مشخصات کتاب

سرشناسه : بیستونی، محمد، ۱۳۳۷ -

عنوان و نام پدیدآور : فقر و ثروت از دیدگاه قرآن و حدیث/ تالیف محمد بیستونی.

مشخصات نشر : قم: بیان جوان، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۲۴۱ ص.

شابک : 978-964-5640-24-6

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

موضوع : فقر در قرآن

موضوع : فقر -- احادیث

موضوع : ثروت -- جنبه های قرآنی

رده بندی کنگره : BP۱۰۴ /ف۶۷ ب۹۳ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۳۱۷۴۰

اشاره

مقدمه

اَلاِْهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَْرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ الاَْنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِ الظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ، الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ الاَْوْلِیاءَ وَ یا مُذِلَ الاَْعْداءِ اَیُّهَا السَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَْرْضِ وَ السَّماءِ قَدْ مَسَّنا وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

متن تأییدیه حضرت آیت اللّه مرتضی مقتدایی

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که بطور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یکنفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. لازم می دانم از زحمات طاقت فرسا و تلاش مستمر چندین ساله ایشان در رابطه باطرح و اجرای برنامه های فنّی و تخصصی و علمی همراه با ذوق

و سلیقه خوب خدادادی در مورد روش انس با قرآن و مبانی پژوهشی قرآنی تقدیر و تشکر نمایم و بحمداللّه و المنّة اثر مطلوب در جامعه داشته و موجب آسان شدن و سرعت پیدا کردن قرائت و فهم مفاهیم عالیه قرآن و زنده و نورانی شدن دلهای علاقه مندان به قرآن گردیده است و انشاءاللّه از مصادیق «مَنْ اَحْیا نَفْسا فَکَاَنَّما اَحْیَا النّاسَ جَمیعا» خواهند بود.

به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیة اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

متن تأییدیه فقیه اهل بیت حضرت آیة اللّه حاج سید مرتضی خاتمی

در خصوص «روش انس با قرآن» و تألیفات تفسیری جناب آقای دکتر محمد بیستونی

بسم اللّه الرحمن الرحیم

قرآن منشور هدایت، راهنمای جاوید،مبشر نور و برکت و «نسخه شفابخش» برای همه انسان ها می باشد. این نور روشنگر و ابر باران خیز و «نسیم معنوی و جانبخش حیات» باید به عمق جان و روح نفوذ نموده و با روش های صحیح و کارشناسی شده در متن زندگی و فعالیت های فردی و اجتماعی همه انسانها خصوصا «اهل قبله» قرارگیرد.

در همین راستا، فرزند معنوی و عزیزم جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که از عنفوان جوانی در خدمت «قرآن و مساجد» بوده است. در یک تلاش طاقت فرسا و منظم که بنده از 10 سال پیش، مستقیما در جریان آن قرار گرفتم «طرح جدید و دقیقی» را تحت عنوان «روش انس با قرآن» از طریق «کارگاه آموزشی مفسّرین جوان» ابداع نموده است و کلیّه منابع تحقیقاتی آن را نیز شخصا تألیف کرده و همه آن ها را قبل از چاپ و نشر برای «تصحیح لفظی و محتوایی و اعرابی» به رؤیت اینجانب رسانده است. بنده نیز با کمال دقت و حوصله تمامی آن ها را از اول تا آخر مطالعه و تصحیح نمودم.

تألیفات قرآنی جناب آقای دکتر محمد بیستونی که عموما در حوزه «تفسیر موضوعی و زنجیره ای قرآن کریم» می باشد، بسیار ساده و برای عموم مردم و متدیّنین خصوصا «نوجوانان و جوانان عزیز» کاملاً قابل استفاده بوده و می تواند تحوّل عظیمی را در «مؤانست نسل جوان با محتوای قرآن کریم» خصوصا در حوزه های علمیه و دانشگاهها و مراکز آموزشی و دولتی کشور به همراه داشته باشد.

از ویژگی های بارز تألیفات تفسیری ایشان، توجه به «تفسیر موضوعی و زنجیره ای (تفسیر قرآن با قرآن)» می باشد که در نوع خود بی نظیر است.

امیدوارم جوانان عزیز مسلمان در سراسر جهان وجود وی را غنیمت شمرده و از تألیفات قرآنی ایشان که بحمداللّه اخیرا به زبانهای عربی، انگلیسی، فرانسه و آلمانی نیز در دست چاپ و انتشار می باشد، حداکثر استفاده را بنمایند.

آرزو می کنم خداوند تبارک وتعالی به این برادر با ذوق و علاقه مند به قرآن و مسائل جوانان توفیق ادامه مخلصانه چنین «تلاشهای مفید و مؤثر قرآنی» را بیش از پیش عنایت فرماید.

بتاریخ 2/7/1382 ه.ش

27 رجب المرجب 1424 ه.ق

مبعث رسول اکرم صلی الله علیه و آله

سید مرتضی خاتمی

متن تأییدیه حضرت آیت اللّه خزعلی مفسّر و حافظ کل قرآن کریم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

هر زمانی را زبانی است یعنی در بستر زمان خواسته هایی نو نو پدید می آید که مردم آن دوران خواهان آنند. با وسائل صنعتی و رسانه های بی سابقه خواسته ها مضاعف می شود و امروز با اختلاف تمدن ها و اثرگذاری هریک در دیگری آرمان های گوناگون و خواسته های متنوع ظهور می یابد بر متفکران دوران و افراد دلسوز خودساخته در برابر این هنجارها فرض است تا کمر خدمت را محکم ببندند و این خلأ را پر کنند همان گونه که علامه امینی با الغدیرش و علامه طباطبایی با المیزانش. در این میان نسل جوان را باید دست گرفت و بر سر سفره این پژوهشگران نشاند و رشد داد. جناب آقای دکتر محمد بیستونی رئیس هیئت مدیره مؤسسه قرآنی تفسیر جوان به فضل الهی این کار را به عهده گرفته و آثار ارزشمند مفسران را با زبانی ساده و بیانی

شیرین، پیراسته از تعقیدات در اختیار نسل جوان قرار داده علاوه بر این آنان را به نوشتن کتابی در موضوعی که منابع را در اختیارشان قرار داده دعوت می کند. از مؤسسه مذکور دیدار کوتاهی داشتیم، از کار و پشتکار و هدفمند بودن آثارشان اعجاب و تحسینم شعله ور شد، از خداوند منان افاضه بیشتر و توفیق افزونی برایشان خواستارم. به امید آنکه در مراحل غیر تفسیری هم از معارف اسلامی درهای وسیعی به رویشان گشاده شود.

آمین رب العالمین.

21 ربیع الثانی 1425

21 خرداد 1383

ابوالقاسم خزعلی

پیشگفتار

فقر و ثروت از موضوعاتی است که همواره بحث های مختلفی پیرامون آن مطرح شده و هر کس براساس برداشت و دیدگاه خاص خود آن را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده است. گروهی کسب درآمد و ثروت را از هر طریق مجاز دانسته و برای مصرف آن نیز هیچگونه محدودیتی قائل نیستند و گروهی دیگر حدّ و مرزهایی را براساس برداشت شخصی خود برای کسب ثروت و مصرف آن مطرح می نمایند.

علیرغم جستجوی فراوان تا کنون کتاب جامعی که دربرگیرنده زوایای مختلف موضوع مذکور باشد نیافته ام و نویسندگان و محقّقین گرانقدری که در این زمینه کتابی را تألیف کرده اند گوشه های مختصری از بحث را مورد کنکاش

قرار داده اند.

در این کتاب سعی شده است با استفاده از آیات قرآن کریم، روایات و سیره ائمه معصومین علیهم السلام و فقه نورانی اسلام و برخی از متفکّرین و اندیشمندان اسلامی موضوع «فقر و ثروت» از زوایای مختلف مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

امید است جامعه رشید اسلامی به دور از هیاهو و القائات عوامل مشکوک یا جاهل، دیدگاه های خود را صرفا بر مبنای «آنچه خدا می خواهد» جهت داده و هیچ مطلب یا ایده ای را قبل از آنکه انطباق قطعی آن با متون اصیل اسلامی محرز شود، نپذیرند.

دکتر محمد بیستونی

رئیس مؤسسه قرآنی تفسیر جوان

بهار 1386

روش تحقیق این کتاب

برای تحقیق پیرامون موضوع گسترده ای چون فقر و ثروت روش های مختلفی وجود داشت که به دلیل اهمیّت تحقیق مستند و کاربردی روش تحقیق به شیوه زیر طرّاحی و مورد استفاده قرار گرفت:

1 با توجه به عنوان کتاب که فقر و ثروت از دیدگاه اسلام می باشد، موضوع از عمومیّت بررسی فقر و ثروت در ادیان و مکاتب مختلف به مکتب جامع و حیات بخش اسلام منحصر و محدود شد.

