مشخصات کتاب

قضا و قدر از دیدگاه قرآن و روایات / گروه تحقیق محمد حسن صاحبدل...

[و دیگران].؛ با نظارت محمد بیستونی.

قم: بیان جوان، 1386.

230 ص. ؛ 11* 17 س م.

ISBN:978-964-5640-35-2

فهرستنویسی بر اساس اطلاعات فیپا.

گروه تحقیق محمدحسن صاحبدل،طیبه زارع اندریان،محمدصاحبدل،هلن افسری.

کتابنامه: ص.[219 - 220]؛ همچنین به صورت زیرنویس.

قضا و قدر -- جنبه های قرآنی. قضا و قدر -- احادیث.

صاحبدل، محمد حسن، 1344 -

بیستونی، محمد، 1337 -

6ق6ق/104 BP 159/297

کتابخانه ملی ایران 1070948

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

قضا و قدر از دیدگاه قرآن و روایات / گروه تحقیق محمد حسن صاحبدل...

[و دیگران].؛ با نظارت محمد بیستونی.

قم: بیان جوان، 1386.

230 ص. ؛ 11* 17 س م.

ISBN:978-964-5640-35-2

فهرستنویسی بر اساس اطلاعات فیپا.

گروه تحقیق محمدحسن صاحبدل،طیبه زارع اندریان،محمدصاحبدل،هلن افسری.

کتابنامه: ص.[219 - 220]؛ همچنین به صورت زیرنویس.

قضا و قدر -- جنبه های قرآنی. قضا و قدر -- احادیث.

صاحبدل، محمد حسن، 1344 -

بیستونی، محمد، 1337 -

6ق6ق/104 BP 159/297

کتابخانه ملی ایران 1070948

عنوان: قضا و قدر از دیدگاه قرآن و روایات

مؤلف: دکتر محمّد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

امور فنی و رایانه: روح اللّه کریمیان مدیر اجرایی: علی اکبر هادی

چاپ و صحافی: چاپ و نشر ترسیم نوبت و تاریخ چاپ: اول ، سال 86

شمارگان: 3000 نسخه ناشر: انتشارات بیان جوان

شا بک:ISBN:978-964-5640-35-2

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم ونهم - روبروی پمپ بنزین - شماره353 - طبقه همکف - واحد 4

تلفکس:0912108532222589626 E_mail : dr_ bistooni@tafsirejavan.com

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَْرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَْعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ

مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه حضرت آیت اللّه خزعلی مفسّر و حافظ کل قرآن کریم

بسم اللّه الرحمن الرحیم

هر زمانی را زبانی است یعنی در بستر زمان خواسته هایی نو نو پدید می آید که مردم آن دوران خواهان آنند. با وسائل صنعتی و رسانه های بی سابقه خواسته ها مضاعف می شود و امروز با اختلاف تمدن ها و اثرگذاری هریک در دیگری آرمان های گوناگون و خواسته های متنوع ظهور می یابد بر متفکران دوران و افراد دلسوز خودساخته در برابر این هنجارها فرض است تا کمر خدمت را محکم ببندند و این خلأ را پر کنند همان گونه که علامه امینی با الغدیرش و علامه طباطبایی با المیزانش. در این میان نسل جوان را باید دست گرفت و بر سر سفره این پژوهشگران نشاند و رشد داد. جناب آقای دکتر محمد بیستونی رئیس هیئت مدیره مؤسسه قرآنی تفسیر جوان به فضل الهی این کار را بعهده گرفته و آثار ارزشمند مفسران را با زبانی ساده و بیانی

شیرین، پیراسته از تعقیدات در اختیار نسل جوان قرار داده علاوه بر این آنان را به نوشتن کتابی در موضوعی که منابع را در اختیارشان قرار داده دعوت می کند. از مؤسسه مذکور دیدار کوتاهی داشتیم، از کار و پشتکار و هدفمند بودن آثارشان اعجاب و تحسینم شعله ور شد، از خداوند منان افاضه بیشتر و توفیق افزونی برایشان خواستارم. به امید آنکه در مراحل غیرتفسیری هم از معارف اسلامی درهای وسیعی برویشان گشاده شود.

آمین رب العالمین .

21 ربیع الثانی 1425

21 خرداد 1383

ابوالقاسم خزعلی

پیش گفتار

از لحظه ای که بشر پا به عرصه وجود هستی نهاد، فکر و اندیشه نیز یار و همراه او بوده است. در طول تاریخ همیشه انسان برای حل مشکلات و نابسامانی های خویش از فکر خود بهره جسته و امروزه که هزاران سال از عمر بشر می گذرد شاهد پیشرفت های سریع و شگفت انگیز علوم مختلف در موضوعات متفاوت و تألیف هزاران کتاب، مقاله و جزوه در زمینه آنها می باشیم، همه اینها محصول اندیشه های ژرف اندیشمندان سلف بوده است.

از موضوعات بسیار غامض و پیچیده که در طول تاریخ بشر، مورد عنایت و توجه ویژه بوده و نظر اغلب اندیشمندان را به خود جلب نموده «مسأله سرنوشت و قضا و قدر» می باشد.

انسان، سخت مایل است بداند که آیا افعال و کردار او ناشی از اختیار و اراده خود او است و یا مانند پَر کاهی است در کف تندباد تقدیر، و از خود هیچ اختیاری ندارد و

هرچه انجام می دهد طبق برنامه و طرح قبلی بصورت غیرقابل تخلف صورت می گیرد و قدرتی نامرئی اما بسیار مقتدر و نیرومند به نام سرنوشت یا قضا و قدر بر او حکمرانی می کند.

بشر مایل است بداند که محکوم سرنوشت است و یا مختار و فعال مایشاء؟

و آیا همانطور که بدون اختیار پا به جهان فانی نهاده و بی اختیار نیز به عالم باقی خواهد شتافت، در طول حیات و زندگی خویش نیز بی اختیار است یا چنین نیست؟

و اگر چنین نیست، حد و مرز اختیارات او تا کجاست؟

این پژوهش قرآنی و روایتی که با تشویق و حمایت مؤسسه قرآنی تفسیر جوان و با نظارت جناب آقای دکتر محمد بیستونی رئیس مؤسسه انجام شده است بسیاری از سؤالات و ابهامات شما جوانان عزیز در این رابطه را پاسخ خواهد داد.

محمد حسن صاحبدل، طیبه زارع اندریان، محمد صاحبدل، هلن افسری

تهران - بهار 1386

چون قضا آید بماند فهم و رأی *** کس نمی داند قضا را جز خدای

چون قضا آید فرو پوشد بصر *** تا نداند عقل ما، پا را ز سر

زان امام المتّقین دارد این خبر *** گفت اذا جاء القضا عمی البصیر

چون قضا بگذشت خود را می خورد *** پرده بدریده گریبان می درد

مبانی لغوی قضا و قدر

(قطع نمودن) امر، قولی باشد یا فعلی که هریک از آنها بر دو وجه است: قول و

فعل الهی، قول و فعل بشری ⁽¹⁾

قاموس قرآن آن را به معنای «حکم، صُنع، حتم و بیان» معنی کرده است. ⁽²⁾

طبرسی (رض) فرموده: قضا و حکم نظیر هم اند» و اصل آن به معنای فیصله دادن و محکم کردن شی ء است. ⁽³⁾

قاموس قرآن قدر را به سه معنا 1 - توانایی 2 - تنگ گرفتن 3 - تقدیر، اندازه گیری و اندازه ذکر نموده است. ⁽¹⁾

اگر به زبان منطق قضا و قدر را معنا کنیم، قدر یعنی مقدمه و قضا یعنی نتیجه و نیز به زبان فلسفه قدر یعنی علت و قضا یعنی معلول.

و دلیل اینکه به بحث مربوط به سرنوشت انسان و مشیت الهی روی هم رفته قضا و قدر می گویند این است که در اعتقاد ما وقوع هر واقعه و حادثه و نیز پدیده ای مقدمه و اندازه ای دارد و حکم و نتیجه ای، به عبارت دیگر علتی دارد و معلولی و چون این دو در وقوع پدیده ها با همند آن را قضا و قدر می گویند. ⁽²⁾

استاد شهید مطهری در کتاب انسان و سرنوشت قضا و قدر را این چنین توضیح می دهد:

قضا به معنی حکم و قطع و فیصله دادن است. قاضی را از این جهت قاضی می گویند که بین متخاصمین حکم می کند و به کار آنها فیصله می دهد. در قرآن کریم این کلمه زیاد استعمال شده است چه در مورد بشر و چه در مورد خدا و چه در مورد قطع و فصل قولی که سخنی موجب قطع و فصلی بشود و چه در مورد قطع و فصل عملی و تکوینی که حقیقتی از حقایق موجب قطع و فصل شود.

