جلسه 1393/07/26

بسم الله الرحمن الرحیم


ميزان و معيار کثير الشک


موضوع:
میزان و معیار کثیر الشک
در جلسه گذشته عرض کردیم
که: « لا سهو لمن یکثر سهوه» ناسی
را نمی گیرد، برای این مطلب و مدعا سه دلیل اقامه
کردیم، یکی از ادله ما (دلیل آخر) این بود که اگر
واقعاً «لا سهو لمن یکثر سهوه »
ناسی را هم می گیرد، معنایش این است که ناسی
بعد از آنکه یادش آمد، اگر در محل است نباید بیاورد، یا
اگر یادش آمد که از محل گذشته و رکن است، باز هم نباید بیاورد
و حال آنکه هیچ فقیهی به این ملتزم نیست، اگر
بگوییم:« لا سهو لمن یکثر سهوه» ناسی
را می گیرد، معنایش این است که ناسی بعد از آنکه
متذکر شد، دیگر اصلاً مشکلی ندارد، یعنی اگر درمحل متذکر
شد، آوردنش لازم نیست و اگر بعد از محل متذکر حتی رکن هم باشد،
اشکالی ندارد، اگر قضا هم باشد، قضا هم ندارد و حال آنکه هیچ
فقیهی بر این مطلب ملتزم نیست.
اشکال
یکی از اصحاب درس
به من اشکال کرد و گفت عین همین مشکل در شاک هم است، یعنی
اگر شاک متوجه شد که در محل است و سجده نکرده، پس باید بگوییم
سجده نکند، یا از محل نگذشته و قائم است، یادش آمد که تشهد را
نخوانده، بر نمی گردد، یا بعد از نماز فهمید که رکوع نکرده،
باید بگوییم نمازش صحیح است، عین اشکالی که
شما بر ناسی کردید، در شاک هم جاری است، البته شاک إذا توجّه
بعد الشک، یا در محل است یا خارج از محل است یا رکن است
یا غیر رکن و حال آنکه هیچ فقیهی به این مطلب
ملتزم نیست.
پس ایشان می
گوید آن ایراد و اشکالی که شما به ناسی گرفتید و باعث
می شود که ناسی حتی در محل هم نباید تدارک کند،
حتی اگر قابل تدارک هم باشد، بر نگردد، بعد از نماز هم قضا ندارد حتی
اگر رکن باشد، این اشکال عیناً در شاک هم جاری است،
یعنی شاک هم اگر بعدا یادش آمد که تشهد را نخوانده، چنانچه در
محل است باید بخواند، اگر قائم است باید بر گردد و حال آنکه
روایت می گوید:« لا سهو لمن
یکثر سهوه» اشکال ایشان بود.
جواب
جوابش این است که خطاب به
شاک موقعی است که شاک است، و إذا تبدّل شکّه إلی
الیقین، باید تدارک کند، خطاب به شاک درحالی است که شاک
است، نمی داند، در همین حالت اگر بگوییم: « لا سهو لمن یکثر
سهوه»، اما لو تبدّل شکّه إلی الیقین، البته باید
طبق یقین عمل کند.
پس به این نکته خوب توجه
کنید که خطاب به شاک در حالی است که شاک است و تبدیل به
یقین نشده و الا اگر تبدیل به یقین شد، باید
طبق یقین خود عمل کند، اما بر خلاف ناسی، اگر به ناسی
بگوییم: «
لا سهو لمن یکثر نسیانه» خطاب به ناسی در حال
نسیان نیست بلکه در حال ذکر است، چون ناسی را نمی شود
خطاب کرد، اگر این خطاب ناسی را شامل باشد، حال نسیان
نیست بلکه بعد از انقلاب است، اگر بعد از انقلاب شد، معنایش این
است که تدارک نیست، حتی اگر رکن را هم ترک کرد، اعاده لازم
نیست،.
حاصل جواب در دو کلمه خلاصه
می شود و آن اینکه اگر خطاب به شاک باشد، مادام الشاک است، خطاب به
شاک در حال شاک است که التفات به شک خودش دارد، می گوید اعتنا نکن،
اما اگر خطاب به ناسی باشد، خطاب به ناسی در حال نسیان
نیست، بلکه در حالی است که انقلب نسیانه إلی الذکر، و الا
ناسی که توجه ندارد، معنا ندارد که بگوییم:« لا نسیان لمن
یکثر نسیانه» این خطاب بعد از منقلب شدن به ذکر است و اگر خطاب
بعد از انقلاب به ذکر است، اشکال ها متوجه می شود که تدارک لازم
نیست، شکستن قیام لازم نیست حتی اگر بفهمد که رکن را ترک
کرد، اعاده واجب نیست.
