مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، - ۱۳۲۴

عنوان و نام پدیدآور : قرآن و تبلیغ/ محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : [ویراست۲].

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ده، ۲۴۳ص.

شابک : ۱۳۰۰۰ ریال 978-964-90402-4-0 :

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری (فاپا)

یادداشت : چاپ هفتم.

یادداشت : عنوان دیگر: قرآن و تبلیغ: بررسی آیات و روایات در روش تبلیغ دین.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر : قرآن و تبلیغ: بررسی آیات و روایات در روش تبلیغ دین.

موضوع : تبلیغات -- جنبه های قرآنی

رده بندی کنگره : BP۱۰۴ /ت۲ق۴ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۷-۹۶۶۰

اشاره

تقدیم به:

رسول گرامی اسلام، محمد بن عبداللَّه صلی الله علیه وآله.

امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیهما السلام،اولین مبلّغ اسلام در یمن.

جعفر طیّار، اولین مبلّغ اسلام در حبشه.

مصعب بن عمیر، اولین مبلّغ اسلام در مدینه.

زینب آبری علیها السلام پیام رسان حرآت عاشورا در طول تاریخ.

و تمامی مبلّغانی آه در راه خدا جان دادند و ما را با اسلام آشنا نمودند،

به خصوص شهیدانی آه با عمل و خون خود مردم را از گمراهی نجات دادند.

1- سخن ناشر

آتابی آه پیش روی شماست در سال ١٣٧٢ طی دو نوبت به تعداد ٤٠٠٠٠ نسخه از سوی

سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتشر شد. اما با وجود تقاضا، دیگر از

سوی ناشر اقدامی صورت نگرفت.

آه هدف آن نشر آثار قلمی حجة الاسلام و « مرآز فرهنگی درسهایی از قرآن » بدنبال تأسیس

المسلمین محسن قرائتی است، تجدید نظر و اصلاح آتب منتشره مورد توجه قرار گرفت و در این

با شکلی جدید از سوی این مرآز منتشر م یگردد. « قرآن و تبلیغ » راستا آتاب

از همه آسانی آه با ارسال نظرات خود ما را در تصحیح و اصلاح این آتاب یاری نمودند تشکر

می نماییم.

مرآز فرهنگی درسهایی از قرآن

2- پیشگفتار

قرآن و تبلیغ » پیشگفتار

 با اینکه تبلیغ و امر به معروف و نهی از منکر و انذار و ارشاد از مسایل مهم اسلام است، امّا درباره شیوه های آن کتب زیادی نوشته نشده است. خداوند توفیقی مرحمت کرد تا یک دور قرآن را به قصد بررسی مسئله تبلیغ مطالعه و صدها آیه در مورد شیوه تبلیغ و شرایط مبلّغ پیدا کردم که آنها را همراه با نکاتی که در طول بیست سال سابقه تبلیغ بدست آورده ام در یک کتاب به مبلغان اسلام عرضه کنم. به امید آنکه امر

تبلیغ اسلام را جدّی بگیریم و با شیوه های آن آشنا شویم و حوزه و دانشگاه با استفاده از ابزار و علوم مختلف و جمع آوری تجربیات و آمار و مقایسه با تبلیغات دیگران و نوشتن رساله های تحقیقی پیرامون شیوه های تبلیغ انبیا و ائمه معصومین علیهم السلام و بزرگان دین، کسانی را که سوز تبلیغ دارند به سلاح علم و تجربه تجهیز نمایند تا خداوند با امدادهای غیبی خود که بخاطر سوز و خلوص مرحمت می کند

مبلغان دین خود را یاری فرماید.

 آری، هدایت و آگاهی دادن به مردم، وظیفه مبلغان است و این عهد و پیمانی است که خداوند متعال از آنان گرفته است.

 علی علیه السلام می فرماید: «انّ اللَّه لم یاخذ علی الجهّال عهداً بطلب العلم حتّی اخذ علی العلماء عهداً ببذل العلم للجهّال»⁽¹⁾

 «خداوند متعال قبل از اینکه از نادانان عهد و پیمان بگیرد که یاد بگیرند، از دانایان پیمان گرفته است که به جاهلان بیاموزند.»

 امروزه یکی از مهمترین وسایل مورد استفاده جهانخوران بی دین، ابزار تبلیغ است. با استفاده از وسایل مدرن تبلیغی، ناممکن ها را ممکن می سازند و حکومت ها را ساقط می کنند. انقلاب ها را به شکست می کشانند و افکار مسموم و فرهنگ غلط خویش را در روح و جان انسان های ساده و ناآگاه تزریق می کنند. پس برماست که به این امر مهم توجه بیشتری کنیم و با آگاهی دادن به انسان ها، این تبلیغات را بی اثر

سازیم.

 باید جملات امام راحل قدس سره را چراغ راه خویش قرار دهیم که فرمود:

 «تبلیغات مسئله ای است پر اهمیّت و حساس یعنی دنیا با تبلیغات حرکت می کند. آنقدری که دشمنان ما از حربه تبلیغات استفاده می کنند از طریق دیگری نمی کنند و ما باید به مسئله تبلیغات بسیار اهمیّت دهیم و از همه چیزهایی که هست بیشتر به آن توجه کنیم»⁽²⁾

 یکی از عوامل عقب ماندگی مسلمانان در طول تاریخ، نداشتن انسجام و تشکیلات تبلیغی بوده است، یعنی مرکزیّتی وجود نداشته تا نیازها را در نظر بگیرد و با توجه به نیروی تبلیغی موجود، آن ها را تقسیم کرده و برایشان برنامه ریزی2 کند.

 قرآن کریم بر وجود تشکیلاتی برای تبلیغ تأکید می کند و می فرماید:

 «و لتکن منکم امّة یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر»⁽¹⁾

 «از شما مسلمانان باید گروهی باشند تا مردم را به خیر بخوانند و امر به معروف و نهی از منکر کنند.»

 تبلیغ های دو نفری نمونه ای از کار تشکیلاتی است که مبلغان، امور تبلیغی را بین خود تقسیم می کنند. مانند حرکت تبلیغی موسی و هارون علیهما السلام که موسی پیامبر و هارون به خاطر زبان فصیحش، اعلام کننده پیام بود.

 شاید به همین دلیل باشد که امام صادق علیه السلام بر اینگونه تبلیغ تأکید می فرماید: «رحم اللَّه عبداً اجتمع مع آخر فتذکّر امرنا»⁽²⁾«خداوند رحمت کند بنده ای را که با دیگری همراه شود و در راه ما تبلیغ کند.»

 در صدر اسلام و پیش از آن اعمالی از اولیای الهی صادر شده که نمونه هایی از کار تشکیلاتی است.

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله به هنگام هجرت، علی علیه السلام را به جای خود در مکه گذاشتند و مصعب را قبل از خود به مدینه فرستادند. و پس از هجرت، عباس را گذاشتند تا ایشان را از آخرین اخبار مطلع سازد.

 از آیه «و جاء رجل من اقصی المدینة یسعی قال یا موسی انّ الملا یاتمرون بک لیقتلوک فاخرج»⁽³⁾«مردی (مؤمن) از دورترین نقاط شهر (مصر) آمد و گفت: ای موسی رجال دربار فرعون درباره تو مشورت می کنند که تو را به قتل برسانند پس خارج شو»، استفاده می شود که حضرت موسی علیه السلام در حرکت ظلم زدایی خویش مأموران مخفی داشته اند.

 امام حسین علیه السلام، محمدبن حنفیه را در مدینه گذاشتند تا مسایل مدینه را به کربلا گزارش دهد. و مسلم بن عقیل را روانه کوفه کردند تا وضعیت آنجا را ارزیابی کند و به ایشان خبر دهد.

 امروزه دشمنان اسلام برای تبلیغات خود از قوی ترین تشکیلات استفاده می کنند. همانگونه که در صدر اسلام برای سر و سامان دادن به نیروهای متفرق خود و مبارزه علیه مسلمانان از مسجد استفاده کردند.

 «والّذین اتّخذوا مسجداً ضراراً و کفراً و تفریقاً بین المؤمنین و ارصاداً لمن حارب اللَّه و رسوله من قبل»⁽⁴⁾

 «آن مردم منافقی که مسجدی برای زیان اسلام بر پا کردند (تا مردم در مسجد پیغمبر و نماز ایشان حاضر نشوند) و مقصودشان کفر و دشمنی و جدایی بین مسلمانان و پناهگاهی برای همکاری با دشمنان خدا و دشمنان دیرینه رسولش بود.»

 بنابراین امروزه ضرورت تشکیلات تبلیغاتیِ قوی به خاطر مقابله با دشمنان بیشتر است. زیرا در مقابل دنیایی که دارای تشکیلات بسیار قوی است نمی توان به تبلیغات جزئی و فردی اکتفا نمود. مبلغان مسلمان باید دست در دست یکدیگر، با تشکیلاتی منسجم و با تمام توان بر ضد هجوم فرهنگی دشمن بشورند و اگر ناتوان شدند مبلغان دیگر راهشان را ادامه دهند و پرچم «لا اله الاّ اللَّه و محمّد رسول اللَّه» را همیشه

بر افراشته نگاه دارند.

 نباید با رفتن یک نفر اجتماع مسلمانان و تشکیلاتشان از هم فروپاشد. چنانکه در هنگام نماز جماعت اگر امام جماعت از دنیا برود یا شهید شود یا غش کند یا وضویش باطل شود یا بفهمد وضو نداشته و نماز را ترک کند باید یک نفر از صف اول کمی جلو بیاید و نماز را از همان جایی که قطع شده است با مردم بخواند.

 در جنگ اُحد فریادی بلند شد که پیامبر کشته شد گروهی از مسلمانان فرار کردند، آیه نازل شد که «افان مات او قتل انقلبتم علی اعقابکم»⁽¹⁾«اگر او به مرگ یا شهادت درگذشت شما به جاهلیت خود رجوع خواهید کرد؟.»

 از این آیه استفاده می شود که تبلیغات و جماعت مسلمانان باید چنان محکم باشد که حتی با رفتن رهبر نیز بهم نریزد.

 در جنگ ها رسول اکرم صلی الله علیه وآله چند فرمانده تعیین می کردند و می فرمودند: اگر اولی شهید شد دومی و اگر دومی شهید شد نفر سوم جای او را بگیرد و بدینوسیله اجازه نمی دادند که نظام فرو پاشد.

 چنانکه قرآن در مورد پیوستگی رسالت انبیا می فرماید:

 «و اضرب لهم مثلاً اصحاب القریة اذ جائها المرسلون اذ ارسلنا الیهم اثنین فکذّبوهما فعزّزنا بثالث فقالوا انّا الیکم مرسلون»⁽²⁾

 «ای رسول برای این مردم، حال قریه (انطاکیه) را مثال بزن که رسولان حق برای هدایت آنها آمدند، نخست دوتن از رسولان را فرستادیم چون تکذیب کردند رسول سومی را به کمک آنها روانه کردیم.»

 در خاتمه باید بگویم که مطالب این کتاب را ابتدا برای طلاب حوزه علمیه قم و دانشجویان فوق لیسانس جامعة الصادق تهران یک دوره تدریس کرده ام، سپس فاضل محترم آقای دهنوی آنها را تنظیم و به قلم در آورده است. در آستانه چاپ نیز، کتابی به نام «پژوهشی در تبلیغ» از دانشمند محترم جناب آقای رهبر بدستم رسید که از مطالعه آن در نوشتن مقدمه کتاب بهره برده ام.

 از خداوند می خواهم که این کتاب را مفید و کارگشا قرار دهد و گرنه علم غیر مفید به قدری خطرناک است که رسول اکرم صلی الله علیه وآله هر روز از شرّ چنین علمی به خداوند پناه می برد و می فرمود:

 «اعوذبک من علم لاینفع»

 ضمنا از کسانی که انتقادها و پیشنهادهای خود را درباره این کتاب ارسال نمایند تشکر می کنم.

 محسن قرائتی

3- هشدار یک امر غریزی است

قرآن و تبلیغ » هشدار یک امر غریزی است

 بسیار دیده شده که در میان حیوانات، وقتی یکی از آنها احساس خطر می کند سایرین را هشدار می دهد و یا اگر به چیزی دست یافت آنها را خبر می دهد تا از آن استفاده کنند.

 قرآن در این مورد نمونه ای را نقل می کند که هنگام عبور لشگر سلیمان، یکی از مورچه ها به سایر مورچگان هشدار داد که به لانه های خود روند تا زیر پای لشگریانِ سلیمان لِه نشوند.⁽¹⁾

 همچنین در قرآن می خوانیم: هنگامی که هدهد از خورشید پرستی مردم منطقه سبأ مطلع شد آنرا به حضرت سلیمان خبر داد.⁽²⁾

 امروزه نیز در دنیا از حیوانات، برای کشف جرائم و اطلاع از ورود بیگانه به منزل استفاده می کنند. بنابراین هشدار و اعلام خطر یک غریزه است که خداوند در غیر انسان ها نیز به ودیعه نهاده است.

4- تاریخ تبلیغ

قرآن و تبلیغ » تاریخ تبلیغ

 چون خطراتی که انسان را تهدید می کند همیشه بوده است، هشداردهندگان نیز همیشه بوده اند، قرآن می فرماید:

 «و ان من امة الاّ خلا فیها نذیر»⁽³⁾

 «هیچ قومی بدون هشدار دهنده نبوده است.»

 اولین فرد روی زمین مبلّغ بوده و اولین آیاتی که بر پیامبر اسلام نازل شده او را به قیام و انذار دعوت می کند: «قم فانذر»(12).

5- اهداف و محتوای تبلیغ

قرآن و تبلیغ » اهداف و محتوای تبلیغ

 اهداف تبلیغ مختلف است، استکبار هدفی جز به استضعاف کشاندن مردم ندارد و لذا تمام توان و بوق و کرنا و بودجه خود را صرف تضعیف و تحقیر دیگران و اطاعت از خود می کند ولی هدف تبلیغ در مکتب انبیاعلیهم السلام نجات مردم از طاغوت ها و هواهای نفسانی و جهل و تفرقه و شرک و دعوت به خدا و قانون آسمانی است.

 محتوای تبلیغ تمام انبیا علیهم السلام یکی بوده است:

 «اَنِ اعبدوا اللّه وَ اجتَنِبوا الطّاغوت»⁽¹⁾

 «از طاغوت اجتناب کنید و تنها خداوند را اطاعت نمایید.»

 قرآن در باره هدف اسلام از تبلیغ، می فرماید:

 «دَعاکم لما یحییکم»⁽²⁾«دعوت انبیا برای زنده کردن شماست.»

 حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه می فرماید: انبیا آمدند تا عقل های خفته را برانگیزانند. «یثیروا لهم دفائن العقول»⁽³⁾

 هدف، نشر قانون خدا و مبارزه با ظلم است. دعوت به عدالت و تقوی است. اتمام حجت و ارشاد و امر به معروف و نهی از منکر است. بنابراین تبلیغ کار بسیار ارزشمندی است که در درجه اول مسئولیت آن از طرف خداوند بر دوش انبیا و اولیا علیهم السلام و سپس بر دوش علمای ربّانی گذارده شده است. لذا تبلیغ یک حرفه نیست، منبع درآمد نیست، بلکه یک وظیفه الهی و انسانی است.

6- دامنه تبلیغ

قرآن و تبلیغ » دامنه تبلیغ

تبلیغ محدود به مکان و زمان خاصّی نیست، مرز و بوم ندارد. رسول اکرم صلی الله علیه وآله به سران کشورهای یمن، حبشه، روم، ایران و یمامه دعوتنامه نوشتند و امام خمینی قدس سره نیز به رهبر بزرگترین قدرت های مارکسیستی نامه دعوت نوشتند.

 در تاریخ می خوانیم: کشور تانزانیا و زنگبار در آفریقا از طریق تجّار فارس که با کشتی به آنجا سفر کرده بودند مسلمان شدند.

 در قرن یازدهم در جنگی که اتفاق افتاد یک عالم مسلمان اسیر شد، او را به روم بردند و این فقیه با تبلیغ خود اسلام را به روم برد.

 با هجرت یک عالم قزوینی به کشور چین اسلام به چین وارد شد. و مردم شمال کشور چاد از طریق چند زن مسلمان با اسلام آشنا شدند.

 این بود تاریخِ تبلیغ مسلمانان در قدیم، ولی امروزه کلیسا با ترجمه انجیل به 1200 زبان و ترویج مسیحیت از رادیوهای دنیا، صدای خود را در سراسر جهان پخش می کند.

 زمانی مسلمانانی نظیر مَصعَب با هجرت به مدینه و جعفر طیّار به حبشه و علی بن ابیطالب علیه السلام به یمن، اسلام را ترویج می کردند ولی امروزه ما نشسته ایم و روحانیون مسیحی و حتی شخص پاپ به سراسر دنیا سفر و تبلیغ می کنند.

7- ابزار تبلیغ

قرآن و تبلیغ » ابزار تبلیغ

 ابزار تبلیغ، منحصر در سخن و قلم و فیلم و نمایش نیست. در قدیم، ابزار تبلیغ نقش هایی بود که بر سنگ حکاکی می شد. اما کم کم در قالب شعر و بیان و سپس به صورت کتاب و امروز به صورت فیلم و نوار در آمده است.

 استکبار جهانی، امروز اهداف خود را با انواع وسایل در جهان پیاده می کند که ما گوشه ای از آنها را بیان می کنیم.

 1. عکس و پوستر.

 2. روزنامه و مجله.

 3. رادیو و تلویزیون.

 4. بروشور و مکاتبات مستمر از طریق صندوق های پستی.

 5. مأموریت های دیپلماسی.

 6. جنگ سرد و شایعه سازی.

 7. تهیه و نشر کتاب های تحریف شده.

 8. توریسم و جهانگردی.

 9. تشکیل اردوهای مختلط پسر و دختر با جاذبه های جنسی.

 10. اعزام کارشناس، مشاور فرهنگی، اقتصادی، نظامی، حقوقی.

 11. ارائه خدمات بوسیله دختران برای جذب جوانان.

 12. ایجاد کلاس های زبان انگلیسی به صورت مجانی.

 13. برنامه ریزی برای کنترل نسل مسلمانان در کشورهایی که تعداد مسلمانان بیشتر است.

 14. مُد لباس و القای مصرف گرایی.

 15. ازدواج با مسلمانان مهاجر.

 16. ارائه خدمات بهداشتی و درمانی و آموزشی بصورت رایگان.

 17. برگزاری مسابقات فرهنگی

 18. ارتباط خطوط تلفنی به منظور تبلیغات.

 19. تهیه و صدور فیلم از طریق ویدئو و ماهواره.

 20. انتقال فرهنگ و آداب و رسوم خود در کنار تکنولوژی.

 اینهمه ابزار با آن بودجه کلان به منظور چیست؟. چرا امریکا در سالی که برای قدرت نظامی خود 200 میلیارد دلار بودجه می گذارد برای تبلیغات جهانی اش 90 میلیارد دلار سرمایه گذاری می کند.

 وزیر تبلیغات هیتلر می گوید: با گاز، صدها نفر مسموم می شوند ولی با شایعه می توان صدها میلیون نفر را مسموم کرد!!.

 ناپلئون می گوید: من از صدای قلم روزنامه ها بیش از صدای گلوله ها می ترسم!. کارتر رئیس جمهور اسبق امریکا می گوید: یک دلار برای تبلیغات بهتر از ده دلار برای تسلیحات است⁽¹⁾.

 بهر حال این سیمایی از تبلیغات زمان ما و اهمیتی که دنیای استکبار به آن می دهد و این است بی برنامه گی، بی بودجه گی و بیحالی ما.

 اگر ما مثل مسلمانان صدر اسلام هجرت می کردیم و به فرمان قرآن به آیات «سیروا فی الارض» عمل می نمودیم و علی وار به بلاد دور و نزدیک، شهر و روستا، داخل و خارج می رفتیم،

 اگر دانشجویان اعزامی ما به دنیا هر کدام یک مبلغ بودند و هیئت های بلندپایه ما همراه با مذاکرات سیاسی، اقتصادی و بازدیدهای رسمی و غیر رسمی به فکر نشر فرهنگ ناب محمّدی بودند،

 اگر هر عالمی مثل علامه سید شرف الدین که با نوشتن حدود صدنامه به عالمی سنّی توانست دل او را جذب کند عمل می کرد،

 اگر همانگونه که کشور چین صدها نفر را با زبان فارسی آشنا کرد ما هم چند نفری را به زبان چینی آشنا می کردیم و هجرت را بر خود واجب و رفاه را برخود حرام می کردیم،

 اگر همینکه انحرافی دیدیم هدهدوار نزد سلیمان ها ناله می زدیم و هرگاه مظلومی را دیدیم زینب وار در شهرها فریاد می زدیم و قرآن را از مهجوریت در می آوردیم و اسلام را به عاشقان تشنه آن در سراسر جهان معرفی می کردیم،

 اگر طلبه و دانشجوی ما با هم دوست بودند و نوجوانان فامیل و همسایه خود را هر هفته جمع می کردند و برای آنان مطالب مفیدی را با اخلاص می گفتند،

 اگر هر روحانی در یکی از مدارس با نسل نو نماز جماعتی می خواند و کلامی را خلاصه می گفت،

 اگر ما روحیه شهید نواب صفوی را می داشتیم که اول وقت هرکجا بود عَلَناً اذان می گفت و نماز را اقامه می کرد،

 اگر ما مثل آیةاللّه شهید سعیدی بودیم که وقتی از تهران برای زیارت امام رضاعلیه السلام به مشهد آمد، همینکه در خیابان های مشهد به او گفته شد یکی از روستاها نیاز به عالم دارد، ایشان از زیارت امام رضا علیه السلام صرف نظر کرد و گفت ثواب تبلیغ در روستا کمتر از زیارت امام نیست. از همانجا به سوی روستا رفت تا مسئله و حدیثی را برای کشاورزان عزیز بگوید.

 اگر به جای جلسات سخنرانی در کنار هم، تقسیم کار می شد و دانشمندان و نویسندگان ما به جای رقابت های ناسالم هر کدام نشر اسلام را در منطقه ای به عهده می گرفتند،

 و اگر بودجه هایی که صرف تزئینات مساجد می شود صرف اهل مسجد به خصوص نسل نو می شد و هر مسلمانی بدنبال شناختن و شناساندن بود، چه واقعه ای اتفاق می افتاد؟ آنگاه می دیدیم که:

 «یدخلون فی دین اللّه اَفواجاً».

 امام رضا علیه السلام می فرماید: اگر مردم بدانند که ما چه مطالبی داریم به سوی ما خواهند آمد⁽¹⁾.

 به هرحال خداوند همه ما را بیدار کند. بنده که تقریباً بیست سال است در رادیو و تلویزیون و حوزه و دانشگاه و شهرهای مختلف برنامه تبلیغی دارم نمی توانم بگویم که به وظیفه خودم عمل کرده ام! باید عذر تقصیر به پیشگاه خداوند بریم و لااقل به اندازه ای که بازرگانان برای تبلیغ کالای خود تلاش می کنند برای تبلیغ دین خدا تلاش کنیم.

 واتیکان و کلیسا که جز چند سفارش اخلاقی، چیزی ندارند و کتابشان تحریف شده است و رهبرانشان همچون ابرقدرت ها کاخ نشین و در برابر ظلم ها ساکت هستند حدود 5000 نوع مجله و روزنامه در بیش از دو میلیارد تیراژ دارند که بعضی از نشریات آنها به هشتاد زبان ترجمه می شود و 000/150 روحانی مسیحی به کشورهای دنیا می فرستند.

 کشورهای مارکسیستی که پوچی مکتبشان روشن شد و یکی پس از دیگری سقوط کردند، کتاب های رهبرانشان را به 101 زبان ترجمه و در دنیا پخش کردند.

 ولی ما، که هم قرآنی داریم که: «لا یأتیه الباطل»⁽²⁾«هیچ باطلی در آن راه ندارد» و «لم یجعل له عوجاً»⁽³⁾«هیچ انحرافی در آن نیست» و هم رهبرانی عادل و پارسا و زاهد، همراه با قوی ترین استدلال و برهان، بخاطر نداشتنِ تصمیم جدّی کار چندانی نکرده ایم. سلام خداوند بر امام خمینی و شهدا که با حرکت و خون خود بسیاری از این نارسایی ها را جبران و دنیا را به اسلام ناب محمّدی صلی الله علیه وآله توجه

دادند.

8- تبلیغ براساس آزادی

قرآن و تبلیغ » تبلیغ براساس آزادی

 قرآن در آیات زیادی می فرماید: «ای پیامبر وظیفه تو ابلاغ است نه اجبار و اکراه، هر کس خواست پیروی کند و هر کس نخواست پیروی نکند»⁽⁴⁾. «بندگان خوب من کسانی هستند که سخن را می شنوند و بهترین آنرا پیروی می نمایند»⁽⁵⁾.

 حق انتخاب بر اساس تدبر و تعقل و بصیرت و آگاهی یکی از امتیازات دین مبین اسلام است.

 اسلام، تبلیغات خود را بر اساس آزادی و از طریق منطق و موعظه استوار نموده است. رسول اکرم صلی الله علیه وآله در یک روز چند نامه به چند نقطه جهان از جمله امپراطور روم و ایران و پادشاه

حبشه و شام و یمامه فرستاد⁽¹⁾ولی دعوت او بر اساس ارشاد و هدایت بود نه اکراه و اجبار و یا تهدید و تطمیع. چنانکه شیوه دعوت آن حضرت نسبت به اهل کتاب دعوت به مشترکات بود⁽²⁾.

 آن حضرت برای دعوت به اسلام به عیادت فردی یهودی که او را آزار می داد رفت و آن یهودی به دلیل این نوع برخورد مسلمان شد⁽³⁾.

 «وحشی» غلام هند را که قاتل حمزه عموی آن حضرت بود مورد عفو قرار داد و اسلام او را پذیرفت⁽⁴⁾. آری اساس دعوت اسلام حق گرایی، واقع نگری، منطق، فطرت و انسان دوستی، است.

 قرآن، انسان ها را از تفرقه به وحدت، از برادرکشی به اخوت، از جهل به علم، از شرک به توحید، از توحّش به تمدن، از طاغوت پرستی به خداپرستی، از پلیدی و ذلت و حقارت به تقوی و عزت و ایثار دعوت می کند.

 انبیا برای قیام به قسط آمده اند: «لیقوم الناس بالقسط»، و جز وحی سخنی بر زبان جاری نمی کنند: «و ما ینطق عن الهوی».

 با این شیوه و محتوا بود که با دعوت علی بن ابیطالب علیه السلام قبیله حمدان به اسلام رو آوردند⁽⁵⁾و برادرش جعفر طیار دل نجاشی پادشاه حبشه را به اسلام جذب کرد و مَصعَب با هجرت خود به مدینه و دعوت و آموزش قرآن به مردم، زمینه هجرت پیامبر صلی الله علیه وآله را فراهم نمود.

 صراحت و صداقت و استدلال و اخلاق اسلام زمانی جلوه می کند که انسان تبلیغاتِ همراه با دروغ و تهمت و شایعه و اهانت دیگران را مشاهده می کند. شعرایی که همچون مگسانِ دور شیرینی، اشعاری می سرایند تا راه انحرافی خود را به دیگران القا نمایند:

 «و الشعراء یتبعهم الغاون»⁽⁶⁾

 تبلیغات دیگران چنان جاذبه دارد که حتی رسول اللَّه صلی الله علیه وآله را به تعجب وادار می کند: «و من الناس من یعجبک قوله»⁽⁷⁾ولی اسلام حاضر نیست از هر کس و هر وسیله ای برای تبلیغات خود استفاده کند، لذا قرآن می فرماید:

 «و ما کنت متخذ المضلّین عضداً»⁽⁸⁾

 «مبادا از منحرفان استمداد جوئی.»

 «و لا ترکنوا الی الذّین ظلموا فتمسّکم النّار»⁽⁹⁾

 «به ستمگران تکیه نکنید که گرفتار آتش دوزخ خواهید شد.»

 گاهی افراد سرشناس نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می گفتند که اگر ما اسلام آوریم و دین تو را بپذیریم آیا امتیازی برای ما خواهد بود⁽¹⁾، حضرت با کمال صراحت می فرمود: نه!.

 اسلام، در تبلیغات خود حتی اجازه ناسزا گفتن به دشمن را نمی دهد. حضرت علی علیه السلام در صفین به یاران خود فرمود: من از ناسزاگویی شما ناراحتم، ما با داشتن منطق نیازی به ناسزا نداریم⁽²⁾.

 در جای دیگر می فرماید: علامت ایمان واقعی آن است که انسان طرفدار حق باشد گرچه به ضررش تمام شود(33).

 راستی مقایسه میان شیوه های تبلیغی اسلام با دیگران خود نشانه حقّانیت اسلام است. بد نیست نگاهی به نحوه تبلیغات کلیسا داشته باشیم. در اینجا جملاتی را از کتاب «پژوهشی در تبلیغ» بیان می کنیم:

 مسیحیت گاهی به اسم الهیاتِ رهایی بخش در میان ملل محروم آفریقا تبلیغ می کند و کلمه مقدس «رهایی بخش» را دستاویز قرار می دهد. و گاهی با چاپ کتابی به اسم «مارکسیسم، قلب مسیحیت» دل افرادی را که زمینه های چپ در آنها قوی است بدست می آورد و سفیر پاپ در ترکیه طی مصاحبه ای می گوید: لائیک ایدئولوژی خوبی است. گاهی هم زنان خواننده را به کلیسا می برد تا با رقص و موسیقی به کلیسا رونق بخشند.!

