جلسه 1393/07/05

بسم الله الرحمن الرحیم


تطبيقات قاعده


موضوع:
تطبیقات قاعده
بحث ما در مستثنی منه است
که تعاد باشد و هنوز به مستثنی نرسیدیم، گفتیم در چهار
محور بحث می کنیم، سه محور را بحث نمودیم که آخرین آنها
تشهد بود و فرق نهادند بین تشهد اول که قضا دارد، اما تشهد دوم قضا ندارد،
همچنین تشهد اول سجده سهو دارد، ولی تشهد دوم سجده سهو ندارد، فعلاً
وارد محور چهارم می شویم که تسلیم است، اگر انسانی سلام
را در نماز فراموش کرد، یعنی تشهد و صلوات را خواند، اما سلام نماز
را فراموش کرد، این خودش دو صورت دارد:
الف؛
سلام را فراموش کرده اما منافی صلات را بجای نیاورده، مثلاً از
قبله منحرف نشده، فعل کثیری را انجام نداده، خلاصه حالت صلاتی
محفوظ است، در اینجا مسلماً باید قضا کند. چرا؟ چون قضا هست،
اینجا جای «لا تعاد» نیست،
جایی که در حقیقت تدارک ممکن است، «لا تعاد» آنجا را نمی
گیرد، فرض کنید که هنوز رو به قبله و مشغول تسبیحات حضرت زهرا
سلام الله علیها بود که منافات با نماز ندارد، یادش آدم بر
اینکه سلام را نگفته، حتماً باید این آدم سلام را بگوید،
حتی خود مرحوم سید هم این را در کتاب عروة الوثقی
می گوید و دیگران هم قبول دارند.
ب؛
صورت دوم این است که این آدم سلام نماز را فراموش کرده و منافی
را بجای آورده، مثلاً از قبله منحرف شده یا حدث از او صادر شده
یا فعل کثیر انجام داده که صورت صلاتی از بین رفته است،
در اینجا چه باید کرد؟
دیدگاه صاحب عروة
مرحوم سید
می فرماید: تدارک برای این آدم
لازم نیست و نمازش هم درست است. چرا؟ چون سلام جزء ارکان نیست،
وقتی که جزء ارکان نیست، چون این آدم با ترک تسیلم و
انجام دان منافی، از نماز خارج شده (خرج من الصلاة) وقتی از نماز خارج
شده، دیگر تدارک معنی ندارد، تدارک درجایی است که هنوز
منافی صلات را بجای نیاورده باشد، در اینجا امکان تدارک
هم هست، ولی در اینجا امکان تدارک نیست، دوتا حکم می
گوید، یعنی هم اعاده تسلیم واجب نیست و هم اعاده
نماز واجب نیست.
انتقاد محشین بر
صاحب عروة
محشین عروه دارند، غالباً
در اینجا بر مرحوم سید ایراد و انتقاد دارند و می
فرمایند فرمایش سید که می گوید قضای سلام
واجب نیست، این مبنی بر این است که این آدم با
نسیان و تسلیم، از نماز خارج شده ( خرج عن الصلاة)، البته اگر
نسیان و تسلیم، خروج از نماز باشد، حق با شماست، خرج عن الصلاة فلذا
اعاده لازم نیست، اما فرض این است که این آدم با نسیان
سلام، لم یخرج عن الصلاة، هنوز در صلات است، یعنی صلات را تمام
نکرده، به چه قرینه؟ به قرینه شق اول، شق اول این بود که: «لو
نسی» اما منافی انجام نداده، خود سید در آنجا فرمود قضا کند.
چرا؟ لأنّه بعد فی الصلاة، یعنی هنوز این آدم در صلات است،
اگر در صورت اول گفتید که باید قضا کند و هنوز منافی بجای
نیاورده، چرا؟ لأنّه بعد فی الصلاة، الآن هم که منافی
بجای آورده، از نماز صحیحاً خارج نشده، بنابراین، احتیاج
این است که جمع کند، یعنی هم تشهد را قضا کند و هم نماز را
اعاده کند، البته قضای تشهد جنبه احتیاطی دارد، و الا
باید این آدم نماز را قضا کند. چرا؟ الصلاة أوله التکبیر و آخره
التسلیم، این آدم از نماز لم یخرج بعد صحیحاً، در
میان حواشیی که در اینجا هست، حاشیه مرحوم
آیة الله شاهرودی، خیلی حاشیه روشن و خوبی
است، ایشان می فرماید فرمایش سید مبنی
این است که نسیان و تسلیم، خروج من الصلاة و حال آنکه
نسیان و تسلیم، خروج از صلات نیست، بلکه هنوز از نماز
بیرون نرفته، و چون منافی آورده، نمی تواند این تشهد را
بر آن نماز بچسباند، حتی اگر قضا هم بکند، نمی چسبد، چون أحدث
بین الصلاة و التسلیم أو إنحرف عن القبلة ولذا قضای تشهد جنبه
احتیاطی دارد، اما اعاده صلات جنبه واقعی. بحث ما در اینجا
راجع به مستثنی منه (أعنی لا تعاد) تمام شد.
بنابراین، مرحوم سید
در اولی می فرماید قضا کند، اگر منافی بجای
نیاورده، در دومی می فرماید قضا ندارد ونمازش هم درست
است.
ولی ما
گفتیم هم باید قضا کند
احتیاطاً،و لو این احتیاط مستحب است، نمی چسبد این
تشهد به آن نماز، چون در وسط منافی را انجام داده، اما اعاده حتماً لازم
است، البته در بعضی از روایت داریم که حتماً تسلیم را قضا
کند.
نعم وردت روایات عما
یستشمّ منه صحة الصلاة و جواز التدارک نظیر ما رواه غالب عثمان عن
أبی عبد الله(ع):
«وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ
مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ عَنِ
الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ غَالِبِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ
اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُصَلِّي الْمَكْتُوبَةَ فَيَقْضِي صَلَاتَهُ - انجام می دهد،
یقضی در اینجا به معنای یفعل است- وَ يَتَشَهَّدُ ثُمَّ يَنَامُ
قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ قَالَ تَمَّتْ صَلَاتُهُ وَ إِنْ كَانَ رُعَافاً غَسَلَهُ ثُمَّ
رَجَعَ فَسَلَّم »[1]
احدی به این روایت عمل نکرده است.
احکام مسثنی
اولین چیزی که
امام (ع) در مستثنی متذکر می شود عبارت است از طهور، « لَا تُعَادُ الصَّلَاةُ إِلَّا مِنْ خَمْسَةٍ الطَّهُورِ وَ
الْوَقْتِ وَ الْقِبْلَةِ وَ الرُّكُوعِ وَ السُّجُودِ ثُمَّ قَالَ ع الْقِرَاءَةُ
سُنَّةٌ وَ التَّشَهُّدُ سُنَّةٌ وَ التَّكْبِيرُ سُنَّةٌ وَ لَا تَنْقُضُ السُّنَّةُ
الْفَرِيضَةَ»
[2]
طهور در لغت عرب دو معنی
دارد، گاهی به معنای مصدری است، طهّر، یطهّر، طهوراً،
یعنی پاک کردن و تمیز کردن، گاهی هم طهور به معنای
ما یطهّر است، یعنی چیزی که با آن آب می
کشند، ما یطهّر به، مانند آب، خاک، خورشید، به اینها طهور
می گویند.
نظر ابوحنیفه و
شافعی
جناب ابوحنیفه معنای
دوم را منکر شده و گفته طهور به معنای اول است، یعنی
معنای مصدری، طهّر، یطهّر وطهوراً، پاک کردن و تمیز کردن،
معنای دوم را منکر شده است، یعنی قبول ندارد که طهور به معنای
«ما یطهّر به» باشد و این مطلب از ایشان خیلی
عجیب است،در حالی که در لغت عرب از این قبیل کلمات فراوان
است،مانند: فطور که به معنای ما یفطر به است، وجور، ما یوجر
فی حلق المریض، صعود، ما یصعد به (پلکان).
«علی ای حال» طهور
دو معنا را دارد، هم به معنای پاک کردن و هم به معنای آن
چیزی است که به وسیله او اشیاء پاک می شود، اتفاقاً
در کلمات پیغمبر اکرم طهور به معنای ما یطهّر به آمده، فرموده: «التراب أحد
الطهورین» طهور در اینجا به معنای پاک کردن نیست،
بلکه به معنای پاک کننده است،همان گونه که آب طهور است، خاک هم طهور است.
پس معلوم شد که طهور دو معنا
دارد، گاهی به معنای مصدر است و گاهی به معنای