«قَدَر» به معنی اندازه و تعیین است. این کلمه نیز به همین معنی در قرآن کریم زیاد استعمال شده است.

حوادث جهان از آن جهت که وقوع آنها در علم و مشیت الهی قطعیت و تحتم یافته است، مقضّی به قضای الهی می باشند و از آن جهت که حدود و اندازه و

موقعیت مکانی و زمانی آنها تعیین شده است تقدّر به تقدیر الهی می باشند. ⁽¹⁾

مفهوم قضا و قدر

مفهوم قضا و قدر

کلمه قضا همانطور که راغب در مفردات القرآن می گویند به معنی حکم و قطع و فیصله دادن است خواه فعلی باشد، خواه قولی، خواه به خداوند نسبت داده شود و یا به غیر خداوند.

به تعبیردیگر واژه قضابه معنی گذراندن و به پایان رساندن و یکسره کردن است و نیز به معنای داوری کردن به کارمی رود.قاضی راازاین جهت قاضی گویندکه میان متخاصمین، حکم و داوری می کند.

لذا کلمه «قضا» در مورد «حکم» زیاد استعمال می شود، ظاهرا این بدان جهت است

که حکم پایان دهنده و قطع کننده یک جریان است ولی کلمه قضا، مترادف با حکم نیست، زیرا در مواردی به کار برده می شود که استعمال کلمه حکم در آن مورد؟ هیچ وجه نیست مثل «فَقَضهُنَّ سَبْعَ سَمواتٍ: به سوی تو می شتابم آنگاه آسمان را در دو روز استوار فرمود». ⁽¹⁾

در همه موارد قضا به معنی فیصله دادن، پایان بخشیدن و قطعی کردن را می دهد ولی صحیح نیست که در این موارد به جای کلمه قضا کلمه حکم به کار برده شود.

بنابراین معنی قضا الهی درباره حوادث جهان این است که این حوادث از ناحیه ذات حق قطعیّت و حتمیّت یافته اند، حکم قطعی حق درباره آنها چنین و یا چنان است. معنای تقدیر الهی این است که اشیاء اندازه خود را از آن ناحیه کسب کرده اند و چون خداوند

فاعل بالعلم و بالاراده است. بازگشت قضا و قدر به علم و به اراده و مشیت الهیّه است.

واژه «قَدَر و تقدیر» به معنای اندازه و اندازه گیری و چیزی را با اندازه معینی ساختن، استعمال می شود. مثل «کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ: ما هرچه آفریدیم به اندازه و بر وفق حکمت و مصلحت آفریدیم». ⁽¹⁾بنابراین کلمه تقدیر به معنای تعیین و تشخیص اندازه یک شی ء است.

حوادث جهان از آن جهت که وقوع آنها در علم و مشیت الهی قطعیت یافته است مقضی به قضا الهی می باشند و از آن جهت که حدود و اندازه و موقعیت مکانی و زمانی آنها تعیین شده است مقدّر به تقدیر الهی می باشند.

قضا الهی از نظر اشاعره عبارت است از اراده ازلی که به وجود اشیا در ظرف خود

تعلق گرفته است و قدر الهی عبارت است از ایجاد اشیا به وجه خاص و اندازه معین از نظر ذات و صفات گاهی قضا و قدر به معنای «سرنوشت» به کار می رود.

با توجه به تأکیدی که در تعالیم دینی در مورد اعتقاد به «قضا و قدر» شده است، این سؤال مطرح می شود که راز این تأکیدها چیست؟

پاسخ این است که اعتقاد به قضا و قدر دو نوع فایده مهم علمی و عملی دارد:

اما فایده علمی آن، بالا رفتن سطح معرفت انسان نسبت به تدبیر الهی و آمادگی برای درک توحید افعالی به معنای توحید در افاضه وجود و توجه به حضور الهی در مقام تدبیر همه شؤون جهان و انسان است که تأثیر بسزایی در کمال نفس در بعد عقلانی دارد. و اساسا هر قدر معرفت انسان نسبت به صفات و افعال الهی، عمیق تر و استوارترشود بر کمالات نفسانی او افزوده می گردد.

و اما از نظر عملی دو فایده مهم بر این اعتقاد تقریب می شود:

یکی آن که هنگامی که انسان دانست که همه حوادث جهان براساس قضا و قدر حکمانه الهی پدید می آید، تحمّل سختی ها و دشواری های زندگی برای او آسان می شود و در برابر مصائب و حوادث ناگوار خود را نمی بازد بلکه آمادگی خوبی برای کسب ملکات فاضله ای مانند: صبر، شکر، توکل، رضا و تسلیم پیدا می کند.

دوم اینکه: به خوشی ها و شادی های زندگی نیز سرمست و مغرور نمی شود و مبتلا به شیفتگی و دلدادگی نسبت به لذایذ دنیا و غفلت از خدا نمی گردد.

«لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما اتیکُمْ وَ اللّهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ: این را بدانید تا هرگز بر آنچه از دست شما رود دلتنگ نشوید و به آنچه به شما رسد "مغرور" و دلشاد نگردید».⁽¹⁾

با این همه باید توجه داشت که مسأله قضا و قدر به صورت نادرست تفسیر نشود و بهانه ای برای تنبلی و راحت طلبی و سلب مسئولیت، قرار نگیرد ؛ «زیرا اینگونه برداشت های غلط از معارف دینی نهایت آرزوی شیاطین انس و جن و موجب سقوط در خطرناکترین دره ها شقاوت و بدبختی دنیا و آخرت است». ⁽¹⁾

و شاید به همین سبب باشد که در بسیاری از روایات از ورود اشخاص کم استعداد در این گونه مسائل منع شده است. اعتقاد به قضا و قدر الهی علاوه بر اینکه درجه ارزشمندی از معرفت خدا و موجب تکامل انسان در بعد عقلی به شمار می رود، آثار عملی فراوانی دارد که به برخی از آنها اشاره می کنیم: کسی که پیدایش حوادث را تابع اراده حکیمانه خدای متعادل و مستند به تقدیر و قضا الهی می داند، از پیشامدهای

ناگوار نمی هراسد و در برابر آنها خود را نمی بازد و به جزع و فزع نمی افتد بلکه این حوادث جزئی از نظام حکیمانه جهان است و طبق مصالح و حکمت هایی رخ داده و می دهد.

در عین حال، باید توجه داشته باشیم که برداشت نادرست از مسأله قضا و قدر و توحید، در تأثیر استقلالی، موجب سستی، تنبلی، زبونی، ستم پذیری و تهی کردن شانه از زیر بار مسئولیت نشود و بدانیم که سعادت و شقاوت جاودانی انسان در گرو فعالیت های اختیاری خود اوست:

«لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ: نیکی های هرکس به سوی خود و بدی هایش نیز به زبان اوست»⁽¹⁾.

بسیاری از اوقات در مورد «قضا و قدر» سؤال می شود و آن عبارت است از سرّ طرح این مسأله و فلسفه تأکید بر ثبوت «قضا و قدر» و لزوم اعتقاد به این دو با توجه به شبهات پیرامون آن، چیست؟

و از دیدگاه دیگر، نهی زیادی در رابطه با تفکر در آن از جانب معصومین علیهم السلام وارد شده است و این مسأله را با دریای عمیق، گرداب سخت و راه پرپیچ و خمی که نجات از آن مقدور نیست، تشبیه کرده اند و فرموده اند، این مسأله، سرّ خدایی است که برای کشف آن، سزاوار نیست متحمل تکلیفی شوند.

پاسخ این است که: شناخت «توحید افعالی» از شریف ترین، نافع ترین و عزیزترین معارفی است که فهم صحیح و اعتقاد به آن، تأثیر بسیار زیادی در تکمیل ایمان و ارزش عمل انسانی دارد که در تصفیه روح و رسیدن به سعادت، بسیار مؤثر است ؛ زیرا شناخت همه حوادث حتی افعال اختیاری انسان با اذن، مشیت، اراده و قضا و قدر او

جهت پیمودن راه هدایت به سوی «توحید افعالی» تأثیر بسزایی دارند و بالاتر از آن «توحید صفاتی» و «توحید ذاتی» است که رسیدن به قلّه رفیع آن برای هرکس میسر نیست اما نهی وارده از جانب معصومین علیهم السلام در رابطه با «قضا و قدر» در واقع مربوط به افرادی است که توان علمی و فکری چندانی ندارند و با غوطه ور شدن در این دریای پرگرداب، غرق می شوند و نهایت سیر آنان به خمودی، بی مباراتی و حتی کفر کشیده می شود که در این صورت، موجب مسرّت شیاطین انس و جن می شود که خداوند ما را از آن حفظ نماید.

آنچه که می توان بحث کرد این است که به طور کلی درباره حوادثی که در جهان واقع می شود سه گونه می توان نظر داد: یکی اینکه بگوئیم حوادث با گذشته خود هیچگونه ارتباطی ندارد هر حادثه در هر زمان که واقع می شود مربوط و مدیون اموری که بر او تقدم دارند نیست نه اصل وجود او به امور قبلی مربوط و متکی است و نه

خصوصیات و شکل و مختصات زمانی و مکانی و اندازه و حدود او مربوط به گذشته است و در گذشته تعیین شده است.

البته با این فرض سرنوشت معنی ندارد. سرنوشت هیچ موجودی قبلاً یعنی در مرتبه وجود یک موجود دیگر تعیین نمی شود زیرا رابطه موجودی میان آنها نیست.

مطابق این نظر باید اصل علیّت را یکسره انکار کنیم و حوادث را با گزاف و اتفاق و صورت غیرعلمی توجیه کنیم. اصل علیت عمومی و پیوند ضروری و قطعی حوادث با یکدیگر و اینکه هر حادثه ای تحتم و قطعیت خود را و همچنین خصوصیات وجودی خود را از امری یا اموری مقدم بر خود گرفته است، امریست مسلّم و غیرقابل انکار.

نظر دیگر اینکه برای هر حادثه علت قائل بشویم ولی نظام اسباب و مسببات را و اینکه هر علتی معلولی خاص ایجاب می کند و هر معلولی از علت معین امکان صدور دارد منکر شویم، و چنین پنداریم که در همه عالم و جهان هستی یک علت و یک فاعلی

بیشتر وجود ندارد و آن ذات حق است، همه حوادث و موجودات مستقیما از او صادر می شود. اراده خدا بهر حادثه ای مستقیما و جداگانه تعلق می گیرد، چنین فرض کنیم که قضاء الهی یعنی علم و اراده حق به وجود هر موجودی مستقل است از هر علم دیگر و قضاء دیگر در این صورت باید قبول کنیم که عاملی غیر از خدا وجود ندارد و هیچ چیزی هم در وجود آن حادثه دخالت ندارد افعال و اعمال بشر یکی از آن حوادث است این افعال و اعمال را مستقیما قضا و قدر یعنی علم و اراده الهی به وجود می آورد و اما خود بشر و قوه و نیروی او دخالتی در کار ندارد این ها صرفا یک پرده ظاهری و یک نمایش پنداری هستند.

این همان مفهوم جبر و سرنوشت جبری است و این همان اعتقادی است که اگر در فرد یا قومی پیدا شود زندگی آنها را تباه می کند.

نظر سوم اینکه اصل علیت عمومی و نظام اسباب و مسببات بر جهان و جمیع وقایع

و حوادث جهان حکمفرماست، هر حادثه ای ضرورت و قطعیت وجود خود را و همچنین شکل و خصوصیت زمانی و مکانی و سایر خصوصیات وجودی خود را از علل متقدمه خود کسب کرده است و یک پیوند ناگسستنی میان گذشته و حال و استقبال میان هر موجودی و علل متقدمه او هست.

بنابراین نظر، سرنوشت هر موجودی به دست موجود دیگر است که علت او است و آن علت است که وجود این موجود را ایجاب کرده و به او ضرورت داده است و هم آن علت است که خصوصیات وجودی او را ایجاب کرده است و آن علت نیز به نوبه خود معلول علت دیگری است و همینطور... .

(قالَ اللّهُ تَعالی، مَنْ لَمْ یَرْضِ بِقَضائی وَ خدای والا فرماید: هرکه به قضای من رضا

لَمْ یَصْبِرْ عَلی بَنائی فَلْیَلْتمِسْ رَبّا سِوای)⁽¹⁾

نگاهی به کلمات قضا و قدر در قرآن کریم و احادیث

نگاهی به کلمات قضا و قدر در قرآن کریم و احادیث

ریشه شناس معروف عرب «احمدبن فارس بن زکریا» در کتاب «المقاییس» می نویسد: برای همه معانی به ظاهر گوناگون لفظ «قضاء» یک ریشه بیش وجود ندارد «هرکاری که با نهایت استحکام و پایداری و استواری انجام گیرد به آن "قضاء" می گویند».

مثلاً از آنجا که آسمان بااستواری خاصی آفریده شده است خداوند خلقت آن را با لفظ «قَضِیَ» بیان نموده است: «فَقَضهُنَّ سَبْعَ سَمواتٍ: یعنی آسمانها را بااستواری کامل

آفریده و خلقت آنها را به پایان رسانید». ⁽¹⁾

و اما قَدْر: به طوری که از موارد استعمال آن در قرآن کریم استفاده می شود به معنی حد و اندازه است:

«قَدْ جَعَلَ اللّهُ لِکُلِّ شَیْ ءٍ قَدْرا: خداوندبرای هرچیزی اندازه و حدی تعیین نموده است». ⁽²⁾

در اصول کافی از حضرت رضا علیه السلام نقل شده است که فرمودند «قدر» عبارت است از مهندسی و اندازه گیری موجودات و تعیین مقدار بقاء و هنگام فناء.

در مورد قضاء فرمودند: «هُوَ الاِْبْرامُ وَ اِقامَةُ الْعَیْنِ» یعنی محکم شدن و قطعی شدن و به پاداشتن آن.⁽³⁾

انسان و سرنوشت در بیان معصوم

هنگامی که از امام هشتم سؤال می شود که تقدیر خداوند درباره افعال خوب و بد بندگان خود چیست؟ امام می فرماید: هر نوع عملی که بندگان خدا از خوب و بد انجام دهند به تقدیر خداست. سپس امام یک چنین تقدیر گسترده را آن هم در تمام اعمال اعم از خوب و بد با نتایجی که در دنیا و آخرت دامنگیر انسان می گردد تفسیر می کند و می فرماید:

«اَلْحُکمُ عَلَیْهِمْ بِما تَسْتَحِقُّونَهُ عَلی اَفْعالِهِم مِنَ الثَّوابِ وَالْعِقابِ فِی الدُّنیا وَ الاْخِرَة»⁽¹⁾

این احادیث آشکارا می رساند که قضا و قدر عاملی جدا از زندگی و اراده و خواست انسان نیست بلکه همان سنت های الهی است که بر صفحه هستی حکومت می کند و انسان در انتخاب هریک از آنها

مختار است و پس از انتخاب هریک از آنها هر نوع نتیجه ای که به انسان بازگشت می کند به حکم خداوند و تقدیر اوست.

... از آنجا که هر قانونی از قوانین آفرینش اثر و خاصیت ویژه خود را به طور قطع دارد، این همان قضاء الهی است و از اینکه خصوصیات و آثار در دل این اعمال نهفته و آنها را از اعمال دیگر جدا ساخته است همان تقدیر الهی می باشد و مجموع هردو در اصطلاح، سرنوشت است. ⁽¹⁾

جبر یا تفویض

یکی از مسائلی که توجه بشر را همیشه به خود جلب کرده است این است که آیا جریان کارهای جهان طبق یک برنامه و طرح قبلی غیرقابل تحلف صورت می گیرد و قدرتی نامرئی ولی بی نهایت مقتدر به نام سرنوشت و قضا و قدر بر جمیع و تابع عالم

حکمرانی می کند و آنچه در زمان حاضر در حال صورت گرفتن است و یا در آینده صورت خواهد گرفت در گذشته، معین و قطعی شده است و انسان مقهور و مجبور به دنیا می آید و از دنیا می رود (جبر)؟

و یا اصلاً و ابدا چنین چیزی وجود ندارد و گذشته هیچ نوع تسلطی بر حال و آینده ندارد و انسان که یکی از موجودات این جهان است، حرّ و آزاده و مسلط بر مقدرات خویش است؟ (تفویض) یا فرض سومی در کار است و آن اینکه سرنوشت در نهایت اقتدار بر سراسر وقایع جهان حکمرانی می کند و نفوذش بر سراسر هستی بدون استثناء گسترده است ؛ در عین حال این نفوذ غیرقابل رقابت و مقاومت ناپذیر. کوچکترین لطمه ای به حریّت و آزادی شر نمی زند.

اگر اینچنین است، چگونه می توان آن را توجیه کرد و توضیح داد؟⁽¹⁾

در بحث و جدل های پیرامون سرنوشت انسان مذاهب و مکاتبی... رو در روی هم موضعگیری سازش ناپذیر داشته اند از آن جمله: معتزله، اشاعره،... و شیعه که از حیث اهمیت، به بیان نظریات آنها که سه مشی مختلف کلیدی می باشد می پردازیم: ⁽¹⁾

مبانی نظریه اشاعره (جبریون)

الف) اعتقاد به صدور همه افعال انسان (اعم از گناه و صواب) از جانب خداوند و اینکه آدمی فعل خویش را نمی آفریند بلکه آن را کسب می کند.

ب) مجبوربودن انسان و عدم دخالت او در تعیین سرنوشت که طبعا زاییده اعتقاد اول

است و هردو به اصل جبر برمی گردد.

مبانی نظریه معتزله (مفوّضه)

الف) معتزله معتقدندکه خالق پس از خلق عالم آن را به حال خود واگذاشت زیرا خلقت دربودنش نیازمند به خالق نیست.

ب) انسان که جزئی از عالم خلقت است در افعال و اعمالش محتاج به خالق نیست و در این امر مطلقا آزاد و متکی به خویشتن می باشد.

نقد نظریات اشاعره

الف) اولین انتقاد بر مکتب اشاعره (جبریون) این است که اگر همه اعمال انسانی (اعم از خوب و بد و حق و باطل) را به خداوند نسبت دهیم و نقش انسان را انکار کنیم.

آنگاه ظلم و زشتی برخلاف صفات پروردگار (چون عدل و حکمت) بر او وارد می شود (که این عین کفر است) در صورتی که خداوند غنی بالذات است و نیاز به چیزی

ندارد که ظلم کند و نقصی نداشته که جهت جبران آن فعل قبیحی از او صادر شود.

ب) مکتب اشعری اختیار و آزادگی را از انسان سلب کرده و او را از پویایی و شکوفایی خارج و به سکون و ایستایی جبر سوق می دهد و آلودگی گناه را با زمزم تقدیر تطهیر می سازد که دامنه آن گستره همه شئون اجتماعی و فردی را دربرمی گیرد .

ح) اولاً: اگر خداوند بندگان را بر اعمالشان مجبور ساخته و آنان اختیاری در انتخاب عمل صالح و ترک عمل صالح و ترک عمل صالح ندارند چنین نتیجه می گیریم که ارسال رسل و انزال کتب امر صحیح و معقولی نیست، چون امر و نهی پیامبران در مورد کسانی که توانایی گرایش به حسنات و ترک سیئات را ندارند، نافرجام بوده و امر حکیمانه ای نمی باشد و سزاوار نیست که خداوند فرستادگانش را مأمور به امری کند که در زندگی انسان هیچ جایگاهی ندارد.

ثانیا: چنانچه بندگان در فعل خود مجبور باشند تکلیف امری است عبث و

بی اساس زیرا کسی که فاقد قوه اختیار و آزادی فعل باشد مکلّف کردن او به انجام بعضی از کارها و دوری از بعضی دیگر بی معناست و کیفر و پاداش هم در روز قیامت با عدل خداوند سازگار نیست.

ثالثا: اعتقاد به جبر مساوی با نفی روشهای تربیتی، (تعالیم اخلاقی) و اقدامات آموزشی و پرورشی در سیر تکاملی انسان و بی بنیاد کردن علوم و فنونی است که مستقیما با رفتار و کردارانسان سروکار دارند. ⁽¹⁾

نقد اشاعره از نظر قرآن کریم

در مورد بی اساس بودن مذهب جبری اشاعره به آیات فراوانی از قرآن کریم می توانیم استناد کنیم و چون در این کتاب اصل بر سادگی و اختصار است فقط به ذکر 3 آیه اکتفا می کنیم.

ملاحظه می کنید که خداوند در آیه بالا کسانی را که تبهکاری های خود را

به مشیت و قضای خداوندی مستند می کنند به شدت توبیخ می نماید.

آثار شوم اعتقاد به جبر مطلق

آثار شوم اعتقاد به جبر مطلق ⁽²⁾

بدون شک مسلک جبر آن طور که اشاعره گفته اند که به کلی بشر را فاقد اختیار و آزادی می دانند آثار سوء اجتماعی زیادی دارد ؛ مانند میکروب فلج، روح و اراده را فلج می کند. این عقیده است که دست تطاول زورگویان را درازتر و دست انتقام و دادخواهی زورشنوها را بسته تر می کند... .

این جهت بهانه ای به دست اروپائیان مسیحی داده که علت العلل انحطاط مسلمین را اعتقاد به قضا و قدر بدانند و چنین وانمود کنند که اسلام خود یک آئین جبری است و در آن هرگونه اختیار و حریّت از بشر سلب شده است.

مرحوم سید جمال الدین اسدآبادی در اوقاتی که در اروپا بود متوجه این انتقاد شد و در مقالات خود به این انتقاد نادرست جواب داد. وی در یکی از مقالات خود می گوید:

«عقیده به قضا و قدر یکی از عقاید حقّه است که مورد اشتباه و موضوع بی خبری جاهلان است. غافلان فرنگی گمان های خطا بردند و گفتند اعتقاد به تقدیر در میان هر ملتی شایع و راسخ گردد، همّت و قوّت و شجاعت و دیگر فضائل از میان آن ملّت رخت برمی بندد. مسلمین امروز بینوا و تهیدست و در قوای نظامی و سیاسی ضعیف تر از ملل فرنگ شده اند... لشکر خونخوار اجانب از هر سو برایشان تاخته است... بیچارگان... به کنج خانه آسوده خفته اند و گنج و ثروت و استقلال را به دشمن و بیگانه

واگذاشته اند». ⁽¹⁾

چرا بعضی افراد به سرنوشت جبری معتقدند؟

چرا بعضی افراد به سرنوشت جبری معتقدند؟ ⁽²⁾

طرفداری گروهی از مسأله جبر تنها به خاطر پاره ای از مشکلات فلسفی و استدلالی نبوده بلکه عوامل مهم روانی و اجتماعی دیگری بدون شک در پیدایش و ادامه این عقیده دخالت داشته است.

بسیاری از افراد عقیده به جبر یا «سرنوشت جبری» یا قضا و قدر به معنی جبری آن را که همه ریشه های مشترکی دارند به خاطر فرار از زیر بار مسئولیت ها پذیرفته اند یا این عقیده را پوششی برای شکست ها و ناکامی های خود که بر اثر کوتاهی و سهل انگاری حاصل شده قرار داده اند و یا پوششی برای هوس های سرکش خویش که: می خوردن ما را حق ز ازل می دانسته و ما برای این می می خوریم که علم خدا جهل نشود. گاه استعمارگران برای درهم کوبیدن مقاومت مردم و خاموش کردن آتش قهر ملت ها با توسل به این عقیده خود را بر همه تحمیل می کردند، که سرنوشت شما از اول همین بوده و غیر از تسلیم و رضا هیچ چاره ای نیست. با قبول این مکتب اعمال همه جنایتکاران موجه می شود و گناه همه گنهکاران توجیه منطقی می یابد و فرقی میان

مطیع و مجرم باقی نخواهند ماند. ⁽¹⁾

سخنی از پیامبر اکرم در بیزاری از جبریون

پیامبر اکرم می فرماید:

«دورانی بر این امت پیش می آید که مرتکب معاصی و تبهکاری می شوند و برای توجیه این تبهکاری و سقوط می گویند قضا و قدر خداوندی چنین اقتضا می کرد. اگر چنین اشخاصی را ملاقات کردید به آنها برسانید که من از آنها بیزارم». ⁽²⁾

نقد نظریات معتزله (مفوّضه)

نقد نظریات معتزله (مفوّضه) ⁽¹⁾

به طوری که قبلاً اشاره شد معتزله بر این باورند که خالق پس از خلق عالم از اثربخشی و فیاضی برکنار است و خلق بدون هیچگونه وابستگی و تعلق به خالق بر خود واگذاشته شده است.

این نظر همانند نظری است که یک عده از متفکرین غربی به آن اعتقاد داشتند کسانی که جهان را نظامی مکانیکی می پنداشتند همانند ساعتی تصور می نمودند که ابتدا محتاج یک قدرتی است تا آن را کوک کرده و به راه اندازد.

و بعد از آن دیگر نیازی به قدرت ندارد.

پذیرش این نظریه به معنای نفی صریح توحید افعالی و انکار توحید عبادی

می باشد. نفی توحید افعالی بدینگونه که خداوند در فعل و کار جهان و انسان اثر و تأثیری ندارد. پس خداوند (جل جلاله) نسبت به جهان هستی و فعل آن قادر نیست و طبعا از سلطنت عالم برکنار می شود. این مکتب توحیدی عبادی - یعنی اینکه بندگان در اعمالشان فقط خدا را پرستش نمایند و در هر کاری از او استعانت بجویند - را رد می کند و حلقه اتصال عبد به معبود با تیغ تفویض می گسلد... و نقش مثبت دعا، نیایش، نماز، صدقه، صله رحم و... را در پیشبرد امور و اثر منفی پدیده هایی چون کفران نعمت، قطع صله رحم، ظلم و... را هم در فساد امور و رکود انسان انکار نماید. با این وصف استمداد از خداوند و نوای حاجتمندی از غیاثُ الْمُسْتَغیثین و خلاصه طلب هدایت و غفران از آن هادی و غافر از صحیفه انسانیت حذف شده و آیات و روایات منقول در این باب هم نقض می گردد و نهایت این امر سقوط در گرداب شرک است.

نقد معتزله از نظر قرآن کریم

در مخالفت قرآن کریم با نظریه تفویض در قرآن کریم آیات فراوانی وجود دارد که در اینجا به عنوان نمونه به آیات زیر استناد می کنیم:

هیچ جنبنده ای نیست مگر اینکه او مهار هستی اش را در دست دارد. به راستی پروردگار من بر راه راست است». ⁽¹⁾

اَمْرٌ بَیْنَ الاَمْرَیْن؟

امر بین الامرین تفکر شیعی است، شیعه نه به صرف قادریت و صاحب اختیار دانستن خداوند خویشتن را مجبور می بیند و نه به واسطه مختار دانستن خود در امور خداوند را از سلطنت و قادریت می اندازد. بلکه نگرش او جامع هر دو بوده و چنین روش حقی (امر بین الامرین) است.

این عقیده برخلاف پیروان جبر انسان را مختار و برخلاف پیروان تفویض خداوند را قادر و فعال مایشاء و غنی بالذّات می داند، لکن اراده انسان را در طول اراده مطلق

خداوند می بیند نه در عرض آن که مستلزم شرک باشد. فعل انسان بی واسطه مخلوق انسان است ولی با واسطه مخلوق خالق تعالی می باشد. بنابراین اگر، حرکت و قدرتی داریم در طول اراده و قدرت خداوند است.

بیانی از امام خمینی در مورد امر بین الامرین

بیانی از امام خمینی در مورد امر بین الامرین ⁽¹⁾

امام خمینی (رضوان اللّه تعالی علیه) در کتاب طلب و اراده مباحث عمیقی را پیرامون موضوع مذکور مطرح نموده اند و می فرمایند:

جبر است حضرت واجب تعالی را از حد والایش تا حدود امکان پائین آورده پس جبری کافر است و از این رو مولای ما حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام بنا به روایت صدق از کتاب «عیون اخبار الرضا» طایفه قائل به تفویض را مشرک خوانده است و آن کس که حد وسط و میان این دو را قائل است، او در راه وسطی است که مخصوص امّت محمدیه و راه وسط آن است که هم مقام ربوبی حفظ شود و هم حدود امکانی.

چپش نیز سرایت کرد و تفویضی چشم چپش کور شد و آن به چشم راستش سرایت نموده و کسی که قائل به امر بین الامرین است هر دو چشمش بیناست.

آنکه به جبر معتقد است مجوس⁽¹⁾این امت است، چون پستی ها و نقص ها را به خدا نسبت داده است و آنکه به تفویض قائل است یهودی این امت است، چون دست خدا را بسته پنداشت، دستشان بسته باد و لعن و نفرین بر آنان به خاطر همین سخنانشان، بلکه هر دو دست خدای تعالی باز است ولی آنکه قائل به امر بین الامرین است بر دین حنیف اسلام است. ⁽²⁾.⁽³⁾

مثالی از امام خمینی (رضوان اللّه تعالی علیه) درباره امر بین الامرین

هنگامی که شعاع آفتاب بر صفحه آئینه می افتد و نور از آئینه بر دیوار منعکس می شود، این نوری که بر سینه دیوار است از خود آئینه نیست زیرا آئینه نوری ندارد و در عین حال از خود آفتاب و از چشمه خورشید هم نیست یعنی از شمس مطلق بدون واسطه و بدون قید هم نیست، بلکه نور دیوار از نور آفتابِ آینه است یا آفتابی که در آینه است. در اینجا اگر کسی از خود آفتاب غفلت داشته باشد در آینه نگاه کند، به گمانش می رسد که نور از آینه است و اگر کسی آفتاب را ببیند و متوجه آینه نباشد نور دیوار را از آفتاب می بیند و اما کسی که دو چشمش بیناست و آفتاب و آینه هر دو را می بیند، متوجه خواهد شد که نور از آفتابی است که در آینه افتاده است و به این ترتیب حکم می کند بر اینکه نور و هرچه از سنخ نور است ذاتا

تعلّق به آفتاب دارد و بالعرض متعلق به آینه است. ⁽¹⁾

مثالی از آیة اللّه العظمی خویی در مورد امر بین الامرین

بهترین تشبیهی که در این باره دیده شده است همان است که استاد بزرگوار حضرت آیة اللّه خویی در دروس خود بیان کرده اند، اجمال تشبیه مذکور این است:

فرض کنیم یک فرد از انسان مبتلا به فلج است به طوری که توانایی حرکت ندارد و ما می توانیم با وصل کردن سیم برق او را به حرکت وادار کنیم. در هنگام این حرکت کلید برق در دست ما می باشد. به طوری که هر لحظه بتوانیم آن شخص را از حرکت بازداریم، حال اگر چنین شخصی حرکت کند و کارهایی انجام دهد، این کارها با اختیار او انجام خواهد گرفت، خواه کار بد خواه کار خوب.

آنچه که از این کار به ما مستند است نیرو و قدرتی است که ما توسط برق در او ایجادکرده ایم و درهرلحظه می توانیم این قدرت را از او سلب نمائیم، اما این کاررا نمی کنیم و به حال خود وامی گذاریم.

طرز بهره برداری از این نیرو که ما به او داده ایم مربوط به اختیار اوست و به ما تعلقی ندارد.

همچنین است کارهای صادره از ما، نیرو از خداوند است و در هر لحظه ریزش آن نیرو از فیاض مطلق انجام می گیرد و در هر لحظه می تواند آن را قطع کند ولی اختیار بهره برداری از آن نیرو کاملاً در دست است و معنای (لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلاّ بِاللّه) همین است.⁽¹⁾

نقد جبر و تفویض از نظر اخبار و احادیث

نقد جبر و تفویض از نظر اخبار و احادیث ⁽¹⁾

امام باقر و امام صادق علیهم السلام فرمودند: «خدا به مخلوقش مهربانتر از آن است که ایشان را مجبور به گناه کند سپس به آن جهت عذابشان نماید».

[چنانچه جبری مذهب گوید] و خدا عزیزتر از آن است که چیزی

را بخواهد و نشود.

[چنانچه تفویض مذهب گوید] راوی می گوید از آن دو حضرت سؤال شد که مگر میان جبر و تفویض منزل سومی است؟ فرمودند: آری منزلی است فراختر از میان آسمان تا زمین:

عزیمت ما به شام طبق قضا و قدر الهی بود؟ فرمودند: آری ای شیخ: به هیچ تلی بالا نرفته و به هیچ وادی سرازیر نشدید مگر به قضا و قدر الهی [= لا تفویض] پیرمرد عرض کرد ای امیرمؤمنان! رنجی را که در این راه کشیدم به حساب خدا بگذارم؟

حضرت فرمود: خاموش باش ای پیرمرد به خدا قسم که خداوند پاداش بزرگی به خاطر رفتن و اقامت نمودن و بازگشت از آنجا به شما داده است و در هیچیک از حالات خویش ناچار نبودید [= لا جبر].

شیخ گفت چگونه در هیچکدام از حالاتمان مجبور نبودیم، در حالی که رفتن و جنبش و بازگشتمان بنابه قضا و قدرباشد؟

در اینجا تصور خام پیرمرد این بود که اگر حرکت آنها در چهارچوب قضا و قدر بوده، پس یعنی جبر!

حضرت فرمود تو گمان می بری که آن قضا و قدر حتمی و ضروری بوده؟ [یعنی بر

این باوری که آن سرگذشت تخلف ناپذیر بوده؟] اگر چنین بود پاداش و کیفر، امر و نهی و بازداشتن خداوند باطل و معنای وعده و وعید (نوید دادن و بیم دادن) ساقط می شد. در این گفتگو حقیقت امر بین الامرین به عنوان موضع قرآن کریم نمودار می شود.

القصّه پیرمرد به خاطر رفع ابهام از سر شادمانی این شعر را گفت:

اَنتَ الاِْمامُ الَّذی نَرجُو بِطاعَتِه *** یَومَ النَّجاةِ مِنَ الرَّحْمنِ غُفْرانا

اَو ضَحْتَ مِنْ اَمرِنا ما کانَ مُلْتَبِسا *** جَزاکَ و رَبُّکَ بِالاِْحْسانِ اِحْسانا

تو آن امامی هستی که به خاطر اطاعتش در روز قیامت از خدای رحمان امید آمرزش داریم.

از امر [مکتب] ما هرچه پوشیده و مشکل بود روشن ساختی پروردگارت در

تقابل این نیکی جزای نیکو به تو دهد. ⁽¹⁾

انسان و سرنوشت از نظر شهید مطهری

انسان و سرنوشت از نظر شهید مطهری ⁽²⁾

اگر مقصود از سرنوشت و قضا و قدر الهی انکار اسباب و مسببات و از آن جمله قوه و نیرو و اراده و اختیار بشر است.

چنین قضا و قدر و سرنوشتی وجود ندارد و نمی تواند وجود داشته باشد... و اگر مقصود از سرنوشت و قضا و قدر پیوند حتمیت هر حادثه با علل خورد پیوند شکل گرفتن هر حادثه از ناحیه علل خود است البته این حقیقتی است مسلم...

... بشر مختار و آزاد آفریده شده است یعنی به او عقل و فکر و اراده داده شده

است... . بشر همیشه خود را در سر چهار راههایی می بیند و هیچ گونه اجباری ندارد که فقط یکی از آنها را انتخاب کند.

سایر راهها به او بسته نیست، انتخاب یکی از آنها به فکر و اراده و مشیت شخصی او مربوط است. یعنی طرز فکر و انتخاب اوست که یک راه خاص را معین می کند.

حتمی و غیرحتمی بودن قضا و قدر؟

حتمی و غیرحتمی بودن قضا و قدر؟ ⁽¹⁾

انقسام قضا و قدر به حتمی و غیرحتمی بودن از وضع خاص موجودات سرچشمه می گیرد موجودی که امکانات متعدد دارد، علل مختلف ممکن است در او تأثیر کنند، و هر علتی او را در یک مجرا و یک مسیر بخصوص قرار می دهد مقدرات متعددی دارد. به هر اندازه که به علل گوناگون بستگی و ارتباط دارد، مقدرات دارد. از این رو سرنوشت و

قضا و قدر چنین موجودی غیرحتمی است و اما موجودی که بیش از یک امکان دارد نیست و یک مسیر بیشتر برایش ممکن نیست و جز با یک نوع علت سروکار ندارد سرنوشتش حتمی و غیرقابل تغییر است.

به عبارت دیگر حتمیت و عدم حتمیت از جنبه قابلی است نه از جنبه فاعلی ؛ به معنی قابلیت واحد و قابلیت های متعدده است.

اعمال و افعال بشر از آن سلسله حوادث است که سرنوشت حتمی و تخلف ناپذیر ندارد، زیرا بستگی دارد به هزاران علل و اسباب و از آن جمله انواع اراده ها و انتخابها و اختیارها که از خود بشر ظهور می کند. تمام امکاناتی که در مورد جمادات و افعال غریزی حیوان وجود دارد و تمام «اگر»هایی که در وقوع آنها هست در افعال و اعمال بشر هست.

در رشد یک درخت یا انجام عمل غریزی یک حیوان هزاران «اگر» که همان

شرایط طبیعی هستند می تواند وجود داشته باشد.

همه آن اگرها در افعال و اعمال انسان هست، به علاوه اینکه در انسان عقل و شعور و اراده اخلاقی و قوه انتخاب و ترجیح آفریده شده است.

انسان قادراست عملی راکه صددرصد با غریزه طبیعی و حیوانی او موافق است و هیچ رادع و مانع خارجی وجودندارد،به حکم تشخیص و مصلحت اندیشی ترک کند،وقادراست کاری را که صددرصد مخالف طبیعت اوست و هیچ گونه عامل اجبارکننده خارجی هم وجود ندارد. به حکم مصلحت اندیشی و نیروی خرد آن را انجام دهد... اینجاست که تأثیر انسان در سرنوشت خود به عنوان یک عامل مختار... معلوم می شود... .

اینکه می گوئیم بشر مختار و آزاد است به این معنی است که عمل او از خواست و رضایت کامل او سرچشمه می گیرد و هیچ عاملی او را برخلاف میل و رغبت و رضا و تشخیص او وادار نمی کند؛ نه قضا و قدر و نه عامل دیگر.

خلاصه اینکه چون تمام علل و اسباب مظاهر قضا و قدر الهی می باشند در مورد هر حادثه ای هر اندازه علل و اسباب مختلف و جریان های مختلف متصور باشد، قضا و قدرهای گوناگون متصور است . آن جریانی که واقع می شود و صورت می گیرد به قضا و قدر الهی است و آن جریانی هم که متوقف می شود به قضا و قدر الهی است.

قضا و قدر در بیان علی علیه السلام

علی علیه السلام در سایه دیوار گچی نشسته بود ؛ از آنجا که حرکت کرد و در زیر سایه دیوار دیگری نشست، به آن حضرت گفته شد: یا امیرالمؤمنین: «تَفِرُّ مِن قَضاءِ اللّه» از قضای الهی فرار می کنی؟ فرمود: «اَفِرُّ مِن قَضاءِ اللّه ِ اِلی قَدَرِ اللّه: از قضای الهی به قدر الهی پناه می برم» ⁽¹⁾یعنی از نوعی قضا و قدر به نوع دیگری از قضا و قدر پناه می برم ؛

یعنی اگر بنشینم و دیوار بر سرم خراب شود قضا و قدر الهی است، زیرا در جریان علل و اسباب اگر انسانی در زیر دیوار شکسته و مشرف به انهدام بنشیند آن دیوار بر سرش خراب می شود و صدمه می بیند، و این خود قضا و قدر الهی است، و اگر خود را به کفار بکشد، از خطر او مصون می ماند، این نیز قضا و قدر الهی است. کمااینکه ممکن است در همان حال در یک جریان دیگر از علل و اسباب، خطر دیگری متوجه او گردد که آن نیز قضا و قدر الهی است.

مسأله قضا و قدر در صدر اسلام

مسأله قضا و قدر در صدر اسلام ⁽¹⁾

آن چه مجموعا از اخبار و روایات شیعه و سنی برمی آید این است که شخص رسول اکرم صلی الله علیه و آله مسلّماقضا و قدررا برای اصحاب خودمطرح کرده است وامیرالمؤمنین علی علیه السلام نیز مکرّر در این باب داد سخن داده است. آنچه اعجاب برمی انگیزد این است که این

تعالیم بزرگ آن چنان با استادی و مهارت به مردم صدر اسلام تلقین شده است که با جبر فرسنگ ها فاصله داشته و آن ها را جبری مسلک و در نتیجه بی اراده بار نیاورده است... بعدها که متکلمین اسلامی آمده اند... نتوانسته اند بین اعتقاد به قضا و قدر و اعتقاد به جبر فرق بگذارند و تا امروز که چهارده قرن از آن زمان می گذرد کمتر افرادی در شرق و غرب عالم پیدا شده اند که توانسته باشند بین این دو عقیده فرق بگذارند.

نقش عوامل معنوی در سرنوشت انسان

اشاره

در صفحات پیشین که نقش انسان را در انتخاب سرنوشت و تغییر قضا و قدر مفصلاً موردبحث قرار دادیم، بیشتر به جنبه های مادی و فیزیکی انسان در قضا و قدر پرداختیم، ولی بجز عوامل مادی نیروی دیگری نیز که قطعا اهمیت آن کمتر از عوامل مادی نیست در تعیین و تغییر سرنوشت انسانها مؤثر است که مربوط به عوامل و پدیده های معنوی می باشد که ذیلاً به مهمترین این عوامل اشاره می کنیم:

1 - دعا و نیایش

خداوند از بندگان خود می خواهد که نیازهای خود را از او طلب کنند تا او اجابت فرماید:

«اُدْعُونی اَسْتَجِبْ لَکُمْ: مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم». ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام می فرماید: «دعا قضای شدیدی را که به سختی محکم شده باشد برمی گرداند». ⁽²⁾

«اَلدّعاءُ یَرُدُّ القَضاءَ وَ قَدْ اُبْرِمَ اِبْراما»

بنابراین دعا یکی از مظاهر قضا و قدر است که در سرنوشت حادثه ای می تواند مؤثر باشد و یا جلوی قضا و قدر را بگیرد.

2 - صدقه و احسان

اشاره

قرآن کریم: «خُذْ مِنْ اَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکّیهِمْ بِها: از اموال آن ها صدقه بگیر تا به وسیله آن پاک و پاکیزه شان سازی». ⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: صدقه هفتاد در از شَرها را می بندد:

«اَلصَّدَقَةَ تَسُدُّ سَبْعینَ بابا مِنَ الشَّرِ». ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام می فرماید: «... مَنْ یَعیشُ بِالاِْحْسانِ اَکْثَرُ مِمَّن یَعیشُ بِالاَْعْمارِ: کسانی که به سبب نیکوکاری زندگی درازمی کنندازکسانی که باعمراصلی زندگی می کنندبیشترند».⁽³⁾

صدقه ای که مرد یهودی را از مرگ نجات داد

از امام صادق علیه السلام روایت شده که: مردی یهودی بر حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله گذشت و گفت: السّام علیک! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود و علیک! یاران حضرت را گفتند که وی از برای تو طلب مرگ کرد و گفت «اَلْمَوْتُ عَلَیْکَ». پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود من نیز این چنین پاسخ گفتم.

آن حضرت اضافه کردکه ماری سیاه این یهودی را از پس گردن بگزد و بکشد، راوی گوید آن یهودی به هیزم کنی رفت و هیزم بسیار گرد آورد و دیری نپائید که بازگشت.

پیامبر وی را فرمود: هیزم فرو نه، مرد هیزم ها را بنهاد. ناگاه ماری پدیدار شد که در درون هیزم ها بود و چوبی به دندان می گزید. حضرت فرمود: ای یهودی امروز چه کرده ای؟ گفت: کاری جز کار هیزم نکرده ام، آن را به دوش کشیده اینجا آوردم و نیز دو قرص نان بود یکی را خوردم و دیگری را به مسکینی صدقه دادم. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود و بدین عمل خداوند آن گزند را از وی دفع کرد زیرا: «اِنَّ الصَّدَقَةَ تَدْفَعُ مَیتَةَ السُّوءِ عَنِ

الاِنْسانِ: صدقه مرگ بدرا از انسان دور می سازد». ⁽¹⁾

3 - توکل

توکل یعنی اینکه انسان در پیمودن راه حق تزلزل به خود راه ندهد و مطمئن باشد که اگر در زندگی هدفی صحیح و خداپسندانه برگزیند و فعالیت خود را متوجه آن کند و نتیجه کار را به خدا واگذارد، خداوند او را تحت حمایت خود قرار می دهد. ⁽²⁾

خداوند در آیه 3 سوره طلاق می فرماید:

«وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ اِنَّ اللّهَ بالِغُ اَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللّهُ لِکُلِّ شَیْ ءٍ قَدْرا: آن کسی که در راه حق به خدا اعتماد کند خداوند او را بس است. خدا فرمان و

حکم خود را به نتیجه می رساند خدا برای هرچیز قدر و اندازه ای قرار داده است».

در این آیه شریف با جمله «قَدْ جَعَلَ اللّهُ لِکُلِّ شَیْ ءٍ قَدْرا» نظام عالم یعنی نظام «علت و معلول» را به رسمیت شناخته است، در عین حال می فرماید که خداوند فرمان خود را به نتیجه می رساند. یعنی آنجا که پای روابط معنوی و تأییدات غیبی به میان می آید، جریان دیگری واقع می شود و عوامل ظاهری را تحت الشعاع قرار می دهد.

4 - صله رحم

صله رحم یعنی سرزدن به قوم و خویش نسبی که اقدام به این امر باعث زیادی عمر می شود. به حدیثی از امام صادق علیه السلام به نقل از جلد 16 بحارالانوار توجه فرمائید: «قال ابوعبداللّه علیه السلام : صِلَةُ الرَّحِمِ و حُسنُ الْجِوارِ یَعمُرانِ الدّیارِ و یَزیدانِ فِی الاَْعْمارِ: صله رحم کردن و خوش رفتاری با همسایه شهرها را آباد و عمرها را زیاد می کند».

اکنون به حدیثی عجیب از کتاب امالی شیخ مفید به نقل از امیرالمؤمنین علیه السلام توجه بفرمائید:

«اِنَّ اَعْجَلَ الطّاعَةِ ثَوابا لَصِلَةُ الرَّحِمِ اِنَّ الْقَومَ لَیَکُونُونَ فُجّارا فَیَتَواصَلُونَ: بدرستی

که فوری ترین اطاعت از جهت ثواب صله رحم است قومی که صله رحم می کنند مالشان زیاد می شود باوجود آنکه فاجر و بدکاره هستند».⁽¹⁾

5 - خشنود کردن پدر و مادر

در حدیثی به نقل از جلد 16 بحارالانوار امام صادق علیه السلام می فرماید:

«وَ اِنْ اَحْبَبْتَ اَنْ یَزیدَ اللّهُ فی عُمْرِکَ فَسُرَّ والِدَیْکَ: اگر دوست داری که خدا عمرت را زیاد کند پدر و مادرت را خشنود کن».

6 - گناه نکردن

گناهان علاوه بر کیفری که در روز واپسین به دنبال خواهند داشت آثار وضعی خود را در همین جهان باقی می گذارند و در حقیقت مقدّرات دنیوی ما را نیز تغییر می دهند.

امام صادق علیه السلام می فرماید: «مَنْ یَمُوتُ بِالذُّنُوبِ اکثرُ مِمَّن یَعیشُ بِالاَعْمارِ: کسانی

که به وسیله گناهان می میرند بیشتر از کسانی هستند که عمرهای زیاد می کنند». ⁽¹⁾

علی علیه السلام می فرماید: «اِحْذَرُ الذُّنُوبِ فَاِنَّ العَبدَ لَیَذْنِبَ فَیَحْبِسُ عَنهُ الرّزق: از گناهان بپرهیزید زیرا بنده چون گناه می کند رزق از او بازداشته می شود». ⁽²⁾

ملاحظه می شود که گناهان که اجل و روزی را تغییر می دهند علل تغییر و تبدیل قضا و قدر می باشند بدیهی است که این تغییرات نیز خود قضا و قدر الهی می باشند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خطاب به ابوذر می فرمایند یا اباذر: «الرَّجُلُ لَیُحْرَمُ رِزقَهُ بِالذَّنبِ یُصیبُهُ: ای ابوذر انسان به سبب گناهی که می کند چه بسا از روزی خویش که بر وی مقرر شد، محروم می گردد».⁽³⁾

پس نتیجه می گیریم: طاعت و گناه، عدل و ظلم، نیکوکاری و بدکاری، دعا و نفرین و امثال این ها از عوامل معنوی هستند که در سرنوشت بشر از نظر عمر و سلامت، روزی و... مؤثر می باشند و یک سلسله حسابهای مخصوص برای خود دارند.

7 - مجاهدات در راه حق

«اِنْ تَنْصُروُا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ اَقْدامَکُمْ: اگر دین خدا را یاری کنید خدا شما را یاری می کند و گامهایتان را ثابت می کند». ⁽¹⁾

8 - نیکی کردن به جانداران

آزار رساندن به جانداران اعم از حیوان و انسان به ویژه کسانی که بر گردن انسان حقّی دارند (صاحبان حقوق) از قبیل پدر و مادر و معلم در همین زندگی دنیایی نیز اثرات بدی به دنبال دارد. به طور کلی طاعت و گناه، توبه و پرده دری، عدل و ظلم،

نیکوکاری و بدکاری، دعا و نفرین و امثال این ها از عواملی هستند که در سرنوشت بشر از نظر عمر، سلامت، روزی و... مؤثّر می باشند و یک سلسله حساب های مخصوص برای خود دارند.

کلمه قَدَری

اینکه ما در اینجا طرفداران آزادی و اختیار بشر را قَدَری نامیدیم به حسب معروف ترین اصطلاح علماء کلام است، غالبا در اخبار و روایات نیز این کلمه در همین مورد بکار برده شده است والا کلمه قَدَری در زبان متکلمین و در بعضی اخبار و روایات و جبریون اطلاق می شود ؛ بطور کلی هم طرفداران جبر که قائل به تقدیر کلی بوده اند و هم طرفداران اختیار و آزادی که تقدیر را از اعمال بشر نفی می کرده اند از اطلاق «قَدَری» می خوانده است.

جنبه علمی و عمومی قضا و قدر

هرچند این مسأله متافیزیکی است و به فلسفه کلی و ماوراء الطبیعه مربوط است ولی از دو نظر شایستگی دارد که در ردیف عملی و اجتماعی نیز قرار گیرد. یکی از نظر که طرز تفکری که شخص در این مسأله پیدا می کند در زندگی عملی و اجتماعی و کیفیت برخورد و مقابله او با حوادث مؤثر است. بدیهی است که روحیه کسی که معتقد است وجودی است دست بسته و تأثیری در سرنوشت ندارد، با کسی که خود را حاکم بر سرنوشت خود می داند و معتقد است حدّ و آزاد آفریده شده است متفاوت است.

در صورتی که بسیاری از مسائل فلسفی این گونه نمی باشند، در روحیه و عمل و روش زندگی انسان اثر ندارند از قبیل، حدوث و قدوم زمانی عالم، تناهی و بی تناهی ابعاد عالم، نظام علل و اسباب و امتناع صدور کثیر از واحد، عینیت ذات و صفات واجب الوجود و امثال این ها. اینگونه مسائل تأثیری

در روش عملی و روحیه اجتماعی شخص ندارند.

دیگر از این جهت که مسأله سرنوشت و قضا و قدر در عین اینکه از نظر پیدا کردن راه حل در ردیف مسائل خصوصی است، از نظر عمومیت افرادی که در جستجوی راه حلی برای آن هستند در ردیف مسائل عمومی است.

یعنی این مسأله از مسائلی است که برای ذهن همه کسانی که فی الجمله توانایی اندیشیدن در مسائل کلی دارند طرح می شود و موردعلاقه قرار می گیرد. زیرا هرکسی طبعا علاقمند است بداند آیا یک سرنوشت محتوم و مقطوعی که تخلف از آن امکان پذیر نیست مسیر زندگانی او را تعیین می کند و او از خود در این راهی که می رود اختیاری ندارد؟! مانند پر کاهی است در کف تندبادی؟! یا چنین سرنوشتی در کار نیست و او خود می تواند مسیر زندگی خود را تعیین کند.

برخلاف سایر مسائل فلسفه کلی که همچنانکه از نظر یافتن راه حل جنبه

خصوصی دارند، از جنبه توجه اذهان به جستجو برای یافتن راه حل نیز دارای جنبه خصوصی می باشند. از این دو نظر این مسأله را می توان در ردیف مسائل عملی و عمومی و اجتماعی نیز طرح کرد.

برخی از منتقدین اسلام بزرگترین علت انحطاط مسلمین را اعتقاد به قضا و قدر و سرنوشت قبلی ذکر کرده اند. اینجا طبعا این سؤال پیش می آید که اگر اعتقاد به سرنوشت سبب رکود و انحطاط فرد یا اجتماع می شود پس چرا مسلمانان صدر اول این طور نبودند؟ آیا آنها به قضا و قدر و سرنوشت قبلی اعتقاد نداشتند و این مسأله جز تعلیمات اولیه اسلام نبود و بعد در عالم اسلام وارد شد.

همچنانکه بعضی از مورخین اروپائی گفته اند - و یا اینکه نوع اعتقاد آنها به قضا و قدر طوری بوده که با اعتقاد به اختیار و آزادی و مسئولیت منافات نداشته است؟ یعنی آنها در عین اینکه به سرنوشت اعتقاد نداشته اند معتقد بوده اند که سرنوشت به نحوی

تحت اختیار و اراده انسان است و انسان قادر است آن را تغییر دهد، اگر چنین طرز تفکری داشته اند آن طرز تفکر براساس چه اصول و مبانی بوده است؟

قرآن و قضا و قدر

«وَ قالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ اَیْدیهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشآءُ وَ لَیَزیدَنَّ کَثیرا مِنْهُمْ مآ اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْیانا وَ کُفْرا وَ اَلْقَیْنا بَیْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضآءَ اِلی یَوْمِ الْقِیمَةِ کُلَّما اَوْ قَدُوا نارا لِلْحَرْبِ اَطْفَاَهَا اللّهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الاَرْضِ فَسادا وَ اللّهُ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدینَ: و یهود گفتند دست خدا به زنجیر بسته است، دستهایشان بسته باد و به خاطر این سخن از رحمت ( الهی ) دور شوند، بلکه هر دو دست ( قدرت ) او گشاده است هرگونه بخواهد می بخشد و این آیات که بر تو از طرف پروردگارت نازل شده بر طغیان و کفر بسیاری از آن ها می افزاید و در میان آن ها عداوت و دشمنی تا روز قیامت افکندیم و هر زمان آتش جنگی افروختند آن را خداوند خاموش ساخت و برای فساد در

زمین تلاش می کنند و خداوند مفسدان را دوست ندارد» . ⁽¹⁾

از بسیاری از روایاتی که از طریق اهلبیت علیهم السلام به ما رسیده استفاده می شود که این آیه اشاره به اعتقادی است که یهود درباره مسأله قضا و قدر و سرنوشت و تفویض داشتند و معتقد بودند که در آغاز خلقت خداوند همه چیز را معیّن کرده و آنچه باید انجام بگیرد، انجام گرفته است و حتی خود او هم عملاً نمی تواند تغییر در آن ایجاد کند.

البته ذیل آیه «بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ» ⁽²⁾به طوری که خواهدآمد همان معنی اول را تأیید می کند ولی معنی دوم نیز می تواند با معنی اول در یک مسیر قرار گیرد، زیرا هنگامی که زندگی یهود به هم خورد و ستاره اقبالشان غروب کرد معتقد بودند این یک سرنوشت است و سرنوشت رانمی توان تغییردادزیراازآغاز همه این سرنوشت هاتعیین شده و عملاً

دست خدا بسته است.

خداوند در پاسخ آنها نخست به عنوان نکوهش و مذمّت از این عقیده ناروا می گوید: دست آنها در زنجیر باد و به خاطر این سخن ناروا از رحمت خدا به دور گردند. ⁽¹⁾

«قالَ فَبِمآ اَغْوَیْتَنی لاََقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقیمَ: گفت : اکنون که مرا گمراه ساختی ، من بر سر راه مستقیم تو برای آن ها کمین می کنم» .⁽²⁾

از آیه فوق برمی آید که شیطان برای تبرئه خویش، نسبت جبر به خداوند داد و گفت: چون تو مرا گمراه ساختی من نیز در گمراهی نسل آدم کوشش خواهم کرد.

گواه بر این سخن حدیثی است که از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل شده که: «به هنگام

مراجعت از صفین، پیرمردی از "قضا و قدر" سؤال کرد و حضرت در پاسخ فرمود: آنچه انجام دادیم، همه قضا و قدر الهی بوده»، پیرمرد چنین پنداشت که منظور همان مسأله جبر است، حضرت با شدت تمام او را از این پندار باطل بازداشت و ضمن سخنان مفصلی به او فرمود: «تِلْکَ مَقالَةُ اِخْوانِ عَبَدَةِ الاَْوْثانِ و خُصَماءِ الرَّحْمانِ وَ حِزْبِ الشَّیطانِ: این گفتار بت پرستان و دشمنان خدا و حزب شیطان است»

سپس قضا و قدر را به معنی قضا و قدر تشریعی یعنی فرمان ها و تکالیف پروردگار تفسیر فرمود و از اینجا روشن می شود نخستین کسی که دم از مکتب جبر زد شیطان بود!

«ذلِکَ بِاَنَّ اللّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّرا نِعْمَةً اَنْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِاَنْفُسِهِمْ وَاَنَّ اللّهَ سَمیعٌ عَلیمٌ: این به خاطر آن است که خداوند هیچ نعمتی را که به گروهی داده

تغییر نمی دهد جز آن که آن ها خودشان را تغییر دهند و خداوند شنوا و دانا است» .⁽¹⁾

تاریخ، اقوام و ملت های گوناگونی را به ما نشان می دهد، گروهی را که آخرین مراحل ترقی را به سرعت طی کردند و گروهی را که به پایین ترین مرحله انحطاط رسیدند، گروه سومی که یک روز پراکنده و وامانده و شکست خورده بودند، اما روز دیگر نیرومند و سربلند شدند، گروه چهارمی که به عکس از عالی ترین مرحله افتخار به قعر دره ذلت و خواری سقوط کردند.

بسیارند کسانی که از برابر صحنه های مختلف تاریخ به آسانی می گذرند، بدون اینکه کمترین اندیشه ای در آن کنند و نیز بسیارند کسانی که به جای بررسی علل و عوامل اصلی و زیربنایی حیات و مرگ ملت ها، گناه را به گردن عوامل کم اهمیّت که نقش