 کشیشی در هندوستان به معبد عورت پرستان می رود و صلیب به گردن مجسمه آنان می اندازد تا برای ترویج مسیحیت دل بت پرستان را بدست آورد.

 آیا با این نوع تبلیغ که در واقع دست برداشتن از اهداف است می توان مردم را به معنویت دعوت کرد؟!

 البته کلیسا راه های مثبتی نیز دارد، مثلاً بیش از دو هزار بیمارستان و 266 درمانگاه رایگان، 698 جذام خانه و 2655 یتیم خانه در دنیا از طرف کلیسا اداره می شود و امروزه در افریقا حدود پانزده هزار مبلّغ مسیحی در 16671 مدرسه عالی و 500 مدرسه مذهبی و 600 بیمارستان و 120 اردوگاه آوارگان و 511 درمانگاه مشغول فعالیت هستند، در حالی که اکثر آوارگان و ایتام فرزندان مسلمانان هستند.

 کلیسا در جهان 36450 مدرسه ابتدائی و 11154 مدرسه متوسطه و دبیرستان ساخته است و تنها در افریقا پنج میلیون دانش آموز مسلمان در مدارس مسیحیت تحصیل می کنند.

9- شناخت مخاطب

قرآن و تبلیغ » شناخت مخاطب

 در تبلیغ باید بدانیم که مخاطب ما کیست؟ فرد است یا گروه. در چه شرایطی زندگی می کند و در چه محیطی تربیت شده است. تشنه است یا بی تفاوت یا فراری. در چه مرحله ای از رشد است و چقدر ظرفیت دارد. قرآن، روح بعضی را به زمین آماده ای تشبیه کرده که با نزول باران سبز می شود ولی بعضی را زمین شوره زاری دانسته که جز خار و خاشاک، روئیدنی دیگری ندارد. قلب بعضی را مثل سنگ نفوذناپذیر شمرده و بعضی را چنان

آماده که هرگاه سخن حقی بشنوند، اشک شوق از دیدگانشان جاری می شود.

 قرآن که مایه شفاست، برای ستمگران بخاطر عنادی که در برابر شنیدن هر آیه از خود نشان می دهند سبب سقوط بیشتری است. در قرآن از مسیحیان بیش از یهودیان ستایش شده است همانگونه که در روایات از روحیه نوجوان و آمادگی پذیرش او که بیش از دیگران است تجلیل به عمل آمده است.

10- تبلیغ و آگاهی لازم

قرآن و تبلیغ » تبلیغ و آگاهی لازم

 تبلیغ دین علاوه بر اخلاص و شور و توفیق الهی نیاز به معلومات وسیعی دارد که مهم ترین آنها عبارت است از:

 آشنایی با قرآن کریم و نهج البلاغه و سیره پیامبراکرم صلی الله علیه وآله و ائمه معصومین علیهم السلام و کلمات آن بزرگواران،

 آشنایی با شعر و تمثیل و زبان مردم،

 آشنایی با مشکلات و روحیات مردم،

 داشتن سلیقه لازم در انتخاب مطلب،

 برای هر صنف باید مطلب ویژه ای آماده کرد، همانگونه که در دعا برای علما، زهد. برای تجار، سخاوت. برای فقرا، صبر. برای رزمندگان، پیروزی و برای زنان، حیا و عفت در خواست شده است. باید آشنا با مسایل اجتماعی و روان شناسی و آگاه به مسایل و مشکلات دوست و دشمن بود.

 دعوت هر گروهی، شرایط و بیان خاصی می طلبد. همانگونه که امر به معروف و نهی از منکر، نسبت به افراد و شرایط تفاوت دارد. گاهی غبارِ گچ روی لباس می نشیند و گاهی دوده حمام، غبار گچ را باید با زدن به لباس، دور کرد ولی دوده حمام را با فوت کردن. اگر دست بزنید هم دست سیاه می شود و هم دوده بیشتر به لباس فرو می رود. شکل مبارزه با مفاسد و آلودگی های محیط، نسبت به افراد و زمان ها فرق دارد.

11- تبلیغ عملی

قرآن و تبلیغ » تبلیغ عملی

 عملِ مبلغ به گفتار خود، علاوه بر اینکه تبلیغ عملی است، شرط تأثیر تبلیغ نیز هست. به خصوص که مردم نسبت به شیوه زندگی مبلّغ و خانواده او بسیار حساس هستند و از کسی که سخن خدا و رسول و ائمه را به زبان جاری می کند توقع صفا واخلاص و وارستگی و پارسایی دارند و اگر زندگی او و همسر و فرزندانش با تجملات گِره بخورد سخن او بی اثر یا کم اثر خواهد شد.

 قرآن ضمن انتقاد از چنین مبلغانی، در یکجا می فرماید: «اتأمرون الناس بالبر و تنسون انفسکم»⁽¹⁾«آیا مردم را به نیکوکاری دعوت می کنید ولی از خودتان غافلید.» و در جای دیگر می فرماید: «لم تقولون ما لا تفعلون»⁽²⁾«چرا حرفی می زنید که خودتان به آن عمل نمی کنید.»

 باید از خداوند استمداد کنیم که به آنچه می گوئیم خود نیز عمل نمائیم وگرنه آموزش دادن به تنهایی ارزش نیست. قرآن می فرماید: برای آموزش دفن مرده، کلاغی، آموزگار نسل بشر شد⁽³⁾.

 مبلّغ اگر به گفته های خود عمل نکند همانند لوله های فلزی و سیمانی است که آب را از سرچشمه به مردم می رساند ولی چیزی از آن آب در خود او اثر نمی کند!.

 در روایات می خوانیم: از بزرگترین حسرت های قیامت آن است که انسان ببیند گروهی در اثر تبلیغ و ارشاد او به بهشت راه یافته اند ولی خودش بخاطر آنکه به گفتارش عمل نکرده، راهی دوزخ گردیده است.

12- تبلیغ چیست ؟

قرآن و تبلیغ » تبلیغ چیست ؟

 «تبلیغ»، رساندن پیام است، با استفاده از ابزار مناسب و مؤثر.

 در جهان امروز، برای جذب انسان ها به افکار و عقاید مختلف تبلیغات وسیعی صورت می گیرد و صاحبان مکاتب برآنند تا با استفاده از تبلیغ مناسب، مردم را پیرو خویش سازند و اندیشه های خود را بر آنان تحمیل کنند.

 اما در اسلام، مراد از تبلیغ، آشنا نمودن مردم با احکام اسلامی و معارف الهی و بشارت دادن مؤمنان و انذار و هشدار مخالفان است. در قرآن کریم برای تبلیغ، کلماتِ «انذار»، «بلاغ»، «تبشیر»، «تخویف»، «هدایت»، «ارشاد»، «دعوت» و «امر به معروف و نهی از منکر» آمده است که هر یک به بُعدی از ابعاد تبلیغ، اشاره دارد.

 بلاغ

 «الذّین یبلغون رسالات اللّه و یخشونه و لایخشون احداً الاّ اللّه »⁽¹⁾

 «... آنان کسانی هستند که رسالت های الهی را می رسانند و از خدا می ترسند و از هیچکس جز او نمی ترسند.»

 انذار و تبشیر

 «و ما ارسلناک الاّ مبشراً و نذیراً»⁽²⁾

 «و ما تو را نفرستادیم مگر بعنوان بشارت دهنده و ترساننده.»

 تخویف

 «و ما نرسل بالایات الاّ تخویفاً»⁽³⁾

 «و ما معجزات و آیات را تنها برای این می فرستیم که مردم از خدا بترسند.»

 هدایت و ارشاد

 «یهدی الی الرشد فامنّا به»⁽⁴⁾

 «قرآن به خیر و صلاح هدایت می کند، بنابراین به آن ایمان آوردیم.»

 دعوت

 «قال ربّ انّی دعوت قومی لیلاً و نهاراً»⁽⁵⁾

 «نوح گفت: خدایا من شب و روز قومم را دعوت کردم.»

 امربه معروف ونهی از منکر

 «یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر»(42)

 «مردان و زنان با ایمان به نیکی دستور می دهند و از زشتی باز می دارند.»

13- قلمرو و مراحل تبلیغ

قرآن و تبلیغ » قلمرو و مراحل تبلیغ

 دایره تبلیغ وسیع است، از خود و بستگان شروع می شود و در نهایت همه افراد بشر را در برمی گیرد.

 خداوند، در آغاز نهضت مقدس اسلام، از رسول اکرم صلی الله علیه وآله می خواهد که بپاخیزد، پروردگارش را بزرگ شمرد و لباسش را پاک و از پلیدی دوری کند: «قم فانذر و ربّک فکبّر و ثیابک فطهّر و الرّجز فاهجر»⁽¹⁾

 بنابراین اولین مرحله انذار، مربوط به خود رسول خداست. در آیاتی از قرآن، شخص پیامبر مورد خطاب است مانند «اُذْکُر»⁽²⁾«بیادآر»، «سَبِّح»⁽³⁾«تسبیح گوی»، «کَبِّر»⁽⁴⁾«خدا را بزرگ شمار».

 پس از این مرحله، نوبت به انذار خانواده می رسد:

 «قل لازواجک و بناتک و نساء المؤمنین»⁽⁵⁾

 «به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو.»

 مرحله بعد، انذار خویشاوندان است:

 «و انذر عشیرتک الاقربین»⁽⁶⁾«خویشان نزدیک خود را انذار کن.»

 و سپس اهل منطقه و شهر:

 «لتنذر امّ القری و من حولها»⁽⁷⁾

 «تا انذار کنی اهل مکه و کسانی را که در اطراف آن هستند.»

 و سرانجام همه مردم دنیا:

 «نذیراً للبشر»(50)

 «این قرآن برای انذار همه افراد بشر است.»

 بنابراین، کسی در تبلیغ موفق خواهد بود که ابتدا کمالاتی در خود، بوجود آورده باشد، سپس فرزند و همسر و بستگان خود را اصلاح کرده باشد و آنگاه به ارشاد مردم بپردازد.

14- ضرورت تبلیغ

قرآن و تبلیغ » ضرورت تبلیغ

 اکنون که کفّار برای نابودی اسلام متحد شده و قصد دارند تا با استفاده از ابزارهای تبلیغی، مردم مسلمان را از راه مستقیم منحرف سازند و آنان را از اعتقاداتشان جدا کنند، چه کسی ضرورت تبلیغ و لزوم استفاده از روش های صحیح تبلیغی را برای دفاع در مقابل این هجوم فرهنگی انکار می کند؟.

 با استفاده از سلاح برنده تبلیغ است که نقشه های شوم جهان خواران نقش بر آب و توطئه های شیطانی آنان خنثی می شود.

 اگر مبلّغان فداکار و با اخلاص، در طول تاریخ، بار سنگین پیام رسانی و آگاه نمودن مردم مسلمان را بر دوش نمی کشیدند در این زمان، پرچم «لا اله الاّ اللّه و محمّد رسول اللّه» در مناطق مختلف جهان برافراشته نبود.

 بنابراین تردیدی در ضرورت تبلیغ نیست و باید با توکّل به خدا و با اراده ای استوار، مخلصانه در این راه بزرگ قدم گذاریم که خدای متعال در قرآن کریم می فرماید:«و لتکن منکم امّة یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر»⁽¹⁾

 «از میان شما مسلمانان باید گروهی باشند که مردم را به خیر دعوت کنند و به نیکی دستور دهند و از بدی باز دارند.»

 بی توجهی به مسأله تبلیغ، قهر الهی را بدنبال خواهد داشت.

 «لعن الّذین کفروا من بنی اسرائیل علی لسان داوود و عیسی بن مریم ذلک بما عصوا و کانوا یعتدون کانوا لا یتناهون عن منکر فعلوه»⁽²⁾

 «کافران بنی اسرائیل بوسیله داوود و عیسی بن مریم لعنت شدند زیرا از حکم حق سرکشی کرده و به حقوق دیگران تجاوز می نمودند و یکدیگر را از اعمال زشت باز نمی داشتند.»

 میزان ضرورت هر حرکتی در زمان های مختلف فرق دارد. پیش از تولّد انقلاب شکوهمند اسلامی، زمانی که قدرت دین مقدس اسلام، بعنوان یک مکتب ضد استکبار و ظلم روشن نشده بود، هجوم فرهنگی کافران و مستکبران نیز شدت زیادی نداشت بنابراین، ضرورت بکارگیری همه نیرو و توان مسلمانان در مقابل این یورش احساس نمی شد. اما امروزه، دشمن به قدرت اسلام پی برده و بر شدت حملات خود افزوده است بنابراین ما نیز باید

توان خویش را بالا ببریم و از همه امکانات، در راه مقابله با آن سود جوییم.

 این دستور خدای متعال است که می فرماید:

 «و أعدّوا لهم ما استطعتم من قوّة و من رباط الخیل ترهبون به عدوّ اللّه و عدّوکم»⁽³⁾

 «و ای مؤمنان برای مبارزه با کافران همه نیروها و توان خود را آماده کنید و در حد امکان، آذوقه، تسلیحات، آلات جنگی و اسبان سواری برای ترساندن دشمنان خودتان و دشمنان خدا فراهم سازید.»

 در حال حاضر مسئولیت مبلّغان مسلمان چندین برابر شده است و اگر خدای نخواسته در این راه مقدس کوتاهی کنیم و به آن اهمیّت ندهیم، فردای قیامت در پیشگاه الهی مسئول خواهیم بود زیرا هجرت در راه تبلیغ اسلام وظیفه مبلّغان است.

 «و ما کان المؤمنون لینفروا کافّة فلولا نفر من کلّ فرقة منهم طائفة لیتفقهوا فی الدّین و لینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم»(54)

 «چرا از هر فرقه و طائفه ای، گروهی برای کسب آگاهی عمیق از مسایل دینی سفر نمی کنند، تا هنگامی که بسوی مردم برمی گردند، آنان را (به حقایق آشنا و) از عذاب روز قیامت بترسانند.»

15- پاداش تبلیغ

قرآن و تبلیغ » پاداش تبلیغ

 تبلیغ به عنوان وسیله ای که پیام خدا را به بندگانش می رساند اهمیّت بسیار دارد و اهمیت آن، در اهمیت هدایت است.

