جلسه 1393/09/10

بسم الله الرحمن الرحیم


شکوک مبطله نماز


موضوع:
شکوک مبطله نماز
بحث ما در باره شکوک است،
علمای ما شکوک را بر سه قسم تقسیم کرده اند:
الف؛
شکوک باطله، آقایان می گویند هشت شک داریم که باطلند و
قابل علاج هم نیستند.
ب؛
شکوک منصوصه، روایت داریم که این شکوک قابل علاج هستند.
ج؛
شکوک ملفقه، یک شکوکی دریم که ملفقه اند، یعنی
منصوص نیستند، منتها می شود حکم آنها را از منصوص استفاده کرد. پس
معلوم شد که شکوک ما بر سه قسم اند: شک باطل، شک صحیح منصوص، شک ملفق،
یعنی می توانیم صحت آن را از منصوصه استفاده کنیم.
بررسی شکوک باطله
الآن بحث ما در شکوک باطله است،
آقایان می گویند شکوک باطل هشت تاست، پنج تای اول
خیلی روشن است.
اول؛ شک در نماز
هایی دو رکعتی است مانند: نماز صبح، نماز جمعه و نماز
اعیاد که همه آنها دو رکعتی اند.
دوم؛ شک در نماز های سه
رکعتی است مانند نماز مغرب، که شک بردار نیست.
سوم؛ شک بین یک و
بالا تر، نمی دانم یک رکعت است یا دو رکعت یا
بیشتر، منتها پایه اش سه است و این هم باطل است، دوم شک
بین دو، و بالا تر از دو، که هنوز دو کامل نباشد، پنجم بین دو رکعت و
پنج که در واقع دو بودن محقق است، اما احتمال دارد که پنج باشد و ازید از پنج.
اما شک در نماز های دو
رکعتی، علمای ما ادعای اجماع می کنند که در صلوات
ثنائیه (نماز های دو رکعتی) شک قابل اصلاح نیست،
شیخ طوسی می فرماید تمام اصحاب بر این مسأله اتفاق
دارند مگر یکنفر که آن را استثنا می کند. خلاصه اینکه دو
رکعتی خواه یک باشد یا دو باشد، قابل اصلاح و شک نیست،
اتفاقاً ادعای اجماع هم مقرون به روایات است، روایات هم
می فرمایند بر اینکه صلات فجر قابل شک نیست.
المشهور بین
الأصحاب لولا قول بالاجماع أنّ الشک فی
الثنائیة موجب للإعادة، قال المحقق: من شک فی عدد الواجبة
الثنائیة کالصبح و صلاة السفر و صلاة العیدین إذا کانت
فریضة و الکسوف و قال العلامة فی المنتهی: إنّه قول علمائنا
أجمع إلّا إبن بابویه – مراد پدر صدوق است نه خود صدوق – فإنّه جوّز البناء
علی الأقول و الإعادة – ایشان گفته بنا را بر اقل بگذارد و اعاده هم
بکند- و فی المدارک و المعتمد الأول – یعنی قول اول - و
یدلّ علیه ما رواه الشیخ عن الحلبی و حفص بن بن
البختری:
متن حدیث
1: «وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِي
عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ وَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ
بْنِ الْبَخْتَرِيِّ وَ غَيْرِ وَاحِدٍ كُلِّهِمْ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:
إِذَا شَكَكْتَ فِي الْمَغْرِبِ فَأَعِدْ وَ إِذَا شَكَكْتَ فِي الْفَجْرِ فَأَعِد»[1].
2:
«وَ عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ
اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَشُكُّ فِي الْفَجْرِ قَالَ يُعِيدُ قُلْتُ
الْمَغْرِبِ، قَالَ نَعَمْ وَ الْوَتْرِ وَ الْجُمُعَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ أَسْأَلَهُ»[2].
راوی می گوید:
من از وتر و جمعه سوال نکردم، سوال من فقط از مغرب بود، حضرت خودش اضافه کرد،
روایات در این زمینه -که دو رکعتی شک بردار نیست-
زیاد است.
روایات مخالف
در اینجا دو روایت
مخالف داریم، من یکی را نقل کردم و دیگری را غفلت
کردم که نقل کنم، دو روایت است از عمار بن موسی الساباطی، جناب
عمار اهل ساباط بغداد بوده، به نظرم ایشان ایرانی بوده
ولی در بغداد بزرگ شده، ایشان در عین حالی که آدم
خوبی است، ولی روایاتش یکنوع اضطراب هم دارد ولذا به
روایات عمار «إذا تفرّد» عمل نمی کنند، دو روایت دارد که من
یکی را نوشتم دیگری را هم می خوانم.
3:
« عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ
اللَّهِ ع رَجُلٌ شَكَّ فِي الْمَغْرِبِ فَلَمْ يَدْرِ رَكْعَتَيْنِ صَلَّى أَمْ ثَلَاثَةً
قَالَ يُسَلِّمُ ثُمَّ يَقُومُ فَيُضِيفُ إِلَيْهَا رَكْعَةً ثُمَّ قَالَ هَذَا وَ