2 کلّیه آیات مربوط به فقر و ثروت و عناوین فرعی مرتبط با آن، از قرآن کریم استخراج شده و شرح و تفسیر مفسّرین بزرگ و ارزشمند قرآن کریم در مورد هر کدام جمع آوری و بیان شده است.

3 روایات صحیح و مستند مرتبط با موضوع جمع آوری شد و موارد مشابه

به منظور رعایت اختصار حذف گردید. در این فراز از تحقیق برخی از روایات مشهور ولی غلط و غیر مستند نیز مورد تجزیه و تحلیل و بررسی قرار گرفت.

4 سیره و روش زندگی ائمه معصومین علیهم السلام به عنوان بهترین الگوهای تربیت شده در مکتب انسان ساز اسلام و نحوه نگرش آن بزرگواران به مسئله فقر و ثروت مورد کنکاش و استفاده قرار گرفته است.

5 دیدگاه های ارزنده فقهی آیات عظام و مراجع تقلید شیعیان جهان آقایان حضرات سیستانی، فاضل لنکرانی، مکارم شیرازی، بهجت، شیخ ابوالفضل نجفی خوانساری و سید مرتضی خاتمی «حَفَظَهُم اللّهُ تَعَالی اَجْمَعین» از طریق استفتاء اخذ و مورد استفاده قرار گرفته است.

6 مطالب کاربردی و جدید در برخی از کتاب های مرتبط با موضوع با ذکر نام کتاب و نویسنده و رعایت امانت در بیان مطالب مندرج در آنها، مورد استفاده

قرار گرفته است که در همین جا از نویسندگان و ناشرین محترم کتب مذکور قدردانی و تشکّر می شود.

در این کتاب سعی شده است که از به کار بردن الفاظ مبهم و نامأنوس پرهیز شود و با بیانی ساده و قابل استفاده برای اکثر طبقات جامعه خصوصا جوانان عزیز، موضوع فقر و ثروت و راه های کسب ثروت حلال مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد تا خواننده پس از مطالعه این کتاب علاوه بر فرا گرفتن اصول و مبانی موضوع مورد بحث، به طور عملی از طریق ایجاد تشکّل های سالم و کارآمد اقتصادی در مسیر تولید ثروت تلاش و کوشش جدّی به عمل آورد و به نغمه های شوم بیگانگان و ایادی داخلی آنها و منحرفین که منادیان فقر و فساد و تنبلی و عقب ماندگی ایران اسلامی هستند توجّه نکنند.

تعریف لغوی، عرفی و شرعی

تعریف فقر و ثروت

فقر عبارت است از فقدان یا کسری درآمد به نحوی که شخص مبتلا به این حالت مخارج شرعی و عرفی اش بیش از درآمد او باشد. به عبارت دیگر فقیر کسی است که مخارج سال خود و عیالاتش (زن و فرزندان و تحت تکفّلش) را ندارد. ⁽¹⁾

ثروت یا مال عبارت است از هر چیزی که یکی از حوائج طبیعی یا اعتباری، ضروری یا تجمّلی بشر را برآورد. ⁽²⁾

مال در لغت⁽¹⁾

الف) طریحی می گوید:

«اَلْمالُ فِی الاَْصْلِ: اَلْمِلْکُ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ ثُمَّ اُطْلِقَ عَلی کُلِّ ما یُقْتَنی وَ یُمْلَکُ مِنَ الاَْعْیانِ. وَ اَکْثَرُ ما یُطْلَقُ عِنْدَ الْعَرَبِ عَلَی الاِْبِلِ لاَِنَّها کانَتْ اَکْثَرُ اَمْوالِهِمْ».

یعنی: «مال در اصل، «ملک» است که از طلا و نقره می باشد. سپس بر هر چیزی از اعیان که ملک می شود، اطلاق شده است. و نزد عرب، بیشتر به شتر گفته می شود، زیرا بیشترین مال آنها شتر بوده است». ⁽²⁾

ب) معین می نویسد: «مال: آنچه در ملک کسی باشد، آنچه که ارزش مبادله

داشته باشد، … عبارت است از هر چیزی که انسان می تواند از آن استفاده کند و قابل تملّک باشد». ⁽¹⁾

ج) لسان العرب و المنجد می نویسد: «ما مَلَکْتَهُ مِنْ جَمیعِ الاَْشْیاء».

یعنی: «مال، آن چیزی است که آن را مالک می شوی از تمام اشیاء». ⁽²⁾

⁽³⁾ د) راغب می نویسد: «اَلْمالُ سُمِّیَ بِذلِکَ لِکَوْنِه مائِلاً اَبَدا وَ زائِلاً وَ لِذلِکَ سُمِّیَ عَرَضا وَ عَلی هذا دَلَّ قُوْلُ مَنْ قالَ: اَلْمالُ قَحْبَةٌ تَکُونُ یَوْما فی بَیْتِ عَطّارٍ وَ یَوْما فی بَیْتِ بَیْطارٍ».

یعنی: «مال را از آن جهت مال گویند که پیوسته مایل و زایل است (هم میل به دیگری دارد و هم سریعا گذرا می باشد) و لذا «عرض» نامیده شده است. و بر این اساس است قول آن کسی که گفته است: مال، مانند زن قحبه و بدکاره است که روزی در خانه عطار و روزی در خانه بیطار (دامپزشک) است».⁽¹⁾

مال و مالیّت در نظر عرف و شرع

الف) مرحوم حکیم می نویسد: «اَلْمالِیَّةُ اِعْتِبارٌ عُقَلائِیٌّ ناشٍ عَنْ کَوْنِ الشَّیْ ءِ مَوْضُوعا لِغَرَضٍ مُوجِبِ لِحُدُوثِ رَغْبَةِ النّاسِ فیهِ عَلی نَحْوٍ یَتَنافَسُونَ فیهِ وَ یَتَسابَقُونَ اِلَیْهِ وَ یَتَنازَعُونَ عَلَیْهِ … بَلْ لا بُدَّ فیهِ مِنْ عِزَّةِ الْوُجُودِ فَالْماءُ فِی الشّاطِیِّ لَیْسَ مالاً …».

یعنی: «مالیّت، اعتبار عقلایی است که از چیزی که برای غرضی که موجب پیدا شدن رغبت مردم در آن است به طوری که از همدیگر سبقت بگیرند و روی آن رقابت داشته باشند و بر آن منازعه نمایند، وضع شده باشد، نشأت گرفته باشد … بلکه باید وجود آن، عزیز و کم باشد، بنابراین، آب شط، مال نیست …».⁽¹⁾

ب) در تقریرات مرحوم محقّق خوئی چنین آمده است: «وَ فِی الْعُرْفِ اَنَّ الْمالِیَّةَ اِنَّما تُنْتَزَعُ مِنَ الشَّیْ ءِ بِمُلاحِظَةِ کَوْنِه فی حَدِّ ذاتِه مِمّا یَمیلُ اِلَیْهِ النَّوْعُ وَ یَدَّخَّرُونَهُ لِلاِْنْتِفاعِ بِه وَقْتَ الْحْاجَةِ وَ یَتَنافَسُونَ فیهِ وَ یَبْذُلُونَهُ بِاِزائِه شَیْئا مِمّا یُرْغَبُ فیهِ مِنَ النُّقُودِ وَ غَیْرِها ضَرُورَةَ اَنَّ مِنّا مِنَ الْحِنْطَةِ لَیْسَ کَالْمَنِّ مِنَ التُّرابِ، فَاِنَّ الاَْوَّلَ یُنْتَزَعُ مِنْهُ عُنْوانُ الْمالِیَّةِ دُونَ الثّانی وَ اَمّا عِنْدَ الشَّرْعِ فَمالِیَّةُ کُلِّ شَیْ ءٍ

بِاعْتِبارِ وُجُودِ الْمَنافِعِ الْمُحَلَّلَةِ فیهِ فَعَدیمُ الْمَنْفَعَةِ الْمُحَلَّلَةِ کَالْخَمْرِ وَ الْخِنْزیرِ لَیْسَ بِمالٍ».

یعنی: «مالیت در عرف، وقتی از چیزی انتزاع می شود که آن چیز، فی حدّ ذاته مورد میل و رغبت نوع مردم باشد و آن را برای وقت نیاز، ذخیره می نمایند و باهم رقابت می کنند. و در ازای آن از چیزهای مرغوب مانند نقدینه ها و غیر آن، بذل می نمایند، زیرا بدیهی است که یک من از گندم، مانند یک من از خاک نیست، چون از اوّلی انتزاع مالیّت می شود و از دوّمی نمی شود. و امّا مالیّت در شرع: مالیّت هر چیز به اعتبار منافع حلالی است که در آن چیز می باشد. بنابراین، چیزی که چنین منفعتی ندارد مانند خمر و خوک، مال نمی باشد».⁽¹⁾

ج) از کلام صاحب جواهر همچنین استفاده می شود: «هر چیزی که مورد نیاز عرف نبوده و مورد انتفاع انسان قرار نگیرد، مال گفته نمی شود»⁽¹⁾

د) امام خمینی (قدِّس سرُّه) می نویسد: «مال، چیزی است که مورد تقاضا و میل و رغبت عقلا بوده و در برابر آن بها می پردازند».⁽²⁾

نتیجه

«مال در لغت» روی هم رفته به چیزی گفته می شود که مورد تملّک قرار بگیرد و انسان، آن را مالک شود. و مصادیق آن فراوان است.«مال در عرف» چیزی است که مورد خواست و میل و رقابت انسانهاست و

برای به دست آوردن آن «بهاء» می پردازند.