 رسالت انبیای الهی و امامان معصوم علیهم السلام، هدایت انسان ها از تاریکی ها به سوی نور بوده است و اگر انسانی از تاریکی به نور هدایت شود، مثل این است که همه انسان ها زنده شوند. زیرا یک انسان صالح می تواند جامعه انسانی را به صلاح و نور راهبری کند؛ «و من احیاها فکانّما احیا الناس جمیعاً»(55)

 آری، هدایت یک انسان به منزله زنده کردن اوست و آیا انسان زنده و مرده برابرند؟. «أو من کان میتاً فأحییناه و جعلنا له نوراً یمشی به فی الناس کمن مثله فی الظّلمات لیس بخارج منها»(56) «آیا کسی که مرده بود پس او را زنده کردیم و برای او روشنی علم و دیانت قرار دادیم تا با آن روشنی، در بین مردم با سرافرازی حرکت کند مانند کسی است که در تاریکی های (جهل) غرق شده و قادر بر خارج شدن از آن نیست؟.»

 امام حسن عسگری علیه السلام می فرماید: کسی که جاهلی را راهنمایی کند و شریعت اسلام را به او بیاموزد همراه ما در نزد خداوند خواهد بود(57)

 رسول بزرگوار اسلام صلی الله علیه وآله خطاب به معاذ فرمود:

 «لئن یهدی اللّه بک رجلاً واحداً خیر لک من الدنیا و ما فیها»(58)

 «اگر خداوند به دست تو یک نفر را هدایت کند برای تو بهتر است از دنیا و هر آنچه در آن است.»

 امام صادق علیه السلام می فرماید:

===

 «معلّم الخیر تستغفر له دواب الارض و حیتان البحر و کل صغیر و کبیر فی ارض اللَّه و سمائه»⁽¹⁾«تمام موجودات زمین و ماهیان دریا و هر کوچک و بزرگی در زمین و آسمان خدا، برای تعلیم دهنده خوبی طلب آمرزش می کنند.»

 و «راهنمای بر کار خیر، همچون انجام دهنده آن است.»⁽²⁾

 رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید:

 «و ادع الناس الی الاسلام و اعلم انّ لک بکل من اجابک عتق رقبة من ولد یعقوب»⁽³⁾«مردم را به اسلام دعوت کن و بدان، در مقابل هر کسی که تو را اجابت کند، ثواب آزادی یک بنده از فرزندان یعقوب برایت نوشته خواهد شد.»

 اهمیّت کار یک مبلّغ آن قدر زیاد است که اگر در این راه مقدس، مخلصانه تلاش کند، قدم در راه رسول خدا صلی الله علیه وآله گذاشته است و جانشین او خواهد بود. زیرا آن بزرگوار فرمود:

 «رحم اللّه خلفائی فقیل یا رسول اللّه من خلفاؤک قال الذین یحیون سنّتی و یعلّمونها عباد اللّه»⁽⁴⁾«خداوند جانشینان مرا رحمت کند. از ایشان سؤال شد که آنان چه کسانی هستند؟ فرمود: کسانی که سنّت مرا زنده می کنند و آنرا به بندگان خدا می آموزند.»

 و در جای دیگر در حق آنان به دعا می فرماید:

 «الّلهمّ ارحم خلفائی (ثلاث مرّات) قیل یا رسول اللّه و من خلفاؤک قال الذین یأتون من بعدی و یروون أحادیثی و سنّتی»⁽⁵⁾«پروردگارا جانشینان مرا رحمت کن (سه بار). گفته شد، جانشینان شما چه کسانی هستند؟ فرمود: کسانی که پس از من می آیند و احادیث و سنت مرا روایت می کنند.»

 و چه پاداشی از این بالاتر، که مقام او از هزار عابد بیشتر است:

 «الّروایة لحدیثنا یشدّد به قلوب شیعتنا أفضل من ألف عابد»⁽⁶⁾

 «کسی که احادیث ما را روایت کند و دل های شیعیانمان را بدان محکم سازد از هزار عابد بهتر است.»

 امام صادق علیه السلام می فرماید: «همانا مردی سخنی می گوید و خداوند بوسیله آن، ایمانی را در قلب دیگری می نویسد بنابراین هم گوینده و هم شنونده هر دو آمرزیده می شوند.»(65)

16- تبلیغ برای اتمام حجت

قرآن و تبلیغ » تبلیغ برای اتمام حجت

 تبلیغ، اتمام حجّتی است به گنهکاران و کافران، تا اینکه بعداً نگویند: ما بشارت دهنده و ترساننده ای نداشتیم. خداوند متعال در قرآن می فرماید:

 «و ان من امّة الاّ خلا فیها نذیر»⁽¹⁾

 «هیچ امتی وجود نداشته، مگر آنکه در میانشان ترساننده و راهنمایی بوده است.»

 «و ما کنّا معذّبین حتّی نبعث رسولاً»⁽²⁾

 «ما هیچ کس را عذاب نمی کنیم، مگر اینکه پیامبری فرستاده و احکام الهی را به او رسانده باشیم ولی او به فرمان آن رسول عمل نکرده باشد.»

 «و لو أهلکناهم بعذاب من قبله لقالوا ربّنا لولا أرسلت الینا رسولاً فنتبع ایاتک من قبل أن نذلّ و نخزی»⁽³⁾

 «و اگر اینگونه می بود که قبل از فرستاده شدن رسولی، قومی عذاب می شدند، به خدا می گفتند: پروردگارا چرا برای ما پیامبری نفرستادی تا از او پیروی کنیم و دچار چنین خواری و ذلّتی نشویم؟.»

 خداوند خطاب به اهل کتاب نیز بر این نکته تأکید می کند آنجا که می فرماید:

 «یا اهل الکتاب قد جاءکم رسولنا یبیّن لکم علی فترة من الرسل أن تقولوا ما جاءنا من بشیر و لا نذیر فقد جاءکم بشیر و نذیر و اللَّه علی کل شی قدیر»⁽⁴⁾

 «ای اهل کتاب زمانی که پیامبری وجود نداشت رسول ما آمد تا برای شما حقایق دین را بیان کند، تا نگوئید برای ما رسولی که بشارت دهنده و ترساننده از عذاب خدا باشد نیامد، پس آن رسول آمد و خداوند بر هر چیزی تواناست.»

 «لئلا یکون للناس علی اللَّه حجة بعد الرّسل»(70)

 و در این صورت است که کافران و بداندیشان اگر دین خدا را نپذیرند و به انذار مبلغان بی توجهی کنند، هیچگونه حجّتی نزد خدای متعال نخواهند داشت و بدون تردید در آتش قهر الهی خواهند سوخت.

17- عنصر مکان در تبلیغ

قرآن و تبلیغ » عنصر مکان در تبلیغ

 تبلیغ مسایل دینی و رساندن دستورات الهی به بندگان، در مکان های مناسب تأثیر بیشتری خواهد داشت. مکان هایی همچون «مکه»، که مراسم بزرگ حج در آنجا برگزار می شود، بهترین و مناسبترین مکان ها برای تبلیغ است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در ایام حج پیام خدا و دعوت اسلامی خویش را به مردم می رساندند.امام صادق علیه السلام در بیابان عرفات، در میان انبوه حاجیان می ایستاد و رو به چهار طرف خود

می کرد و در هر طرف سه بار می فرمود:

 «ایها الناس رسول اللَّه کان الامام ثّم علی بن ابیطالب ثّم الحسن و الحسین ثّم علیّ بن الحسین ثّم محمّدبن علی ثّم هه»⁽¹⁾

 «ای مردم رهبر شما، پیامبر بود بعد از او، علی بن ابیطالب، سپس حسن و حسین، سپس علی بن الحسین، سپس محمدبن علی و فعلاً من هستم.»

 امام باقر علیه السلام وصیت فرمود که ده سال در سرزمین «منی» برای او عزاداری کنند و جنایات حکومت ظالم را که بر امام و اهل بیت ایشان وارد شده، بگویند⁽²⁾.

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله در کنار کعبه در حجر اسماعیل می نشستند و آیات قرآن را تلاوت و تبلیغ می کردند.

 امام حسین علیه السلام قبل از حرکت به کربلا، چند ماه در مکه ماند تا حاجیان بیایند و رسالت خود و جنایات یزید را برای زیارت کنندگان خانه خدا بیان کند تا هر یک از آنان پیام امام را به مردم منطقه خود برسانند و پس از آن به سوی کوفه و کربلا حرکت نمود.

 مسجد، مکان مناسب برای تبلیغ است. در طول تاریخ، مسجد و منبر همراه هم بوده اند. امام رضا علیه السلام می فرماید:

 «من اختلف الی المسجد اصاب احدی الّثمان ... یسمع کلمة تردّه عن ردی ء ... او کلمة تدلّ علی هدی»⁽³⁾

 «کسی که به مسجد رفت و آمد کند به یکی از هشت چیز خواهد رسید، یکی آنکه کلمه ای می شنود که او را از پستی باز می دارد یا به هدایت راهنمایی می کند.»

 حضور در مسجد ویادگیری قرآن و دستورهای آن سبب رحمت خداست. رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود:

 «ما جلس قوم فی مسجد من مساجد اللَّه تعالی یتلون کتاب اللَّه و یتدارسونه بینهم الاّ تنزّلت علیهم السکینة و غشیتهم الرّحمة»⁽⁴⁾

 «هیچ گروهی در مسجدی از مساجد خدا نمی نشینند در حالیکه کتاب خدا را می خوانند و آن را بین خود مورد بررسی قرار می دهند مگر اینکه بر آنان آرامش فرود می آید و آنان را رحمت فرا می گیرد.»

 ملائکه خدا بال های خود را برای متعلمین قرآن در مساجد می گسترانند.

 «وجود مسجد برای اقامه نماز، یاد خدا و یادگیری دانش است. و هر نشستی درمسجد برای غیر اینها لغو است»⁽¹⁾پس مکانی مناسب برای رساندن احکام الهی است.

 امام صادق علیه السلام به یکی از شاگردان ممتازش به نام ابان بن تغلب می فرماید: «اجلس فی المسجد و افت الناس»⁽²⁾«در مسجد بنشین و برای مردم فتوا بده.»

 البته تبلیغ مسایل دینی منحصر به این مکان ها نیست، گرچه زمینه تبلیغ در آنها بیشتر است. مبلّغ می تواند از مکان های دیگر برای رسیدن به هدف الهی خویش سود جوید. مکان هایی مانند: پادگان ها، جبهه های جنگ ، مجالس ترحیم و عزاداری که مجالس ذکر هستند و معمولاً قشرهای مختلف مردم مذهبی و غیر مذهبی، در آن شرکت می کنند، مکان های آموزشی مثل دانشگاه ها، مدارس عالی، دبیرستان ها و بطور کلی هر

مکانی که افرادی برای شنیدن سخنان خدا در آن وجود داشته باشد.

 روشن است که رعایت مسایلی مانند سرما و گرما، نور، وسعت و سکوت محیط، در تبلیغ و تأثیر آن نقش مهمی دارد.

18- عنصر زمان در تبلیغ

قرآن و تبلیغ » عنصر زمان در تبلیغ

 زمان تبلیغ همچون مکان آن، اهمیّت دارد و باید به آن توجه نمود.

 انتخاب زمان مناسب برای تبلیغ، یکی از عوامل مؤثر در موفقیت مبلّغ است. او باید زمانی را برای سخن گفتن انتخاب کند که مخاطبین آماده باشند، سخنرانی و گفتن احکام الهی در زمان گرسنگی، تشنگی، خستگی، بی حوصلگی، و هیجان نه تنها مفید نیست، بلکه تأثیرات منفی نیز بر آنان خواهد گذاشت. مبلّغ باید سخنانش را در زمانی بگوید که شرایط فراهم باشد وگرنه به نتیجه نخواهد رسید.

 حضرت علی علیه السلام می فرماید:

 «و مجتنی الّثمره لغیر وقت انیاعها کالّزارع بغیر أرضه»⁽³⁾

 «کسی که میوه را قبل از رسیدنش بچیند مانند کسی است که در زمین شخص دیگری کشت کرده است»

 لذا چون نمی تواند در آن محل بماند و به زراعت و آبیاری آن رسیدگی کند از کشت خود بهره ای نخواهد برد⁽¹⁾.

 با نظری به آیات قرآن و دعاهای معصومین می توان به نقش زمان در کارها، خصوصاً در برخوردهای تبلیغی پی برد.

 خداوند متعال قرآن را در شب قدر نازل فرموده است. «انّا أنزلناه فی لیلة القدر»⁽²⁾انتخاب این زمان، برای فرو فرستادن قرآن، بر اهمیّت آن می افزاید. زیرا شب «قدر» نیز در بهترین زمان، یعنی ماه مبارک رمضان قرار گرفته است. ماه میهمانی خدا، ماه غفران و آمرزش گناهان و ماهی که در آن به نفس های انسان مؤمن و به خواب او نیز ثواب می دهند.

 سه سال پس از بعثت رسول اکرم صلی الله علیه وآله این آیه نازل شده است که «فاصدع بما تؤمر و اعرض عن المشرکین»⁽³⁾

 «ای رسول ما آنچه را که به آن دستور داده شده ای، با صدای بلند به مردم برسان و از مشرکان، روی بگردان.»

 نزول این آیه پس از سه سال، نشان می دهد که قبل از آن، زمینه و شرایط برای اعلام آشکارای دین خدا و دوری از کافران و مشرکان نبوده است.

 در زمانی که کفّار قریش از تبلیغ رسول خدا صلی الله علیه وآله جلوگیری می کردند، حضرت از ماه های حرام استفاده کرده، در بازارهایی مثل عُکاظ، مِجْنه و ذِی الْمجاز حاضر می شدند، بر بلندی می ایستادند و مردم را به دین اسلام دعوت می کردند⁽⁴⁾. زیرا بنابر اعتقاد کفّار، جنگ و خونریزی در این ماه ها حرام بود و صدمه ای به حضرت نمی رسید.

 و نیز، سالیان بعد، یعنی سال نهم هجرت، زمانی که مسلمانان قدرت پیدا کرده بودند، در بزرگترین روز حج (روز عرفه یا عید قربان) که همه مردم در مکه جمع می شوند بعنوان روز «برائت» و روز الغای پیمان های مشرکین انتخاب می شود.

 «و اذان من اللَّه و رسوله الی النّاس یوم الحجّ الاکبر أنّ اللَّه بری ء من المشرکین و رسوله»⁽⁵⁾

 چنانکه برای اعلام ولایت و رهبری علی بن ابی طالب علیهما السلام زمانی مناسب، یعنی هنگام بازگشت حاجیان از مکه انتخاب گردید.

 «یا ایها الرّسول بلّغ ما انزل الیک من رّبک »⁽⁶⁾

 زیرا اولاً زمانی غیر عادی بود و همین نکته بر اهمیّت مسئله می افزود.