اللَّهِ مِمَّا لَا يُقْضَى أَبَداً»[3].
4:
«عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ
اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ صَلَّى الْمَغْرِبَ فَلَمْ يَدْرِ ثِنْتَيْنِ صَلَّى أَمْ ثَلَاثاً
قَالَ يَتَشَهَّدُ وَ يَنْصَرِفُ ثُمَّ يَقُومُ فَيُصَلِّي رَكْعَةً فَإِنْ كَانَ صَلَّى
ثَلَاثاً كَانَتْ هَذِهِ تَطَوُّعاً وَ إِنْ كَانَ صَلَّى ثِنْتَيْنِ كَانَتْ هَذِهِ
تَمَامَ الصَّلَاةِ وَ هَذَا وَ اللَّهِ مِمَّا لَا يُقْضَى لِي أَبَداً»[4].
شییخ طوسی بعد
از آنکه این دو روایت را در استبصار نقل می کند، می فرماید
این دو روایت شاذ است، در این دو روایت آمده که حتی
سه رکعتی هم شک بردار است، بعد می گوید این دو
روایت شاذ است.
أقول:
إنّ الشیخ بعد ما ذکر الروایتین، قال: إنّ هذین
الخبرین شاذان مخالفان للأخبار کلّها و إنّ الطائفة قد أجمع علی ترک
العمل بهما ثمّ احتمل حملهما علی نافلتی الفجر و المغرب.
حمل کنیم بر نافله ها،
البته در نافله مشکلی نیست.
علی ای طول دادن
این مسأله فایده ندارد چون مسأله اتفاقی است که نماز های
دو رکعتی و سه رکعتی شک بردار نیست.
راه علاج روایات
معارض در علم اصول
ما در علم اصول گفتیم اگر
روایات متعارض شدند، مجمع علیه را می گیریم نه شاذ
را، یعنی شاذ را رها می کنیم. خلاصه روایات عمار
مشکلاتی دارد ولذا شیخ طوسی در کتاب« عدة الأصول» می فرماید
به روایات عمار « إذا تفرّد» عمل نمی کنیم، چون ادبیاتش
درست نبوده و چندان به زبان عربی آشنا نبوده فلذا به متفردات عمّار عمل
نمی شود، ایشان فطحی مذهب می باشد و معتقد است که عبد
الله فرزند امام صادق ع امام بعد از امام صادق ع است و بعداً امام کاظم، که در
واقع سیزده امامی هستند. تا اینجا دو صورت را خواندیم،
یعنی دو رکعتی و سه رکعتی را.
الصورة الثالثة:
بین الواحدة و الأزید.
این صورت، دامنه اش
خیلی گسترده است، یعنی شک بین یک و دو را
می گیرد و هم شک بین دو، سه، چهار و بالاتر از چهار را می گیرد.
همین که پای یک در میان باشد و هر چه بالا برود قابل
اصلاح نیست. چرا؟ چون دلیل بالخصوص دارد و آن این است که خداوند
منان روز اول دو رکعتی واجب کرده بود که در شبانه روزی می شد
ده رکعت، بعداً هفت رکعت دیگر به دعای پیغمبر اکرم واجب شده،
اینکه پیغمبر اکرم چرا این دعا را کرده، به این جنبه اش
فعلاً کاری نداریم و لذا می گویند: فرض الله و فرض
النبی، ده رکعت را می گویند فرض الله و هفت تای
دیگر را می گویند فرض النبی، بعداً امام باقر ع،
می فرماید فرض الله شک بردار نیست، یک جزء فرض الله است،
دو نیز قبل از آنکه رکعت دوم را تمام کند فرض الله شمرده می شود.
خلاصه هر کجا که پای فرض الله در میان باشد، قابل شک نیست و
این یکنوع احترامی است بین فرض الله و فرض النبی.
مراتب توحید
1؛ توحید
در ذات و آن اینکه خدا یک است به این معنا که نظیر ندارد
نه اینکه دوتا نیست
2؛
توحید در صفات، یعنی صفات خدا عین ذات خداست، خلافاً
للاشاعرة
3؛ توحید
در افعال، به این معنا که در عالم آفرینش مؤثر بالأصالة و مستقل
خداوند است، بقیه اگر هم مؤثر اند باقدار من الله، خلافاً للمعتزله، معتزل
معتقدند که ذات محتاج به خداست اما افعال محتاج به خدا نیست.
4؛
توحید در عبادت (إِياكَ نَعْبُدُ).
5؛
توحید در تشریع، مشرّع فقط خداست، غیر از خدا کسی مشرّع
نیست، اگر پیغمبر اکرم این هفت رکعت را در نماز اضافه کرده، لعل
خداوند متعال در معراج دعای آن حضرت را مستجاب کرده است و الا پیغمبر
مشرّع نیست، حتی پیغمبر شارع هم نیست، اگر ما به آن حضرت
شارع هم می گویم، مجازاً شارع می گوییم نه
اینکه حقیقة شارع باشد، چون شارع فقط خداست، مرحوم صدوق می گویند
یکی از مراحل غلو این است که انسان پیغمبر را شارع بداند.
بنابراین، یکی
از مراتب توحید، توحید در تشریع و تقنین است و این
هفت رکعت را پیغمبر اکرم از پیش خود اضافه نکرده، لعل خداوند در معراج