ما هو المیزان
فی کثرة الشک؟
میزان در کثرت شک
چیست؟ عبارت حضرت این است: «وَ بِإِسْنَادِهِ
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ أَنَّ الصَّادِقَ
ع قَالَ: إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مِمَّنْ يَسْهُو فِي كُلِّ ثَلَاثٍ فَهُوَ مِمَّنْ
كَثُرَ عَلَيْهِ السَّهْوُ»[1].
گفتیم این عبارت را
سه جور معنا کرده اند، ما چنین معنا کردیم.
إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مِمَّنْ يَسْهُو فِي كُلِّ ثَلَاثٍ صلوات،
یعنی بعد از لفظ «ثلاث»، کلمه صلوات را مقدر کردیم و گفتیم
مراد این است، اما آن دو معنای قبلی را قبول نکردیم.
خلاصه اینکه در مسأله سه
قول بود:
1:
قول اول اینکه رجوع به عرف کنیم.
ما در جواب گفتیم رجوع به
عرف مقلد را قانع نمی کند، بلکه او را دچار سر گردانی می کند.
2:
قول دوم این بود که :« یسهو فی صلاة واحدة ثلاث مرّات»
یعنی در یک نماز سه بار شک کند.
3:
قول سوم (که مختار ماست) این است
که :« یسهو فی کلّ ثلاث صلوات لا فی
کلّ فریضة » ، یعنی ما کلمه «کل»
را به « ثلاث » اضافه می کنیم، قول
دوم در وسط کلمه فریضه را زیاد کره بوده و می گفت: فی کلّ
فریضة ثلاث.
دلیل قول سوم
ما قول دوم را رد کردیم و
گفتیم این حرف درست نیست، دلیل ما چیست؟
دلیل ما این است که
از روایت استفاده می شود که سائل دو مسأله را بلد بوده، اما سوم را
بلد نبوده.
اولاً؛
بلد بوده که در اسلام شک برای خودش حکم دارد.
ثانیاً؛
بلد بوده که کثیر الشک حکمش با شکوک عادی فرق دارد، این دوتا را
بلد بود، فلذا آمده بود که از حضرت میزان را سوال کند، من از کجا می
گویم که راوی دوتا علم داشته است، یک علم بر اینکه شک حکم
دارد، علم دیگر بر اینکه کثیر الشک حکمش با افراد عادی
فرق می کند، این دوتا را از کجا استفاده کردم؟
از خود روایت استفاده
می شود:
«عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
أَبِي حَمْزَةَ أَنَّ الصَّادِقَ ع قَالَ: إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مِمَّنْ يَسْهُو فِي
كُلِّ ثَلَاثٍ فَهُوَ مِمَّنْ كَثُرَ عَلَيْهِ السَّهْوُ» . من از ذیل این
روایت می فهمم که راوی دوتا علم داشته، اولاً شک حکم دارد،
ثانیاً، کثیر الشک حکمش با دیگران فرق دارد، از کجا
فهمیدم؟ چون امام صادق (ع) ابتداءً حرف نمی زند، روایت
این است، حتی من کتاب «من لا یحضره الفقیه» را
دیدم، روایت همین است، از اول حضرت چنین شروع کرده: «إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مِمَّنْ
يَسْهُو فِي كُلِّ ثَلَاثٍ فَهُوَ مِمَّنْ كَثُرَ عَلَيْهِ السَّهْوُ»
این دلیل بر این است که جناب محمد بن أبی حمزه، سوال کرده
که: یابن رسول الله میزان در کثیر السهو چیست؟ و الا اگر
این را سوال نکند و امام صادق (ع) ابتداءً منبر برود و بفرماید:
أیّها الناس! «إِذَا
كَانَ الرَّجُلُ مِمَّنْ يَسْهُو فِي كُلِّ ثَلَاثٍ فَهُوَ مِمَّنْ كَثُرَ عَلَيْهِ
السَّهْوُ» معلوم می شود که قبلاً طرف سوال کرده، منتها سوال را مطرح
نکرده، جواب را آورده، معلوم می شود که راوی می دانسته شک حکم
دارد و باز می دانسته که کثیر الشک با آدم های عادی فرق
دارد، ولی میزان را بلد نبوده، حضرت می فرماید
میزان این است: ِ«ذَا كَانَ الرَّجُلُ مِمَّنْ يَسْهُو فِي كُلِّ ثَلَاثٍ ».یعنی
اگر در سه نماز شک کند.« فَهُوَ مِمَّنْ كَثُرَ عَلَيْهِ
السَّهْوُ» و لذا ما انتخاب کردیم کثیر الشک کسی است که
در سه نماز پشت سر هم شک کند ولذا ما ( روی همین جهتی که عرض شد
) این نظریه را انتخاب کردیم.