«مال در شرع» چیزی است که دارای منفعت حلال باشد و اگر چیزی چنین منفعتی نداشته باشد، مالیّت ندارد.

بنابراین، به طور کلّی می توان گفت که: بین لغت و عرف، بلکه فطرت، هماهنگی کامل هست. مال دوستی و مالکیّت و مصادیق مال و ملک و رقابت در آنها و ذخیره سازی آنها، همه و همه شدیدا هماهنگ و مرتبط می باشند. اما شرع، این هماهنگی را تعدیل نموده و فقط مال و ملکی را که دارای منفعت حلال باشد، پذیرفته است.⁽¹⁾

اهمیّت بررسی موضوع فقر و ثروت در جامعه

شناخت ابعاد مختلف فقر و ثروت تأثیر مستقیم در شکل گیری شخصیّت افراد و حضور آنها در فعالیّت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دارد. کسی که معتقد باشد سرنوشت او با فقر رقم خورده است و باید به زندگی مبتنی بر فقر متکّی باشد همواره انواع سختی ها و تحقیرها، بیماری ها و کاستی های دیگر را بر خود، خانواده و جامعه اش تحمیل می کند و با تن دادن به سستی و تنبلی موجبات عقب ماندگی را قهری و در مقابل آن تسلیم خواهد شد و همین تلقّی غلط از فقر و ثروت همواره کشورهای استعمارگر و استثمار کننده را «فربه تر» و جوامع استعمار پذیر را در همه ابعاد «نحیف تر» می سازد.

در نگاهی دیگر اگر انسان ها بدانند که خداوند هرگز سرنوشت آنها را با فقر و فلاکت رقم نزده است بلکه همواره از طریق انبیاء و رُسُل و در همه کتاب های

آسمانی سفارش به کار و تلاش و کسب درآمد مجاز و حرکت در جهت رشد و ترقّی آن ها داشته است و زمین و آسمان و مراتع و دریاها و معادن و سایر منابع زمینی و دریایی و آسمانی را برای رفاه و آرامش و برخورداری عادلانه همه انسان ها خلق نموده است، همه روابط فردی و اجتماعی به نحو دیگری تفسیر خواهد شد و هیچ ملّتی اجازه نخواهد داد اموال و ثروت هایی که حقّ خدادادی آنها است توسط دیگران به غارت برده شود.

فقر و ثروت از دیدگاه قرآن کریم

خداوند تبارک و تعالی در قرآن کریم می فرماید:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَةَ اللَّهِ الَّتی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ

بگو: چه کسی زینت های الهی را که برای بندگان خود آفریده و روزی های

پاکیزه را حرام کرده است؟ بگو: اینها در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده اند (اگرچه دیگران نیز با آن ها مشارکت دارند ولی) در قیامت خالص (برای مؤمنان) خواهد بود، این چنین آیات (خود) را برای کسانی که آگاهند، شرح می دهیم.⁽¹⁾

قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ

بگو: خداوند تنها اعمال زشت را چه آشکار باشد چه پنهان،حرام کرده است و (همچنین) گناه و ستم بدون حق و این که چیزی را که خداوند دلیلی برای آن نازل نکرده، شریک او قرار دهید و به خدا مطلبی نسبت دهید که نمی دانید.⁽²⁾

مرحوم علاّمه طباطبایی (قدِّس سرُّه) صاحب تفسیر گرانقدر المیزان در تفسیر آیات فوق می فرمایند: زینت از مهم ترین اموری است که اجتماع بشری بر آن اعتماد می کنند و از آداب راسخه ای است که به موازات ترقّی و تنزل مدنیّت انسان ترقّی و تنزّل می نماید و از لوازمی است که هیچ وقت از هیچ جامعه ای منفّک نمی گردد به طوری که فرض نبودن آن در یک جامعه مساوی با فرض انعدام و متلاشی شدن اجزاء آن جامعه است، وقتی در بین افراد یک جامعه اینگونه امور حکم فرما نباشد، دیگر مصداقی برای اجتماع باقی نمی ماند.

شرح کلمه «طیّب» در ارتباط با رزق و روزی

طَیِّب به معنای ملایم بودن با طبع است و در اینجا عبارت است از انواع مختلف غذاهایی که انسان با آن ارتزاق می کند و یا عبارت است از مطلق چیزهایی که آدمی در زندگی و بقاء خود از آنها استمداد می جوید مانند مسکن و همسر و غیر

آن، برای تشخیص اینکه کدامیک از افراد این انواع طیّب و مطابق با میل و شهوات او و سازگار با وضع ساختمانی اوست خداوند او را مجهّز به حواشی کرده که با آن می تواند سازگار آن را از ناسازگارش تمیز دهد.

ضرورت رعایت اعتدال در استفاده از نعمت های الهی

… رزق طیّب دارای اقسامی است و زینت خدا و رزق طیّب را هم شرع اباحه کرده و هم عقل و فطرت. این اباحه وقتی است که استفاده از آن از حدّ اعتدال تجاوز نکند وگرنه جامعه را تهدید به انحطاط نموده و شکافی در بنیان آن ایجاد می کند که مایه انعدام آن است. آری کمتر فسادی در عالم ظاهر می شود و کمتر جنگ خونینی است که نسل ها را قطع و آبادی ها را ویران سازد و منشأ آن اسراف و افراط در استفاده از زینت و رزق نبوده باشد، چه انسان طبعا اینطور است که وقتی از جاده اعتدال بیرون شد و پا از مرز خود بیرون گذاشت کمتر

می تواند خود را کنترل کند و به یک حد معینی اکتفا نماید، بلکه مانند تیری که از کمان بیرون شود و تا آخرین حد قدرتش جلو می رود و چون چنین است سزاوار است که «همه وقت و در همه امور در زیر تازیانه تربیت کنترل شود و به ساده ترین بیانی که عقل خود او آن را نپسندد،پند و اندرز شود» …

مراد از فواحش (در آیه 33 سوره اعراف) گناهانی است که حد اعلای شناعت و زشتی را داشته باشد، مانند زنا، لواط و امثال آن و مراد از اثم گناهانی است که باعث انحطاط و ذلّت و سقوط در زندگی گردد، مانند میگساری که آبروی آدمی و مال و عرض و جانش را تباه می سازد و مراد از بغی تعدّی و طلب کردن چیزی است که حق طلب کردن آن را نداشته باشد، مانند انواع ظلم ها و تعدّیات بر مردم و استیلای غیرمشروع بر آنان.

گویا شنونده پس از شنیدن خطاب اباحه زینت و طیّبات رزق علاقه مند می شود به اینکه بفهمد غیر طیّبات چه چیزهائی است، لذا در این آیه چیزهایی را که غیر طیّب است به طور فهرست و خلاصه و به بیانی که شامل تمام انواع گناهان باشد بیان کرده است، چه محرمات دینی از دو حال خارج نیستند یا محرمات به «افعالند» و یا مربوط به «اقوال و عقاید». کلمات فواحش و اثم و بغی مربوط به قسم اوّل و جملات وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ قسم دوّم را خلاصه می کند». (1)

1- پایان بیان تفسیر المیزان درباره فقر و ثروت.

زینت و تجمل از نظر اسلام

اشاره

در تفسیر ارزشمند نمونه نیز شرح جالب و آموزنده ای ذیل دو آیه مذکور ذکر شده است که عینا آورده می شود.

در مورد استفاده از انواع زینت ها، اسلام مانند تمام موارد، حدّ اعتدال را انتخاب کرده است نه مانند بعضی که می پندارند استفاده از زینت ها و تجمّلات هر چند به صورت معتدل بوده باشد مخالف زهد و پارسائی است و نه مانند تجمّل پرستانی که غرق در زینت و تجمّل می شوند و تن به هر گونه عمل نادرستی برای رسیدن به این هدف نامقدّس می دهند و اگر ساختمان روح و جسم انسان را در نظر بگیریم می بینیم که تعلیمات اسلام در این زمینه درست هماهنگ با ویژگی های روح انسان و ساختمان جسم او است.