 ثانیاً آن گردهمایی، بخاطر وجود حاجیانی که از مناطق مختلف آمده بودند، بسیار بزرگ بود و پیام حضرت به انسان های بیشتری می رسید.

 حضرت ابراهیم علیه السلام برای نفی خدایان باطل و اثبات خدای یگانه از زمان های مختلف استفاده نمود.

 «فلمّا جنّ علیه اللّیل رأی کوکباً قال هذا ربّی فلمّا أفل قال لا احبّ الافلین»⁽¹⁾

 «هنگامی که شب تاریک پدیدار شد، ابراهیم، ستاره درخشانی را دید و گفت: این پروردگار من است و پس از آنکه آن ستاره غروب کرد فرمود: من چیزهایی را که از بین می روند دوست ندارم.»

 همچنین وقتی ماه تابان را دید و یا هنگام صبح با دیدن خورشید، همان سخنان را تکرار نمود و اینگونه با استفاده از زمان های مناسب و پدیده هایی که در این زمان ها اتفاق می افتاد، توانست ثابت کند که همه چیز به جز خدای یکتا زوال پذیر و نابودشدنی است.

 حضرت موسی علیه السلام برای نشان دادن معجزه الهی به فرعون و جادوگران او، روز «زینت»، یعنی روز عید قبطیان را انتخاب نمود و به فرعون گفت:

 «موعدکم یوم الزّینة و أن یحشر النّاس ضحیً»⁽²⁾

 «وعده ما و شما روز زینت باشد و آنهم به هنگام ظهر که همه مردم برای تماشا بیرون بیایند.»

 حضرت یوسف علیه السلام دوبار تعبیر خواب نمود. یکبار برای دو نفری که با وی زندانی بودند و بار دیگر برای پادشاه مصر. در هر دوبار، زمینه را برای تبلیغ، مناسب دید. امّا زمان تبلیغ در هر کدام متفاوت بود. در مورد اول قبل از تعبیر خواب، تبلیغ نمود، زیرا دو زندانی به او روی آورده بودند و به خاطر محبوبیت و اعتمادی که کسب کرده بود و بخاطر نیازی که به یوسف داشتند سخنانش را با جان و دل گوش می دادند.

گذشته از این انسان زندانی دلش نرم است و آمادگی شنیدن سخنان تبلیغی را بیشتر دارد.

 بنابراین حضرت قبل از تعبیر خواب به آرامی و بطور مفصّل از یگانگی خدای متعال تبلیغ نمود و فرمود:

 «یا صاحبی السّجن ءأرباب متفرّقون خیر ام اللَّه الواحد القهّار. ما تعبدون من دونه الاّ اسماءً سمیتموها أنتم و آباؤکم ما أنزل اللَّه بها من سلطان ان الحکم الاّ للَّه أمر ألاّ تعبدوا الاّ ایّاه ذلک الدّین القیّم و لکنّ أکثر الناس لا یعلمون»⁽³⁾

 «ای دو همراه زندانی من، آیا خدایان پراکنده و بدون حقیقت (مانند بتان و فراعنه) در نظام آفرینش مؤثرترند یا خدای یگانه و مسلط بر همه عالم؟ (بدانید که) آنچه غیر از خدا می پرستید اسم هایی بی حقیقت و الفاظی بی معنی است که خود و پدرانتان ساخته اید و خداوند هیچ دلیلی برای آن نازل نکرده است، حکم تنها از آن خداست، فرمان داده که غیر از او را نپرستید، این دین پا برجاست ولی اکثر مردم نمی دانند.»

 اما زمانی که وی را نزد شاه بردند، پس از شنیدن خواب، بلافاصله آنرا تعبیر نمود و پس از آن در پی اثبات بی گناهی خود بر آمد و از نفس اماره سخن گفت. زیرا مخاطب او، شاهی خودسر بود

و احتمال داشت حضرت را طرد کند و خوابش تعبیر نشود که نتیجه اش صدمات فراوان به مردم و قحطی و گرسنگی می شد.

 دعا کردن و خواستن چیزی از خداوند، زمان های خاصی دارد. گرچه هر زمانی انسان می تواند خدای خویش را بخواند، امّا این عمل در زمان های مخصوص همچون سحر، شب های جمعه، شب های قدر و هنگام درگیری لشگر کفر و اسلام به اجابت نزدیکتر است.

 هنگامی که فرزندان یعقوب، پس از بازگشتن از مصر و آوردن خبر سلامتی یوسف، به پای پدر افتادند و به او گفتند: «یا أبانا استغفرلنا ذنوبنا»⁽¹⁾«ای پدر از خدا بخواه تا گناهان و خطاهای ما را ببخشد»، حضرت یعقوب علیه السلام فرمود: «سوف أستغفر لکم»⁽²⁾«بزودی برای شما از پروردگارم بخشش خواهم خواست.»

 آری حضرت یعقوب علیه السلام در همان لحظه نفرمود: خداوندا! آنانرا ببخش. بلکه این دعا را برای زمانی مناسبتر یعنی سحرگاهان شب جمعه که برای اجابت دعا و پذیرش توبه بهتر است گذاشت⁽³⁾.

 زکریای پیامبر علیه السلام نیز زمانی از خداوند فرزندانی پاک سرشت طلب نمود که خدای بزرگ به حضرت مریم کرامت نموده و به او رزق آسمانی داده بود.او فهمید که زمان رحمت خداست و خدایی که به مریم کرامت نموده که میوه تابستانی را در زمستان و میوه زمستانی را در تابستان به او می دهد، رحمتش شامل حال او نیز خواهد گشت.

 «هنالک دعا زکریا ربّه قال ربّ هب لی من لّدنک ذرّیّةً طیبّةً انّک سمیع الدّعاء»⁽⁴⁾

 معجزات پیامبران نیز هر یک مناسب زمان خود بوده است. زمانی که در شبه جزیره عربستان، به ادبیات بهای زیادی می دادند و ادیبان و کسانی که فصیح و بلیغ سخن می گفتند، جایگاه و منزلت خاصی در بین مردم داشتند و اشعارشان را بر دیوار کعبه آویزان می کردند، پیامبرصلی الله علیه وآله با قرآنی آمدند که از نظر محتوی و فصاحت و بلاغت، هیچ بشری نتوانست حتی یک آیه مثل آنرا بیاورد.

 در زمان حضرت موسی علیه السلام که جادوگران ، زیاد مطرح بودند و جادوگری مورد توجه مردم بود، حضرت با معجزه تبدیل عصا به اژدها از دین خدا تبلیغ کردند.

 و در زمان حضرت عیسی علیه السلام که زمان پیشرفت علم پزشکی بود و درمان بیماری ها بسیار اهمیّت داشت، معجزه حضرت، زنده کردن مرده و شفادادن به کور و مرض های بی درمان بود.

 و همچنین در زمان حضرت یوسف علیه السلام که تعبیر خواب در بین مردم رواج فراوانی داشت و مورد توجه بود. حضرت بهترین و راستگوترین تعبیر کننده خواب بودند.

 نمونه دیگر از توجه اولیای خدا به نقش زمان در حرکت های تبلیغی، عمل امام حسین علیه السلام است که در ماه ذی الحجة تصمیم به خروج از مکه گرفتند. اعمال حج را نیمه تمام گذاشته، به عمره

عدول کردند و پس از طواف خانه خدا و سعی بین صفا و مروه مُحِلّ شدند و در روز هشتم ذی الحجة، که یکی از روزهای مهم حج است به سوی عراق حرکت کردند⁽¹⁾. انتخاب این روز از این جهت اهمیّت دارد که همه جمع می شوند و هیچکس از

مکه خارج نمی شود.

 با دقت در دعاهایی که از امامان معصوم علیهم السلام رسیده است می توان به اهمیّت نقش زمان در تأثیر تبلیغ بیشتر پی برد.

 در ماه مبارک رمضان، دعاهای افطار، بسیار کوتاه ومختصرند. زیرا زمان، با دعاهای طولانی مناسبت ندارد. شخص مسلمان، ساعاتی را روزه دار بوده واکنون می خواهد با خواندن دعایی کوتاه، مانند:

 «اللّهم لک صمنا و علی رزقک افطرنا و علیک توکّلنا فتقبّل منّا یا أرحم الرّاحمین»⁽²⁾. روزه خود را افطار می کند.

 اما دعای سحر طولانی است زیرا قبل از اذان صبح، آمادگی بیشتری برای دعا و راز و نیاز با خدای بزرگ وجود دارد.

 اگر در تبلیغ مسایل دینی زمان مناسب در نظر گرفته نشود موجب تنفر مردم از دین می شود. شاید شنیده باشید داستان آن شخصی را که در شب زفاف، از عروس، اصول عقایدش را می پرسید و این کار را آنقدر ادامه داد تا اینکه عروس به او گفت: نمی دانم شب اول عروسی است یا شب اول قبر؟!!. به هر حال «هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد.»

 حالات روحی مردم در زمان های مختلف فرق می کند و بر خورد خاصی را می طلبد. باید برای زمان های مختلف مانند ماه محرم، ماه مبارک رمضان، ایام حجّ، ایام شادی و یا عزای مردم، مطالب مناسب ارائه شود زیرا هر سخنی و سفارشی در وقت مناسب خودش تأثیر دارد.

 لحظات مرگ، هنگامی که خویشاوندان و نزدیکان انسان گرداگرد او جمعند، بهترین زمان برای سفارش به عدالت و تقوی است، زیرا در این لحظه، اطرافیان شخص، بخاطر نزدیکی مرگ وی متأثرند و از نظر روحی و روانی آمادگی بیشتری برای پذیرفتن سخنان وی دارند.

 سؤال حضرت یعقوب علیه السلام از فرزندانش در لحظات قبل از مرگ، در واقع سفارش به یکتاپرستی است. آنجا که از فرزندانش می پرسد. پس از من چه کسی را می پرستید؟ آنان جواب می دهند که خدای تو و پدرانت ابراهیم و اسماعیل و اسحاق را، که همان خدای واحد است.

 «ام کنتم شهداء اذ حضر یعقوب الموت اذ قال لبنیه ما تعبدون من بعدی قالوا نعبد الهک و اله آبائک ابراهیم و اسمعیل و اسحق الهاً واحداً و نحن له مسلمون»(93)

 سفارش به تقوی در زمان خروج مسافر از منزل نیز نمونه ای از تأثیر زمان در تبلیغ است.

19- تفقّد در زمان فقر و گرفتاری

قرآن و تبلیغ » تفقّد در زمان فقر و گرفتاری

یکی از روحانیون در منطقه تبلیغی، مریض شد. پزشکی که درمان او بدستش بود، گفت: به خاطر خاطره خوشی که از یک روحانی دارم به ایشان کمک می کنم. او گفت: درکودکی در حالیکه فقیر و بی سرپرست بودم دچار بیماری لوزتین شده و بستری بودم. در نیمه های شب در آن حالت درد و ناامیدی، یک روحانی، به نام آیةاللَّه فیروزآبادی، در بیمارستانی که خودش مؤسس آن بود به دیدنم آمد. دستی بر سرم کشید و یک 2 ریالی به من داد.

اکنون سالیان سال از آن واقعه می گذرد امّا هنوز طعم شیرینی آن خاطره را از یاد نبرده ام. آری محبت در زمان فقر و بی کسی، سال ها انسان را اسیر خود می کند.

 رسول اکرم صلی الله علیه وآله درباره حضرت خدیجه می فرمود: خدیجه در زمانی از من حمایت کرد که یاوری نداشتم و کمک های او در آن زمان بسیار سرنوشت ساز بود

20- ابزار تبلیغ

قرآن و تبلیغ » ابزار تبلیغ

 برای رساندن پیام، باید ابتدا با مخاطب ارتباط برقرار نمود و مهم ترین وسیله ارتباط با دیگران، «قلم» و «سخن» است.

 خداوند در «سوره قلم» به «قلم» سوگند یاد کرده و فرموده است:

 «ن و القلم و ما یسطرون»⁽¹⁾«قسم به قلم و آنچه بدان می نگارند»

 امام صادق علیه السلام همیشه قلم به همراه داشت و گاهی قلم را پشت گوش خود می نهاد.

 در بعضی از بلاد اسلامی، مجسمه قلم را در میدان های شهر به نمایش گذاشته اند.

 همین قلمِ سبک، تاریخِ سنگینی را به نسل آینده منتقل می کند. قلم، در پیشرفت بشر سهم بسزایی دارد. اگر قلم نبود، علم نبود، تاریخ نبود، تجربه نبود و برای هیچ چیز، سند نبود. و لذا در روایات می خوانیم: «علم را با قلم و نوشتن حفظ کنید.»

 راجع به خوشنویسی، روان نویسی، مستندنویسی و صریح نویسی، در روایات مطالبی است که مجالی برای ذکر آن ها در این نوشته نیست.

 رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله، ارزش نوشته های یک عالم دینی را که با آن نوشته ها، انسان های زیادی هدایت شوند، از خون شهیدان برتر می داند و می فرماید:

 «اذا کان یوم القیامة وزّن مداد العلماء بدماء الشّهداء فیرجح مداد العلماء علی دماء الشهداء»⁽²⁾

 «هنگامی که در روز قیامت مرکّب قلم دانشمندان با خون شهیدان سنجیده شود، آن مرکب بر خون شهیدان برتری می یابد.»

 آری تعجبی ندارد که قلم و نوشته عالم از خون شهید ارزشمندتر باشد زیرا همین قلم عالم است که شهید پروری می کند. پس حرکت یک مجاهد در راه خدا وجهاد و شهادتش نیز ثمره مداد عالم است.

 امام صادق علیه السلام می فرماید:

 «انّ اوّل ما خلق اللَّه القلم»⁽¹⁾

 «اول چیزی که خداوند آفرید قلم بود.»

 گرچه در جهان امروز استفاده از هنر و روش القای غیر مستقیم در تبلیغ، جایگاه خاصی پیدا کرده است و تبلیغ، تنها منحصر در سخنرانی و نوشتن مقاله و کتاب نیست. امّا اینگونه نیست که سخنرانی، اثر خود را از دست داده باشد. یک سخنرانی خوب می تواند با روش های هنری رقابت کند و همانند یک فیلم یا نمایش افکار مخاطبان را در طول سخنرانی تحت سلطه خود در آورد، البته در صورتی که از شرایط لازم برخوردار باشد.

21- آداب قلم و سخن

قرآن و تبلیغ » آداب قلم و سخن

 1. شروع با نام خدا

 از آنجا که مؤثر واقعی در هر کاری خداست و توفیق در هر عملی بستگی تمام به خواست او دارد، پس باید سخن با نام او آغاز شود، که بدین ترتیب کلام پشتوانه الهی یافته و تأثیر مثبتی بر مردم خواهد داشت.