البته این
روایتی که من خواندم، فقها در اطرافش بحث های مفصلی
دارند، ولی من جان کلام آنان را آوردم و در حقیقت فرمایش آنها
را خلاصه کردم و گفتم سه احتمال است، یا به عرف مراجعه کنیم، یا
فی کلّ فریضة ثلاثة شکوک، یعنی در یک فریض
سه بار شک کند یا بگوییم در سه نماز پشت سر هم شک کند به
این می گویند کثیر الشک، و ما از میان این
سه احتمال، احتمال اخیر را اختیار کردیم و گفتیم جناب
محمد بن أبی حمزه (که راوی حدیث است) دوتا علم داشت، اما
سومی را علم نداشت، میزان چیست؟ حضرت فرمود: « فِي كُلِّ ثَلَاثٍ
صلوات».
ما تا اینجا دو مطلب را
بیان کردیم:
الف؛
اشکال بعضی از اصحاب که گفت اشکالی که بر ناسی کردی، بر
شاک هم وارد است.
ما در جواب گفتیم خطاب به
شاک، قبل از توجه است و الا اگر توجه کند، این خطاب شاملش نیست و در
آینده خواهیم خواند که اگر شاک بفهمد که نمازش باطل بوده، باید
اعاده کند یا بفهمد که تشهد را نخوانده باید اعاده کند، خطاب به شاک
عند الشاک است، یعنی زمانی که واقع برایش روشن
نیست، اما خطاب به ناسی بعد از توجه است و اگر بعد از توجه باشد،
معنایش این است که حتی بعد از توجه هم اعتنا نکند،
یعنی نه نماز را قضا کند و نه تشهد را بخواند نه در محل و نه در
غیر محل.
جواب در یک کلمه است و آن
اینکه خطاب به شاک عند الشک است، اما خطاب به ناسی بعد از تذکر است و
اگر بعد از تذکر شد، این خطاب صحیح نیست.
ب؛
مطلب دوم این بود که این روایت ناظر به جایی است
که انسان در سه نماز پشت سر هم شک کند، یعنی به چنین آدمی
کثیر الشک می گویند.
این را از کجا استفاده
کردیم؟ گفتیم جواب حاکی از آن است که طرف (یعنی
محمد بن أبی حمزه) سوال کرده و حضرت هم جواب داده است، معلوم می شود
که دوتا علم داشت، سومی را نداشت، سومی را حضرت فرمود.
هل الحکم بعدم الاعتناء
عزیمة أو رخصة؟
آیا اینکه کثیر
الشک به شک خود اعتنا نکند، عدم اعتنا عزیمت است یا رخصت؟
البته مشهور این
است که عدم اعتنا عزیمت است، یعنی
حرام است اگر به شک خودش اعتنا کند، ولی مرحوم اردبیلی
وغیر ایشان گفته اند رخصت است نه عزیمت، یعنی هم
می تواند بر گردد و هم می تواند بر نگردد، از این روایت
استفاده می کنند، یعنی از روایت زرارة و روایت
ابی بصیر، من روایت را می خوانم تا فهمیده شود که
استفاده آنان درست است یا نه؟
روایت زرارة و
ابی بصیر
نعم استظهر المحقق
الأردبیلی الرخصة من حدیث زرارة و أبی بصیر: « وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ
بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى
عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ أَبِي بَصِيرٍ جَمِيعاً قَالا قُلْنَا لَهُ الرَّجُلُ
يَشُكُّ كَثِيراً فِي صَلَاتِهِ حَتَّى لَا يَدْرِيَ كَمْ صَلَّى وَ لَا مَا بَقِيَ
عَلَيْهِ قَالَ يُعِيدُ – از کلمه ی « يُعِيدُ
» استفاده می شود که می تواند به شک خود اعتنا کند، نماز را از
سر بگیرد، اگر واقعاً عزیمت بود، نباید بفرماید: يُعِيدُ - قُلْنَا فَإِنَّهُ يَكْثُرُ
عَلَيْهِ ذَلِكَ كُلَّمَا أَعَادَ شَكَّ قَالَ يَمْضِي فِي شَكِّهِ – جمع
بین يُعِيدُ و يَمْضِي تخییر است، یعنی اگر
دلش خواست يُعِيدُ و اگر دلش خواستيَمْضِي مرحوم اردبیلی از این دو
جمله رخصت را استفاده کرده و فرموده طرف مخیر است بین اعاده و
بین مضی - ثُمَّ قَالَ لَا تُعَوِّدُوا الْخَبِيثَ مِنْ أَنْفُسِكُمْ نَقْضَ
الصَّلَاةِ فَتُطْمِعُوهُ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ خَبِيثٌ مُعْتَادٌ لِمَا عُوِّدَ فَلْيَمْضِ
أَحَدُكُمْ فِي الْوَهْمِ وَ لَا يُكْثِرَنَّ نَقْضَ الصَّلَاةِ فَإِنَّهُ إِذَا فَعَلَ
ذَلِكَ مَرَّاتٍ لَمْ يَعُدْ إِلَيْهِ الشَّكُّ قَالَ زُرَارَةُ ثُمَّ قَالَ إِنَّمَا
يُرِيدُ الْخَبِيثُ أَنْ يُطَاعَ فَإِذَا عُصِيَ لَمْ يَعُدْ إِلَى أَحَدِكُم »[2].