توضیح اینکه به گواهی روانشناسان، حس زیبایی یکی از چهار بعد روح

انسانی است که به ضمیمه حسّ مذهبی، حسّ نیکی و حسّ دانایی ابعاد اصلی روان آدمی را تشکیل می دهند و معتقدند تمام زیبائی های ادبی، شعری، صنایع ظریفه و هنر به معنی واقعی، همه مولود این حسّ است، با وجود این چگونه ممکن است یک قانون صحیح این حسّ اصیل را در روح انسان خفه کند و عواقب سوء عدم اشباع صحیح آن را نادیده بگیرد.

لذا در اسلام استفاده کردن از زیبایی های طبیعت، لباس های زیبا و متناسب، به کار بردن انواع عطرها و امثال آن نه تنها مجاز شمرده شده بلکه به آن توصیه و سفارش نیز شده است و روایات زیادی در این زمینه از پیشوایان مذهبی در کتب معتبر نقل شده است.

به عنوان نمونه در تاریخ زندگی امام حسن مجتبی علیه السلام می خوانیم هنگامی که به نماز بر می خواست بهترین لباس های خود را می پوشید. سؤال کردند چرا

بهترین لباس خود را می پوشید؟

فرمود: «إِنَّ اللَّهَ جَمِیلٌ یُحِبُّ الْجَمَالَ فَأَتَجَمَّلُ لِرَبِّی وَ هُوَ یَقُولُ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِد

: خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد و به همین دلیل جهت من لباس زیبا برای راز و نیاز با پروردگارم می پوشم و هم او دستور داده است که زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد برگیرید».⁽¹⁾

در حدیث دیگری می خوانیم که یکی از زاهدان ریائی به نام «عباد بن کثیر» با امام صادق علیه السلام روبرو شد در حالی که امام علیه السلام لباس نسبتا زیبایی بر تن داشت، به امام گفت: تو از خاندان نبوّتی و پدرت علی علیه السلام لباس بسیار ساده می پوشید چرا چنین لباس جالبی بر تن تو است؟ آیا بهتر نبود لباس کم اهمیّت تر از این

می پوشیدی، امام فرمود: وای بر تو ای عباد! مَنْ حَرَّمَ زینَةَ اللّهِ الَّتی اَخْرَجَ لِعِبادِه وَ الطَّیِباتِ مِنَ الرِّزْقِ: «چه کسی زینت هایی را که خداوند برای بندگانش آفریده و روزی های پاکیزه را حرام کرده است؟» ⁽¹⁾… و روایات متعدّد دیگر.

آفرینش زیبایی علت مجاز بودن استفاده از زیبایی است

این تعبیر که «خداوند زیبا است و زیبایی را دوست دارد» و یا تعبیر به اینکه خداوند زیبائی ها را آفریده، همگی اشاره به این حقیقت است که اگر استفاده از هر گونه زیبایی ممنوع بود، خداوند هرگز اینها را نمی آفرید. آفرینش زیبائی ها در جهان هستی خود دلیل بر این است که خالق زیبایی ها آن را دوست دارد.

اسراف و تبذیر1

نکوهش اسراف در بیش از 20 آیه از قرآن کریم

ولی مهم اینجاست که غالبا در این گونه موضوعات، مردم راه افراط را می پویند و با بهانه های مختلف رو به تجمّل پرستی می آورند و به همین دلیل قرآن مجید همانطور که گفتیم بلافاصله بعد از ذکر این حکم اسلامی از اسراف و زیاده روی و تجاوز از حد، مسلمانان را برحذر می دارد، در بیش از بیست مورد در قرآن مجید به مسأله اسراف اشاره شده و از آن نکوهش گردیده است.

رعایت فقرا در شدّت فشار اقتصادی جامعه

به هر حال روش قرآن و اسلام در این مورد، روش موزون و معتدلی است که نه جمود دارد و تمایلات زیبا پسندی روح انسان را درهم می کوبد و نه بر اعمال مُسرفان و تجمّل پرستان و شکم خواران صحّه می گذارد، مخصوصا در جوامعی که افراد محروم و بینوا وجود داشته باشد حتی از زینت های معتدل نیز نهی

می کند و لذا می بینیم در بعضی از روایات هنگامی که از بعضی امامان سؤال می کردند چرا لباس فاخر پوشیده اید در حالی که جدّ شما علی علیه السلام چنین لباسی بر تن نمی کرد؟ در پاسخ می فرمودند مردم آن زمان در شدّت فشار بودند و می بایست چنین شود، اما مردم زمان ما زندگی مرفّه تری دارند و در چنین شرایطی مؤمنین سزاوارترین آنها به صرف نعمت های الهی هستند.

جمله «وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا: بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید» که در آیه فوق آمده است، گرچه بسیار ساده به نظر می رسد، اما امروز ثابت شده است که یکی از مهمترین دستورات بهداشتی همین است، زیرا تحقیقات دانشمندان به این نتیجه رسیده که سرچشمه بسیاری از بیماری ها، غذاهای اضافی است که به صورت جذب نشده در بدن انسان باقی می ماند. این مواد اضافی هم بار سنگینی است برای قلب و سایر دستگاه های بدن و هم منبع

آماده ای است برای انواع عفونت ها و بیماری ها. لذا برای درمان بسیاری از بیماری ها نخستین گام همین است که این مواد مزاحم که در حقیقت زباله های تن انسان هستند سوخته شوند و پاکسازی جسم عملی گردد.

عامل اصلی تشکیل این مواد مزاحم، اسراف و زیاده روی در تغذیه و به اصطلاح «پرخوری» است و راهی برای جلوگیری از آن جز رعایت اعتدال در غذا نیست مخصوصا در عصر و زمان ما که بیماری های گوناگونی مانند بیماری قند، چربی خون، تصلّب شرائین، نارسائی های کبد و انواع سکته ها فراوان شده، افراط در تغذیه با توجّه به عدم تحرّک جسمانی کافی یکی از عوامل اصلی محسوب می شود و برای از بین بردن اینگونه بیماری ها، راهی جز حرکت کافی و میانه روی در تغذیه نیست.

مفسّر بزرگ ما مرحوم طبرسی (قدِّس سرُّه) در مجمع البیان مطلب جالبی نقل

می کند که هارون الرشید، طبیبی مسیحی داشت که مهارت او در طبّ معروف بود. روزی این طبیب به یکی از دانشمندان اسلامی گفت: من در کتاب آسمانی شما چیزی از طب نمی یابم در حالیکه دانش مفید بر دو گونه است: علم ادیان و علم ابدان. او در پاسخش چنین گفت: خداوند همه دستورات طبی را در نصف آیه از کتاب خویش آورده است «وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا: بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید» و پیامبر ما نیز طب را در این دستور خویش خلاصه کرده است: «اَلمِعْدَةُ بَیْتُ الاَْدْواءِ وَالْحِمْیَةُ رَأْسُ کُلِّ دَواءٍ وَاعْطِ کُلِّ بَدَنٍ ما عَوَّدْتَهُ: معده خانه همه بیماری ها است و امساک سرآمد همه داروها است و آنچه بدنت را عادت داده ای «از عادات صحیح و مناسب» آن را از او دریغ مدار». طبیب مسیحی هنگامی که این سخن را شنید گفت: ما تَرَکَ کِتابُکُمْ وَ لا نَبِیُّکُمْ لِجالینُوسَ طِبَا: قرآن شما و پیامبرتان برای جالینوس «طبیب معروف» طبی باقی نگذارده است.

کسانی که این دستور را ساده فکر می کنند خوب است در زندگی خود آن را بیازمایند تا به اهمیّت و عمق آن آشنا شوند و معجزه رعایت این دستور را در سلامت جسم و تن خود ببینند.

صاحب تفسیر نمونه در مورد آیه 33 سوره اعراف و در ادامه آیه 32 می فرماید:

بارها دیده ایم که قرآن مجید هرگاه سخن از امر مباح یا لازمی به میان می آورد بلافاصله از نقطه مقابل آن یعنی زشتی ها و محرمات سخن می گوید تا هر دو بحث یکدیگر را تکمیل کنند. در اینجا نیز به دنبال اجازه استفاده از مواهب الهی و زینت ها و نفی تحریم آنها، سخن از محرمات به میان آورده و به طور عموم و سپس به طور خصوص انگشت روی چند نقطه مهم می گذارد. در آغاز از تحریم فواحش سخن می گوید و می فرماید:

«ای پیامبر بگو پروردگار من تنها اعمال زشت و قبیح را حرام کرده است اعم از اینکه آشکار باشد یا پنهان» «قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَن».

«فواحش» جمع «فاحشه» به معنای اعمالی است که فوق العاده زشت و ناپسند است نه همه گناهان و شاید تأکید روی این مطلب که خواه پنهان باشد یا آشکار. از این جهت است که عرب های جاهلی، عمل زشت منافی عفت را اگر پنهانی انجام می شد مجاز می شمردند و تنها در صورتی که آشکار باشد ممنوع می دانستند.

