
نگفه اند که حج را به این نحو انجام بدهند، یعنی اینکه
خدمت کند، آشبزی کند راه برود، نیمی از راه را ماشیاً و
نیم دیگر را با راحله برود، زیرا معنایش در حقیقت
این می شود که حج استطاعت شرعی نمی خواهد استطاعت
عقلی کافی است، یعنی عقلی خیلی
پایین را می خواهد، و حال آنکه احدی این حرف را
نزده است، چون اگر این جور ها باشد، باید خیلی ها
جهنمی باشند، چون خیلی ها می توانستند از این راه
به حج بروند و نرفتند.
4: « عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ - معاویة بن عمّار، راویه
روایات حج است، یعنی غالباً روایات حج را ایشان
نقل کرده است- قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ
رَجُلٍ عَلَيْهِ دَيْنٌ أَ عَلَيْهِ أَنْ يَحُجَّ قَالَ نَعَمْ إِنَّ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ
وَاجِبَةٌ عَلَى مَنْ أَطَاقَ الْمَشْيَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ- وَ لَقَدْ كَانَ مَنْ
حَجَّ مَعَ النَّبِيِّ ص مُشَاةً وَ لَقَدْ مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ص بِكُرَاعِ الْغَمِيمِ-
فَشَكَوْا إِلَيْهِ الْجَهْدَ وَ الْعَنَاءَ فَقَالَ شُدُّوا أُزُرَكُمْ وَ اسْتَبْطِنُوا
فَفَعَلُوا ذَلِكَ فَذَهَبَ عَنْهُم »[5].
کلمه «
أَطَاقَ» طاقه را در جایی به کار می برند که انسان
عملی را با خرج تمام نیرو انجام بدهد، یعنی تمام قدرت خود
را جمع کند و صرف آن عمل کند، «أَطَاقَ» مطلق زحمت را نمی گوید، بلکه
معنای «أَطَاقَ» این است که کار
می کند و آخرین نیرو را صرف می کند و روزه می گیرد
«أَطَاقَ» جایی است که عملی
را انجام می دهد با آخرین توان و نیرو.
«فَقَالَ
شُدُّوا أُزُرَكُمْ» یعنی کمربندها را ببندید، «أُزُرَ» ظاهراً
یا کمربند را می گویند یا آن چیزی را
می گویند زیر شلواری را با آن می بندند، غرض
اینکه شکم ها عقب برود تا شما نیرو پیدا کنید ولذا در جنگ
احزاب خیلی از مسلمانان به شکم خود سنگ بسته بودند که شکم شان عقب
برود تا نیرو پیدا کنند. اگر این باشد، مسأله خیلی
مشکل است.
وجه الإستدلال:
أنّ معنی قوله ع : «وَاجِبَةٌ عَلَى مَنْ أَطَاقَ
الْمَشْيَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ» هو من قدر علی الحج ولو بالجهد و
المشقّة و یدلّ علی ذلک لفظة «أَطَاقَ» فإنّه لیس مجرد القدرة- «أَطَاقَ» به
معنای مجرد قدرت نیست- بل القدرة مقرونة بالجهد و المشقّة حسب ما ذکره
أهل اللغة حیث قالوا: « و الطوق و الطاقة أی أقصی غایته،
و هو إسم لمقدار ما یمکن أن یفعله بمشقة منه و فی «مجمع
البحرین» مروا صبیانکم بکذا ما أطاقوا.
و أظهر من الجمیع قوله
سبحانه: « وَعَلَى الَّذِينَ
يطِيقُونَهُ فِدْيةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ»[6].فقد
فسّر بمن یتحمّل الصوم بجهد و جرح شدیدین کالشیخ و
الشیخة.
پس اگر این حدیث
صحیح باشد، کار همه زار است چون خیلی ها در ایام
جوانی می توانند با صرف نیرو به حج بروند.
یلاحظ علی الإستدلال
بأنّ مضمون الروایة، معرض عنه لظهوره فی المشی إلی الحجّ
مع المشقة بشهادة استشهاده بأصحاب الرسول ص حیث مرّ رسول الله ص بکراع
الغمیم فشکوا إلیه الجهد و العناء.
این روایت معرض عنه
است و احدی از فقها به مضمون آن فتوا نداده است و نفرموده اند که انسان اگر
با صرف آخرین نیرو می تواند به حج برود باید برود، احدی
به این مسأله فتوا نداده است و روایت معرض عنه برای ما حجت
نیست، اما اینکه همراه حضرت مشاة بودند (کسانی که پیاده
مسیر را طی می کردند) این دلیل بر وجوب
نیست. چرا؟ آقایان می گویند فعل ظهور ندارد و نمی توانیم
با فعل استدلال کنیم، بلکه در آنجا قدر متیقن را می گیرند.
إلی هنا تبیّن أنّ
الروایات المعارضة إمّا ساقطة سنداً أو غیر واضحة الدلالة و علی
فرض الدلالة فالمضمون فی أکثرها مهجور.







[1] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی ج11، ص 40، من أبواب وجوب الحج و شرائطه، ب10، ح1، ط آل
البیت.



[2] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی ج11، ص 41، من أبواب وجوب الحج و شرائطه، ب10، ح5، ط آل
البیت.



[3] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی ج11، ص 42، من أبواب وجوب الحج و شرائطه، ب10، ح7، ط آل
البیت.



[4] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی ج11، ص 44، من أبواب وجوب الحج و شرائطه، ب11، ح2، ط آل
البیت.



[5] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی ج11، ص 43، من أبواب وجوب الحج و شرائطه، ب11، ح1، ط آل
البیت.



[6] بقره/سوره2، آیه184.