 اولین دستوری که پیامبر صلی الله علیه وآله از جانب خداوند دریافت کرد این بود که پیام و سخنش را با نام خدا شروع کند؛

 «اقرأ باسم ربّک الّذی خلق»⁽²⁾

 «بخوان به نام پروردگارت که آفرید.»

 امام صادق علیه السلام می فرماید:

 «کان رسول اللَّه یجهر ببسم اللَّه الرّحمن الرّحیم و یرفع صوته بها»⁽¹⁾

 «پیامبر، همواره نام خدا را آشکار می کردند و آن را با صدای بلند بر زبان جاری می نمودند.»

 نامه های پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و امامان معصوم علیهم السلام نیز با نام خدا شروع می شده است.

 حضرت سلیمان علیه السلام برای دعوت «بلقیس» ملکه سبأ به پرستش خدای یگانه، نامه ای توسط هدهد برایش می فرستد که آغازش نام خداست؛

 «انّه من سلیمان و انّه بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم»⁽²⁾

 پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

 «کلّ امر ذی بال لم یبدأ فیه باسم اللَّه فهو ابتر»⁽³⁾

 هر کار مهمّی که با نام خدا آغاز نشود به انجام نیکو نخواهد رسید.

 سوره های مبارک قرآن همه با نام خدا آغاز می شوند غیر از سوره «توبه» که به خاطر لحن تندش و خطاب معترضانه به کفّار، «بسم اللَّه» ندارد، زیرا نام خدا که نشانه «رحمت» است با اعلام «برائت» مناسب نیست⁽⁴⁾.

 در کنار نام خدا، نامِ دیگری را نباید آورد. پس کسانی که به نام خدا و شاه، یا آنان که به نام خدا و خلق شروع می کردند، هر دو مشرک بوده اند.

 شهید مطهری «ره» در تفسیر سوره «اعلی» چنین می نویسد:

 شروع کردن با نام غیر خدا کفر و با نام خدا و غیر خدا شرک، و تنها با نام خدا، توحید است؛

 «سبّح اسم ربّک الاعلی»⁽⁵⁾«نام پروردگار بلند مرتبه ات را منزّه دار.»

 «تبارک اسم ربّک ذی الجلال و الاکرام»⁽⁶⁾

 «پروردگار تو که صاحب عزّت و کرامت است نامش با برکت است.»

 با توجه به آیات مختلف قرآن روشن می شود که یادآوری نام خدا منحصر در گفتن و خواندن نیست. بلکه در مسایلی همچون ذبح و شکار نیز باید نام خدا را بر زبان جاری ساخت تا آن طعام برای پرورش جسم مناسب و حلال شود و اگر کسی عمداً نام خدا را بر زبان جاری نکند آن غذا حرام می شود⁽⁷⁾. همانگونه که یادآوری نام خدا، برای غذای جسم مهم است برای سخن و تبلیغ که غذای روح است اهمیت بسیار دارد؛

 «فکلوا ممّا ذکر اسم اللَّه علیه ان کنتم بایاته مؤمنین»⁽⁸⁾

 «پس شما ای مؤمنان، اگر به آیات خدا ایمان دارید، از آنچه نام خدا بر آن یاد شد بخورید.»

 «و لا تاکلوا ممّا لم یذکر اسم اللَّه علیه»⁽⁹⁾

 «و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده، نخورید.»

 2. متصل به وحی الهی

 کلام انسان، هیچگاه خالی از اشتباه نیست مگر اینکه متصل به وحی الهی باشد. مبلّغ باید به آنچه خدای تبارک و تعالی به رسول بزرگوارش وحی نموده است تمسک جوید، که همان صراط مستقیم است وگرنه خطر انحراف در پیش است؛

 «فاستمسک بالّذی اوحی الیک انّک علی صراط مستقیم»⁽¹⁾

 «ای رسول! به آنچه به تو وحی شده تمسک کن که تو بر راه راست هستی.»

 کلامی که به منبع وحی متصل باشد از هوی و هوس به دور است؛

 «و ما ینطق عن الهوی ان هو الاّ وحی یوحی»⁽²⁾

 «رسول ما از روی هوای نفس سخن نمی گوید. سخن او چیزی جز وحی خدا نیست.»

 همراه بودن سخن با آیات مبارک قرآن بر تأثیر آن می افزاید زیرا هیچگونه شک و تردیدی در درستی کلام خدا نیست. او خالق جهان و جهانیان است به تمام زوایای روحی مخلوقش آشناست. پس می داند که برای سعادت دنیا و آخرت او چه اموری لازم است. لذا قرآن تکیه گاه سخنان پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله و امامان معصوم علیهم السلام بوده است؛

 «امرت ان اکون من المسلمین و ان اتلوا القرآن»⁽³⁾

 «من (رسول خدا) دستور یافته ام که تنها تسلیم فرمان او باشم و قرآن را (بر امّتم) تلاوت کنم.»

 برای پی بردن به اهمیّت قرآن و نقش آن در تبلیغ و هدایت، همین بس که در اول 30 سوره قرآن به حقانیت این کتاب الهی اشاره شده است؛

 «الم ذلک الکتاب لا ریب فیه هدیً للمتقین»⁽⁴⁾

 «این کتاب، بدون هیچ تردیدی راهنمای پرهیزگاران است.»

 «المص کتاب انزل الیک ... لتنذر به»⁽⁵⁾

 «ای رسول! کتابی بزرگ برای تو نازل شد ... تا مردم را به آیات عذابش بترسانی.»

 3. بر پایه حق

 کلام مبلّغ باید حق باشد زیرا دین بر حق نازل شده و حق گویی، پیام همه ادیان است؛

 «سئل الامام علی بن الحسین عن جمیع شرائع الدّین، فقال: قول الحقّ و الحکم بالعدل و الوفاء بالعهد»⁽⁶⁾.

 «شخصی از امام زین العابدین علیه السلام سؤال کرد که شرایع دین چیست؟ حضرت فرمود: سخن حق و حکم به عدالت و وفای به عهد و پیمان.»

 وظیفه مسلمان گفتن حق است گرچه به ضررش باشد.

 امام کاظم علیه السلام می فرماید: «قل الحق و ان کان فیه هلاکک»⁽¹⁾«حق را بگو، گرچه هلاک تو در آن باشد.»

 4. پاک و دلپسند

 کلام مبلّغ باید پاک و دلپسند باشد، چرا که راه خدا، راه پاکی هاست و آنها که به راه خدا هدایت شده اند، جز سخن پاک نمی گویند.

 «و هدوا الی الّطیّب من القول و هدوا الی صراط الحمید»⁽²⁾

 «مؤمنان به سخنان پاک و به راه خدای ستایش شده هدایت شدند.»

 این سخن پاک است که مورد رضایت خداوند واقع می شود و به سوی او بالا می رود: «الیه یصعد الکلم الطّیّب»⁽³⁾

 سخن انسان، همچون بذر می روید و به درخت تبدیل می شود، امّا سخن پاک، درختی پاکیزه می گردد که ریشه ای محکم دارد و شاخه های آن سر به آسمان می کشد و در هر زمان به اذن خدا ثمر می دهد. ولی سخن پلید درختی بی ریشه است که همچون علف هرزه از روی زمین می روید و هیچ قراری ندارد:

 «اَلَم تَر کیف ضَربَ اللَّه مثلاً کلمةً طیّبةً کشَجرةٍ طیّبةٍ اصلُها ثابت و فرعها فی السّماء تُؤتی اکلها کلّ حین باذن ربّها ... و مثلُ کلمة خَبیثةٍ کشجرةٍ خبیثةٍ اجْتُثّت من فوق الارض مالها من قرارٍ»⁽⁴⁾

 5. روشن و روشنگر

 هدف از بعثت، هدایت مردم به سوی خدا بوده است:

 «انّا ارسلناک ... داعیاً الی اللَّه باذنه»⁽⁵⁾

 «تو را فرستادیم تا به اذن خدا مردم را به سوی او دعوت کنی.»

 سخن مبلّغ باید هدایتگر باشد و مردم را از تاریکی ها به سوی نور خارج سازد، که این هدف نزول قرآن بوده است؛

 «کتاب انزلناه الیک لتخرج الّناس من الظّلمات الی الّنور باذن ربّهم»⁽⁶⁾

 «این قرآن کتابی است که ما برای تو فرستادیم تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکی ها به سوی نور، خارج سازی.»

 آری، سخنی به سوی نور هدایت می کند که خود، نور باشد؛

 «قد جائکم من اللَّه نور و کتاب مبین»⁽⁷⁾

 «از طرف خداوند نور و کتابی آشکار به سوی شما آمد.»

 سخنان روشن، اختصاصی به یک رسول و یک کتاب آسمانی نداشته بلکه خدای سبحان در تورات و انجیل نیز هدایت و نور قرار داد؛

 «انّا انزلنا الّتوراة فیها هدیً و نورٌ»⁽¹⁾

 «ما تورات را نازل کردیم که در آن هدایت و نور بود.»

 سخنِ خدا، نوری است که تاریکی های جهل و نادانی را از بین می برد ومردم را با احکام الهی آشنا می سازد؛

 «و اتیناه الانجیل فیه هدیً و نورٌ»⁽²⁾

 «انجیل را به عیسی دادیم که در آن هدایت و نور بود.»

 صراحت و روشنگری در قرآن، تورات و انجیل، نشانی بر اهمیّت هدایتگری است و خداوند متعال می خواهد که مردم به نور فرستاده شده بر رسولش ایمان آورند؛

 «فامنوا باللَّه و رسوله و النّور الّذی انزلنا»⁽³⁾

 6. فارق حق و باطل

 از آنجا که سخن خدا نور است و روشنی دارد، حق را از باطل جدا می کند:«و انزل الفرقان»⁽⁴⁾«و خداوند فرقان فرستاد» (فرقان یعنی جدا کننده حق از باطل) سخنی می تواند مردم را هدایت کند که حق و باطل را از هم جدا سازد؛

 «و اذ آتینا موسی الکتاب و الفرقان لعلکم تهتدون»⁽⁵⁾

 «و بیاد آرید هنگامی را که به موسی کتاب و مایه تشخیص حق از باطل دادیم به امید آنکه هدایت شوید.»

 «و لقد اتینا موسی و هرون الفرقان و ضیاءً و ذکراً للمتقین»⁽⁶⁾

 «ما به موسی و برادرش هارون تورات عطا کردیم که جداکننده حق از باطل و روشنی دل ها و یادآور اهل تقوی است.»

 سخنی که حق را از باطل جدا کند، می تواند همه مردم دنیا را مورد خطاب قرار دهد و آنان را از عذاب الهی بترساند؛

 «تبارک الّذی نزّل الفرقان علی عبده لیکون للعالمین نذیراً»⁽⁷⁾

 «بزگوار است خداوندی که (قرآن)، جدا کننده حق از باطل را بر بنده خود نازل فرمود تا ترساننده عالمیان از عذاب الهی باشد.»

 7. نیکو و شایسته

 الگوی مبلّغ در قلم و سخن، قرآن کریم است، زیرا که خداوند برای هدایت مردم نیکوترین سخن را فرستاد: «اللَّه نزّل أحسن الحدیث»⁽¹⁾

 رسول گرامیش نیز، با چنین شیوه ای مردم را به سوی او می خواند؛

 «ادع الی سبیل ربّک بالحکمة و الموعظة الحسنة»⁽²⁾

 «ای رسول! مردم را با دلیل محکم و پند و انذر نیکو به سوی پروردگار دعوت کن.»

 بندگان صالح خداوند نیز نیکوترین سخن را بر زبان جاری می سازند؛

 «و قل لعبادی یقولوا الّتی هی أحسن»⁽³⁾

 «به بندگانم بگو که در هنگام گفتگو، نیکوترین سخن را بر زبان آورند (و از گفتن حرف زشت دوری کنند).»

 مبلّغ باید اینگونه در راه تبلیغش سخن بگوید که دستور قرآن است؛

 «و قولوا للنّاس حسناً»⁽⁴⁾

 «با مردم با زبان خوش سخن بگویید.»

 حتّی در هنگام مجادله با دشمن نیز باید از بکار بردن کلمات زشت و ناپسند دوری نمود؛

 «و جادلهم بالّتی هی أحسن»⁽⁵⁾

 «ای رسول! با ایشان، با سخنانی نیکو مجادله کن.»

 سخن مبلّغ باید مؤدبانه، دوستانه، مستدل و خالی از فریاد و جنجال باشد. چرا که سخنان زشت و ناپسند و دشنام به کفّار سبب می شود که آنان نیز به مقدسات اسلام توهین کنند و دشنام دهند؛

 «لا تسبّوا الّذین یدعون من دون اللَّه فیسبّوا اللَّه عدواً بغیر علم»⁽⁶⁾

 «شما مؤمنان، به آنان که غیر خدا را می خوانند دشنام ندهند تا مبادا آنان نیز از روی جهالت و دشمنی خدا را دشنام دهند.»

 از نکات مهم سخن، انتخاب الفاظ و جملات مناسب و زیباست تا گوش ها را از شنیدن بی رغبت نکند و فهم ها را به سختی نیندازد که بنا به فرمایش حضرت علی علیه السلام این صفت بهترین کلام است؛

 «احسن الکلام مالا تمجّه الاذان و لا یتعب فهمه الافهام»⁽⁷⁾

 باید از بکار بردن کلمات دوپهلو که ممکن است معانی بدی از آنها برداشت شود، خودداری کرد، زیرا ممکن است اینگونه کلمات، وسیله ای در دست دشمنان قرار گیرد و جامعه اسلامی را به استهزا گیرند.

 در صدر اسلام مسلمانان، از پیامبر صلی الله علیه وآله می خواستند که هنگام سخن گفتن به آنان نظر کند و آنان را مورد توجه قرار دهد، اما برای این درخواست از کلمه ای استفاده می کردند که یهودیان مدینه آن را به معنای دیگری گرفته و مسلمانان را مسخره می کردند.

 لذا از جانب خدای متعال دستور رسید که این کلمه را عوض کنید و از لفظ دیگری به همین معنا استفاده کنید؛

 «یا ایها الّذین آمنوا لا تقولوا راعنا و قولوا انظرنا»⁽¹⁾

 «ای اهل ایمان (به رسول خدا) «راعنا» نگویید بلکه بگویید به ما نظر کن.»

 «راعنا»، از ماده «مراعات» یعنی ما را رعایت کن، اما در زبان عبری، که زبان یهودیان است، یعنی مارا احمق کن، لذا قرآن کریم مسلمانان را از گفتن آن نهی کرده است.⁽²⁾

 خوب سخن گفتن یکی از راههای وصول به نیکی است.

 رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید:

 «ثلاث من أبواب البرّ: سخاء النّفس و طیب الکلام و ...»⁽³⁾

 «سه چیز از اسباب نیکوکاری است: سخاوت نفس، گفتار نیکو و ...»

 خوب و نیکو سخن گفتن اختصاص به افراد سرشناس و ثروتمند، ندارد بلکه با فقرا و یتیمان نیز باید به نیکی سخن گفت. و هیچ فرقی بین بندگان خدا نیست.

 خداوند متعال می فرماید: هنگامی که در جلسه تقسیم ارث، خویشاوندان فقیر و یتیمانی که به خاطر وجود خویشاوندان نزدیکتر ارث نمی برند، حضور داشتند چیزی به آنان ببخشید و با آنان به طرز شایسته سخن بگویید و با این سخن، دل آنان را بدست آورید:

 «و قولوا لهم قولاً معروفاً»⁽⁴⁾

 8. مستدلّ و منطقی

 قرآن کریم در آیات مختلف، از مخالفان خود دلیل می خواهد؛

 «قل هاتوا برهانکم ان کنتم صادقین»⁽⁵⁾

 «ای پیامبر! بگو، اگر راست می گویید برهانتان را بیاورید.»

 «قل هاتوا برهانکم هذا ذکر من معی»⁽⁶⁾

 «بگو برهانتان را بیاورید. این سخن من و عالمان امت من است.»

 «فقلنا هاتوا برهانکم فعلموا انّ الحقّ للَّه»⁽⁷⁾

 «گفتیم که ( برای سخنان باطل خود) برهان اقامه کنید پس (آنان رسوا شدند و) دانستند که حقّ از آن خداست.»

 برهان طلبیِ اسلام، نشان دهنده اهمیت آن است. و استدلالات منطقی و براهین علمی در سطوح مختلف، برای مسایل گوناکون در آیات شریف قرآن، فراوان به چشم می خورد. بطوری که پیامبر صلی الله علیه وآله می فرماید: من هر چه از خدا می گویم همراه با بیّنه و برهان است؛

 «قل انّی علی بیّنة من ربّی»⁽¹⁾

 قرآن از مؤمنان می خواهد که سخنانشان محکم و استوار باشد:

 «قولوا قولاً سدیداً»⁽²⁾

 این نکته برای مبلّغ اهمیّت بیشتری دارد که سخنان وی باید همچون یک سدّ محکم جلو امواج فساد و باطل را بگیرد. باید آن چنان قرآنی باشد که اگر اعتراض کردند و گفتند: سخنانش بی اساس است

 «ام یقولون افتراه»⁽³⁾، در جوابشان بگوید: اگر راست می گویید از هر کس که می خواهید کمک بگیرید و یک سوره مثل آن بیاورید؛

 «قل فاتوا بسورة مثله و ادعوا من استطعتم من دون اللَّه ان کنتم صادقین»⁽⁴⁾

 مبلّغ هیچگاه نباید از موضع ضعف سخن بگوید. بلکه باید با صراحت تمام با کفّار اتمام حجّت کند؛

 «قل یا ایها الناس قد جائکم الحق من ربّکم فمن اهتدی فانّما یهتدی لنفسه و من ضلّ فانّما یضلّ علیها و ما أنا علیکم بوکیل»⁽⁵⁾

 «ای رسول ما بگو ای مردم (کتاب و رسول) حق از جانب خدا برای هدایت شما آمد. پس هر کس که هدایت شد نفعش برای خود اوست و هر کس به سوی گمراهی شتافت ضررش به خودش می رسد و من (پس از اتمام حجّت) نگهبان شما (از مؤاخذه خدا) نیستم.»

 آری مبلّغ، در استحکام سخن باید به ابراهیم پیامبر علیه السلام اقتدا کند که در مجادله با «نمرود»، که بخاطر حکومتش مغرور شده بود و ادّعای خدایی می کرد با سخنی محکم پاسخ او را داد و سبب بهت و حیرت او شد و او را به سکوت کشاند؛

 «قال ابراهیم فانّ اللَّه یأتی بالشّمس من المشرق فأت بها من المغرب فبهت الذی کفر»⁽⁶⁾

 «(نمرود پرسید: خدای تو کیست؟ ابراهیم علیه السلام فرمود: کسی که زنده می کند و می میراند. نمرود گفت: من هم انسان ها را زنده می کنم و می میرانم و دستور داد که دو زندانی را آوردند، یکی را کشت و دیگری را آزاد کرد) ابراهیم علیه السلام فرمود: خدای من خورشید را از مشرق می آورد پس تو آن را از مغرب بیاور، نمرود، (از این سخن) مبهوت و متحیّر شد.»

 اگر سخن انسان خدایی باشد، با نام خدا شروع شود، به سوی خدا هدایت کند و از وحی سرچشمه بگیرد، هیچ کوهی، هر قدر رفیع، تاب مقاومت در برابر آن را ندارد؛ «لو انزلنا هذا القرآن علی جبل لرأیته خاشعاً متصدعاً من خشیة اللَّه»⁽⁷⁾

 9. حساب شده و سنجیده

 قلم و سخن باید حساب شده و بدور از هر گونه نقص و کجی باشد؛

 «الحمدللَّه الّذی انزل علی عبده الکتاب و لم یجعل له عوجاً»⁽¹⁾

 «ستایش و سپاس مخصوص خدایی است که بر بنده خود کتاب را نازل کرد و در آن هیچ نقص و کجی قرار نداد.»

 باید توجه داشت که سخن گفتن از روی بی اطلاعی و حساب نشده به شخصیّت انسان لطمه می زند.

 «عبیدةبن زبیر» برادر «عبداللَّه بن زبیر» از طرف او فرماندار مدینه بود. روزی در بین یکی از خطبه های خود گفت: دیدید که خداوند برای شتری که قیمت آن پنج درهم بود با قوم صالح چه کرد و چگونه آنان را معذب ساخت؟ مقصودش از شتر، معجزه حضرت صالح علیه السلام بود که خداوند آن را در قرآن «ناقة اللَّه» خوانده و مردم آن را پی کرده و کشتند.

 عبیدةبن زبیر، این معجزه الهی را در منبر به پنچ درهم قیمت گذاری کرد و آن را ناچیز شمرد. همین امر موجب انکار شنوندگان و اعتراض آنان شد و به او لقب «مقوّم الناقة» یعنی «شتر قیمت کن» دادند. این لقب زبانزد عموم مردم مدینه شد و آن قدر در مجالس تکرار کردند که سبب مسخره شدن فرماندار و عزل او شد.⁽²⁾

 10. مایه رشد و کمال

 سخن مبلغ باید سبب رشد انسان ها شده و آنان را به کمال خود نزدیکتر سازد، همانگونه که قرآن، مردم را به راه خیر و صلاح هدایت می کند و رشد دهنده است؛

 «یهدی الی الّرشد فامنا به و لن نشرک بربّنا أحداً»⁽³⁾

 «این قرآن، خلق را به راه خیر و صلاح هدایت می کند، بدین سبب ما به آن ایمان آورده و دیگر هرگز به خدای خود مشرک نخواهیم شد.»

 حضرت موسی علیه السلام همراهی با خضر علیه السلام را برای رسیدن به علم و دانش و رشد و صلاح، طلب می کند؛

 «قال له موسی هل اتبعک علی ان تعلمن ممّا علّمت رشداً»⁽⁴⁾

 «موسی به خضر گفت آیا بدنبال تو بیایم تا آنچه به تو تعلیم داده شد و مایه رشد و صلاح است به من بیاموزی؟

 البته هر علم و دانش و آموزشی ارزش ندارد. در دعا می خوانیم:

 «اللّهم انّی اعوذبک من علم لا ینفع»

 «خداوندا از علم بی فایده به تو پناه می برم.»

 مبلغ باید ببیند که آیا تبلیغ او به مردم رشد می دهد و آنان را عوض می کند یا نه. وگرنه پرکردن ذهن مردم از اطلاعات، بدون رشد انسانی چندان مهم نیست.

 11. بشارت و تشویق

 همانگونه که قرآن انسان ها را به انجام اعمال پسندیده ترغیب می کند و از ارتکاب اعمال زشت بشدت بر حذر می دارد سخنان مبلّغ نیز باید اینگونه باشد. او باید انسان پاک و صالح رابشارتِ پاداش دهد و انسان بدکار را از عذاب الهی بترساند.

 قرآن کریم برای دعوت مردم به انفاق چنین بشارت هایی به آنها می دهد؛

 «مثل الّذین ینفقون أموالهم فی سبیل اللَّه کمثل حبّة أنبتت سبع سنابل فی کلّ سنبلة ماة حبّة واللَّه یضاعف لمن یشاء واللَّه واسع علیم»⁽¹⁾

 «کسانی که دارایی های خود را در راه خدا می بخشند این اموال همانند بذری است که هفت خوشه برویاند و در هر خوشه ای یکصد دانه باشد و خداوند آنرا برای هر کس که بخواهد دو یا چند برابر می کند.»

 و در جای دیگر برای ترغیب مردم به عمل صالح و اقامه نماز، چنین می فرماید:

 «انّ الّذین آمنوا وعملوا الّصالحات و أقاموا الصّلوة و اتوا الزّکوة لهم أجرهم عند ربّهم و لا خوف علیهم و لا هم یحزنون»⁽²⁾

 «کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام دادند و نماز به پاداشتند و زکات دادند، پاداششان نزد پروردگارشان است، نه ترسی بر آنان است و نه غمگین می شوند.»

 و باز در جایی دیگر در باره کسانی که اموالشان را آشکارا و پنهانی در راه خدا می بخشند، می فرماید:

 «الّذین ینفقون أموالهم باللّیل و النّهار سرّاً و علانیةً فلهم أجرهم عند ربّهم و لا خوف علیهم و لا هم یحزنون»⁽³⁾

 «آنان که اموال خود را به همگام شب و روز، پنهان و آشکار، می بخشند پاداششان نزد پروردگارشان است، نه ترسی بر آنان است و نه غمگین می شوند.»

 سرودی که در ارتش های دنیا خوانده می شود و نوعی کلام است بخاطر توجه هر روز نظامیان به ارزش دفاع از وطن و تشویق آنان است.

 تشویق هم باید زبانی باشد و هم عملی. روزی پیامبر صلی الله علیه وآله وارد مسجد شدند و گروهی را در حال عبادت و گروه دیگری را در حال گفتگوی علمی دیدند. ضمن تشویق زبانی هر دو گروه در جمع آنان که بحث علمی می کردند نشستند که تشویق عملی آنان نیز بود.

 12. جامع و متنوع

 سخن باید جامع باشد که نمونه ای از این جامعیّت را در بیان لقمان به پسرش می بینیم. آنجا که می گوید:

 «یا بنّی اقم الصّلوة و أمر بالمعروف وانه عن المنکر واصبر علی ما اصابک انّ ذلک من عزم الامور ولاتصعّر خدّک للنّاس ولاتمش فی الارض مرحا»⁽¹⁾

 «ای فرزند عزیزم ، نماز بپادار و امر به معروف و نهی از منکر کن و در این کار از مردم نادان هرگونه آزار بینی صبر پیشه کن که این صبر و تحمل در راه هدایت خلق نشانه ای از عزم ثابت و همت بلند است و هرگز با تکبر از مردم روی مگردان و در زمین با غرور راه مرو.»

 «نماز بپادار» اشاره به مسایل عبادی است؛

 «صبر پیشه کن» مسأله ای اخلاقی است؛

 و «امر به معروف نهی از منکر» اشاره به مسایل اجتماعی دارد.

 همچنین در طرح یک موضوع باید جوانب مختلف آن مورد بررسی قرار گیرد. طرح یک جنبه موضوع و نگفتن ابعاد دیگر آن ممکن است انحرافاتی را در پی داشته باشد و مشکلاتی را برای مردم فراهم سازد. بطور مثال، مسئله «امر به معروف و نهی از منکر»، در صورت طرح آن به عنوان یک وظیفه دینی باید همه جوانبش بررسی شود تا موجب آزار، تحقیر و ریخته شدن آبروی مؤمن نشود.

 یا موضوع «حبّ دنیا»، اگر درست و جامع مطرح نشود چه بسا عده ای به انزوا طلبی و گوشه گیری کشیده شوند و از جامعه بگریزند.

 نکته دیگر آنکه سخن باید متنوع باشد تا سبب خستگی مخاطبان نشود. همراه بودن آن با داستان های پندآموز، شعر و نکات لطیف می تواند بر جذابیّت آن بیفزاید. حضرت علی علیه السلام می فرماید:

 «انّ هذه القلوب تملّ کما تمل الابدان فابتغوا لها طرائف الحکمة»⁽²⁾

 «قلب ها خسته می شوند همانگونه که بدن ها خسته می شوند پس برای آنها دانش های تازه و جالب بطلبید.»

 نمونه هایی از آیات قرآن را می بینیم که خداوند متعال مطالب مختلف و متنوعی را در آنها بیان می فرماید:

 «... لا تعبدون الاّ اللَّه و بالوالدین احساناً و ذی القربی و الیتامی والمساکین و قولوا للنّاس حسناً و اقیموا الصّلوة و اتوا الزّکوة»⁽¹⁾

 «... جز خدا را نپرستید و به پدر ومادر و خویشان و یتیمان و فقیران نیکی کنید و با مردم به زبان خوش سخن گویید و نماز به پای دارید و زکات بدهید.»

 قرآن خود، مجموعه ای از مطالب متنوع است.

 از قتل رهبران کفر تا نحوه پذیرایی یک مهمان.

 از مسایل بلند عرفانی تا مسایل زناشویی.

 از مسایل حقوقی تا موضوعات اجتماعی و اقتصادی و خانوادگی.

 از اجازه کودک برای ورود به اطاق والدین تا تخریب مسجد ضرار!.

 13. هشدار و موعظه

 در آیات فراوانی می بینیم که به کافران و گناهکاران با وعده عذاب شدید، هشدار داده شده و آنان را از گناه بازداشته است؛

 «انّ الّذین کفروا بایات اللَّه لهم عذاب شدید و اللَّه عزیز ذوانتقام»⁽²⁾

 «کسانی که به آیات خدا کفر ورزیدند عذاب شدیدی دارند و خداوند توانا و انتقام گیرنده است.»

 «کدأب ال فرعون و الّذین من قبلهم کذّبوا بایاتنا فاخذهم اللَّه بذنوبهم و اللَّه شدید العقاب»⁽³⁾

 «(شیوه آنها در انکار و تحریف حقایق) همچون شیوه آل فرعون و کسانی است که پیش از آنهابودند، آیات ما را تکذیب کردند و خداوند آنها را به (کیفر) گناهانشان گرفت و او سخت مجازات کننده است.»

