جلسه 1393/06/29

بسم الله الرحمن الرحیم


بررسي قاعد لا تعاد


موضوع:
بررسی قاعد لا تعاد
قاعده «لا تعاد» مرکب از دو قاعده
می باشد، چون ما یک «مستثنی منه» داریم که عبارت است از:« لا تعاد» و همچنین «مستثنی»
داریم که «الا من خسمه» است، ولی
فعلاً بحث ما در باره «لا تعاد» می باشد که «مستثنی منه» است نه در
باره «مستنثی»، بحث در این ست که جناب مکلّف دارای چند حالت
است:
1:
گاهی مکلف عامد است
2:
جاهل بسیط است و مراد از جاهل بسیط، جاهلی است که ملتفت به جهل
خودش باشد
3:
جاهل مرکب، جاهل مرکب جاهلی است که نمی داند و نمی داند که
نمی داند، جهلش مرکب از دو جهل است، یعنی نمی داند و از
جهل خودش هم اطلاعی ندارد
بر خلاف اولی، چون
اولی فقط یک جهل دارد و آن این است نمی داند، منتها
می داند که نمی داند
4:ساهی،
یعنی آدمی که سهواً ترک کند
5:
آدمی که نسیاناً ترک کند
پس معلوم شد که جناب مکلف نسبت
به «لا تعاد» حالات پنجگانه دارد:
الف؛ عامد. ب؛ جاهل
بسیط. ج؛ جاهل مرکب. د؛ ساهی. ه؛ ناسی.
بحث در این است که
آیا قاعده «لا تعاد» همه این پنج تا
را می گیرد یا همه را نمی گیرد؟
در جلسه گذشته معلوم شد که عامد
را نمی گیرد، معنا ندارد که اسلام از یک طرف بفرماید سوره
واجب است، از طرف دیگر بفرماید اگر عمداً ترک کنید اشکالی
ندارد، این تناقض است.
البته یک
تصویری کردیم که ممکن است، بعضی از اقسام برای عامد
واجب نباشد، ولی آن فقط تصویر است بدون اینکه واقعیت
داشته باشد.
آیا قاعده «لا
تعاد» جاهل بسیط را شامل است؟
فعلاً بحث ما در باره جاهل
بسیط است، جاهل بسیط به کسی می گویند که می داند
که نمی داند، الآن می خواهد نماز بخواند و در جزئیت سوره شک
دارد که آیا سوره جزء است یا جزء نیست؟ وارد نماز می شود
وسوره را هم ترک می کند، آیا « لا تعاد»
این جاهل را می گیرد یا نه؟
با توجه به اینکه ممکن است
سوره واجب باشد، اما ترک می کند؟ مسلماً «لا
تعاد» چنین جاهلی را نمی گیرد، یعنی
جهل بسیط را نمی گیرد. چرا؟
به دو بیان، یک
بیان مال بنده است، بیان دیگر مال آیة الله شیخ عبد
الکریم حائری است «مؤسس حوزه).
بیان استاد
سبحانی
بیان من این است
که:« أعد و لا تعد» به چه کسی می گویند؟ کسی که صد درصد
تصمیم بر امتثال دارد، به چنین آدمی می گوید:« أعد
و لا تعد»، اما آدمی که جاهل بسیط است، صد در صد در صدد امتثال
نیست، پنجاه در صد در صدد امتثال است، یعنی اگر سوره جزء نباشد،
امتثال می کند، اما اگر سوره جزء باشد، امتثال نمی کند، «أعد»
این آدم را نمی گیرد، شرع مقدس اگر به یک نفر
بفرماید:« أعد» یا به یک نفر بفرماید: « لا تعد»، به
آدمی می گوید که قهرمانانه در صدد امتثال است، به او می گوید
أعد و لا تعد، ولی این آدم قهرمانانه در صدد امتثال نیست، بلکه
فقط پنجاه در صد در صدد امتثال است و می گوید اگر سوره جزء نباشد من
امتثال می کنم، اما اگر جزء باشد، من امتثال نمی کنم، قهراً این
نوع خطاب ها شامل چنین فردی نیست.
بیان آیة
الله شیخ عبد الکریم حائری
حضرت امام از جناب شیخ
(حائری) نقل می کرد که ایشان می فرمود:« لا تعاد» تنبل پرور نیست تا به آدمی که
ملتفت است بگوید:« لا تعد».
به بیان علمی اگر «لا تعاد» جاهل بسیط را بگیرد، این
با مقاصد شریعت سازگار نیست، چون شرع مقدس آمده تا مردم را با سواد و
عالم به احکام کند، از آن طرف بفرماید احکام را یاد
بگیرید، از طرف دیگر هم بفرماید اگر در حال جهل ترک
کردی، هیچ اشکالی ندارد.
خلاصه ما در اینجا دو
بیان ارائه کردیم، یک بیان عامیانه کردیم و
آن این که:« لا تعد» تنبل پرور نیست، بیان دوم یک
کمی علمی بود و آن این که اسلام آمده مردم را با احکام آشنا
بسازد ولذا دعوت به علم می کند، از این طرف دعوت به علم کند، از آن
طرف هم بگوید مهم نیست، این خودش یکنوع تناقض است و ساحت
شرع مقدس از چنین تناقض گویی پاک است.
روایت مسعدة بن زیاد
«قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو
الْقَاسِمِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ
بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ
بْنِ زِيَادٍ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام وَ قَدْ سُئِلَ
عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَة[1]فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ لِلْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَبْدِي أَ
كُنْتَ عَالِماً فَإِنْ قَالَ نَعَمْ، قَالَ لَهُ أَ فَلَا عَمِلْتَ بِمَا عَلِمْتَ
وَ إِنْ قَالَ كُنْتُ جَاهِلًا قَالَ لَهُ أَ فَلَا تَعَلَّمْتَ حَتَّى تَعْمَلَ فَيَخْصِمُهُ
وَ ذَلِكَ الْحُجَّةُ الْبَالِغَة»[2]
این دلیل بر
این است که اسلام جاهلی را که توجه به جهلش دارد هر گز نمی پذیرد
که به همان حالت بماند.
بنابراین، این صورت
را هم نمی گیرد، یعنی جاهل بسیطی که توجه به
جهل خودش دارد را نمی گیرد.
آیا «لا تعاد»
جاهل مرکب را می گیرد؟
جاهل
مرکب، دوتا جهل دارد، نمی داند، و نمی داند که نمی داند.
آن کس که نداند و نداند که
نداند*** در جهل مرکب ابد الدهر بماند
جهلش جهل مرکب است،
یعنی سراغ یا د گرفتن احکام اسلام نرفته، فقط از پدر و مادرش
یک نمازی یاد گرفته و آن را می خواند، نمی داند و
نمی داند که نمی داند، آیا این قسم جاهل را می گیرد
یا نه؟
جواب
ممکن است در ابتدا
بگوییم که:« لا تعاد» این قسم
جاهل را شامل است. چرا؟ إذ فرق بین جهل المرکب و النسیان، شما
می گویید ناسی را می گیرد، یعنی
آدمی که حفظ است و می دانست واجب است، اما در موقع نماز فراموش کرد،
شما می گویید: « لا تعاد» ناسی را می گیرد و
حتی ساهی را می گیرد، اگر ناسی را می گیرد،
قهراً باید جهل مرکب را هم بگیرد. چرا؟ چون هردو نا آگاه ترک کرده اند،
همانطور که ناسی نا آگاه ترک می کند، جاهل مرکب هم نا آگاه ترک
می کند، پس باید بگوییم:« لا
تعاد» همان گونه که ناسی را شامل است، جاهل به سوره را هم شامل است،
البته در صورتی که جهلش جهل مرکب باشد.
نظر صاحب عروة
مرحوم سید در عروة
این مسأله را مطرح کرده، اول فرموده: « لا تعاد»
جهل مرکب را شامل نیست، بعداً می فرماید بعید نیست
که مثل ساهی باشد
قال السید
الطباطبائی: و إن کان الاخلال بسائر الشروط أو
الأجزاء- زیادة و نقصانا – جهلاً بالحکم فالأحوط الإلحاق بالعمد فی
البطلان، لکن الأقوی اجراء حکم السهو علیه[3].
اینکه سید می فرماید:
«لکن الأقوی اجراء حکم السهو علیه» مسلماً بر این گفتارش دلیلی
دارد، من دوتا دلیل برای ایشان ذکر می کنم،یعنی
دوتا روایت، این دو روایت بعید نیست که دلیل
ایشان باشد.
روایت محمد بن مسلم
«مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ
عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ
اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ
الرُّكُوعَ وَ السُّجُودَ وَ الْقِرَاءَةُ سُنَّةٌ فَمَنْ تَرَكَ الْقِرَاءَةَ مُتَعَمِّداً
أَعَادَ الصَّلَاةَ وَ مَنْ نَسِيَ الْقِرَاءَةَ فَقَدْ تَمَّتْ صَلَاتُهُ وَ لَا شَيْ ءَ
عَلَيْه»[4].
چطور با این حدیث
می شود استدلال کرد که اگر انسانی جاهل مرکب شد، آنهم اعاده ندارد؟
چون حضرت حکم بطلان را روی عامد برده، معلوم می شود که برای
عامد قابل بخشش نیست، حضرت روی عامد تکیه می کند و
می فرماید عامد چنین است، اما ناسی چنین
نیست. رکوع و سجود فرض الله است، اما قرائت فرض النبی است، فلذا
عمدش بطلان می آورد اما نسیانش بطلان نمی آورد، حضرت بطلان را
روی عمد برده، آدمی که جهل مرکب دارد، جاهل مرکب عامد
نیست،بلکه نمی داند که نمی داند و چون عامد نیست، پس
مجزی است. لعل اینکه سید می فرماید: «لکن الأقوی اجراء حکم السهو علیه» دلیلش همین روایت باشد که حضرت
بین عامد و ناسی مسأله را مطرح می کند و می فرماید
عامد چنین است ولی ناسی چنین نیست.
ولی
این استدلال ضعیف است، چون ممکن است که ما
بگوییم حضرت دوتا را گفته، عامد را گفته ناسی را هم گفته، اما
جهل مرکب را نگفته، فلذا این دلالت، یک دلالت ضعیفی است
که بگوییم بگوییم حضرت مسئله بین عامد و ناسی
گفته، پس جهل مرکب عامد نیست، پس ناسی است، حضرت دو شق را بحث کرده،
اما شق ثالث را که جاهل مرکب باشد، اصلاً بحث نکرده ،حتی ساهی را هم
بحث نکرده، حضرت فقط دوتا را گفته، یعنی عامد وناسی، شما
می گویید میزان عامد است، ما می گوییم
این گونه نیست، یعنی دلیل نداریم که
میزان عامد باشد، ممکن است میزان هم عامد باشد و هم جاهل مرکب مقصّر.
روایت دیگری که ممکن است ایشان با استدلال کنند،
روایت منصور بن حازم باشد.
روایت منصور بن حازم
«مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ
مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ يُونُسَ
بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ
ع إِنِّي صَلَّيْتُ الْمَكْتُوبَةَ فَنَسِيتُ أَنْ أَقْرَأَ فِي صَلَاتِي كُلِّهَا
فَقَالَ أَ لَيْسَ قَدْ أَتْمَمْتَ الرُّكُوعَ وَ السُّجُودَ قُلْتُ بَلَى قَالَ قَدْ
تَمَّتْ صَلَاتُكَ إِذَا كَانَ نِسْيَانا»[5].
وجه دلالت این
است که حضرت می فرماید اگر رکوع و سجود تو
کامل است، دیگر نگران نباش، میزان در اعاده و عدم اعاده این
است که ما رکوع و سجود را کامل کنیم، اگر رکوع و سجود را کامل کردیم،
دیگر نگران نباشیم، پس همانطور که ناسی را می گیرد،
جاهل مرکب را هم می گیرد، کی؟ به شرط اینکه رکوع و سجودش
را کامل کند.
ولی
این دلالت هم ضعیف است، چون ما
نمی توانیم به این دلالت تکیه کنیم و
بگوییم میزان اتمام است، چون اگر میزان این باشد،
ناسی هم ممکن است اتمام کند، جهل بسیط هم ممکن است اتمام کند،
این گونه دلالت ها را می گویند اشعار.
بنابراین، اگر مرحوم
سید می فرماید: «لکن الأقوی اجراء حکم السهو علیه»
دلیلش این دو روایت است، یعنی روایت محمد بن
مسلم و روایت منصور بن حازم. روایت اول روی عامد و ناسی
تکیه می کند و می گوید میزان عمد است، بقیه
اشکال ندارد، روایت دوم تکیه می کند روی اتمام رکوع و
سجود، یعنی اگر اتمام رکوع و سجود را کردی، دیگر نگران
نباش، معنایش این است که اگر جاهل مرکب رکوع و سجودش کامل باشد،
مجزی است و اشکالی متوجه نمازش نیست.
ولی ما گفتیم
این نوع دلالت ها، دلالت های ضعیفی است که به آن اشعار
می گونید، بنابراین، ما فرمایش سید را قبول نکردیم
که جاهل مرکب ملحق بشود به ناسی.
دیدگاه استاد
سبحانی
ولی من معتقدم که
باید فرق گذاشت بین جاهل مرکبی که مقصر باشد و بین جاهل
مرکبی که قاصر است، اگر جاهل مقصر باشد، ممکن است بگوییم: « لا تعاد» او را
شامل نیست، اما اگر جاهل قاصر باشد، بعید نیست که ما در جاهل
مرکب، فرق بگذاریم بین جاهل مقصر و جاهل قاصر.
البته تکیه گاه ما فقط
استظهار است بدون اینکه دلیل معتبری بر این فرق بین