چیزی است که پاک کننده و تمیز کننده می باشد مانند آب،
خاک و خورشید، و در این حدیث به معنای دوم است: « التراب أحد
الطهوین».
باید دید که در
حدیث لا تعاد به چه معناست، « لَا تُعَادُ الصَّلَاةُ
إِلَّا مِنْ خَمْسَةٍ الطَّهُورِ»؟ اینجا به معنای
مصدری است، یعنی به معنای پاک شدن و تمیز شدن است،
طهور در اینجا به معنای پاک کننده (آب، خاک و خورشید)
نیست، بلکه به معنای دوم است، ابو حنیفه و شافعی معنای
دوم را قبول ندارد، اما معنای اول را قبول دارند و در حدیث ما به همان
معنای اول است که ابوحنیفه و شافعی هم قبول دارند، ما
گفتیم معنای دوم هم درست است به قرینه حدیث: « التراب احد الطهورین»، آنجا به معنای
پاک شدن نیست، تمیز شدن نیست به معنای چیزی
است که پاک می کند و تمیز می کند، مانند آب، خاک، ولی در
حدیث « لا تعاد » به معنای اول است
که همگان قبول دارند.طهور یعنی پاک شدن، تمیز شدن.
آیا مراد از این
طهور، طهور خبثی است که از نجاسات پاک بشود، یا مراد در این
حدیث، طهور حدثی است، یعنی نفسش پاک بشود، چون وضور نفس
را پاک می کند؟ ما نمی توانیم مراد اعم است، یعنی
هم طهارت خبثی است و هم طهارت حدثی. چرا؟ چون روایات
داریم که اگر کسی جاهلاً در لباس نجس نماز بخواند، نمازش درست است، پس
معلوم می شود که طهارت خبثی از ارکان نیست، اگر رکن باشد، هم
جهلش مبطل است و هم علمش و حال آنکه می بینیم طهارت
خبثی، یعنی نجس بودن ثوب یا بدن، در حالت علم مبطل است نه
در حالت جهل. بلی! در حالت نسیان هم مبطل است، اما در حالت جهل مبطل
نیست، این خودش دلیل بر این است که مراد حضرت از طهور در
حدیث لا تعاد، همان طهارت حدثی و طهارت نفسانی است که مطلقاً
مبطل است، یعنی اگر کسی بدون طهور نفسانی نماز بخواند
خواه نسیاناً باشد و خواه عمد باشد و خواه نسیاناً و خواه جهلا باشد
باطل خواهد بود، حالا آن روایت را بخوانیم که می گوید
طهور خبثی مبطل نیست.
الظاهر هو الأول لفهم المشهور، و الأمر بالإعادة عند
نسیان الطهارة الخبثیة لیس دلیلاً علی العموم
بشهادة أنّه لو جهل بالنجاسة صحت صلاته، از اینکه حضرت می
فرماید جهلاً اشکال ندارد، می فهمیم که طهارت خبثی جزء
ارکان نیست.بلی! در نسیان دلیل خاص داریم.
« عَنْ عَبْدِ اللَّهِ
بْنِ سِنَانٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَصَابَ ثَوْبَهُ
جَنَابَةٌ أَوْ دَمٌ قَالَ إِنْ كَانَ عَلِمَ أَنَّهُ أَصَابَ ثَوْبَهُ جَنَابَةٌ قَبْلَ
أَنْ يُصَلِّيَ ثُمَّ صَلَّى فِيهِ وَ لَمْ يَغْسِلْهُ فَعَلَيْهِ أَنْ يُعِيدَ مَا
صَلَّى وَ إِنْ كَانَ لَمْ يَعْلَمْ بِهِ فَلَيْسَ عَلَيْهِ إِعَادَةٌ وَ إِنْ كَانَ
يَرَى أَنَّهُ أَصَابَهُ شَيْ ءٌ فَنَظَرَ فَلَمْ يَرَ شَيْئاً أَجْزَأَهُ أَنْ يَنْضِحَهُ
بِالْمَاءِ»[3].
کسی از دماغش خون آمده،
احتمال می دهد که بر بدن یا لباسش ریخته باشد، به این
احتمال اعتنا نکند، معلوم می شود که در حالت جهل حتی جهلی که
احتمال وجود نجاست می دهد اشکالی ندارد، بلی! در حال نسیان
اعاده دارد، از اینکه می فرماید در حال جهل اعاده ندارد، کشف
می کنیم که طهارت خبثی، رکن نیست. چرا؟ چون اگر رکن
بود، مسلماً اعاده داشت، دلیل این مسئله، این حدیث است:
« مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ
بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ
عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا صَلَاةَ إِلَّا بِطَهُور»[4]
و یوید ما ذکرنا أنّ
الأحکام الخمسة هی المعبّر عنها بالأرکان و فسّر الرکن عند الأکثر ما
یضرّ الإخلال به عمداً و نسیاناً، و الطهارة الخبثیة لیست
کذلک.
اگر انسانی خبثاً
نسیاناً بخواند، نمازش باطل است، اما اگر جهلاً بخواند باطل نیست،
مراد طهارت نفسانی است، در طهارت نفسانی مطلقا اگر کسی بدون وضو
نماز بخواند، نمازش باطل است، خواه جاهل باشد یا غیر جاهل، عامد باشد یا
غیر عامد. مثلاً در استحاضه متوسطه و کثیره که غسل دارد، اگر
زنی جاهلاً غسل نکند، باید هم نماز را اعاده کند و هم صوم را. چرا؟
چون طهارت نفسانی جنبه رکنی دارد، از این رو بین جاهل،
ناسی و عامد فرقی نیست.
الثانی:
الوقت
دومین چیزی که
اخلالش مبطل نماز است، چه عمداً، چه سهواً و چه جهلاً، گویا وقت در اسلام
اهمیت دارد، قرآن می فرماید: «إِنَّ الصَّلَاةَ
كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا»[5] زيرا نماز،
وظيفه ثابت و معيني براي مؤمنان است! یعنی وقت نماز معین شده
است،
بنا
براین، شرط این است که تمام نماز در وقت قرار بگیرد نه
اینکه نصف اولش خارج وقت باشد و نصف آخرش در وقت، اگر چنین باشد،
علی القاعده باید بگوییم این نماز باطل است مگر
اینکه دلیل بر عدم بطلانش داشته باشیم. باید تمام نماز در
وقت باشد و الا اگر بخشی در خارج از وقت خوانده شوده و بخش دیگر در
وقت، چنین نمازی باطل است مگر اینکه دلیل داشته
باشیم چنانچه در روایات آمده که اگر کسی قبل از وقت شروع به
نماز کند و در اثنای نماز وقت داخل شود، حدیث می گوید
نمازش صحیح است، این روایت حاکم بر حدیث لا تعاد است،
چون لا تعاد می گوید باید همه اش در وقت باشد، این
روایت آمد، وقت توسعه داد، یا کلّها فی الوقت أو بعضها فی
الوقت.
آخر وقت
نیز چنین است، مثلاً کسی نماز عصرش را به اندازه تاخیر بیندازد
که فقط به اندازه یک رکعت به غروب مانده، همین که یک رکعت به غروب
مانده بخواند، کأنّه همه نماز را در وقت خوانده است. چرا؟ چون روایت
داریم که: «
من أدرک رکعة من الوقت فقط أدرک الوقت جمیعاً»، مرحوم بروجردی
این روایت را بالای منبر خواندند و نسبت دادند به معتبر مرحوم
محقق که در آنجا هست، ولی در روایات ما این گونه آمده است: « مُحَمَّدُ بْنُ مَكِّيٍّ الشَّهِيدُ فِي الذِّكْرَى قَالَ
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الصَّلَاةِ
فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ»[6]،
بنابر اینکه این حدیث ناظر به وقت است نه ناظر به صلات جماعت.






[1] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج6، ص425، من أبواب التسلیم، ب3، ح6،ط آل
البیت.



[2] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج5، ص 470،من أبواب أفعال الصلاة، ب 1، ح 14، ط آل
البیت.



[3] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج3، ص 475،من أبواب النجاسات، ب 40، ح3. ط آل
البیت.



[4] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج1، ص 365،من أبواب الضوء، ب 1، ح1. ط آل البیت.



[5] نساء/سوره4، آیه103.



[6] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج4، ص 218،من أبواب المواقیت، ب 30، ح4. ط آل
البیت.