 آری، قرآن انسان ها را به عمل خوب ترغیب می کند و از عمل زشت برحذر می دارد حتی اگر این عمل به اندازه ذره ای باشد. و تأکید می کند که مردم نتیجه ذرّه ذرّه اعمال خود را (زشت یا خوب) خواهند دید؛

 «فمن یعمل مثقال ذرة خیراً یره و من یعمل مثقال ذرّة شراً یره»⁽⁴⁾

 14. صریح و قاطع

 همانگونه که پیامبران الهی و اولیای او در کوبیدن بموقع باطل مسامحه نکرده اند ما نیز باید به ایشان اقتدا کنیم و در این راه، مصلحت اندیشی های بی مورد را کنار بگذاریم.

 مبلّغ باید از محافظه کاری و سازشکاری به دور بوده و از چنان صلابتی برخوردار باشد که به هیچ وجه تقاضای مداهنه و سازشکاری از او نکنند.

 این سفارش خطاب به پیامبر اسلام آمده است که مبادا برای راضی کردن یهود ونصاری با آنان سازش کنی. بدان که آنان با این مسامحه ها از تو راضی نمی شوند. و تا شما را صد در صد در راه خود نیابند از شما راضی نخواهند شد؛

 «و لن ترضی عنک الیهود و لا النّصاری حتی تتبع ملّتهم»⁽¹⁾

 باید با صراحتِ تمام سخن حق را گفت چنانکه حضرت علی علیه السلام می فرماید:

 «اخسر النّاس من قدر علی ان یقول الحق فلم یقل»⁽²⁾

 «زیانکارترین مردم کسی است که بتواند حق را بگوید و نگوید.»

 قرآن را در کنار انتقادِ از یهودیان، با کمال صراحت از انتظارات بیجای مسلمانان هم انتقاد کرده است؛

 «لیس بامانیّکم و لا امانیّ اهل الکتاب»⁽³⁾

 «کار به آمال و آرزوی شما مسلمانان و یهود و نصاری درست نشود (یلکه هر کس کار بد کند هر که باشد کیفر آن را خواهد دید).»

 مبلّغ نباید به خاطر مصالح و منافع شخصی و ترس از خدشه دار شدن موقعیت اجتماعی - سیاسی اش و ... از گفتن حق چشم پوشی کرده و طبق هوس های مردم سخن بگوید و به اصطلاح عوام زده شود

 «و لا تتبّع اهوائهم»⁽⁴⁾که در این صورت، مردم رهبر او خواهند بود نه او رهبر مردم.

 باید همچون رسول خداصلی الله علیه وآله در جامعه و بازارها رفت و آمد کرد «یمشی فی الاسواق»⁽⁵⁾و نیازهای واقعی مردم را تشخیص داد و طبق آن با مردم سخن گفت.

 15. مناسب با مقتضای حال

 از آنجا که میزان عقل و ایمان انسان ها تفاوت دارد، مبلّغ باید با هر انسانی به اندازه عقل و ایمان او سخن بگوید و چیزی را از او بخواهد که توان انجام آن را داشته باشد.

 رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید:

 «انّا معاشر الانبیاء امرنا ان نکلّم الناس علی قدر عقولهم»⁽⁶⁾

 «ما گروه پیامبران مأموریم که با انسان ها به اندازه عقلشان سخن بگوییم.»

 انسان های عالم و جاهل به مطالبی متفاوت نیاز دارند و با جاهل نباید با براهین و استدلال های فلسفی سخن گفت:

 «لا تحدّثوا الجهال بالحکمة»⁽⁷⁾

 همانگونه که استدلال و برهان در تعلیم عقاید به کودکان مفید نیست و طریقه آشنا نمودن آنان با عقاید دینی، استفاده از آیات قرآن و داستان ها و مثال های بسیار ساده آن است.⁽¹⁾

 خدای متعال از انسان ها در روز قیامت به اندازه عقل هایشان حسابرسی می کند؛

 «انّما یداقّ اللَّه العباد فی الحساب یوم القیامة علی قدر ما آتاهم من العقول من الدّنیا»⁽²⁾

 ایمان ده درجه دارد و درجات ایمان افراد، متفاوت است. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله با هر یک از یاران خود به اندازه ایمانشان سخن می گفت. سلمان از ده درجه ایمان، همه را دارا بود، ابوذر نه درجه و مقداد هشت درجه داشت⁽³⁾. به همین دلیل گفته شده که آنچه را سلمان می دانست اگر ابوذر می دانست سلمان را تکفیر می کرد زیرا کشش آن مطالب را نداشت⁽⁴⁾.

 با دقت در قرآن و روایات صدها نمونه از تناسب موضوع با مخاطب را می بینیم. لقمان علیه السلام به فرزند خود در کنار فرمان به نماز، به امر به معروف و نهی از منکر دستور می دهد در حالیکه معمولاً در کنار نماز، زکات مطرح است و این به خاطر آن است که نوجوان معمولاً مالی ندارد تا فرمان زکات به او داده شود.

 قرصی که بعنوان داروی کودکان ساخته می شود، هم کوچک تر است و هم قشنگ و شیرین تر تا کودک که به فلسفه دارو آگاه نیست به خوردن آن میل پیدا کند.

 مراعات تناسب در سخن یک ضرورت است. امام علیه السلام در دعای خود برای هر صنفی دعای خاصی می کند. برای علما وقار و سکینه، برای زنان حیا و عفت، برای رزمندگان شجاعت، برای تجّار سخاوت، برای فقیران صبر و...

 چه زشت است اگر در مجلس ترحیمِ یک عالم ربّانی، روایات علمایِ بد بیان شود. یادم نمی رود که یکی از دانشمندان بزرگ از دنیا رفت و در جلسه ختم او گوینده ای درباره ارزش علم سخنرانی می کرد و می گفت: علم به قدری ارزش دارد که اگر سگ هم تحت تعلیم قرار گیرد و حیوانی را شکار کند مصرف آن حیوان حلال است بنابراین علم به سگ هم ارزش می دهد!!.

 جعفر طیار نماینده رسول خدا صلی الله علیه وآله و سخنگوی هیئت تبلیغی، وقتی می خواست اسلام را بر حاکم «حبشه» که مسیحی بود عرضه کند سوره مبارکه مریم را خواند و نظر اسلام را درباره پاکدامنی مریم و موقعیت حضرت عیسی علیه السلام روشن ساخت.⁽⁵⁾که نمونه ای از سخن گفتن بر مقتضایِ حال است.

 نوع سخن و حتی لحن کلام نیز در مورد افراد مختلف فرق می کند بطوری که قرآن در برخورد با بت پرستان لجوج و جاهل با تندی سخن می گوید و معبودهایشان را سست تر از تارهای عنکبوت

معرفی می کند ولی با اهل کتاب ملایم تر است زیرا بخشی از دستورهای انبیا و کتب آسمانی را شنیده و آمادگی بیشتری برای برخورد منطقی داشتند.

 حالات روحی افراد نیز تفاوت دارد که در هنگام سخن گفتن باید به این مطلب توجه داشت. علی علیه السلام می فرماید:

 «انّ للقلوب شهوة اقبالاً و ادباراً فأتوها من قبل شهوتها و اقبالها»⁽¹⁾

 «گاهی قلب ها آمادگی روی آوردن به حق را دارند و گاهی آمادگی ندارند و پشت می کنند پس از حالت اشتیاق و اقبالِ آنها استفاده کنید.»

 مبلّغ باید بداند که در حالت عدم آمادگی قلب، سخنانش بی تأثیر خواهد بود و اگر در این حالت سخنی بر قلب تحمیل شود کور می شود؛ «انّ القلب اذا اکره عمی»⁽²⁾

 سخن باید مناسب با موقعیت باشد که در غیر این صورت همچون گریه در عروسی و خنده در عزاست که عملی زشت و ناپسند است؛

 «لیس من الادب اظهار الفرح عند المحزون»⁽³⁾

 16. تناسب سنّ و سخن

 گاهی سخن، کلام حقی است ولی از افراد کم سن، خریدار ندارد.

 مثل آنکه طلبه ای جوان و مجرد در جلسه زنانه، درباره ازدواج و صیغه، سخن بگوید. یا آنکه واعظی در مجلس ترحیم یک پیرمرد روضه علی اصغر بخواند. توجه به محتوا و محیط و سنّ و سواد از اصول مهم تبلیغ است.

 17. ساده و آسان

 یکی از راه های جذب مردم ساده گویی است.

 خداوند متعال برای توجه مردم به حقایق قرآن آن را به زبان رسول گرامیش صلی الله علیه وآله ساده نمود؛

 «فانّما یسّرناه بلسانک لعلّهم یتذکرون»⁽⁴⁾

 «ما قرآن را به زبان تو ای رسول آسان کردیم، امید است که مردم، حقایق آن را متذکر شوند.»

 این آیه چهار بار در سوره قمر تکرار شده است:

 «و لقد یسّرنا القرآن للذّکر فهل من مدّکر»⁽⁵⁾

 «و قرآن را برای پند گرفتن آسان نمودیم، آیا پند گیرنده ای هست؟.»

 بسیار روشن است که استفاده از کلمات سنگین و جملات پیچیده از تأثیر آن می کاهد زیرا بسیاری از مردم با اینگونه کلمات بیگانه اند.

 سخن گفتن به زبان مردم و با سادگی کامل رمز موفقّیت رهبران الهی در جذب آنان به سوی دین خدا بوده است که مصداق روشن آن در عصر کنونی امام خمینی قدس سره بودند. ایشان که با سخنان ساده و پر محتوای خود قلب میلیون ها انسان را شیفته خود ساختند. و این درسی بود که آن بزرگوار از جدّ والا مقامشان رسول گرامی صلی الله علیه وآله گرفته بودند که خدای بزرگ در حق او می فرماید:

 «وما علی الرّسول الاّ البلاغ المبین»⁽¹⁾

 «وظیفه پیامبر تبلیغ روشن است.»

 امام صادق علیه السلام فرمود: برای عالم هشت آفت است که یکی از آنها «والتکلف فی تزیین الکلام بزوائد الالفاظ» است⁽²⁾.

 یعنی برای زیبا نمودن کلام، با استفاده از الفاظ زاید، خود و دیگران را به زحمت بیندازد.

 البته باید توجه داشت که ساده گویی غیر از سست گویی و بی محتوا سخن گفتن است.

 مبلّغ باید از خدای خود بخواهد گره از زبانش بگشاید و او را بر ساده گویی توانا سازد. همانند حضرت موسی علیه السلام که در آغاز تبلیغ، چنین از خدا در خواست نمود؛

 «ربّ اشرح لی صدری و یسّرلی امری و احلل عقدةً من لسانی یفقهوا قولی»⁽³⁾

 «خدایا! سینه ام را وسعت ده (تحمّلم را زیاد کن) و کارم را آسان ساز و گره از زبانم بگشای تا مردم سخنم را بفهمند.»

 18. شیوا و رسا

 فصاحت، یعنی شیوایی بیان و بلاغت، یعنی رسایی و مؤثر بودن آن.

 در عین حال که ساده بودن سخن مورد تأکید است، شیوایی و رسایی کلام نیز لازم است. چنانکه فصاحت و بلاغت قرآن کریم، مورد قبول دوست و دشمن بوده و یکی از ابعاد اعجاز قرآن به شمار می آید.

 رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله نیز که الگوی مبلّغان است در فصاحت و بلاغت چنان بود که مردم می گفتند: ای رسول خدا! ما کسی را فصیح تر از تو نیافتیم و حضرت در پاسخ می فرمودند: چه چیزی مرا از اینگونه سخن گفتن باز دارد در حالیکه قرآن که فصیح ترین کلام است بر زبان من جاری شده است:

 «... فقالوا، یا رسول اللَّه ما افصحک؟ و ما راینا الذّی هو افصح منک فقال: و ما یمنعنی من ذلک و بلسانی نزل القرآن بلسان عربی مبین»⁽⁴⁾

 پیامبرصلی الله علیه وآله از جانب خداوند مأمور بود که با مردم، با سخنی رسا و مؤثر سخن بگوید: «قل لهم فی انفسهم قولاً بلیغاً»⁽¹⁾

 هنگامی که حضرت موسی علیه السلام به امر خداوند می خواست به سوی فرعونیان برود از پروردگار خود خواست که برادرش هارون را نیز با او همراه کند زیرا برادرش زبانی فصیح داشت و شیوا سخن می گفت؛

 «و اخی هرون هو افصح منّی لساناً فأرسله معی»⁽²⁾

 مبلّغ باید در سخنان خود از زیباترین و شیواترین الفاظ استفاده کند و چنان رسا سخن بگوید که مطلب را به بهترین نحو ممکن به مخاطب خود برساند.

 نمونه ای از سخن بلیغ که تأثیر معجزه آسایی بر مخاطب خود داشت، سخنان حضرت علی علیه السلام به همّام بود که پس از شنیدن صفات متقین، فریادی زد و از دنیا رفت. آنگاه حضرت علیه السلام فرمود:

 «هکذا تصنع المواعظ البالغة باهلها»⁽³⁾

 «اندرزهای بلیغ و رسا اینگونه در اهلش اثر می گذارد.»

 19. نرم و آرام

 سخنان مبلّغ در جایی که امید هدایت و تذکر وجود دارد باید نرم باشد، که پرخاشگری، مخاطب را به لجاجت وادار می کند، و همان مقدار امید به هدایت او را نیز از بین می برد.

 خداوند متعال هنگام رفتن موسی و هارون به سوی فرعون از آنان می خواهد که با او به نرمی سخن گویند و از پرخاشگری بپرهیزند؛

 «اذهبا الی فرعون انّه طغی فقولا له قولاً لیّناً لعلّه یتذکّر او یخشی»⁽⁴⁾

 «به سوی فرعون بروید که او طغیان کرده است و با او به نرمی سخن گویید. امید است که به خود آید (و از خواب غفلت و غرور بیدار شود) یا از خدا بترسد.»

 قسمتی از سخنان نرم موسی و هارون علیهما السلام چنین است:

 «... قد جئناک بایة من ربّک و السّلام علی من اتّبع الهدی»⁽⁵⁾

 «(ای فرعون) ما با معجزه ای از سوی پروردگار تو آمده ایم و سلام حق بر کسی است که از راه هدایت پیروی کند.»

 البته باید متذکر شد که اینگونه سخن گفتن همیشگی نیست و بستگی به مخاطبان و مناسبت های مختلف نیز دارد. با کفّاری که به هیچ طریقی به راه راست هدایت نمی شوند و دست از دشمنی با دین خدا بر نمی دارند خداوند متعال به گونه ای دیگر سخن می گوید. مثلاً در برخورد با کفار قریش با لحنی تند و بدون «بسم اللَّه» می فرماید: