جلسه 1393/09/01

بسم الله الرحمن الرحیم


تنبيهات قاعده لا شک بعد الفراغ


موضوع:
تنبیهات قاعده لا شک بعد الفراغ
بحث دیگر این است که
آیا مضی واجب است که به آن می گویند عزیمت،
یا مضی رخصت است، ممکن است بر گردد، آیا بر نگشتن عزیمت
است، یعنی واجب است؟ یا اینکه بر نگشتن رخصت است و شرع
مقدس اجازه داده که اگر طرف دلش خواست بر می گردد و اگر دلش هم نخواست بر
نمی گردد
هل المضی
عزیمة أو رخصة؟
پرسش دیگر این است که
چرا به واجب می گویند عزیمت،چرا حتمیت را می
گویند عزیمت، اگر بگوییم مضی واجب است، می
گویند عزیمت است، مضی واجب نیست می گویند
رخصت است، چرا به چیزی که جنبه حتمی دارد، می گویند
عزیمت، چه تناسبی بین کلمه عزیمت و بین مضی
واجب است؟
پس در آنجا که ما باید
اعتنا نکنیم، اعتنا نکردن عزیمت است یا رخصت، عزیمت در
لغت عرب به معنای قطع و یقین است، در واقع به معنای قطع
به کار می رود، معنای عزیمت یعنی یک طرفه
کردن، قهراً باید اطاعت کند، اما رخصت در مقابل عزیمت است، در رخصت
اختیار در دست طرف است، هم می توانی بر گردی و هم
می توانی بر نگردی.
بنابراین، اصطلاح
عزیمت و رخصت یک اصطلاح فقهی است، از لغت هم ریشه گرفته،
عزیمت به معنای قطع است، رخصت هم به معنای اختیار دادن
است، آیا مضی یک امر عزیمتی است یا یک
امر رخصتی؟
با توجه با روایات مسلماً
عزیمتی است. چرا؟ چون آقایان می گویند جمله
خبریه در افاده وجوب اقوی از امر است، یک موقع می
گویی:« ولدی صلّ» گاهی هم می گویی:« ولدی
یصلّ » خبر می دهد، معلوم می شود که به قدری علاقه به
نماز دارد که از نماز خواندن پسر خبر می دهد، حضرات علیه السلام در
اینجا جمله خبریه به کار می برند، گاهی می
گویند یمضی و گاهی می گویند:« لا
یعید» البته در بعضی از جاها صیغه امر هم وارد شده باشد،
مانند:« فامض و لا تعد» آقایان می
گویند جمله خبریه اقوی در افاده وجوب است، به قدری به
فلان مسأله علاقمند است که آن را در خارج موجود می بیند و از آن خبر
می دهد، این حاکی از علاقه بیشترش است.
البته در بعضی از
روایات آمده اگر اعاده کند مانع ندارد، مثلاً در طواف آمده، کسی هفت
بار طواف کرده، بعداً در خانه و محل سکونت خودش بر گشته و دچار شک و تردید
شده که آیا طوافش صحیح بوده یا نه؟ مسلماً مورد قاعده فراغ است
ولی حضرت می فرماید بر گردد و اعاده کند، راوی عرض
می کند: یابن رسول الله فعلاً در مکه نیست و امکانش نیست،
حضرت می فرماید اشکالی ندارد، از این معلوم می شود
که بر گشتن و اعاده کردن مستحب است.
در این میان تکلیف
ما چیست؟ از آن روایات عزیمت می فهمیم، از
این روایت رخصت می فهمیم، مسلماً قسمت دوم اظهر از
اولی است، بعد از عمل اشکالی ندارد اعاده کند، اما در اثنا معلوم
نیست که صحیح باشد، در اثنا ممکن است از مقوله «من زاد فی صلاته
فعلیه الاعاده» باشد اگر حضرت فرموده بر گردد بعد از عمل است، بعد از عمل
ضرر به گذشته نمی زند، اما اگر در اثنای عمل بر گردد، ممکن است مصداق
«من زاد فی صلاته» یعنی ظاهراً زاد فی صلاته. چرا؟ شرع
مقدس گفت تو آوردی، بلی، قدر رکع، بلی قد رکع، اگر شما بر
گردی و رکوع کنی، از نظر ادله زاد فی صلاته، چرا زاد؟ چون امام
فرمود بلی قد کعت، تو رکوع کردی، تو ظاهراً محکوم به رکوع کردن
هستی، رکوع کرده ای.
پس به این نتیجه
رسیدیم که در اثنای عمل عزیمت است اما بعد العمل رخصت
است، رخصت را از این روایت فهمیدیم، اگر نبود این
روایت اخیر، می گفتیم مطلقاً عزیمت است، در اثنا
حتما باید بر نگردد چون مشکل زیادی پیدا می کند
ولو به حکم شرع مقدس.
التنبیه السادس:
فی جریان القاعده فی الشروط
آیا در شروط هم این
قاعده جاری است یا نه؟ در اجزاء جاری است، در اجزاء مانند رکوع
جاری است مانند سجود جاری است، در شروط چطور، مانند اذان و اقامه
یا مثل طهارت حدثی و هکذا طهارت خبثی، آیا در شروط هم
جاری است یا نه؟
اقوال چهار گانه
باید توجه داشت که در
اینجا چهار قول وجود دارد
قول اول
قول اول مانند صاحب جواهر
می گویند در شروط جاری است، حتی اگر بعد العمل شک در شرط
کنی جاری است، در اثنا اگر شک کنی باز هم جاری است
حتی حین الدخول فی الصلاة که آیا من وضو دارم یا
نه؟ باز هم جاری است، این قول خیلی گسترده است، پس اگر
قبل العمل و بعد العمل شک کند که آیا من دارای وضو هستم یا نه؟
ساتر دارم یا نه، رو به قبله هستم یا نه؟ قاعده جاری است.
قول دوم
قول دوم می گوید
اصلاً قاعده فراغ نفس العمل و اجزاء است، در شروط جاری نمی شود
حتی بعد العمل هم جاری نمی شود اگر بعد العمل شک کند که وضو
داشتم یا نه، رو به قبله بودم یا نه؟ اذان و اقامه گفتم یا نه؟
ستر داشتم یا نه؟ باید بر گردد.
قول سوم
قول سوم می گوید
نسبت به گذشته جاری است، نسبت به آینده جاری نیست. مثلاً
سبق الظهر علی العصر، دارم نماز عصر را می خوانم، نمی دانم ظهر
را خواندم یا نه؟ قاعده تجاوز جاری می کنم ؟ قاعده تجاوز
جاری می کنم، می گویم انشاء الله ظهر را خواندم، اما بعد
از آنکه از نماز عصر فارغ شدم، باید ظهر را بخوانم، چرا؟ چون این
قاعده صحت حیثی را ثابت می کند، یعنی ثابت می
کند که این نماز عصر من دارای شرط است. صحت حیثی کدام
است؟ سبق الظهر علی العصر،اما واقعاً ظهر را خوانده ام یا نه؟ آن را
ثابت نمی کند باید بعداً ظهر را بخوانم.
مثال دیگر،
در اثنای نماز هستم نمی دانم وضو داشتم یا نه؟ می
گوید انشاء الله وضو داشتم نسبت به گذشته، اما نسبت به نماز آینده
باید وضو بگیرم. چرا؟ چون قاعده فراغ ثابت می کند صحت
حیثی را، من حیث هذه الصلاة.
قول چهارم
قول چهارم می گوید
اگر اصل باشد، به درد نمی خورد، اما اگر اماره باشد، این مطلقا هست،
فرق می گذارد بین اینکه قاعده اصل باشد و بین اینکه
قاعده اماره باشد.
ما این مسأله را جور
دیگر بحث کردیم، عرض می کنم شرائطی که انسان در آنها شک
می کند بر چند قسم است:
1:
گاهی «شرط» مقوم صلات است مثل قصد قربت، مثل قصد عنوان ظهر مثل قصد عنوان
عصر، یک شرائطی است که مقوم عمل است به گونه ای که این
شرائط نباشد، عملی نیست، اگر در چنین شرائطی شک کند.
ابداً قاعده تجاوز جاری نیست، آیا من قصد قربت کردم یا
نه، نیت ظهر کردم یا نه، اینها عناوین قصیده هستند، در اینها قاعده تجاوز جاری نمی شود. چرا؟ چون قاعده تجاوز در
جایی است که موضوع احراز شود که من نماز می خوانم در
طواری وعوارض نماز شک کنیم، اما اگر خود عنوان صلات احراز نشود،
جای قاعده تجاوز نیست، قاعده تجاوز در جایی است که موضوع
احراز شده، طواری و عوراض آن برای ما مشکوک است، اما من قصد قربت کرده
ام یا نه؟ اگر من قصد قربت نکرده باشم، این عمل من کلا عمل است، فلذا
من باید عنوان موضوع را احراز کرده باشم، اگر شک کنم که عنوان ظهر را قصد
کرده ام یا نه؟ باید نماز را رها کنم و از سر بخوانم.
2:
قسم دوم این است که شرط از عناوین مقوم نیست، اما شارع مقدس
جایگاه آن را معین کرده مانند اذان و اقامه، اگر قبل از دخول در صلات
شک کنم که اذان و اقامه را گفتم یا نه؟ قاعده تجاوز جاری نمی
شود، چون شک در محل است، اما اگر بعد از تکبیرة الاحرام شک کنم که اذان و
اقامه را گفته ام یا نه؟ قاعده تجاوز جاری است.
بنابر این، شرائطی
که جنبه مقدمی ندارد، اما شرع مقدس برای آن جایگاه معین
کرده است، مانند اذان و اقامه؟ اگر در اول نماز شک کند، یعنی هنوز
تکبیرة الاحرام را نگفته است، باید اذان و اقامه را بگوید و اگر
وارد نماز شده و شک کند، به شک خود اعتنا نکند.
صاحب جواهر می گوید
اگر در هیأت داخل باشد، باید اعتنا نکند، اما اگر اثنای نماز
است و شک دارد که اذان و اقامه را گفته یا نه؟ مسلماً قاعده در آنجا
جاری است.
3:
شرط از عناوین مقومه نباشد و جایگاه معین هم نداشته باشد، اما
در سر تا سر نماز شرط باشد، مانند استقبال به قبله، استقبال از اول صلات إلی
آخر صلات شرط است، از عناوین مقومه نیست و جایگاه معین هم
ندارد، اما در سر تا سر نماز شرط است، باید من ساتر داشته باشم.
پس در اینجا سه صورت دارد:
الف؛
اگر بعد از نماز شک کنم که ساتر داشتم یا نه؟ در اینجا قاعده تجاوز
جاری می شود چون محلش گذشته، اما اگر در اثنای نماز شک کنم که
ساتر دارم یا نه؟ اگر نسبت به گذشته شک کنم، الآن ساتر داریم،
ولی نسبت به گذشته شک کنم، قاعده تجاوز جاری است، اما گر نسبت به
گذشته یقین دارم که ساتر داشتم، اما شرائطی پیش آمد که
نمی دانم دارم یا نه؟ اینجا من باید فحص کنم که آیا
دارم یا ندارد چون شک در محل است.
نسبت به استقبال هم چنین
است، اگر بعد از نماز شک کردم، قاعده تجاوز جاری است، الآن یقین
دارم که رو به قبله هستم، ولی نمی دانم قبلاً هم رو به قبله بوده ام
یا نه؟ قاعده تجاوز جاری است و می گویم انشاء رو به قبله
بوده ام.
اما مسأله عکس باشد،
یعنی گذشته من یقین است، حالا نمی دانم استقبال
دارم یا نه؟ حتماً در این مورد باید فحص کنم وببینم
آیا واجد هستم یا واجد نیستم.
آیا در شک در
طهارت هم قاعده تجاوز جاری است؟
باید بررسی
کنیم که آیا در شک در طهارت هم قاعده تجاوز جاری است یا
جاری نیست؟
مثلا شک دارم که طهارت دارم
یا نه، طهارت از حدث آیا دارم یا نه، چون طهارت از خبث ممکن است
مال اول نماز باشد، آیا من طهارت از حدث دارم یا نه؟ این
بستگی دارد که مبنای شما در طهارت از حدث چیست؟ آیا وضو
همان غسلتان و مسحتان است، «لا صلات الا بطهور» که
گفته است، این طهور چه طهوری است، آیا مراد مسحتان و غسلتان است
کما اینکه مرحوم بحر العلوم چنین می گوید؟
آیا اینکه طهور آن حالت
نفسانیه و نورانیه ای است که بعد از غسلتان و مسحتان حاصل
می شود، بستگی دارد مبنای شما چه باشد؟ اگر منبای شما
اولی است، این از قبیل قسم دوم است، جایگاه مشخصی
دارد و جایگاهش هم قبل از صلات است، همین که وارد صلات شدم و شک کردم
وضو دارم یا نه؟ یمضی. چرا؟ چون محلش گذشته است، اما اگر
بگوییم وضو آن حالت نفسانیه ای نورانی است که بعد
از مسحتان و غلستان حاصل می شود.در این حالت طهور بر می گردد
مثل ستر می شود، مثل استقبال می شود که از اول نماز تا آخر نماز معتبر
است، سه حالت دارد؟ بعد از سلام جاری می شود در اثنا نسبت به گذشته
جاری می شود، اما نسبت به آینده جاری نمی شود و لعل
آن قول سوم که می گفت در گذشته صحیح است در آینده ما باید
تفحص کنیم، همین را می خواست بگوید.
بنابراین، ما شرائط را بر
سه قسم کردیم،مقوم، جای جریان قاعده نیست، غیر مقوم
جایگاه مشخصی دارد، اگر از جایگاهش نگذشتی، جاری
نمی شود، اگر گذشتی و مقوم نیست و جایگاه مشخص هم ندارد،
اما از اول نماز تا آخر معتبر است، این خودش سه صورت داشت:
الف؛
بعد از صلات شک کنی که آیا ساتر داشتم، استقبال داشتم:
یجری.
ب؛
اگر در اثنا شک یکنی، چنانچه نسبت به گذشته شک داری نه نسبت به
الآن، یجری. اما اگر نسبت به گذشته یقین داری و
حالا شک داری، در اینجا باید تفحص کنی، راجع به وضو چه
گفتیم؟ اگر بگویید طهور همان مسحتان و غلستان است، حکمش حکم
اذان و اقامه است اما اگر بگوییم طهور همان حالت نفسانیه است،
در این صورت حکمش حکم ستر است که له اقسام سه گانه است.
بقی هنا
روایة
1:« عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ:
سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ يَكُونُ عَلَى وُضُوءٍ وَ يَشُكُّ عَلَى وُضُوءٍ هُوَ أَمْ
لَا قَالَ إِذَا ذَكَرَ وَ هُوَ فِي صَلَاتِهِ انْصَرَفَ فَتَوَضَّأَ وَ أَعَادَهَا
وَ إِنْ ذَكَرَ وَ قَدْ فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ أَجْزَأَهُ ذَلِكَ »[1].
این روایت یک
مشکلی دارد و آن اینکه اگر این روایت استصحاب را
بگوید، متیقن سابق و مشکوک لاحق، فرق نمی کند بین وسط
نماز و آخر نماز، به شرط اینکه بگوییم وضو همان غسلتان و مسحتان
است، اگر گفتیم فرق نمی کند در اثنای نماز جاری می
شود، بعد از نماز هم جاری می شود. چرا؟ چون محلش گذشته است، ولی
حضرت می فرماید: در اثنا جاری نمی شود اما بعد از صلات
جاری می شود.
به بیان دیگر «لا
تنقض الیقین بالشک» همان گونه که بعد از صلات جاری است، در اثنا
هم جاری است، به شرط اینکه وضو عبارت است از غلستان و مسحتان.
پس چطور حل کنیم؟ حلش
این است که بگوییم این روایت استصحاب را نمی
گوید بلکه قاعده الیقین و شک ساری را می
گوید، فرق این دوتا روشن است، یک موقع من یقین داشتم
که جمعه زید عادل بود، شک دارم که شنبه هم عادل هست یا نه؟ این
همان استصحاب است، یک موقع یقین داشتم که زید جمعه عادل
بود، شنبه شک دارم که آیا واقعاً زید در روز جمعه عادل بود یا
واقعاً عادل نبود، به این می گوید قاعده الیقین
یا شک ساری، فرقش این است که در استصحاب متیقن غیر
از مشکوک است زماناً، اما در قاعده ساری متیقن و مشکوک زمانا
یکی هستند، این روایت اگر استصحاب بگوید اشکال
پیدا می کند که چه فرق است بین اثنای صلات و بین
بعد از صلات، اما این قاعده یقین را می گوید، یقین
داشتم که وضو داشتم، اثنای نماز شک کردم که آیا آن وضوی من،
وضوی درستی بوده یا با آب نجس وضو گرفتم، شک کردم در خود آن
وضو، در اثنا قاعده جاری نسیت. چرا؟ چون قاعده گذشته را درست می
کند نه آینده را. شک دارم آن وضویی که گرفتم با آب طاهر بوده
یا با آب نجس بوده، در اثنا جاری نمی شود، چون اگر جاری
بشود، گذشته را درست می کند نه آینده را؟ چون گفتیم این
قاعده جنبه حیثی دارد، اما بعد از نماز اشکالی ندارد چون بعد
از نماز قاعده فراغ دارم، بنابراین، ما روایات را معنا کردیم و
آن را حمل کردیم بر قاعده الیقین و شک ساری، اگر استصحاب
باشد، تفکیک درست نیست، اما اگر قاعده الیقین و شک
ساری باشد، تفکیک درست است چرا؟ چون قاعده تجازو گذشته را درست
می کند نه آینده را، بر خلاف بعد از صلات که همه را درست می
کند.







[1] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج1، ص473، من أبواب الوضوء، ب42، ح2، ط آل البیت.