پرسش
منهای استدلالی که
محقق اردبیلی کرد و فرمود: « يُعِيدُ » و بعداً فرمود:
« يَمْضِي» جمع بینهما این است که مخیر است، ولی
باید به این نکته هم توجه داشت که بعداً حضرت فرمود:« لَا تُعَوِّدُوا الْخَبِيثَ مِنْ أَنْفُسِكُمْ نَقْضَ الصَّلَاةِ
فَتُطْمِعُوهُ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ خَبِيثٌ مُعْتَادٌ لِمَا عُوِّدَ فَلْيَمْضِ أَحَدُكُمْ
فِي الْوَهْمِ وَ لَا يُكْثِرَنَّ نَقْضَ الصَّلَاةِ فَإِنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ
مَرَّاتٍ لَمْ يَعُدْ إِلَيْهِ الشَّكُّ» آیا جملات که در ذیل
حدیث آمده، با تخییر و رخصت می سازد؟
پاسخ
ذیل روایت با
تخییر و رخصت نمی سازد. چرا؟ چون ذیل حاکی از آن
است که عزیمت است نه رخصت.
بنابراین، ذیل
روایت حاکی از این است که اعتنا نکردن عزیمت است، پس صدر
روایت را چه کنیم؟
مرحوم آیة الله
بروجردی صدر روایت در درس خودش چنین معنا کرد.« الرَّجُلُ يَشُكُّ كَثِيراً فِي صَلَاتِهِ» کثرت شک
به این معناست که اطراف شک زیاد است، نه اینکه شکش زیاد
است، بلکه متعلقش زیاد است، شک فقط یکدانه است، ولی نمی
داند چقدر خوانده و چقدر نخوانده؟ شک یکدانه است، منتها متعلق شک کثیر
است، اگر این باشد، آن وقت صدر حدیث مربوط به کثیر الشک نیست،
چون کثیر الشک کسی است که شکش فراوان باشد، یعنی
سینه اش پر از شک باشد و حال آنکه این آدم در سینه اش
یکدانه شک دارد، کثرت کجاست؟ گیج است، نمی داند خوانده یا
نخوانده، و اگر هم خوانده یک دانه خوانده یا دوتا خوانده، سه تا
خوانده یا چهار تا خوانده؟ بنابراین، صدر حدیث ناظر به
کثیر الشک نیست ولذا حضرت فرمود: « يُعِيدُ»، فالحدیث متذکر لمسألتین،
دوتا مسأله، یک مسأله این است که شکش واحد است، منتها متعلقش پراکنده
است در اینجا چه کند؟« يُعِيدُ ». چرا؟
چون آدم عادی است، چون شکش یکدانه است و فقط متعلقش مختلف است، بعداً
سراغ مسأله دوم رفت، مسأله دوم عبارت بود از کثیر الشک، نسبت به کثیر
الشک فرمود: « يَمْضِي»
کار شیطان است، به شیطان میدان ندهد، ایشان (آیة
الله بروجردی) روایت چنین معنا و تفسیر کرد،
یعنی فرمود روایت مربوط به کثیر الشک نیست، بلکه
مربوط به کسی است که شکش واحد است، منتها متعلقش زیاد است و علی
هذا از نظر ما مسلماً باید این آدم بر نگردد، یعنی حرام
است.