جاهل مقصر و قاصر داشته باشیم.
اشتراک احکام الله
بین العالم و الجاهل
احکام خدا مشترک است بین
جاهل و عالم، چون ما مصوبه نیستیم بلکه مخطئه هستیم، اگر
واقعاً عقیده ما این است که احکام الله مشترک است بین عالم و
جاهل، پس چطور می گویید جاهل قاصر نمازش درست است، کما
اینکه بعداً خواهیم گفت که نماز بین ناسی و ساهی هم
درست است، پس معلوم می شود که سوره در حق اینها واجب نیست و
الا اگر واجب بود، نماز اینها باطل بود، چگونه جمع کنیم بین
کون الحکم مشترکاً بین العالم و الجاهل و بین صحة الصلاة الجاهل و
صلاة الساهی و صلاة الناسی؟
جواب این واضح و روشن است،
دیگران یک جواب دارند و ما جواب دیگر، آقایان می گویند:
«حکم الله المشترک» انشائی
است، انشائی است، یعنی فعلیت ندارد، حکم انشائی
مشترک بین جمیع مردم، اعم از جاهل مقصر و قاصر، و الناسی و
الساهی، تفاوت شان در فعلیت است، در حق قاصر، ناسی و
ساهی فعلیت ندارد، این جواب مال شیخ انصاری و جناب
آخوند است، اینها معتقدند که هر فردی خطابی دارد، زید
یک خطاب دارد، عمرو یک خطاب، بکر هم یک خطاب، یعنی
هر فرد برای خودش خطاب جداگانه ای دارد، قهراً این خطاب ها در
حق عالم فعلی است و در حق جاهل انشائی
ولی استاد ما (حضرت امام
خمینی) منکر این مطلب بودند و می فرمودند ما خطاب
شخصی نداریم، خطاب ما خطاب قانونی است و خطاب قانونی
یک خطاب است، حجة علی الکلّ، «وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيتِ » [6]،
خطاب واحد است و در عین حال حجت بر کل است، یعنی همه حجت
دارند، نه اینکه همه خطاب دارند، اگر اینطور بگوییم، در
حکم فعلی همه ما مشترک است، حکم فعلی آن است که شارع آن را «فی
القرآن و السنّة» بیان کرده، همه ما در این مشترک هستیم، هم
جاهل قاصر و هم جاهل مقصر.
به بیان دیگر خطاب، خطاب
شخصی نیست تا قبیح باشد، خطاب، خطاب قانونی است، اگر خطاب
شخصی باشد قبیح است که به آدم غافل بگوید: صلّ، اما اگر
بگوییم خطاب ما، خطاب قانونی است، مثلاً دولت اعلام می کند
هر بیست ساله باید برود به سر بازی، این یک خطاب
است که بر همگان حجت می باشد، وقتی که اعلام کردند، بر همه حجت است،
اگر این شد، حجت بر همه تمام است، هم بر غافل فعلیت دارد،
فعلیت این است که حکم الله بیان بشود، منتها طرف اگر بداند، می
شود منجز، اگر نداند، می شود غیر منجز.
بنابراین، حکم الله
المشترک در حق قاصر فعلی است ،منتها تفاوتش با مقصر در این است که
در حق مقصر منجز است، اما در حق این آدم منجز نیست، در حق ساهی
و ناسی حکم الله فعلی است، فعلی یعنی چه؟
یعنی اعلام وبیان شده است، همین که بیان شد،
فعلی می شود، از این رو، دیگر لازم است که در خانه تک تک
مردم بزند و حکم الله را بگوید، حکم الله در حق همه فعلی است، منتها
تفاوت در تنجز و عدم تنجز است.
« تم الکلام فی أمور»: عامد
را شامل نیست، جاهل بسیط را هم شامل نیست، جاهل مرکب مقصر را هم
شامل نیست، قاصر را شامل است و حکم الله المشترک علی قول انشائی
است و علی قول فعلی است، یعنی حکم در حق همه فعلی
است، تفاوتش در تنجز وعدم تنجز می باشد.






[1] انعام/سوره6، آیه149.



[2] أمالي،
شیخ مفيد، ص 227.



[3] عروة الوثقی،
سید کاظم طباطبائی، ج1، ص515، ط جامعه مدرسین.



[4] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج6، ص87، ب27 من أبواب القراءة فی الصلاة، ح2، ط
آل البیت.



[5] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج6، ص90، ب29 من أبواب القراءة فی الصلاة، ح2،ط
آل البیت.



[6] آل عمران/سوره3، آیه97.