سپس موضوع را تعمیم داده و به تمام گناهان اشاره می کند و می گوید (و الاثم). «اثم» در اصل به معنی هر گونه کاری است که زیانبخش باشد و موجب انحطاط مقام انسان گردد و او را از رسیدن به ثواب و پاداش نیک بازدارد. بنابراین هرنوع گناهی در مفهوم وسیع اثم داخل است.

بار دیگر انگشت روی چند قسمت از بزرگترین گناهان گذارده، می گوید: و هر گونه ستم و تجاوز به ناحق به حقوق دیگران (وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقّ).

«بغی» به معنی کوشش و تلاش برای به دست آوردن چیزی است ولی غالبا به کوشش هایی گفته می شود که برای غصب حق دیگران است و لذا مفهوم آن غالبا با مفهوم ظلم و ستم مساوی است.

روشن است توصیف «بغی» در آیه مورد بحث به «غیر الحق» از قبیل توضیح و تأکید روی معنی «بغی» است. سپس اشاره به مسئله شرک کرده می گوید: و نیز پروردگار من حرام کرده که «شریکی بی دلیل برای او قائل شوید» «وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً».

در اینجا نیز روشن است که جمله «ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً» برای تأکید و توجه به این حقیقت است که مشرکان هیچگونه دلیل و گواه منطقی و خِردپسندی در

کار خود ندارند و کلمه «سلطان» به معنی هر گونه دلیل و گواهی است که باعث تسلّط و پیروزی انسان بر مخالف می شود.

آخرین چیزی را که به عنوان محرمات روی آن تکیه می کند نسبت دادن چیزی به خدا بدون علم و آگاهی است «وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ».

اسلام مسلمانان را از گفتن چیزهایی که نمی دانند نهی کرده است

در آیات قرآن و روایات اسلامی روی این مسأله زیاد تأکید شده و مسلمانان به شدّت از گفتن چیزهایی که نمی دانند ممنوع شده اند تا آنجا که در حدیثی از پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده است:

«مَنْ أَفْتَی بِغَیْرِ عِلْمٍ لَعَنَتْهُ مَلَائِکَةُ السَّمواتِ وَ الْأَرْضِ: آن کس که بدون علم و

)

آگاهی فتوا دهد، فرشتگان آسمان و زمین او را لعنت می کنند». ⁽¹⁾

و اگر درست در وضع جوامع انسانی و بدبختی هایی که دامن آنها را می گیرد دقّت کنیم خواهیم دید که قسمت مهمی از این بدبختی ها از شایعه سازی و سخن گفتن بدون اطّلاع و گواهی به ناحق و اظهار نظرهای بی مدرک سرچشمه می گیرد.

چنانکه از آیات فوق مشخّص است استفاده از تمامی زیبایی ها و چیزهای پاک نه تنها مورد تأکید خدای تبارک تعالی می باشد بلکه کسانی را که به دلیل برداشت غلط و انحرافی مانع از بهره برداری از نعمت های خدا می شوند مورد اعتراض قرار می دهد و می فرماید چه کسی حق دارد آنچه را که خداوند برای بندگانش حلال نموده است حرام نماید.

در آیه دوّم خدای تعالی محدوده منع شده را تشریح نموده و می فرماید آنچه که استفاده آن برای مردم ممنوع است هر گونه کار زشت آشکار و پنهان و گناه و ظلم و ستم و شرک می باشد.

استفاده از بهترین نعمت های زیبای آفرینش مجاز ولی اسراف جایز نیست

بنابراین استفاده از همه نعمت های زیبای آفرینش آن هم «بهترین آنها» برای مردم مجاز است ولی «اسراف» که مصرف بی رویه و بیش از حد عقلایی است و «تبذیر» که نابود کردن نعمت های الهی است حرام می باشد زیرا خداوند منّان در سوره اعراف آیه 31 می فرماید:

«کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا اِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ: بخورید و بیاشامید ولی بی رویه و غیر عقلانی مصرف نکنید». و همچنین می فرماید:

«اِنَّ الْمُبَذِّرینَ کانُوا اِخْوانَ الشَّیاطینِ وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّه کَفُورا: کسانی که نعمت های الهی را نابود کنند برادران شیطانند و شیطان نسبت

به پروردگارش بسیار ناسپاس است».

بلای اسراف و تبذیر

بدون شک، نعمت ها و مواهب موجود در کره زمین برای ساکنانش کافی است، اما به یک شرط و آن اینکه بیهوده به هدر داده نشوند. بلکه به صورت صحیح و معقول دور از هر گونه افراط و تفریط مورد بهره برداری قرار گیرد، وگرنه این مواهب آن قدر زیاد و نامحدود نیست که با بهره گیری نادرست، آسیب نپذیرد.

و ای بسا اسراف و تبذیر در منطقه ای از زمین که باعث محرومیت منطقه دیگری شود و یا اسراف و تبذیر انسان های امروز باعث محرومیت نسل های آینده گردد.

آیا ثروت همیشه مایه آرامش است؟

خدای تعالی در قرآن کریم می فرماید:

«وَ مَنْ اَعْرَضَ عَنْ ذِکْری فَاِنَّ لَهُ مَعیشَةً ضَنْکا وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیمَةِ اَعْمی: و هر کس از یاد من روی گردان شود زندگی تنگ (و سختی) خواهد داشت و روز قیامت او را نابینا محشور می کنیم». ⁽¹⁾

گاهی تنگی معیشت به خاطر این نیست که درآمد کمی دارد، ای بسا درآمدش هنگفت است ولی بخل و حرص و آز زندگی را به او تنگ می کند. و به فرموده علی علیه السلام «همچون فقیران زندگی می کند و همانند اغنیاء و ثروتمندان حساب پس می دهد».

یاد خدا مایه آرامش و فراموش کردن او مایه ترس و نگرانی است

راستی چرا انسان گرفتار این تنگناها می شود، قرآن می گوید: عامل اصلیش اعراض از یاد حق است. یاد خدا مایه آرامش جان و تقوا و شهامت است و فراموش کردن او مایه اضطراب و ترس و نگرانی است.

هنگامی که انسان مسئولیت هایش را به دنبال فراموش کردن یاد خدا به فراموشی بسپارد، غرق در شهوات و حرص و طمع می گردد، پیداست که نصیب او «معیشت ضنک» خواهد بود، نه قناعتی که جان او را پر کند، نه توجّه به معنویت که به او غنای روحی دهد و نه اخلاقی که او را در برابر طغیان شهوات بازدارد.

اصولاً تنگی زندگی به خاطر عدم اطمینان به آینده و ترس از نابود شدن امکانات موجود و وابستگی بیش از حد به جهان مادّه است و آن کس که ایمان به

خدا دارد و دل به ذات پاک او بسته است، از همه این نگرانی ها در امان است.

نیکسون رئیس جمهور اسبق آمریکا در نخستین نطق ریاست جمهوریش به این واقعیت اعتراف کرد و گفت: «ما گرداگرد خویش زندگانی های تو خالی می بینیم، در آرزوی ارضا شدن هستیم، ولی هرگز ارضاء نمی شویم».

قرآن از «مال و ثروت» تعبیر به «خیر» می کند

اسلام به ثروت به عنوان یک وسیله مؤثر و کارساز تکیه می کند و خدای تبارک و تعالی در قرآن کریم از «مال» تعبیر به «خیر» کرده و می فرماید:

«کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقینَ: دستور داده شده چون مرگ یکی از شما فرا رسد اگر دارای متاع دنیاست وصیّت کند برای پدر و مادر و

خویشان به چیزی شایسته، عدل این کار سزاوار مقام پرهیزکاران است».⁽¹⁾

و در حدیثی از امام باقر علیه السلام می خوانیم که:

«نِعْمَ الْعَوْنُ الدُّنْیا عَلی طَلَبِ الاْخِرَةِ: دنیا کمک خوبی است برای رسیدن به آخرت».

ثروت مورد قبول از نظر قرآن کریم

اسلام ثروتی را می پسندد که به وسیله آن «ابتغاء دار آخرت» و طلب سرای دیگر شود، چنانکه دانشمندان بنی اسرائیل به قارون گفتند:

«وَ ابْتَغِ فیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ».

اسلام ثروتی را می پسندد که در آن «أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ» و نیکی به

همگان باشد.

اسلام ثروتی را مدح می کند که در آن «لا تَنْسَ نَصیبَکَ مِنَ الدُّنْیا» تحقّق یابد.

اسلام ثروتی را خواهان است که مایه فساد در زمین و فراموش کردن ارزش های انسانی و گرفتار شدن در مسابقه جنون آمیز «تکاثر» نگردد و انسان را به «خود برتر بینی» و «تحقیر دیگران» نکشاند. وسیله ای باشد برای استفاده همگان برای پر کردن خلأهای موجود اقتصادی، برای مرهم نهادن بر زخم های جانکاه محرومان و برای رسیدن به نیازها و مشکلات مستضعفان.

علاقه به چنین ثروتی با چنین اهداف مقدّسی علاقه به دنیا نیست، علاقه به آخرت است. چنانکه در حدیثی می خوانیم که یکی از یاران امام صادق علیه السلام به خدمت آن حضرت آمد و شکایت کرد که ما به دنبال دنیا هستیم و به آن علاقه مندیم (از این می ترسیم که دنیاپرست باشیم). امام (که پاکی و تقوای آن مرد

را می دانست) فرمود: با این ثروت دنیا چه می خواهی انجام دهی؟ در پاسخ عرض کرد: هزینه خود و خانواده ام را تهیه کنم، به خویشاوندانم کمک کنم، در راه خدا انفاق کنم و حجّ و عمره به جا آورم. امام فرمود: «لَیْسَ هذا طَلَبُ الدُّنْیا هذا طَلَبُ الاْخِرَةِ: این دنیاطلبی نیست، این طلب آخرت است».⁽¹⁾

و از اینجا فاسد بودن عقیده دو گروه روشن می شود، گروهی از مسلمان نماهای بی خبر از تعلیمات اسلام که اسلام را حامی مستکبران معرّفی می کنند و گروهی از دشمنان مغرض که می خواهند چهره اسلام را دگرگون نشان داده و آن را ضد ثروت و طرفدار فقر نشان دهند.

اصولاً یک ملت فقیر نمی تواند آزاد و سربلند زندگی کند. فقر وسیله وابستگی

است. فقر مایه روسیاهی در دنیا و آخرت است و فقر انسان را به گناه و آلودگی دعوت می کند، همان گونه که در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم که:

«غِنًی یَحْجُزُکَ عَنِ الظُّلْمِ خَیْرٌ مِنْ فَقْرٍ یَحْمِلُکَ عَلَی الْإِثْم

: بی نیازی که تو را از تجاوز به حقّ دیگران بازدارد، از فقری که تو را وادار به گناه کند بهتر است». ⁽¹⁾

جوامع اسلامی باید بکوشند هرچه بیشتر، غنی و بی نیاز گردند، به مرحله خودکفایی برسند و روی پای خود بایستند و شرف و عزّت و استقلال خود را بر اثر فقر، فدای وابستگی به دیگران نکنند و بدانند خط اصیل اسلام این است.⁽²⁾

خداوند تعالی در قرآن کریم می فرماید:

«وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ وَ لکِنْ یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما یَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبیرٌ بَصیرٌ

هرگاه خداوند روزی را بر بندگانش وسعت بخشد، در زمین طغیان و ستم می کنند، لذا به مقداری که می خواهند نازل می کند که او نسبت به بندگانش آگاه و بینا است⁽¹⁾

تقسیم رزق و روزی متناسب با ظرفیت وجودی و مصلحت افراد است

این آیه شریفه می فرماید تقسیم روزی براساس حساب دقیقی است که پروردگار درباره بندگان دارد، چرا که او نسبت به بندگانش آگاه و بیناست. او پیمانه و ظرفیت وجودی هر کس را می داند و طبق مصلحت او به او روزی می دهد، نه چندان می دهد که طغیان کنند و نه چندان که از فقر فریادشان بلند شود.

شبیه این معنی در جای دیگری از قرآن کریم آمده است آنجا که می فرماید:

کَلاَّ إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی. أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی: هرگز چنین نیست (که انسان حق شناس باشد) قطعا طغیان می کند. به خاطر این که خود را بی نیاز می بیند⁽¹⁾

در اینجا دو سؤال پیش می آید:

نخست اینکه اگر برنامه تقسیم روزی چنین است، پس چرا گروهی را می بینیم که روزی فراوان دارند و طغیان و فساد کرده اند و دنیا را به تباهی کشانده اند و خداوند جلو آنها را نگرفته، هم در مقیاس افراد و هم در مقیاس دولت های غارتگر زورگو.

در پاسخ این سؤال باید به این نکته توجّه داشت که گاه گسترش روزی

وسیله ای است برای امتحان و آزمایش، چرا که همه انسان ها باید در این جهان آزمایش شوند گروهی نیز با ثروت آزمایش می شوند. و گاه به خاطر این است که هم خودشان و هم انسان های دیگر بدانند که ثروت خوشبختی نمی آفریند، شاید راه را پیدا کنند و به سوی خدا بازگردند، هم اکنون جوامعی را می بینیم که غرق در انواع نعمت و ثروت و رفاه اند و در عین حال گرفتار انواع مصائب و بدبختی ها می باشند. ناامنی، کشتار، آلودگی فراوان اخلاقی، اضطراب و انواع نگرانی ها جسم و روح آنها را فراگرفته است.

گاهی نیز ثروت بی حساب، یک مجازات الهی است که خدا بعضی را گرفتار آن می سازد، دورنمای زندگانیشان دل انگیز است، اما اگر از نزدیک نگاه کنیم می بینیم از خودشان بدبخت تر خودشانند! در این زمینه سرگذشت های فراوانی از سلاطین ثروت دنیا وجود دارد که بسیاری شنیده اند (و در زمان ما زندگی شاه

معدوم یک نمونه از آنها است).

سؤال دیگر اینکه: آیا مفهوم این سخن این نیست که هرگاه انسان فقیر و محروم است نباید دست و پایی برای وسعت روزی کند، به احتمال اینکه خداوند مصلحت او را در این دانسته است؟

در پاسخ این سؤال نیز باید توجه داشت که گاهی کمبود روزی به خاطر سستی و تنبلی خود انسان است، این کمبودها و محرومیت ها خواست حتمی خداوند نیست، بلکه نتیجه اعمال اوست که دامنگیرش شده و اسلام براساس اصل سعی و کوشش که هم در آیات قرآن منعکس است و هم در سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه هدی علیهم السلام همه را دعوت به تلاش و جهاد کرده است.

ولی هرگاه انسان نهایت تلاش خود را به کار گرفت در عین حال درها به روی او بسته شد، باید بداند در این امر مصلحتی بوده، بی تابی نکند، مأیوس نشود،

زبان به کفران نگشاید و به تلاش خود ادامه دهد و تسلیم رضای الهی نیز باشد.⁽¹⁾

خدای تعالی در قرآن کریم می فرماید:

«وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ: روزی شما در آسمان است و آنچه به شما وعده داده می شود». ⁽²⁾

از جمله اموری که نظام دقیقی بر آن حاکم است همین مسأله روزی است. درست است که تلاش و کوشش شرط بهره گیری از مواهب زندگی است و تنبلی و سستی مایه محرومیت و درماندگی می باشد. ولی این هم اشتباه است که گمان کنیم با حرص و ولع و کارهای بی رویه روزی انسان افزون می شود و با عفّت و

متانت و خویشتن داری روزی کم خواهد شد. ⁽¹⁾

در احادیث اسلامی تعبیرات جالبی در زمینه «رزق و روزی» دیده می شود.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می خوانیم که حضرت فرمود: «اِنَّ الرِّزْقَ لا یَجُرُّهُ حِرْصُ حَریصٍ وَ لا یُصَرِّفُهُ کُرْهُ کارِهٍ».⁽²⁾

«رزق و روزی از سوی خداوند مقدّر شده است، نه حرص حریص آن را جلب می کند و نه اکراه افراد آن را منع می نماید».

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام آمده است که در پاسخ کسی که تقاضای موعظه کرده بوده فرمود:

«وَ اِنَّ الرِّزْقَ مَقْسومٌ فَالْحِرصَ لِماذا؟ …: هرگاه رزق قسمتت شده است پس حرص برای چیست؟ …». ⁽¹⁾

تقسیم رزق و روزی به قدر مروّت و شخصیت انسانهاست

در احادیث اسلامی امور زیادی به عنوان وسیله جلب روزی یا موانع آن معرفی شده که هریک به نوبه خود سازنده است. از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: «وَالّذی بَعَثَ جَدّی بِالْحَقِّ نَبِیّا اِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی یَرْزُقُ الْعَبْدَ علی قَدْرِ الْمُرُوَّةِ وَ اِنَّ الْمَعُونَةَ تُنَزِّلُ عَلی قَدْرِ شِدَّةِ الْبَلاءِ: سوگند به کسی که جدم را به حق به نبوت مبعوث کرده است که خداوند متعال انسان را به قدر مروت و شخصیتش روزی می دهد و کمک پروردگار متناسب با شدت بلا و

حادثه است».⁽¹⁾

رعایت حال مردم و بهداشت فردی و اجتماعی عامل افزایش ثروت است

در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «کَفُّ الاَْذی وَ قِلَّةُ الصَّخْبِ یَزیدانِ فِی الرِّزْقِ: ترک آزار مردم و جار و جنجال، روزی را افزایش می دهد».⁽²⁾

از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز نقل شده است که فرمود: «التَّوْحیدُ نِصْفُ الدّینِ وَ اسْتَنْزِلِ الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ: توحید نیمی از دین است. و روزی را از طریق انفاق در راه خدا

برخود نازل کن». ⁽¹⁾

و همچنین امور دیگری مانند تمیزکردن اطراف خانه و شستشو و تمیز کردن ظروف، از اسباب افزایش روزی معرفی شده است.

قرآن کریم بحث جالبی را درباره مال و ثروت در سوره «هُمَزَه» بیان کرده و می فرماید:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ. الَّذی جَمَعَ مالاً وَ عَدَّدَهُ. یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ. کَلاَّ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ: وای بر هر عیب جوی مسخره کننده ای. همان کس که مال را جمع آوری و شماره کرده (بی آنکه حساب مشروع و نامشروع

ص:

کند). گمان می کند که اموالش سبب جاودانگی اوست. چنین نیست که او می پندارد، به زودی در حطمه (آتشی خرد کننده) پرتاب می شود.⁽¹⁾

ثروت وسیله است نه هدف

آیات فوق ناظر بر ثروت اندوزانی است که مال را نه به عنوان یک «وسیله» بلکه به عنوان یک «هدف» می نگرند و در جمع آوری آن هیچ قید و شرطی قائل نیستند، از حلال و حرام و تجاوز بر حقوق دیگران، از طریق شرافتمندانه یا طرق پست و رذیلانه آن را جمع آوری می کنند و آن را تنها نشانه عظمت و شخصیت می دانند.

آنها مال را برای رفع نیازهای زندگی نمی خواهند و به همین دلیل هر قدر بر

اموالشان افزوده شود حرصشان بیشتر می گردد، وگرنه مال در حدود معقول و از طرق مشروع نه تنها مذموم نیست، بلکه در قرآن مجید گاهی از آن به عنوان «فضل اللّه» (بخشش خدا) تعبیر شده، آنجاکه می فرماید:

«وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّه» ⁽¹⁾و در جای دیگر از آن تعبیر به خیر می کند: «کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّة …: بر شما مقرر شده که وقتی مرگ یکی از شما فرا رسد اگر خیری (مالی) از خود به یادگار گذارده وصیّت کند …». ⁽²⁾

چنین مالی مسلّما نه مایه طغیان است، نه وسیله تفاخر، نه بهانه استهزای دیگران، اما مالی که معبود است و هدف نهایی است و صاحبان آن را همچون قارون دعوت به طغیان می کند، ننگ است و ذلّت و مصیبت است و نکبت و مایه

دوری از خدا و خلود در آتش دوزخ است. و غالبا جمع آوری کمیّت زیادی از این مال جز با آلودگی های فراوان ممکن نمی شود.

لذا در حدیثی از امام علی بن موسی الرّضا علیه السلام می خوانیم که فرمود:

«لا یَجْتَمِعُ الْمالَ اِلاّ بِخَمْسَ خِصال: بُخْلٌ شَدیدٌ، وَ اَمَلٌ طَویلٌ وَ حِرْصٌ غالِبٌ، قَطیعَةُ رَحِمٍ، وَ ایثارُ الدُّنْیا عَلَی الاْخِرَةِ: مال جز با پنج خصلت در یک جا جمع نمی شود: بخل شدید، آرزوهای دور و دراز، حرص غالب، قطع رحم و مقدّم داشتن دنیا بر آخرت». ⁽¹⁾

زیرا کسانی که سخاوتمندند و گرفتار آرزوهای دور و دراز نیستند مراقب حلال و حرامند، به ارحام خود کمک می کنند و غالبا اموال نزد آنان جمع

«این انسان زراندوز و مال پرست گمان می کند اموالش سبب جاودانگی او است» «یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ».

نمی شود، هر چند درآمدشان زیاد باشد. در آیه بعد می افزاید:

جالب اینکه «اَخْلَدَه» در اینجا به صورت «فعل ماضی» آمده، یعنی او گمان می کند اموالش او را به صورت یک موجود جاودانه درآورده است، نه مرگ می تواند به سراغش آید، نه بیماری ها و حوادث جهان مشکلی برای او ایجاد می کند، چرا که مشکل گشا در نظرش تنها مال و ثروت است و این مشکل گشا را در دست دارد.

چه پندار غلط و خیال خامی؟ اموالی که آنقدر در اختیار قارون بود که کلید گنج هایش را چندین مرد زورمند به زحمت بر می داشتند، ولی به هنگام حمله عذاب الهی نتوانستند مرگ او را ساعتی به تأخیر اندازند و خداوند

او و گنج هایش را در یک لحظه با یک زمین لرزه مختصر در زمین فرو بَرَد:

«فَخَسَفْنا بِهِ وَ بِدارِهِ الْأَرْض». ⁽¹⁾

اموالی که نمونه کاملش در دست فراعنه مصر بود، ولی به مصداق «کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ. وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَریمٍ. وَ نَعْمَةٍ کانُوا فیها فاکِهینَ

چه بسیار باغ ها و چشمه ها که از خود به جای گذاشتند. و زراعت ها و قصرهای جالب و گران قیمت. و نعمت های فراوان دیگر که در آن متنعم بودند».

ولی همه اینها به آسانی در عرض ساعتی به دیگران رسید «کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرینَ».

و لذا در قیامت که پرده ها کنار می رود آنها به اشتباه بزرگشان پی می برند و فریادشان بلند می شود: «ما أَغْنی عَنِّی مالِیَهْ. هَلَکَ عَنِّی سُلْطانِیَهْ: مال و ثروتم هرگز مرا بی نیاز نکرد، قدرت من نیز از دست رفت».⁽¹⁾

اصولاً انسان از فنا و نیستی متنفّر است و طرفدار خلود و جاودانگی است و همین علاقه درونی به ما در مباحث معاد کمک می کند که بدانیم انسان برای جاودانگی آفریده شده است، والاّ غریزه عشق به جاودانگی در او نبود.

ولی این انسان مغرور و خودخواه و دنیاپرست گاه جاودانگی خود را در اموری می بیند که درست مایه فنا و نیستی اوست، فی المثل مال و مقام را که غالبا دشمنان بقای او هستند وسیله جاودانگی می شمرد.

از این بیان روشن شد که پندار جاودانگی بوسیله مال دلیل برای جمع مال و جمع مال نیز عاملی برای استهزاء و سخریه دیگران در نظر این کوردلان محسوب می شود.

قرآن در پاسخ این گروه می فرماید: چنان نیست که او می پندارد (کلاّ).

«بلکه به زودی با کمال ذلّت و حقارت در آتشی خرد کننده پرتاب می شود!» «وَ ما أَدْراکَ مَا الْحُطَمَةُ».⁽¹⁾

اسراف و تبذیر2

اسراف و تبذیر از دیدگاه شهید محراب حضرت آیة اللّه دستغیب (قدِّس سرُّه)

⁽¹⁾ شهید محراب، روحانی مبارز و خستگی ناپذیر حضرت آیة اللّه دستغیب (قدِّس سرُّه) بحث مفصّلی را در ارتباط با «اسراف» در جلد دوّم کتاب شریف گناهان کبیره دارند که عینا نقل می شود:

از گناهانی که بر کبیره بودنش نص رسیده، اسراف و تبذیر است چنانچه در صحیحه فضل بن شاذان از حضرت رضا علیه السلام و همچنین در روایات اعمش از حضرت صادق علیه السلام ضمن شماره کبائر، اسراف و تبذیر را ذکر فرموده اند و برای دانستن بزرگی این گناه مقداری از آیات و اخبار رسیده یادآوری می شود و بعد معنا و اقسام آن ذکر می گردد.

قرآن کریم می فرماید:

«و کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا اِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ: و بخورید و بیاشامید (از آنچه بر شما حلال شده) ولی از حد نگذرانید، بدرستی که خداوند نمی دارد تجاوز کنندگان را». ⁽¹⁾یعنی خدا مُسرفین را دشمن می دارد و بعضی از مفسّرین فرموده اند هرکه را خدا دوست ندارد اهل عذاب است زیرا محبّت خدا به معنی رساندن ثواب است.

در جای دیگری می فرماید:

«کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ: از میوه هریک از این میوه ها وقتی که میوه کرد بخورید و حق آن را (که خدا معیّن فرموده از زکوة و غیره) بدهید، روز بریدن و درویدن آن. و از حد نگذرانید زیرا خداوند دوست نمی دارد (و نمی پسندد اعمال)

اسراف کنندگان را». ⁽¹⁾

و در سوره دیگری می خوانیم: «کَذلِکَ یُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ: این چنین هدایت نمی فرماید و عقوبت می کند هر اسراف کننده و شک آورنده ای را».⁽²⁾

و نیز در همین سوره می فرماید:

«وَ أَنَّ الْمُسْرِفینَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ: به درستی که اسراف کنندگان اصحاب آتشند».⁽³⁾

در محل دیگری در قرآن کریم آمده است: «وَ کَذلِکَ نَجْزی مَنْ أَسْرَفَ وَ لَمْ یُؤْمِنْ بِآیاتِ رَبِّهِ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبْقی: همچنین جزا می دهیم کسی را که اسراف کند و به آیات پروردگارش ایمان نیاورد و عذاب آخرت سخت و

باقی تر است».⁽¹⁾

و نیز خداوند در جای دیگری از قرآن می فرماید:

«… وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذیراً. إِنَّ الْمُبَذِّرینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطینِ وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً: اسراف مکن و مال خودت را پراکنده مساز، به درستی که اسراف کنندگان برادران شیطانند (و در دوزخ با ایشان قرین اند) و شیطان به پروردگارش (و نعمت های بی پایان او) سخت (منکر و) کفران کننده است».⁽²⁾

در تفسیر منهج می نویسد: «کفّار عرب معظم اموال خود را به ریا و سمعه خرج می کردند و جهت یک میهمان شتران متعدّد ذبح می نمودند تا مردم ایشان را به سخاوت ستایش کنند، حق تعالی ایشان را نکوهش فرموده که در تضییع اموال

مانند دیوانند».

حضرت صادق علیه السلام می فرماید:

«جز این نیست که خداوند اقتصاد (میانه روی) را دوست و اسراف را دشمن می دارد حتی دورانداختن تو هسته خرما را. زیرا آن هم به کار می آید (چنانچه در عربستان بذر نخل و خوراک شتر است). و همچنین ریختن تتمّه آبی که خورده ای (زیرا آن هم در پاره ای از مواقع بکار می آید). ⁽¹⁾و نیز می فرماید: از خدا بترس و زیاده روی مکن و سخت گیری هم منما و همیشه در حد وسط باش. به درستی که اسراف از تبذیر است و خداوند فرموده است تبذیر مکن، جز این نیست که هیچگاه خداوند کسی را بر میانه روی

عذاب نخواهد فرمود. ⁽¹⁾یعنی عذاب خدا راجع به اسراف و تقتیر (زیاده روی و سخت گیری) است.

بشر بن عمر می گوید: بر حضرت صادق علیه السلام وارد شدیم، آن حضرت رطب طلبید آوردند و مشغول خوردن شدیم. بعضی هسته خرما را دور می ریختند. حضرت از خوردن رطب دست برداشت و فرمود «چنین مکن، این کار تبذیر است و خدا فساد را دوست نمی دارد»⁽²⁾

در فقیه از رسول خدا صلی الله علیه و آله در ضمن حدیث مناهی روایت می کند:

کسی که بنائی می کند برای ریا و سمعه (دیدن و شنیدن مردم) خدای تعالی آن بنا را روز قیامت تا طبقه هفتم بر او بار کند و آن آتشی افروخته خواهد بود و

بعد از آن، بنا را طوقی بر گردنش کرده او را به آتش می افکنند. کسی پرسید یا رسول اللّه صلی الله علیه و آله بنا کردن برای ریا و سمعه چگونه است؟ فرمود: «آن بنایی است که زیاده بر قدر احتیاج بسازد برای به خرج دادن زیادتی به همسایگان خود برای مباهات بر برادران مؤمن خود».

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید:

«هرگاه خداوند اراده خیری به بنده ای بفرماید او را ملهم می فرماید به میانه روی و حُسن اداره زندگی و او را از اسراف و بدی تدبیر دور می فرماید». ⁽¹⁾

حضرت صادق علیه السلام می فرماید:

«آیا گمان می کنی خدا به کسی که مال داده به سبب احترام او است، یا به کسی که نداده به واسطه پستی او است، نه چنین است

بلکه مال، مال خداست آن را به عنوان امانت نزد شخص قرار می دهد و اذن داده که به طور میانه روی از آن بخورد و بیاشامد و لباس بپوشد و ازدواج کند و بر مرکب سوار شود و زیادتی آن مال را به فقرا برساند و رفع احتیاجشان کند. پس هر کس به این دستور رفتار کند، آنچه را خورده و آشامیده و پوشیده و سوار شده و نکاح نموده تمام بر او حلال است و اگر چنین نکرده تمام بر او حرام است، پس آیه شریفه را خواند که (اسراف نکنید زیرا خداوند اسراف کنندگان را دوست نمی دارد) سپس (برای زیادتی توضیح) فرمود: آیا گمان می کنی خدا مالی بعنوان امانت به کسی داد پس او اسبی بخرد برای سواری به مبلغ ده هزار درهم درحالی که می توانست اسبی به مبلغ بیست درهم بخرد و کاملاً کفایتش را می کرد. و کنیزی را به هزار دینار بخرد درحالی که می توانست کنیزی بیست دینار بگیرد و او را کافی بود درحالی که خداوند فرموده اسراف نکنید (پس چنین شخصی به

امانت خدا که مال است خیانت کرده است)».⁽¹⁾

عباسی می گوید: از حضرت رضا علیه السلام در مخارج عائله ام طلب اذن نمودم. فرمود: «حد وسط بین دو چیزی که ناپسند است». گفتم: فدایت شوم به خدا سوگند که دو چیز مبغوض را نمی شناسم. فرمود: «خدا ترا رحمت کند آیا نمی دانی که خدا دشمن می دارد زیاده روی و سخت گیری را. سپس آیه شریفه را تلاوت فرمود که بندگان رحمان آنهایند که هرگاه مال خود را خرج می کنند اسراف نمی کنند و تنگ هم نمی گیرند (بخل نمی ورزند) و انفاقشان همیشه بین اسراف و بخل است».⁽²⁾

از حضرت صادق علیه السلام مروی است: «کسی که مالش را به سبب اسراف تلف کرد و فقیر شد دعایش مستجاب نمی شود و چون بگوید خدایا به من مال ده، حق تعالی می فرماید آیا ترا به اقتصاد (میانه روی) امر نکردم».

معنی اسراف و انواع آن

اسراف به معنی تجاوز از حد و زیاده روی کردن است و آن یا از جهت کمیّت است که صرف کردن مال در موردی که سزاوار نیست (شرعا یا عقلاً) هر چند به مقدار درهمی باشد. و یا از جهت کیفیّت است و آن صرف کردن مال است در موردی که سزاوار است لیکن بیشتر از آنچه شایسته است. مانند اینکه لباسی به قیمت پانصد تومان بخرد و آن را بپوشد درحالی که لباسی که لایق به حال و شأن اوست باید معادل صد تومان باشد. و بعضی صرف مال را در موردی که

سزاوار نیست تبذیر گفته اند و صرف مال را در زیادتر از آنچه سزاوار است

اسراف دانسته اند.

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید:

«برای اسراف کننده سه نشانه است: یکی آنکه می خورد آنچه را که سزاوارش نیست بخورد و می پوشد آنچه را سزاوار و لایق به حال و شأن او نیست بپوشد. و می خرد آنچه را که سزاوارش نیست بخرد». ⁽¹⁾

حضرت صادق علیه السلام می فرماید:

«لباسی را که برای حفظ آبرو و پوشیدن در انظار خلق تهیه کرده ای،آن را در موقع کار کردن یا جایی که مناسب پوشیدن آن نیست بپوشی اسراف است». ⁽²⁾

اسراف به حسب اشخاص مختلف است

باید دانست که اسراف به اعتبار اشخاص از جهت شأن و شرف و صحّت و مرض و جوانی و پیری و از جهت غنا و فقر و زیادی درآمد و کمی آن فرق می کند. زیرا ممکن است صرف فلان مقدار از مال برای لباس مثلاً نسبت به شخصی که دارای فلان مقام و شخصیّت در اجتماع است یا دارای فلان درآمد است، اسراف نباشد در حالی که نسبت به کسی که چنین نیست اسراف خواهد بود.

کلینی از حضرت صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: «بسا تهیدستی که اسراف کننده تر از ثروتمند است، زیرا ثروتمند خرج می کند از آنچه خداوند به او داده و

فقیر خرج می کند بی آنکه به او عطایی شده باشد».⁽¹⁾

بنابراین بیشتر تکلفات وسایل زندگی و معیشت که اکثر مردم به آن مبتلا هستند و هیچ ملاحظه شأن و مداخل خود را نمی کنند و غالبا مبتلا به قرض و پریشانی هستند اسراف است و سببش این است که هر کس همیشه به بالاتر از خودش می نگرد و می خواهد از او کمتر و پایین تر نباشد و لذا گرفتار اسراف شده و همیشه در سختی و رنج و ناراحتی و نارضایتی و پریشانی بسر می برد. در صورتی که اگر مطابق دستور شرع به زیر دست نگاه می کردند که از آنها در

امور دنیا پائین ترند هیچگاه مبتلا به اسراف و ناراحتی های فراوان نمی شدند. پس بیشتر این ورشکستگی ها، از اسراف سرچشمه می گیرد که اگر به دستور