هل کثرة الظّن ملحق
بکثرة الشکّ؟
شخصی کثیر الظن است،
یعنی تند تند ظن پیدا می کند، کثرت ظن دارد، آیا
کثیر الظن هم محلق به کثیر الشک است، یعنی همانطور که کثیر
الشک به شک خود اعتنا نمی کرد، کثیر الظن هم به ظن خودش اعتنا نکند؟
مثلاً ظن پیدا می کند
که نیاورده یا ظن پیدا می کند که نخوانده، خلاصه ظنش
کثیر است؟
در اول رسائل خواندیم که
قطع قطّاع حجت است و قابل تصرف نیست، یعنی نمی
توانیم به قطّاع بگوییم عمل به قطع خود نکن، چرا؟ چون تناقض است
ولذا قطع قطّاع حجت است و نمی شود در آن تصرف کرد.
بلی! می شود او را
نشاند و در مبادی علمش تصرف کرد که قطعش از بین برود، شیخ در
اول رسائل دارد که قطع قطّاع حجت است و قابل تصرف نیست، مگر اینکه
مبادی قطع او را از بین ببرد، اما ظن، در اصل حجت نیست، ظن
نیمه حجت است فلذا شرع مقدس ممکن است دست کاری کند و بفرماید
ظنی حجت است که انسانش عادی باشد، یعنی شارع
بفرماید: من ظانی را قبول دارم که ظنش متعارف باشد و الا اگر از
کید کاهن ظن پیدا کرد، فایده ندارد یا از ر اهی ظن
پیدا کرده که معمولاً از آن راه برای انسان های عادی ظن
حاصل نمی شود، این ظن فایده ندارد. خلاصه شرع مقدس می تواند
ظن را دست کاری کند و بفرماید کدام ظن حجت است و کدام ظن حجت
نیست.
حال که این مطلب
فهمیده شد، آیا در اینجا می توانیم
بگوییم که کثیر الظن ملحق به کثیر الشک می شود؟ نه،
چون گفتن این حرف خودش قیاس است و لیس من مذهبنا قیاس،
کثیر الظن را نمی توانیم به کثیر الشک قیاس
کنیم، کثیر الشک لا یعتنی بشکّه، اما نمی
توانیم بگوییم کثیر الظن هم لا یعتنی بظنه.
چرآ؟ چون شرع مقدس شک را گفته نه ظن را.
پس نسبت به ظن چه کنیم؟
بگوییم این ظن شما وجودش کالعدم است، اگر ظان نبودی چه
می کردی؟ اگر در محل بود، می آوردی، اگر خارج از محل بود،
قاعده تجاوز جاری می کردی، کاری که ما کنیم
این است که می گوییم ظن حجت قطعی نیست، فلذا
شرع مقدس می تواند دست کاری کند، این ظن حجت نیست، البته
نمی توانیم به شک قیاس کنیم، اما می توانیم
بگوییم این ظن وجودش کالعدم است، اگر ظان نبودم چه می
کردم؟ اگر ایستاده بودم، شک می کردم که آیا تشهد را خواندم
یا نه؟ می رفتم تشهد را می خواندم، اگر در رکوع شک می
کردم، اعتنا نمی کردم، همانطور که آدم عادی عمل می کند،
کثیر الظن هم تکلیفش همان تکلیف آدم عادی است، وجود
این ظن اثری ندارد، آدم کثیر الظن به منزله انسان عادی
است، وجودش کالعدم است مثل بقیه افراد عمل می کند، به این
معنی اگر ظنش در محل است بر می گردد (یرجع) و اگر در محل
نیست باید قاعده تجاوز جاری کند اگر بعداً بداند که رکن را بجای
نیاورده، باید نماز را اعاده کند، کثیر الظن حکم جداگانه
ای در مقابل انسان عادی ندارد، بلکه حکمش همان حکم انسان عادی
است.
نکته
اگر کسی کثیر الشک
است، اما نه بخاطر بیماری روحی و روانی، یعنی
آدم وسواسی نیست، بلکه حادثه ای برایش پیش آمده
(مثلاً پسرش فوت کرده یا مالش به سرفت رفته و هکذا...) که باعث حواس
پرتی او شده، فلذا پشت سر هم شک می کند، آیا می
توانیم این آدم را به کثیر الشک ملحق کنیم؟ نه،
یعنی نمی توانیم به کثیر الشک محلق کنیم، چون
شک او بخاطر عروض حادثه غیر مترقبه بوده نه بخاطر جنبه های
روانی و بیماری روحی فلذا نمی توانیم او را
به کثیر الشک ملحق کنیم.






[1] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج8، ص229،من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
16،ح7، ط آل البیت.



[2] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج8، ص228،من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
16،ح2، ط آل البیت.