این هفت تا را به دعای آن حضرت اضافه کرده است ولذا در فرض
النبی شک وارد می شود اما در فرض الله شک وارد نمی شود.
پرسش
ممکن است کسی بپرسد که شما
گفتید شارع فقط خداست و حال آنکه در اصول کافی روایت
داریم که: «عَنِ
ابْنِ سِنَانٍ (عَنْ عَمَّارٍ) «3» عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ قَالَ:
إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الْخَمْرَ بِعَيْنِهَا وَ حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ص كُلَّ مُسْكِرٍ
فَأَجَازَ اللَّهُ لَهُ ذَلِك »[5].
مورد دوم این است که
خداوند برای جد پدری سهمی قرار نداده، یعنی اگر پسر
کسی بمیرد، ارثش به پدر و مادر می رسد نه به جد، ولی
پیغمبر اکرم برا جد هم یک سهمی قائل شد، اینها را چگونه
حل کنیم و توجیه نماییم.
پاسخ
در پاسخ عرض کنیم که
این قبیل موراد، از باب علم به ملاک است، یعنی از آنجا که
خداوند منان به پیغمبر اکرم علم بالا داده:
«وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ
تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيكَ عَظِيمًا»[6].
و آنچه را نمي دانستي، به تو آموخت؛ و فضل خدا بر تو (همواره) بزرگ بوده است.
خداوند علم پیغمبر را
عظیم می شمارد، چون آن حضرت علم عظیمی دارد، در
اینجا ها علم به ملاک دارد، چرا خمر حرام است؟ چون مسکر است ولذا «حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ص كُلَّ مُسْكِرٍ ». پس اگر
می بینید که اگر در اصول کافی دارد که پیغمبر
چیزی را تحریم کرده، این گونه تحریم ها از باب علم
به ملاک است نه از باب اینکه آن حضرت مشرّع است.
إنّ الشک بین الواحدة أو
الأزید إذا شکّ فیعد بإتفاق من المتقدمین و المتأخرین،
إلّا ما نسب إلی الصدوق، فیدلّ علیه صحیحة زرارة بن
أعین:
متن حدیث
1-
«مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ
عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْيَنَ قَالَ: قَال أَبُو جَعْفَرٍ ع كَانَ الَّذِي فَرَضَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْعِبَادِ
عَشْرَ رَكَعَاتٍ وَ فِيهِنَّ الْقِرَاءَةُ وَ لَيْسَ فِيهِنَّ وَهْمٌ
(شک، وهم در اصطلاح روایت، به معنای شک است)يَعْنِي سَهْواً فَزَادَ رَسُولُ اللَّهِ ص سَبْعاً
وَ فِيهِنَّ الْوَهْمُ وَ لَيْسَ فِيهِنَّ قِرَاءَةٌ فَمَنْ شَكَّ فِي الْأُولَيَيْنِ
أَعَادَ حَتَّى يَحْفَظَ وَ يَكُونَ عَلَى يَقِينٍ وَ مَنْ شَكَّ فِي الْأَخِيرَتَيْنِ
عَمِلَ بِالْوَهْمِ - أی عمل بقاعدة الشک-»[7].
چطور این حدیث دلالت
دارد؟ چون هر کجا که پای یک در میان آمد، جزء فرض الله است.
وجه الدلالة أنّ الشک بین الواحدة و
الأزید ینتقل علی الأولی و الثانیة و دلّت
الروایة أنّه لیس فیها شک و أوضح من ذلک صحیح زرارة:
متن حدیث
2-
وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً
عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ:«
قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ لَا يَدْرِي وَاحِدَةً صَلَّى أَمْ ثِنْتَيْنِ قَالَ يُعِيد»[8].
از دو نظر مشکل دارد، هم یک
رکعتش فرض الله است و هم دو رکعتش فرض الله می باشد، ما تا اینجا از
هشت صورت، سه صورت را خواندیم، سه صورت عبارت بود از: ثنائیه،
ثلاثیه و رباعیه، از صورت سوم به بعد سراغ رباعیه می رویم،
اگر در رباعیه، پای یک در میان است، باطل است، از سه به
این طرف سراغ رباعیه است:
الصورة الرابع:
الشک بین الإثنین و الأزید قبل إکمال السجدتین
بین دو رکعت و بالاتر از دو
شک می کند، یعنی بین دو، و چهار، بین دو و پنج و
بالاتر از پنج، اگر انسان شک کند، شکش باطل است. چرا؟ چون السجدة الثانیة
جزء من الرکعة الثانیة، و بنا شد که رکعت ثانیه خودش فرض الله باشد،
چون جزء است ولذا مادامی که سجده دوم را تمام نکرده، اگر شک کند باید
رها کند. البته یک بحث است که آیا اکمال سجده به اکمال ذکر است
یا به رفع رأس است؟ این را در جای دیگر بحث می کنیم
نه در اینجا.
دلّت غیر واحد من
الروایات علی حفظ لزوم الأولیین بتمامهما و کمالهما و
لازم هذا أن یکون الشک بعد إکمال السجدتین و اما قبله فهو داخل
فی الشک قبل إکمالهما و یدل علی ذلک مضافا علی ما رواه
الصدوق باسناده زرارة بن أعین «كَانَ الَّذِي فَرَضَ
اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْعِبَادِ عَشْرَ رَكَعَاتٍ...».
3- ما رواه عَامِر
بْنِ جُذَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:« إِذَا سَلِمَتِ الرَّكْعَتَانِ
الْأَوَّلَتَانِ سَلِمَتِ الصَّلَاة »[9].
4-
و ما رواه إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ فِي نَوَادِرِهِ عَنْ
أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ قَالَ:« لَيْسَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الْأَوَّلَتَيْنِ
مِنْ كُلِّ صَلَاةٍ سَهْوٌ»[10].
نوارد چیست؟ هر کتابی
که باب بندی بشود، به آن می گویند: کتاب، مانند باب طهارت، باب
صلاة و هکذا. اما کتابی که روایاتش باب بندی نشده، بلکه مختلف
است، به آن می گویند:« نوادر»، یعنی روایتی
که:« لا یندرج تحت عنوان واحد» به آن می گویند:« نوادر»، مثلاً
مرحوم کلینی در کافی می گوید: باب فی
النوادر، یک روایاتی را ذکر می کند که تحت عنوان واحد
نیست، فلذا می فرماید: باب فی النوادر.
4- «عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي
عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا سَهَوْتَ فِي الْأَوَّلَتَيْنِ فَأَعِدْهُمَا حَتَّى
تُثَبِّتَهُمَا»[11].
و من المعلوم أن السجدة
(یعنی سجده دوم از رکعت دوم) جزء الرکعة.
بعضی از بی ذوقها،
رکعات را به معنای رکوع می گیرند و حال آنکه این گونه
نیست، بلکه مراد از رکعات، همان رکعت است نه رکوع.
و احتمال أنّ
المراد من عشر الرکعات فی الروایة
الأولی هو الرکوعات ضعیف جداً بالنظر إلی سائر الروایات.
بلی؛ یک بحث
داریم که آیا رکعت دوم باید ذکرش تمام بشود کافی است
یا باید حتماً سر از سجده هم بردارد که ما آن را در اینجا بحث
نمی کنیم چون جزء قاعده فقهیه نیست و بحث ما در قاعده
فقهیه است.
نعم هنا بحث فیما
یحقق به
إکمال السجدتین، هل یتحقق بوضع الجبهة علی الأرض أو بحال الذکر
أو برفع الرأس عن السجدة، فیرجع إلی محله.







[1] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج8، ص195، من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
2، ح6،ط آل البیت.



[2] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج8، ص195، من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
2، ح7، ط آل البیت.



[3] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج8، ص196، من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
2، ح11، ط آل البیت.



[4]الاستبصار، شیخ
طوسی، ج1، ص372، من ابواب، ب215، ح 8.



[5] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج25، ص332، من أبواب الأشربة المحرمة، ب 15، ح24، ط
آل البیت.



[6] نساء/سوره4، آیه113.



[7] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج 8، ص 188، من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
1، ح1، ط آل البیت.



[8] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج8، ص189، من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
1، ح6، ط آل البیت.



[9] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج8، ص188، من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
1، ح3، ط آل البیت.



[10] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج8، ص 188، من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
1، ح 4،ط آل البیت.



[11] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج8، ص191، من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
1، ح15، ط آل البیت.